وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2906 410174 273341 2026-09-06T17:49:36Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410174 wikitext text/x-wiki {{جون}} جون (June) عيسوي سال يا شمسي سال جو ڇهون مهينو ۽ ڏينهن جو تعداد 30 اٿس. جون پاڪستان, هندوستان ۽ سنڌ ۾ گرمين جي ڪري مشهور آهي. رومي ديوتا جونو (Juno) جو نالو هن مهيني تي رکيو ويو آهي. جونو ديوي ديوتائن جي سردار “جيوپيٽر” جي ڌيءَ هئي. هن مهيني ۾ اتر اڌ گول ۾ ڏاڍي گرمي هوندي آهي. 21 جون تي اتر اڌ گول ۾ وڏي ۾ وڏو ڏينهن ٿيندو آهي، جڏهن ته وري ڏکڻ اڌ گول ۾ وڏي کان وڏي رات ٿيندي آهي. هن مهيني ۾ 30 ڏينهن ٿين ٿا. <ref>{{Citation |title=سنڌ جي تاريخ (سهيڙيل تاريخ وار) (فقير محمد سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=418 |accessdate=2017-02-01 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630115443/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=418 |dead-url=yes }}</ref> [[زمرو:جُونِ]] {{ڪچو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جون]] [[زمرو:مهينا]] [[زمرو:وقت]] des3r7f0m1datqyih7aaa6pbmvcibia 410175 410174 2026-09-06T17:51:05Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410175 wikitext text/x-wiki {{جون}} جون (June) عيسوي سال يا شمسي سال جو ڇهون مهينو ۽ ڏينهن جو تعداد 30 اٿس. جون پاڪستان, هندوستان ۽ سنڌ ۾ گرمين جي ڪري مشهور آهي. رومي ديوتا جونو (Juno) جو نالو هن مهيني تي رکيو ويو آهي. جونو ديوي ديوتائن جي سردار “جيوپيٽر” جي ڌيءَ هئي. هن مهيني ۾ اتر اڌ گول ۾ ڏاڍي گرمي هوندي آهي. 21 جون تي اتر اڌ گول ۾ وڏي ۾ وڏو ڏينهن ٿيندو آهي، جڏهن ته وري ڏکڻ اڌ گول ۾ وڏي کان وڏي رات ٿيندي آهي. هن مهيني ۾ 30 ڏينهن ٿين ٿا. <ref>{{Citation |title=سنڌ جي تاريخ (سهيڙيل تاريخ وار) (فقير محمد سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=418 |accessdate=2017-02-01 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630115443/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=418 |dead-url=yes }}</ref> [[زمرو:جُونِ]] {{ڪچو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:14 جون]] [[زمرو:مهينا]] [[زمرو:وقت]] 2mxgd60qwc9xiwsjgtp3u6zh9djfw7g 0 4714 410255 288621 2026-09-06T23:51:04Z Intisar Ali 8681 410255 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}} {{About|سنڌ، پاڪستان جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}} {{Use Pakistani English|date=September 2026}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox settlement | name = شڪارپور | native_name = شِڪارپوُرُ | native_name_lang = sd | other_name = Shikarpur | nickname = ''سنڌ جو پئرس''<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Shikarpur building.jpeg | photo2a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg | photo2b = Shikarpur dhak bazar.jpg | photo3a = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg | size = 340 | color = black }} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | elevation_m = 13 | total_type = شهر | population_total = 204938 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 78100 | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 0726 }} '''شڪارپور''' ({{lang-en|Shikarpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 204,938 هئي.<ref name="PBS2023urban"/> شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي. شڪارپور سنڌ جي اهم تاريخي واپاري شهرن مان رهيو آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ [[بولان لڪ]] وسيلي [[قنڌار]]، [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ قافلي جي رستن جي ويجهو هجڻ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ واپار ۽ مالياتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو.<ref name="Markovits">{{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |chapter=The Gate of Khorrassan: the Shikarpuri network, c. 1750–1947 |pages=57–109 |isbn=978-0-521-62285-1 |doi=10.1017/CBO9780511497407 |language=en}}</ref> شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا تجارتي ۽ مالياتي نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين شهرن تائين پکڙيل هئا.<ref name="Markovits"/> 1837ع ۾ برطانوي سياح ۽ عملدار [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور جي واپاري اهميت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌوءَ جي واپار سان گڏ ايشيا جي واپار لاءِ به انتهائي اهم مرڪز قرار ڏنو. برنس موجب شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپاري ''خراسان جا دروازا'' سڏيندا هئا.<ref name="Markovits"/> شهر پنهنجي تاريخي حويلين، ڪاٺ جي اُڪر، [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، پراڻن دروازن ۽ واپاري عمارتن جي ڪري پڻ مشهور آهي.<ref name="DawnHeritage">{{cite web |url=https://www.dawn.com/in-depth/requiem-for-a-city/ |title=Requiem for a city |author=Shameen Khan |work=[[Dawn]] |date=28 February 2014 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == نالو ۽ قيام == شڪارپور جي قيام بابت تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ مشهور سنڌي روايت موجب شهر جو بنياد 1026هه/1617ع ۾ دائودپوٽن وڌو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ هن علائقي ۾ اڳ شڪارگاهه ۽ ٻيلا هئا ۽ دائودپوٽن فتح کان پوءِ جهنگ صاف ڪرائي هتي شهر ٻڌايو، جنهن ڪري ان جو نالو ''شڪارپور'' پيو.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}}</ref> شڪارپور جي قيام جي تاريخ بابت سڀ ماخذ متفق ناهن. ''Concise Oxford Dictionary of World Place Names'' شهر جي قيام کي 1677ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Everett-Heath |first=John |title=Shikarpur |encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |publisher=Oxford University Press |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817 |language=en}}</ref> تنهنڪري 1617ع واري تاريخ کي سنڌي تاريخي روايت ۽ مقامي ماخذن سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي. پروفيسر سيد محمد سليم موجب 1906ع جي برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي قيام لاءِ 1617ع ڄاڻايل هو. هن ان کي لکي در کان ٻاهر حاجي فقيرالله علوي جي مسجد ۾ موجود فارسي ڪتبي سان پڻ ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ ''غوڪ'' لفظ جي ابجد مان 1026هه ڪڍيو ويندو آهي.<ref>پروفيسر سيد محمد سليم، ”شڪارپور جي قيام جو بنياد“، ''شڪارپور: ماضي–حال''، ص. 62–74.</ref> == تاريخ == === دائودپوٽا ۽ ڪلهوڙا === مقامي تاريخي روايت موجب شڪارپور جي شروعاتي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مرزا قليچ بيگ موجب شهر ۽ ڀرپاسي تي قبضي لاءِ دائودپوٽن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ ڊگهو مقابلو هليو.<ref name="Qaleech"/> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ پوءِ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن هن علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. 18هين صديءَ ۾ سنڌ، قنڌار ۽ سيويءَ جي وچ ۾ سياسي تبديليون شڪارپور جي حيثيت تي پڻ اثرانداز ٿينديون رهيون.<ref name="Qaleech"/> === افغان ۽ دراني دور === 18هين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام ۽ افغانستان–سنڌ واپاري رستن جي وڌندڙ اهميت سان شڪارپور جي معاشي حيثيت تمام گهڻي وڌي. Claude Markovits موجب شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ جو وڏو عروج ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دراني سلطنت جي توسيع ۽ وچ ايشيا سان قافلي واري واپار سان لاڳاپيل هو.<ref name="Markovits"/> شڪارپور جي هندو واپاري ۽ صراف برادرين، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ مجموعي طور ''ملتاني'' يا شڪارپوري واپاري چيو ويو آهي، افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ واپار سان گڏ قرض، پئسن جي منتقلي ۽ ''هنڊي'' جي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Markovits"/> === ٽالپر دور === [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ به شڪارپور افغانستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ شهر رهيو. [[شاهه شجاع دراني]] مختلف موقعن تي سنڌ ۾ پناهه ورتي ۽ شڪارپور سندس سياسي سرگرمين جو مرڪز پڻ رهيو.<ref name="Qaleech"/> 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي مفادن لاءِ اهم مسئلو بڻيل رهيو، ڇاڪاڻ تہ شهر بولان لڪ ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستي جي ويجهو هو.<ref name="Markovits"/> === برطانوي دور === [[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي اتر سنڌ ۾ اهم انتظامي مرڪز بڻايو ويو. شهر ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي وئي، جيڪا 1861ع تائين قائم رهي. شڪارپور ميونسپالٽي 19هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿي.<ref name="Mangi">مقامي تاريخي مواد: شڪارپور جي تعليمي، طبي ۽ شهري ادارن جي تاريخ.</ref> 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ کان انتظامي ۽ واپاري اهميت آهستي آهستي [[سکر]] ۽ [[جيڪب آباد]] ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳي. تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ سکر انتظامي ۽ جيڪب آباد فوجي مرڪز طور شڪارپور جي جاءِ وٺڻ لڳا.<ref name="DawnHeritage"/> شڪارپور 19هين صديءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي خوشحالي، تعليم، حويلين، باغن ۽ ثقافتي زندگيءَ جي ڪري مشهور رهيو. جديد لکڻين ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''سنڌ جو پئرس''' يا '''اوڀر جو پئرس''' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> === ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ === [[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شهر جي واپاري ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندو برادرين جو وڏو ڪردار هو. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ برنس شهر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت کي هندو واپاري برادرين سان واسطو رکندڙ ڄاڻايو هو.<ref name="Markovits"/> ورهاڱي کان پوءِ شڪارپور جي اڪثر هندو آبادي هندستان لڏي وئي، جڏهن تہ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جو هڪ حصو شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيو. ان لڏپلاڻ سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي.<ref name="Markovits"/> شڪارپور کي 1 جولاءِ 1977ع تي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو. == واپار ۽ مالياتي تاريخ == [[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور ۾ [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل تاريخي عمارت]] شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالياتي نيٽ ورڪ هو. شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون ۽ ايجنٽ افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن شهرن ۾ موجود هئا.<ref name="Markovits"/> شڪارپوري صرافن واپار سان گڏ قرض ڏيڻ، سرمايو مهيا ڪرڻ ۽ مختلف شهرن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. معاشي مورخ Claude Markovits موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شڪارپوري صرافن جو وچ ايشيا ۾ مالياتي ڪردار ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ چيٽيار مالياتي نيٽ ورڪ سان ڀيٽڻ جوڳو هو.<ref>{{cite book |last=Markovits |first=Claude |chapter=The business of the Sind merchants |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=185–211 |language=en}}</ref> انهن واپارين جو ڪاروبار رڳو سامان جي خريد ۽ وڪري تائين محدود نه هو؛ هو قرض، ڪريڊٽ ۽ رقم جي منتقليءَ ۾ پڻ مهارت رکندا هئا، جنهن سبب نسبتاً ننڍو شهر هجڻ باوجود شڪارپور وسيع علائقائي معيشت تي اثرانداز ٿيندو هو.<ref name="Markovits"/> == شهري بناوٽ ۽ تاريخي ورثو == === شهر جا دروازا === [[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|شڪارپور جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور]] پراڻو شڪارپور ڀت يا شهري حدبندي اندر گولائيءَ جهڙي صورت ۾ وڌيو. تاريخي ذريعن ۾ شهر جا ست يا اٺ وڏا داخلي دروازا بيان ٿيل آهن. جديد ورثي جي تحقيق اٺ داخلي هنڌ ڄاڻائي ٿي:<ref name="DawnHeritage"/> {| class="wikitable" style="width:85%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''پراڻي شڪارپور جا تاريخي دروازا''' |- style="background:#704214; color:white;" ! نمبر ! دروازي جو نالو ! متبادل صورت |- | 1 | '''لکي در''' | Lakhi Dar |- style="background:#fff8e7;" | 2 | '''هاٿي در''' | Hathi Dar |- | 3 | '''هزاري در''' | Hazari Dar |- style="background:#fff8e7;" | 4 | '''سِوي در''' | Sivi Dar |- | 5 | '''خانپوري در''' | Khanpuri Dar |- style="background:#fff8e7;" | 6 | '''ڪرن در''' | Karan Dar |- | 7 | '''واڳڻو در''' | Wagno Dar |- style="background:#fff8e7;" | 8 | '''نوشهرو در''' | Naushero Dar |} ڪجهه مقامي روايتن ۾ ست دروازا ۽ '''صديق ماڙي''' نالي هڪ دري ڄاڻائي وئي آهي، تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ دروازن جي تعداد ۽ نالن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو.<ref name="DawnHeritage"/> === ڍڪ بازار === [[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]]] '''ڍڪ بازار''' شڪارپور جي پراڻي شهر جي مرڪز ۾ واقع تاريخي ڍڪيل بازار آهي. بازار جي سوڙهي گهٽيءَ جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي ڇت آهي، جيڪا سنڌ جي سخت اونهاري ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.<ref name="DawnHeritage"/> ڪاٺ جي ڇت اهڙي نموني جوڙي وئي هئي جو روشني ۽ هوا اندر اچي سگهي. بازار پراڻي شڪارپور جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ رهي آهي ۽ اڄ به شهر جي نمايان تاريخي سڃاڻپ آهي.<ref name="DawnHeritage"/> === حويليون ۽ ڪاٺ جو ڪم === شڪارپور جي تاريخي شهري اڏاوت ۾ واپاري خاندانن جون حويليون خاص اهميت رکن ٿيون. انهن عمارتن ۾ سرن جي ڪم سان گڏ ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون ۽ آرائشي ڄاريون نمايان آهن.<ref name="DawnHeritage"/> معمار ۽ محقق انيلا نعيم جي شڪارپور جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب حويليون پراڻي شهر جي روايتي تعميراتي ماحول جو سڀ کان اهم حصو رهيون آهن.<ref name="DawnHeritage"/> === ڪلاڪ ٽاور === لکي در ڀرسان ڳاڙهين سرن سان ٺهيل تاريخي ڪلاڪ ٽاور 1935ع ۾ مقامي هندو واپارين پنهنجي والد سيٺ هيرانند نندرامداس بجاج جي ياد ۾ تعمير ڪرايو هو.<ref name="DawnHeritage"/> == آبادي == 2023ع جي پاڪستان جي پهرين ڊجيٽل آدمشماري موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.06 فرد هئي.<ref name="PBS2023urban"/> 2023ع جي PBS جدول ۾ ساڳئي شهري حد لاءِ 2017ع جي آبادي 196,158 ڄاڻائي وئي آهي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 0.73 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي''' |- style="background:#2f4f4f; color:white;" ! آدمشماري ! آبادي ! تبديلي |- | 1951ع | 45,335 | — |- style="background:#eef7f7;" | 1961ع | 53,910 | واڌ |- | 1972ع | 70,924 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 1981ع | 88,138 | واڌ |- | 1998ع | 134,883 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 2017ع | 196,158 | واڌ |- ! style="background:#d9ead3;" | 2023ع ! style="background:#d9ead3;" | '''204,938''' ! style="background:#d9ead3;" | '''+4.5٪ تقريباً''' |- | colspan="3" style="font-size:90%; text-align:left;" | '''ذريعو:''' پاڪستان جون آدمشماريون؛ 2023ع ۽ هم مقابلو 2017ع وارو انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي Urban Localities جدول مان.<ref name="PBS2023urban"/> |} == ٻولي ۽ مذهب == شڪارپور سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي مرڪزن مان آهي ۽ شهر جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. [[اردو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي ۽ تعلقي وارين جدولن ۾ شڪارپور علائقي جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي، جڏهن تہ هندو، شيڊيولڊ ڪاسٽ، عيسائي، سک ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان اڳ شڪارپور ۾ وڏي هندو واپاري آبادي رهندي هئي. 19هين صديءَ جي شروعاتي برطانوي بيانن ۽ جديد معاشي تاريخ جي تحقيق مان شهر جي هندو بنيا، لوهاڻا، کتري ۽ ٻين واپاري برادرين جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Markovits"/> == تعليم == شڪارپور سنڌ جي تاريخي تعليمي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. برطانوي دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ٿيا. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب مڊل اسڪول 1853ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1873ع ۾ ان کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. ان کان پوءِ مختلف ورنيڪيولر، هندو سنڌي ۽ ڇوڪرين جا اسڪول قائم ٿيا.<ref name="Mangi"/> شهر جي اهم موجوده تعليمي ادارن ۾: * [[شيخ اياز يونيورسٽي]] * [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]] * گورنمينٽ گرلس ڪاليج ۽ ٻيا سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Memon |first=Sarfaraz |title=Becoming history: The plunder of Shikarpur by its very own sons |url=https://tribune.com.pk/story/372836/becoming-history-the-plunder-of-shikarpur-by-its-very-own-sons |work=The Express Tribune |date=1 May 2012 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> شڪارپور جي اهم عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' مشهور آهي.<ref>{{cite web |last=Shaikh |first=Abdul Rasheed |title=Historic library in need of government attention |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/ |work=Daily Times |date=9 April 2019 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == صحت == شڪارپور ۾ جديد طبي ادارن جي تاريخ 19هين صديءَ تائين وڃي ٿي. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ 1843ع ۾ سول اسپتال قائم ڪئي وئي. عورتن لاءِ ليڊي ڊفرن فنڊ اسپتال 1893ع ڌاري قائم ٿي ۽ وڪٽوريا ڊسپينسري 1857ع ۾ وجود ۾ آئي، جنهن جو نالو 1920ع ۾ لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري رکيو ويو.<ref name="Mangi"/> 1932ع ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند ڇاٻڙيا''' موجوده سول اسپتال جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت کيس 1935ع ۾ ''راءِ بهادر'' جو خطاب ڏنو.<ref name="Mangi"/> شهر جي تاريخي ۽ اهم طبي ادارن ۾: * [[سول اسپتال، شڪارپور|راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال]] * هيرانند گنگابائي ليڊيز اسپتال * لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري شامل آهن. == ثقافت ۽ کاڌو == === شڪارپوري آچار === {{Main|شڪارپوري آچار}} شڪارپور پنهنجي روايتي '''کٽاڻ''' يا [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. ماضيءَ ۾ آچار گهڻو ڪري شهر جي مختلف پاڙن ۾ خاندانن پاران گهرن ۾ تيار ڪيو ويندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. شڪارپوري آچار ۾ مختلف ڀاڄين ۽ ميون کي سرڪي، تيل، لوڻ ۽ مصالحن سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ۽ اهو شهر جي مشهور خوراڪي سڃاڻپن مان هڪ آهي. === مٺايون ۽ فالودو === [[File:Deewan hotel.jpg|thumb|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ مشهور آهي]] شڪارپور پنهنجي روايتي مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ پڻ مشهور آهي. ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل شهر جي پراڻن خوراڪي هنڌن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي]] == باغ ۽ تفريح == [[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]]] '''[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]''' شڪارپور جي تاريخي باغن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. شهر جي خوشحالي واري دور ۾ باغ، کليل ميدان ۽ حويلين جا خانگي باغ شهري ماحول جو اهم حصو هئا.<ref name="DawnHeritage"/> == تاريخي ورثي کي خطرا == شڪارپور جي پراڻي شهر جون ڪيتريون تاريخي حويليون ۽ عمارتون وقت سان زبون ٿيون آهن. غيرقانوني ڊاهه، قيمتي ڪاٺ ۽ آرائشي سامان جي وڪري، نئين تعمير ۽ مناسب تحفظ جي کوٽ شهر جي تاريخي ورثي لاءِ وڏا خطرا رهيا آهن.<ref name="DawnHeritage"/> ورثي جي ماهرن موجب شڪارپور جون حويليون، ڪاٺ جي اُڪر، سرن جو ڪم ۽ پراڻي شهر جي شهري بناوٽ سنڌ جي تاريخي تعميراتي ورثي جا اهم مثال آهن.<ref name="DawnHeritage"/> == مشهور شخصيتون == شڪارپور سان تعلق رکندڙ يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾ هي شامل آهن: {{div col|colwidth=22em}} * [[الله بخش سومرو]] * [[شيخ اياز]] * [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] * [[غلام حسين هدايت الله]] * [[رام ڄيٺملاڻي]] * [[جي. وي. ديساڻي]] * [[بدام ناتوان]] * [[نسيم ٿيٻو]] * [[سميرا زرين]] * [[بيدل مسرور]] * [[الاهي بخش سومرو]] * [[رحيم بخش سومرو]] * [[آغا سراج دراني]] * [[آفتاب شعبان ميراڻي]] * [[امتياز احمد شيخ]] * [[صوفي ٻڍل فقير]] {{div col end}} سنڌي ادب جي اهم شخصيت [[مرزا قليچ بيگ]] پڻ 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو، ”مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور“، ''مھراڻ''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2003ع.</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي عمارتن جي طرز تعمير File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي تاريخي عمارت File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|شڪارپور جو ڪلاڪ ٽاور File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي 1940ع واري تاريخي عمارت File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا ٺاهيندي File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپوري آچار]] * [[ڍڪ بازار، شڪارپور]] * [[شاهي باغ، شڪارپور]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[خانپور، سنڌ]] * [[لکي، سنڌ]] * [[سلطان ڪوٽ]] * [[ميان جو ڳوٺ]] == نوٽ == {{Notelist}} == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |isbn=978-0-521-62285-1}} * {{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Shikarpur}} {{EB1911 poster|Shikarpur}} {{Shikarpur District}} {{Authority control}} [[زمرو:شڪارپور]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] eyes4ayyqbs1u2o3cyo94by8iuheh5k 410256 410255 2026-09-06T23:52:29Z Intisar Ali 8681 410256 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}} {{About|سنڌ، پاڪستان جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}} {{Use Pakistani English|date=September 2026}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox settlement | name = شڪارپور | native_name = شِڪارپوُرُ | native_name_lang = sd | other_name = Shikarpur | nickname = ''سنڌ جو پئرس''<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Shikarpur building.jpeg | photo2a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg | photo2b = Shikarpur dhak bazar.jpg | photo3a = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg | size = 340 | color = black }} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | elevation_m = 13 | total_type = شهر | population_total = 204938 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 78100 | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 0726 }} '''شڪارپور''' ({{lang-en|Shikarpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 204,938 هئي.<ref name="PBS2023urban"/> شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي. شڪارپور سنڌ جي اهم تاريخي واپاري شهرن مان رهيو آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ [[بولان لڪ]] وسيلي [[قنڌار]]، [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ قافلي جي رستن جي ويجهو هجڻ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ واپار ۽ مالياتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو.<ref name="Markovits">{{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |chapter=The Gate of Khorrassan: the Shikarpuri network, c. 1750–1947 |pages=57–109 |isbn=978-0-521-62285-1 |doi=10.1017/CBO9780511497407 |language=en}}</ref> شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا تجارتي ۽ مالياتي نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين شهرن تائين پکڙيل هئا.<ref name="Markovits"/> 1837ع ۾ برطانوي سياح ۽ عملدار [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور جي واپاري اهميت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌوءَ جي واپار سان گڏ ايشيا جي واپار لاءِ به انتهائي اهم مرڪز قرار ڏنو. برنس موجب شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپاري ''خراسان جا دروازا'' سڏيندا هئا.<ref name="Markovits"/> شهر پنهنجي تاريخي حويلين، ڪاٺ جي اُڪر، [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، پراڻن دروازن ۽ واپاري عمارتن جي ڪري پڻ مشهور آهي.<ref name="DawnHeritage">{{cite web |url=https://www.dawn.com/in-depth/requiem-for-a-city/ |title=Requiem for a city |author=Shameen Khan |work=[[Dawn]] |date=28 February 2014 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == نالو ۽ قيام == شڪارپور جي قيام بابت تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ مشهور سنڌي روايت موجب شهر جو بنياد 1026هه/1617ع ۾ دائودپوٽن وڌو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ هن علائقي ۾ اڳ شڪارگاهه ۽ ٻيلا هئا ۽ دائودپوٽن فتح کان پوءِ جهنگ صاف ڪرائي هتي شهر ٻڌايو، جنهن ڪري ان جو نالو ''شڪارپور'' پيو.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}}</ref> شڪارپور جي قيام جي تاريخ بابت سڀ ماخذ متفق ناهن. ''Concise Oxford Dictionary of World Place Names'' شهر جي قيام کي 1677ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Everett-Heath |first=John |title=Shikarpur |encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |publisher=Oxford University Press |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817 |language=en}}</ref> تنهنڪري 1617ع واري تاريخ کي سنڌي تاريخي روايت ۽ مقامي ماخذن سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي. پروفيسر سيد محمد سليم موجب 1906ع جي برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي قيام لاءِ 1617ع ڄاڻايل هو. هن ان کي لکي در کان ٻاهر حاجي فقيرالله علوي جي مسجد ۾ موجود فارسي ڪتبي سان پڻ ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ ''غوڪ'' لفظ جي ابجد مان 1026هه ڪڍيو ويندو آهي.<ref>پروفيسر سيد محمد سليم، ”شڪارپور جي قيام جو بنياد“، ''شڪارپور: ماضي–حال''، ص. 62–74.</ref> == تاريخ == === دائودپوٽا ۽ ڪلهوڙا === مقامي تاريخي روايت موجب شڪارپور جي شروعاتي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مرزا قليچ بيگ موجب شهر ۽ ڀرپاسي تي قبضي لاءِ دائودپوٽن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ ڊگهو مقابلو هليو.<ref name="Qaleech"/> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ پوءِ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن هن علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. 18هين صديءَ ۾ سنڌ، قنڌار ۽ سيويءَ جي وچ ۾ سياسي تبديليون شڪارپور جي حيثيت تي پڻ اثرانداز ٿينديون رهيون.<ref name="Qaleech"/> === افغان ۽ دراني دور === 18هين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام ۽ افغانستان–سنڌ واپاري رستن جي وڌندڙ اهميت سان شڪارپور جي معاشي حيثيت تمام گهڻي وڌي. Claude Markovits موجب شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ جو وڏو عروج ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دراني سلطنت جي توسيع ۽ وچ ايشيا سان قافلي واري واپار سان لاڳاپيل هو.<ref name="Markovits"/> شڪارپور جي هندو واپاري ۽ صراف برادرين، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ مجموعي طور ''ملتاني'' يا شڪارپوري واپاري چيو ويو آهي، افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ واپار سان گڏ قرض، پئسن جي منتقلي ۽ ''هنڊي'' جي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Markovits"/> === ٽالپر دور === [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ به شڪارپور افغانستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ شهر رهيو. [[شاهه شجاع دراني]] مختلف موقعن تي سنڌ ۾ پناهه ورتي ۽ شڪارپور سندس سياسي سرگرمين جو مرڪز پڻ رهيو.<ref name="Qaleech"/> 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي مفادن لاءِ اهم مسئلو بڻيل رهيو، ڇاڪاڻ تہ شهر بولان لڪ ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستي جي ويجهو هو.<ref name="Markovits"/> === برطانوي دور === [[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي اتر سنڌ ۾ اهم انتظامي مرڪز بڻايو ويو. شهر ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي وئي، جيڪا 1861ع تائين قائم رهي. شڪارپور ميونسپالٽي 19هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿي.<ref name="Mangi">مقامي تاريخي مواد: شڪارپور جي تعليمي، طبي ۽ شهري ادارن جي تاريخ.</ref> 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ کان انتظامي ۽ واپاري اهميت آهستي آهستي [[سکر]] ۽ [[جيڪب آباد]] ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳي. تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ سکر انتظامي ۽ جيڪب آباد فوجي مرڪز طور شڪارپور جي جاءِ وٺڻ لڳا.<ref name="DawnHeritage"/> شڪارپور 19هين صديءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي خوشحالي، تعليم، حويلين، باغن ۽ ثقافتي زندگيءَ جي ڪري مشهور رهيو. جديد لکڻين ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''سنڌ جو پئرس''' يا '''اوڀر جو پئرس''' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> === ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ === [[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شهر جي واپاري ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندو برادرين جو وڏو ڪردار هو. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ برنس شهر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت کي هندو واپاري برادرين سان واسطو رکندڙ ڄاڻايو هو.<ref name="Markovits"/> ورهاڱي کان پوءِ شڪارپور جي اڪثر هندو آبادي هندستان لڏي وئي، جڏهن تہ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جو هڪ حصو شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيو. ان لڏپلاڻ سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي.<ref name="Markovits"/> شڪارپور کي 1 جولاءِ 1977ع تي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو. == واپار ۽ مالياتي تاريخ == [[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور ۾ [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل تاريخي عمارت]] شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالياتي نيٽ ورڪ هو. شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون ۽ ايجنٽ افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن شهرن ۾ موجود هئا.<ref name="Markovits"/> شڪارپوري صرافن واپار سان گڏ قرض ڏيڻ، سرمايو مهيا ڪرڻ ۽ مختلف شهرن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. معاشي مورخ Claude Markovits موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شڪارپوري صرافن جو وچ ايشيا ۾ مالياتي ڪردار ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ چيٽيار مالياتي نيٽ ورڪ سان ڀيٽڻ جوڳو هو.<ref>{{cite book |last=Markovits |first=Claude |chapter=The business of the Sind merchants |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=185–211 |language=en}}</ref> انهن واپارين جو ڪاروبار رڳو سامان جي خريد ۽ وڪري تائين محدود نه هو؛ هو قرض، ڪريڊٽ ۽ رقم جي منتقليءَ ۾ پڻ مهارت رکندا هئا، جنهن سبب نسبتاً ننڍو شهر هجڻ باوجود شڪارپور وسيع علائقائي معيشت تي اثرانداز ٿيندو هو.<ref name="Markovits"/> == شهري بناوٽ ۽ تاريخي ورثو == === شهر جا دروازا === [[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|شڪارپور جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور]] پراڻو شڪارپور ڀت يا شهري حدبندي اندر گولائيءَ جهڙي صورت ۾ وڌيو. تاريخي ذريعن ۾ شهر جا ست يا اٺ وڏا داخلي دروازا بيان ٿيل آهن. جديد ورثي جي تحقيق اٺ داخلي هنڌ ڄاڻائي ٿي:<ref name="DawnHeritage"/> {| class="wikitable" style="width:85%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''پراڻي شڪارپور جا تاريخي دروازا''' |- style="background:#704214; color:white;" ! نمبر ! دروازي جو نالو ! متبادل صورت |- | 1 | '''لکي در''' | Lakhi Dar |- style="background:#fff8e7;" | 2 | '''هاٿي در''' | Hathi Dar |- | 3 | '''هزاري در''' | Hazari Dar |- style="background:#fff8e7;" | 4 | '''سِوي در''' | Sivi Dar |- | 5 | '''خانپوري در''' | Khanpuri Dar |- style="background:#fff8e7;" | 6 | '''ڪرن در''' | Karan Dar |- | 7 | '''واڳڻو در''' | Wagno Dar |- style="background:#fff8e7;" | 8 | '''نوشهرو در''' | Naushero Dar |} ڪجهه مقامي روايتن ۾ ست دروازا ۽ '''صديق ماڙي''' نالي هڪ دري ڄاڻائي وئي آهي، تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ دروازن جي تعداد ۽ نالن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو.<ref name="DawnHeritage"/> === ڍڪ بازار === [[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]]] '''ڍڪ بازار''' شڪارپور جي پراڻي شهر جي مرڪز ۾ واقع تاريخي ڍڪيل بازار آهي. بازار جي سوڙهي گهٽيءَ جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي ڇت آهي، جيڪا سنڌ جي سخت اونهاري ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.<ref name="DawnHeritage"/> ڪاٺ جي ڇت اهڙي نموني جوڙي وئي هئي جو روشني ۽ هوا اندر اچي سگهي. بازار پراڻي شڪارپور جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ رهي آهي ۽ اڄ به شهر جي نمايان تاريخي سڃاڻپ آهي.<ref name="DawnHeritage"/> === حويليون ۽ ڪاٺ جو ڪم === شڪارپور جي تاريخي شهري اڏاوت ۾ واپاري خاندانن جون حويليون خاص اهميت رکن ٿيون. انهن عمارتن ۾ سرن جي ڪم سان گڏ ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون ۽ آرائشي ڄاريون نمايان آهن.<ref name="DawnHeritage"/> معمار ۽ محقق انيلا نعيم جي شڪارپور جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب حويليون پراڻي شهر جي روايتي تعميراتي ماحول جو سڀ کان اهم حصو رهيون آهن.<ref name="DawnHeritage"/> === ڪلاڪ ٽاور === لکي در ڀرسان ڳاڙهين سرن سان ٺهيل تاريخي ڪلاڪ ٽاور 1935ع ۾ مقامي هندو واپارين پنهنجي والد سيٺ هيرانند نندرامداس بجاج جي ياد ۾ تعمير ڪرايو هو.<ref name="DawnHeritage"/> == آبادي == 2023ع جي پاڪستان جي پهرين ڊجيٽل آدمشماري موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.06 فرد هئي.<ref name="PBS2023urban"/> 2023ع جي PBS جدول ۾ ساڳئي شهري حد لاءِ 2017ع جي آبادي 196,158 ڄاڻائي وئي آهي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 0.73 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي''' |- style="background:#2f4f4f; color:white;" ! آدمشماري ! آبادي ! تبديلي |- | 1951ع | 45,335 | — |- style="background:#eef7f7;" | 1961ع | 53,910 | واڌ |- | 1972ع | 70,924 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 1981ع | 88,138 | واڌ |- | 1998ع | 134,883 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 2017ع | 196,158 | واڌ |- ! style="background:#d9ead3;" | 2023ع ! style="background:#d9ead3;" | '''204,938''' ! style="background:#d9ead3;" | '''+4.5٪ تقريباً''' |- | colspan="3" style="font-size:90%; text-align:left;" | '''ذريعو:''' پاڪستان جون آدمشماريون؛ 2023ع ۽ هم مقابلو 2017ع وارو انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي Urban Localities جدول مان.<ref name="PBS2023urban"/> |} == ٻولي ۽ مذهب == شڪارپور سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي مرڪزن مان آهي ۽ شهر جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. [[اردو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي ۽ تعلقي وارين جدولن ۾ شڪارپور علائقي جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي، جڏهن تہ هندو، شيڊيولڊ ڪاسٽ، عيسائي، سک ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان اڳ شڪارپور ۾ وڏي هندو واپاري آبادي رهندي هئي. 19هين صديءَ جي شروعاتي برطانوي بيانن ۽ جديد معاشي تاريخ جي تحقيق مان شهر جي هندو بنيا، لوهاڻا، کتري ۽ ٻين واپاري برادرين جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Markovits"/> == تعليم == شڪارپور سنڌ جي تاريخي تعليمي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. برطانوي دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ٿيا. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب مڊل اسڪول 1853ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1873ع ۾ ان کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. ان کان پوءِ مختلف ورنيڪيولر، هندو سنڌي ۽ ڇوڪرين جا اسڪول قائم ٿيا.<ref name="Mangi"/> شهر جي اهم موجوده تعليمي ادارن ۾: * [[شيخ اياز يونيورسٽي]] * [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]] * گورنمينٽ گرلس ڪاليج ۽ ٻيا سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Memon |first=Sarfaraz |title=Becoming history: The plunder of Shikarpur by its very own sons |url=https://tribune.com.pk/story/372836/becoming-history-the-plunder-of-shikarpur-by-its-very-own-sons |work=The Express Tribune |date=1 May 2012 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> شڪارپور جي اهم عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' مشهور آهي.<ref>{{cite web |last=Shaikh |first=Abdul Rasheed |title=Historic library in need of government attention |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/ |work=Daily Times |date=9 April 2019 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == صحت == شڪارپور ۾ جديد طبي ادارن جي تاريخ 19هين صديءَ تائين وڃي ٿي. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ 1843ع ۾ سول اسپتال قائم ڪئي وئي. عورتن لاءِ ليڊي ڊفرن فنڊ اسپتال 1893ع ڌاري قائم ٿي ۽ وڪٽوريا ڊسپينسري 1857ع ۾ وجود ۾ آئي، جنهن جو نالو 1920ع ۾ لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري رکيو ويو.<ref name="Mangi"/> 1932ع ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند ڇاٻڙيا''' موجوده سول اسپتال جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت کيس 1935ع ۾ ''راءِ بهادر'' جو خطاب ڏنو.<ref name="Mangi"/> شهر جي تاريخي ۽ اهم طبي ادارن ۾: * [[سول اسپتال، شڪارپور|راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال]] * هيرانند گنگابائي ليڊيز اسپتال * لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري شامل آهن. == ثقافت ۽ کاڌو == === شڪارپوري آچار === {{Main|شڪارپوري آچار}} شڪارپور پنهنجي روايتي '''کٽاڻ''' يا [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. ماضيءَ ۾ آچار گهڻو ڪري شهر جي مختلف پاڙن ۾ خاندانن پاران گهرن ۾ تيار ڪيو ويندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. شڪارپوري آچار ۾ مختلف ڀاڄين ۽ ميون کي سرڪي، تيل، لوڻ ۽ مصالحن سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ۽ اهو شهر جي مشهور خوراڪي سڃاڻپن مان هڪ آهي. === مٺايون ۽ فالودو === [[File:Deewan hotel.jpg|thumb|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ مشهور آهي]] شڪارپور پنهنجي روايتي مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ پڻ مشهور آهي. ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل شهر جي پراڻن خوراڪي هنڌن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي]] == باغ ۽ تفريح == [[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]]] '''[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]''' شڪارپور جي تاريخي باغن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. شهر جي خوشحالي واري دور ۾ باغ، کليل ميدان ۽ حويلين جا خانگي باغ شهري ماحول جو اهم حصو هئا.<ref name="DawnHeritage"/> == تاريخي ورثي کي خطرا == شڪارپور جي پراڻي شهر جون ڪيتريون تاريخي حويليون ۽ عمارتون وقت سان زبون ٿيون آهن. غيرقانوني ڊاهه، قيمتي ڪاٺ ۽ آرائشي سامان جي وڪري، نئين تعمير ۽ مناسب تحفظ جي کوٽ شهر جي تاريخي ورثي لاءِ وڏا خطرا رهيا آهن.<ref name="DawnHeritage"/> ورثي جي ماهرن موجب شڪارپور جون حويليون، ڪاٺ جي اُڪر، سرن جو ڪم ۽ پراڻي شهر جي شهري بناوٽ سنڌ جي تاريخي تعميراتي ورثي جا اهم مثال آهن.<ref name="DawnHeritage"/> == مشهور شخصيتون == شڪارپور سان تعلق رکندڙ يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾ هي شامل آهن: {{div col|colwidth=22em}} * [[الله بخش سومرو]] * [[شيخ اياز]] * [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] * [[غلام حسين هدايت الله]] * [[رام ڄيٺملاڻي]] * [[جي. وي. ديساڻي]] * [[بدام ناتوان]] * [[نسيم ٿيٻو]] * [[سميرا زرين]] * [[بيدل مسرور]] * [[الاهي بخش سومرو]] * [[رحيم بخش سومرو]] * [[آغا سراج دراني]] * [[آفتاب شعبان ميراڻي]] * [[امتياز احمد شيخ]] * [[صوفي ٻڍل فقير]] {{div col end}} سنڌي ادب جي اهم شخصيت [[مرزا قليچ بيگ]] پڻ 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو، ”مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور“، ''مھراڻ''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2003ع.</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي عمارتن جي طرز تعمير File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي تاريخي عمارت File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|شڪارپور جو ڪلاڪ ٽاور File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي 1940ع واري تاريخي عمارت File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا ٺاهيندي File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپوري آچار]] * [[ڍڪ بازار، شڪارپور]] * [[شاهي باغ، شڪارپور]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[خانپور، سنڌ]] * [[لکي، سنڌ]] * [[سلطان ڪوٽ]] * [[ميان جو ڳوٺ]] == حوالا == {{Notelist}} == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |isbn=978-0-521-62285-1}} * {{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Shikarpur}} {{EB1911 poster|Shikarpur}} {{Shikarpur District}} {{Authority control}} [[زمرو:شڪارپور]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] dm6vjnfjyeo1tw6jmcsxz8ohsmw2mlr 410257 410256 2026-09-06T23:52:48Z Intisar Ali 8681 410257 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}} {{About|سنڌ، پاڪستان جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}} {{Use Pakistani English|date=September 2026}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox settlement | name = شڪارپور | native_name = شِڪارپوُرُ | native_name_lang = sd | other_name = Shikarpur | nickname = ''سنڌ جو پئرس''<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Shikarpur building.jpeg | photo2a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg | photo2b = Shikarpur dhak bazar.jpg | photo3a = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg | size = 340 | color = black }} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | elevation_m = 13 | total_type = شهر | population_total = 204938 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 78100 | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 0726 }} '''شڪارپور''' ({{lang-en|Shikarpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 204,938 هئي.<ref name="PBS2023urban"/> شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي. شڪارپور سنڌ جي اهم تاريخي واپاري شهرن مان رهيو آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ [[بولان لڪ]] وسيلي [[قنڌار]]، [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ قافلي جي رستن جي ويجهو هجڻ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ واپار ۽ مالياتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو.<ref name="Markovits">{{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |chapter=The Gate of Khorrassan: the Shikarpuri network, c. 1750–1947 |pages=57–109 |isbn=978-0-521-62285-1 |doi=10.1017/CBO9780511497407 |language=en}}</ref> شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا تجارتي ۽ مالياتي نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين شهرن تائين پکڙيل هئا.<ref name="Markovits"/> 1837ع ۾ برطانوي سياح ۽ عملدار [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور جي واپاري اهميت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌوءَ جي واپار سان گڏ ايشيا جي واپار لاءِ به انتهائي اهم مرڪز قرار ڏنو. برنس موجب شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپاري ''خراسان جا دروازا'' سڏيندا هئا.<ref name="Markovits"/> شهر پنهنجي تاريخي حويلين، ڪاٺ جي اُڪر، [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، پراڻن دروازن ۽ واپاري عمارتن جي ڪري پڻ مشهور آهي.<ref name="DawnHeritage">{{cite web |url=https://www.dawn.com/in-depth/requiem-for-a-city/ |title=Requiem for a city |author=Shameen Khan |work=[[Dawn]] |date=28 February 2014 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == نالو ۽ قيام == شڪارپور جي قيام بابت تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ مشهور سنڌي روايت موجب شهر جو بنياد 1026هه/1617ع ۾ دائودپوٽن وڌو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ هن علائقي ۾ اڳ شڪارگاهه ۽ ٻيلا هئا ۽ دائودپوٽن فتح کان پوءِ جهنگ صاف ڪرائي هتي شهر ٻڌايو، جنهن ڪري ان جو نالو ''شڪارپور'' پيو.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}}</ref> شڪارپور جي قيام جي تاريخ بابت سڀ ماخذ متفق ناهن. ''Concise Oxford Dictionary of World Place Names'' شهر جي قيام کي 1677ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Everett-Heath |first=John |title=Shikarpur |encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |publisher=Oxford University Press |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817 |language=en}}</ref> تنهنڪري 1617ع واري تاريخ کي سنڌي تاريخي روايت ۽ مقامي ماخذن سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي. پروفيسر سيد محمد سليم موجب 1906ع جي برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي قيام لاءِ 1617ع ڄاڻايل هو. هن ان کي لکي در کان ٻاهر حاجي فقيرالله علوي جي مسجد ۾ موجود فارسي ڪتبي سان پڻ ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ ''غوڪ'' لفظ جي ابجد مان 1026هه ڪڍيو ويندو آهي.<ref>پروفيسر سيد محمد سليم، ”شڪارپور جي قيام جو بنياد“، ''شڪارپور: ماضي–حال''، ص. 62–74.</ref> == تاريخ == === دائودپوٽا ۽ ڪلهوڙا === مقامي تاريخي روايت موجب شڪارپور جي شروعاتي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مرزا قليچ بيگ موجب شهر ۽ ڀرپاسي تي قبضي لاءِ دائودپوٽن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ ڊگهو مقابلو هليو.<ref name="Qaleech"/> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ پوءِ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن هن علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. 18هين صديءَ ۾ سنڌ، قنڌار ۽ سيويءَ جي وچ ۾ سياسي تبديليون شڪارپور جي حيثيت تي پڻ اثرانداز ٿينديون رهيون.<ref name="Qaleech"/> === افغان ۽ دراني دور === 18هين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام ۽ افغانستان–سنڌ واپاري رستن جي وڌندڙ اهميت سان شڪارپور جي معاشي حيثيت تمام گهڻي وڌي. Claude Markovits موجب شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ جو وڏو عروج ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دراني سلطنت جي توسيع ۽ وچ ايشيا سان قافلي واري واپار سان لاڳاپيل هو.<ref name="Markovits"/> شڪارپور جي هندو واپاري ۽ صراف برادرين، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ مجموعي طور ''ملتاني'' يا شڪارپوري واپاري چيو ويو آهي، افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ واپار سان گڏ قرض، پئسن جي منتقلي ۽ ''هنڊي'' جي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Markovits"/> === ٽالپر دور === [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ به شڪارپور افغانستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ شهر رهيو. [[شاهه شجاع دراني]] مختلف موقعن تي سنڌ ۾ پناهه ورتي ۽ شڪارپور سندس سياسي سرگرمين جو مرڪز پڻ رهيو.<ref name="Qaleech"/> 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي مفادن لاءِ اهم مسئلو بڻيل رهيو، ڇاڪاڻ تہ شهر بولان لڪ ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستي جي ويجهو هو.<ref name="Markovits"/> === برطانوي دور === [[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي اتر سنڌ ۾ اهم انتظامي مرڪز بڻايو ويو. شهر ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي وئي، جيڪا 1861ع تائين قائم رهي. شڪارپور ميونسپالٽي 19هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿي.<ref name="Mangi">مقامي تاريخي مواد: شڪارپور جي تعليمي، طبي ۽ شهري ادارن جي تاريخ.</ref> 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ کان انتظامي ۽ واپاري اهميت آهستي آهستي [[سکر]] ۽ [[جيڪب آباد]] ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳي. تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ سکر انتظامي ۽ جيڪب آباد فوجي مرڪز طور شڪارپور جي جاءِ وٺڻ لڳا.<ref name="DawnHeritage"/> شڪارپور 19هين صديءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي خوشحالي، تعليم، حويلين، باغن ۽ ثقافتي زندگيءَ جي ڪري مشهور رهيو. جديد لکڻين ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''سنڌ جو پئرس''' يا '''اوڀر جو پئرس''' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> === ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ === [[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شهر جي واپاري ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندو برادرين جو وڏو ڪردار هو. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ برنس شهر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت کي هندو واپاري برادرين سان واسطو رکندڙ ڄاڻايو هو.<ref name="Markovits"/> ورهاڱي کان پوءِ شڪارپور جي اڪثر هندو آبادي هندستان لڏي وئي، جڏهن تہ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جو هڪ حصو شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيو. ان لڏپلاڻ سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي.<ref name="Markovits"/> شڪارپور کي 1 جولاءِ 1977ع تي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو. == واپار ۽ مالياتي تاريخ == [[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور ۾ [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل تاريخي عمارت]] شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالياتي نيٽ ورڪ هو. شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون ۽ ايجنٽ افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن شهرن ۾ موجود هئا.<ref name="Markovits"/> شڪارپوري صرافن واپار سان گڏ قرض ڏيڻ، سرمايو مهيا ڪرڻ ۽ مختلف شهرن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. معاشي مورخ Claude Markovits موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شڪارپوري صرافن جو وچ ايشيا ۾ مالياتي ڪردار ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ چيٽيار مالياتي نيٽ ورڪ سان ڀيٽڻ جوڳو هو.<ref>{{cite book |last=Markovits |first=Claude |chapter=The business of the Sind merchants |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=185–211 |language=en}}</ref> انهن واپارين جو ڪاروبار رڳو سامان جي خريد ۽ وڪري تائين محدود نه هو؛ هو قرض، ڪريڊٽ ۽ رقم جي منتقليءَ ۾ پڻ مهارت رکندا هئا، جنهن سبب نسبتاً ننڍو شهر هجڻ باوجود شڪارپور وسيع علائقائي معيشت تي اثرانداز ٿيندو هو.<ref name="Markovits"/> == شهري بناوٽ ۽ تاريخي ورثو == === شهر جا دروازا === [[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|شڪارپور جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور]] پراڻو شڪارپور ڀت يا شهري حدبندي اندر گولائيءَ جهڙي صورت ۾ وڌيو. تاريخي ذريعن ۾ شهر جا ست يا اٺ وڏا داخلي دروازا بيان ٿيل آهن. جديد ورثي جي تحقيق اٺ داخلي هنڌ ڄاڻائي ٿي:<ref name="DawnHeritage"/> {| class="wikitable" style="width:85%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''پراڻي شڪارپور جا تاريخي دروازا''' |- style="background:#704214; color:white;" ! نمبر ! دروازي جو نالو ! متبادل صورت |- | 1 | '''لکي در''' | Lakhi Dar |- style="background:#fff8e7;" | 2 | '''هاٿي در''' | Hathi Dar |- | 3 | '''هزاري در''' | Hazari Dar |- style="background:#fff8e7;" | 4 | '''سِوي در''' | Sivi Dar |- | 5 | '''خانپوري در''' | Khanpuri Dar |- style="background:#fff8e7;" | 6 | '''ڪرن در''' | Karan Dar |- | 7 | '''واڳڻو در''' | Wagno Dar |- style="background:#fff8e7;" | 8 | '''نوشهرو در''' | Naushero Dar |} ڪجهه مقامي روايتن ۾ ست دروازا ۽ '''صديق ماڙي''' نالي هڪ دري ڄاڻائي وئي آهي، تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ دروازن جي تعداد ۽ نالن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو.<ref name="DawnHeritage"/> === ڍڪ بازار === [[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]]] '''ڍڪ بازار''' شڪارپور جي پراڻي شهر جي مرڪز ۾ واقع تاريخي ڍڪيل بازار آهي. بازار جي سوڙهي گهٽيءَ جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي ڇت آهي، جيڪا سنڌ جي سخت اونهاري ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.<ref name="DawnHeritage"/> ڪاٺ جي ڇت اهڙي نموني جوڙي وئي هئي جو روشني ۽ هوا اندر اچي سگهي. بازار پراڻي شڪارپور جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ رهي آهي ۽ اڄ به شهر جي نمايان تاريخي سڃاڻپ آهي.<ref name="DawnHeritage"/> === حويليون ۽ ڪاٺ جو ڪم === شڪارپور جي تاريخي شهري اڏاوت ۾ واپاري خاندانن جون حويليون خاص اهميت رکن ٿيون. انهن عمارتن ۾ سرن جي ڪم سان گڏ ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون ۽ آرائشي ڄاريون نمايان آهن.<ref name="DawnHeritage"/> معمار ۽ محقق انيلا نعيم جي شڪارپور جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب حويليون پراڻي شهر جي روايتي تعميراتي ماحول جو سڀ کان اهم حصو رهيون آهن.<ref name="DawnHeritage"/> === ڪلاڪ ٽاور === لکي در ڀرسان ڳاڙهين سرن سان ٺهيل تاريخي ڪلاڪ ٽاور 1935ع ۾ مقامي هندو واپارين پنهنجي والد سيٺ هيرانند نندرامداس بجاج جي ياد ۾ تعمير ڪرايو هو.<ref name="DawnHeritage"/> == آبادي == 2023ع جي پاڪستان جي پهرين ڊجيٽل آدمشماري موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.06 فرد هئي.<ref name="PBS2023urban"/> 2023ع جي PBS جدول ۾ ساڳئي شهري حد لاءِ 2017ع جي آبادي 196,158 ڄاڻائي وئي آهي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 0.73 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي''' |- style="background:#2f4f4f; color:white;" ! آدمشماري ! آبادي ! تبديلي |- | 1951ع | 45,335 | — |- style="background:#eef7f7;" | 1961ع | 53,910 | واڌ |- | 1972ع | 70,924 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 1981ع | 88,138 | واڌ |- | 1998ع | 134,883 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 2017ع | 196,158 | واڌ |- ! style="background:#d9ead3;" | 2023ع ! style="background:#d9ead3;" | '''204,938''' ! style="background:#d9ead3;" | '''+4.5٪ تقريباً''' |- | colspan="3" style="font-size:90%; text-align:left;" | '''ذريعو:''' پاڪستان جون آدمشماريون؛ 2023ع ۽ هم مقابلو 2017ع وارو انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي Urban Localities جدول مان.<ref name="PBS2023urban"/> |} == ٻولي ۽ مذهب == شڪارپور سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي مرڪزن مان آهي ۽ شهر جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. [[اردو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي ۽ تعلقي وارين جدولن ۾ شڪارپور علائقي جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي، جڏهن تہ هندو، شيڊيولڊ ڪاسٽ، عيسائي، سک ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان اڳ شڪارپور ۾ وڏي هندو واپاري آبادي رهندي هئي. 19هين صديءَ جي شروعاتي برطانوي بيانن ۽ جديد معاشي تاريخ جي تحقيق مان شهر جي هندو بنيا، لوهاڻا، کتري ۽ ٻين واپاري برادرين جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Markovits"/> == تعليم == شڪارپور سنڌ جي تاريخي تعليمي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. برطانوي دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ٿيا. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب مڊل اسڪول 1853ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1873ع ۾ ان کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. ان کان پوءِ مختلف ورنيڪيولر، هندو سنڌي ۽ ڇوڪرين جا اسڪول قائم ٿيا.<ref name="Mangi"/> شهر جي اهم موجوده تعليمي ادارن ۾: * [[شيخ اياز يونيورسٽي]] * [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]] * گورنمينٽ گرلس ڪاليج ۽ ٻيا سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Memon |first=Sarfaraz |title=Becoming history: The plunder of Shikarpur by its very own sons |url=https://tribune.com.pk/story/372836/becoming-history-the-plunder-of-shikarpur-by-its-very-own-sons |work=The Express Tribune |date=1 May 2012 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> شڪارپور جي اهم عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' مشهور آهي.<ref>{{cite web |last=Shaikh |first=Abdul Rasheed |title=Historic library in need of government attention |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/ |work=Daily Times |date=9 April 2019 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == صحت == شڪارپور ۾ جديد طبي ادارن جي تاريخ 19هين صديءَ تائين وڃي ٿي. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ 1843ع ۾ سول اسپتال قائم ڪئي وئي. عورتن لاءِ ليڊي ڊفرن فنڊ اسپتال 1893ع ڌاري قائم ٿي ۽ وڪٽوريا ڊسپينسري 1857ع ۾ وجود ۾ آئي، جنهن جو نالو 1920ع ۾ لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري رکيو ويو.<ref name="Mangi"/> 1932ع ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند ڇاٻڙيا''' موجوده سول اسپتال جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت کيس 1935ع ۾ ''راءِ بهادر'' جو خطاب ڏنو.<ref name="Mangi"/> شهر جي تاريخي ۽ اهم طبي ادارن ۾: * [[سول اسپتال، شڪارپور|راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال]] * هيرانند گنگابائي ليڊيز اسپتال * لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري شامل آهن. == ثقافت ۽ کاڌو == === شڪارپوري آچار === {{Main|شڪارپوري آچار}} شڪارپور پنهنجي روايتي '''کٽاڻ''' يا [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. ماضيءَ ۾ آچار گهڻو ڪري شهر جي مختلف پاڙن ۾ خاندانن پاران گهرن ۾ تيار ڪيو ويندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. شڪارپوري آچار ۾ مختلف ڀاڄين ۽ ميون کي سرڪي، تيل، لوڻ ۽ مصالحن سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ۽ اهو شهر جي مشهور خوراڪي سڃاڻپن مان هڪ آهي. === مٺايون ۽ فالودو === [[File:Deewan hotel.jpg|thumb|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ مشهور آهي]] شڪارپور پنهنجي روايتي مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ پڻ مشهور آهي. ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل شهر جي پراڻن خوراڪي هنڌن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي]] == باغ ۽ تفريح == [[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]]] '''[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]''' شڪارپور جي تاريخي باغن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. شهر جي خوشحالي واري دور ۾ باغ، کليل ميدان ۽ حويلين جا خانگي باغ شهري ماحول جو اهم حصو هئا.<ref name="DawnHeritage"/> == تاريخي ورثي کي خطرا == شڪارپور جي پراڻي شهر جون ڪيتريون تاريخي حويليون ۽ عمارتون وقت سان زبون ٿيون آهن. غيرقانوني ڊاهه، قيمتي ڪاٺ ۽ آرائشي سامان جي وڪري، نئين تعمير ۽ مناسب تحفظ جي کوٽ شهر جي تاريخي ورثي لاءِ وڏا خطرا رهيا آهن.<ref name="DawnHeritage"/> ورثي جي ماهرن موجب شڪارپور جون حويليون، ڪاٺ جي اُڪر، سرن جو ڪم ۽ پراڻي شهر جي شهري بناوٽ سنڌ جي تاريخي تعميراتي ورثي جا اهم مثال آهن.<ref name="DawnHeritage"/> == مشهور شخصيتون == شڪارپور سان تعلق رکندڙ يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾ هي شامل آهن: {{div col|colwidth=22em}} * [[الله بخش سومرو]] * [[شيخ اياز]] * [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] * [[غلام حسين هدايت الله]] * [[رام ڄيٺملاڻي]] * [[جي. وي. ديساڻي]] * [[بدام ناتوان]] * [[نسيم ٿيٻو]] * [[سميرا زرين]] * [[بيدل مسرور]] * [[الاهي بخش سومرو]] * [[رحيم بخش سومرو]] * [[آغا سراج دراني]] * [[آفتاب شعبان ميراڻي]] * [[امتياز احمد شيخ]] * [[صوفي ٻڍل فقير]] {{div col end}} سنڌي ادب جي اهم شخصيت [[مرزا قليچ بيگ]] پڻ 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو، ”مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور“، ''مھراڻ''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2003ع.</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي عمارتن جي طرز تعمير File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي تاريخي عمارت File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|شڪارپور جو ڪلاڪ ٽاور File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي 1940ع واري تاريخي عمارت File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا ٺاهيندي File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپوري آچار]] * [[ڍڪ بازار، شڪارپور]] * [[شاهي باغ، شڪارپور]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[خانپور، سنڌ]] * [[لکي، سنڌ]] * [[سلطان ڪوٽ]] * [[ميان جو ڳوٺ]] == حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |isbn=978-0-521-62285-1}} * {{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Shikarpur}} {{EB1911 poster|Shikarpur}} {{Shikarpur District}} {{Authority control}} [[زمرو:شڪارپور]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] ld0nse0i7xw9fzeu48glzas03tnvcgb 410258 410257 2026-09-06T23:56:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 410258 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر ۽ شڪارپور ضلعي جو صدر مقام}} {{About|سنڌ، پاڪستان جي شهر|ٻين استعمالن|شڪارپور (سلجهائپ)}} {{Infobox settlement | name = شڪارپور | native_name = شِڪارپوُرُ | native_name_lang = sd | other_name = Shikarpur | nickname = ''سنڌ جو پئرس''<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg | photo2a = Shikarpur dhak bazar.jpg | photo2b = Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg | size = 340 | color = black }} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|57|N|68|39|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | elevation_m = 13 | total_type = شهر | population_total = 204938 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 78100 | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 0726 }} '''شڪارپور''' ({{lang-en|Shikarpur}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 204,938 هئي.<ref name="PBS2023urban"/> شهر [[سکر]] کان لڳ ڀڳ 37 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري کان لڳ ڀڳ 29 ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي. شڪارپور سنڌ جي اهم تاريخي واپاري شهرن مان رهيو آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ [[بولان لڪ]] وسيلي [[قنڌار]]، [[افغانستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن ويندڙ قافلي جي رستن جي ويجهو هجڻ سبب شهر ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ واپار ۽ مالياتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو.<ref name="Markovits">{{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |chapter=The Gate of Khorrassan: the Shikarpuri network, c. 1750–1947 |pages=57–109 |isbn=978-0-521-62285-1 |doi=10.1017/CBO9780511497407 |language=en}}</ref> شڪارپوري واپارين ۽ صرافن جا تجارتي ۽ مالياتي نيٽ ورڪ [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[قنڌار]]، [[ڪابل]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين شهرن تائين پکڙيل هئا.<ref name="Markovits"/> 1837ع ۾ برطانوي سياح ۽ عملدار [[اليگزينڊر برنس]] شڪارپور جي واپاري اهميت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌوءَ جي واپار سان گڏ ايشيا جي واپار لاءِ به انتهائي اهم مرڪز قرار ڏنو. برنس موجب شڪارپور ۽ [[ڊيرا غازي خان]] کي واپاري ''خراسان جا دروازا'' سڏيندا هئا.<ref name="Markovits"/> شهر پنهنجي تاريخي حويلين، ڪاٺ جي اُڪر، [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]، پراڻن دروازن ۽ واپاري عمارتن جي ڪري پڻ مشهور آهي.<ref name="DawnHeritage">{{cite web |url=https://www.dawn.com/in-depth/requiem-for-a-city/ |title=Requiem for a city |author=Shameen Khan |work=[[Dawn]] |date=28 February 2014 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == نالو ۽ قيام == شڪارپور جي قيام بابت تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ مشهور سنڌي روايت موجب شهر جو بنياد 1026هه/1617ع ۾ دائودپوٽن وڌو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ هن علائقي ۾ اڳ شڪارگاهه ۽ ٻيلا هئا ۽ دائودپوٽن فتح کان پوءِ جهنگ صاف ڪرائي هتي شهر ٻڌايو، جنهن ڪري ان جو نالو ''شڪارپور'' پيو.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}}</ref> شڪارپور جي قيام جي تاريخ بابت سڀ ماخذ متفق ناهن. ''Concise Oxford Dictionary of World Place Names'' شهر جي قيام کي 1677ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Everett-Heath |first=John |title=Shikarpur |encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |publisher=Oxford University Press |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-6817 |language=en}}</ref> تنهنڪري 1617ع واري تاريخ کي سنڌي تاريخي روايت ۽ مقامي ماخذن سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي. پروفيسر سيد محمد سليم موجب 1906ع جي برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي قيام لاءِ 1617ع ڄاڻايل هو. هن ان کي لکي در کان ٻاهر حاجي فقيرالله علوي جي مسجد ۾ موجود فارسي ڪتبي سان پڻ ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ ''غوڪ'' لفظ جي ابجد مان 1026هه ڪڍيو ويندو آهي.<ref>پروفيسر سيد محمد سليم، ”شڪارپور جي قيام جو بنياد“، ''شڪارپور: ماضي–حال''، ص. 62–74.</ref> == تاريخ == === دائودپوٽا ۽ ڪلهوڙا === مقامي تاريخي روايت موجب شڪارپور جي شروعاتي سياسي تاريخ [[دائودپوٽو|دائودپوٽن]]، مهرن، پنهوارن ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهي. مرزا قليچ بيگ موجب شهر ۽ ڀرپاسي تي قبضي لاءِ دائودپوٽن ۽ ڪلهوڙن وچ ۾ ڊگهو مقابلو هليو.<ref name="Qaleech"/> [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] ۽ پوءِ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪلهوڙن هن علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. 18هين صديءَ ۾ سنڌ، قنڌار ۽ سيويءَ جي وچ ۾ سياسي تبديليون شڪارپور جي حيثيت تي پڻ اثرانداز ٿينديون رهيون.<ref name="Qaleech"/> === افغان ۽ دراني دور === 18هين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي قيام ۽ افغانستان–سنڌ واپاري رستن جي وڌندڙ اهميت سان شڪارپور جي معاشي حيثيت تمام گهڻي وڌي. Claude Markovits موجب شڪارپوري واپاري نيٽ ورڪ جو وڏو عروج ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دراني سلطنت جي توسيع ۽ وچ ايشيا سان قافلي واري واپار سان لاڳاپيل هو.<ref name="Markovits"/> شڪارپور جي هندو واپاري ۽ صراف برادرين، جن کي ڪيترن تاريخي ماخذن ۾ مجموعي طور ''ملتاني'' يا شڪارپوري واپاري چيو ويو آهي، افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ واپار سان گڏ قرض، پئسن جي منتقلي ۽ ''هنڊي'' جي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Markovits"/> === ٽالپر دور === [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۾ به شڪارپور افغانستان ۽ سنڌ جي وچ ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ شهر رهيو. [[شاهه شجاع دراني]] مختلف موقعن تي سنڌ ۾ پناهه ورتي ۽ شڪارپور سندس سياسي سرگرمين جو مرڪز پڻ رهيو.<ref name="Qaleech"/> 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شڪارپور تي ڪنٽرول سنڌ جي ميرن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي مفادن لاءِ اهم مسئلو بڻيل رهيو، ڇاڪاڻ تہ شهر بولان لڪ ۽ قنڌار ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستي جي ويجهو هو.<ref name="Markovits"/> === برطانوي دور === [[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ شڪارپور کي اتر سنڌ ۾ اهم انتظامي مرڪز بڻايو ويو. شهر ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي وئي، جيڪا 1861ع تائين قائم رهي. شڪارپور ميونسپالٽي 19هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿي.<ref name="Mangi">مقامي تاريخي مواد: شڪارپور جي تعليمي، طبي ۽ شهري ادارن جي تاريخ.</ref> 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ کان انتظامي ۽ واپاري اهميت آهستي آهستي [[سکر]] ۽ [[جيڪب آباد]] ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳي. تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ سکر انتظامي ۽ جيڪب آباد فوجي مرڪز طور شڪارپور جي جاءِ وٺڻ لڳا.<ref name="DawnHeritage"/> شڪارپور 19هين صديءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي خوشحالي، تعليم، حويلين، باغن ۽ ثقافتي زندگيءَ جي ڪري مشهور رهيو. جديد لکڻين ۾ ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''سنڌ جو پئرس''' يا '''اوڀر جو پئرس''' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/letter/2134527/the-paris-of-sindh |title=The Paris of Sindh |work=The Express Tribune |date=11 January 2020 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> === ورهاڱو ۽ ان کان پوءِ === [[هندستان جو ورهاڱو|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ شهر جي واپاري ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندو برادرين جو وڏو ڪردار هو. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ برنس شهر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت کي هندو واپاري برادرين سان واسطو رکندڙ ڄاڻايو هو.<ref name="Markovits"/> ورهاڱي کان پوءِ شڪارپور جي اڪثر هندو آبادي هندستان لڏي وئي، جڏهن تہ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جو هڪ حصو شڪارپور ۽ ضلعي جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيو. ان لڏپلاڻ سان شهر جي واپاري، سماجي ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي.<ref name="Markovits"/> شڪارپور کي 1 جولاءِ 1977ع تي ٻيهر قائم ڪيل [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو صدر مقام بڻايو ويو. == واپار ۽ مالياتي تاريخ == [[File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|thumb|شڪارپور ۾ [[سينٽرل بئنڪ آف انڊيا]] جي 1940ع ۾ قائم ٿيل تاريخي عمارت]] شڪارپور جي تاريخي اهميت جو سڀ کان نمايان پهلو ان جو بين الاقوامي واپاري ۽ مالياتي نيٽ ورڪ هو. شڪارپوري واپارين جون ڪوٺيون ۽ ايجنٽ افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن شهرن ۾ موجود هئا.<ref name="Markovits"/> شڪارپوري صرافن واپار سان گڏ قرض ڏيڻ، سرمايو مهيا ڪرڻ ۽ مختلف شهرن وچ ۾ رقم منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. معاشي مورخ Claude Markovits موجب 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ شڪارپوري صرافن جو وچ ايشيا ۾ مالياتي ڪردار ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ چيٽيار مالياتي نيٽ ورڪ سان ڀيٽڻ جوڳو هو.<ref>{{cite book |last=Markovits |first=Claude |chapter=The business of the Sind merchants |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=185–211 |language=en}}</ref> انهن واپارين جو ڪاروبار رڳو سامان جي خريد ۽ وڪري تائين محدود نه هو؛ هو قرض، ڪريڊٽ ۽ رقم جي منتقليءَ ۾ پڻ مهارت رکندا هئا، جنهن سبب نسبتاً ننڍو شهر هجڻ باوجود شڪارپور وسيع علائقائي معيشت تي اثرانداز ٿيندو هو.<ref name="Markovits"/> == شهري بناوٽ ۽ تاريخي ورثو == === شهر جا دروازا === [[File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|thumb|شڪارپور جو تاريخي ڪلاڪ ٽاور]] پراڻو شڪارپور ڀت يا شهري حدبندي اندر گولائيءَ جهڙي صورت ۾ وڌيو. تاريخي ذريعن ۾ شهر جا ست يا اٺ وڏا داخلي دروازا بيان ٿيل آهن. جديد ورثي جي تحقيق اٺ داخلي هنڌ ڄاڻائي ٿي:<ref name="DawnHeritage"/> {| class="wikitable" style="width:85%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''پراڻي شڪارپور جا تاريخي دروازا''' |- style="background:#704214; color:white;" ! نمبر ! دروازي جو نالو ! متبادل صورت |- | 1 | '''لکي در''' | Lakhi Dar |- style="background:#fff8e7;" | 2 | '''هاٿي در''' | Hathi Dar |- | 3 | '''هزاري در''' | Hazari Dar |- style="background:#fff8e7;" | 4 | '''سِوي در''' | Sivi Dar |- | 5 | '''خانپوري در''' | Khanpuri Dar |- style="background:#fff8e7;" | 6 | '''ڪرن در''' | Karan Dar |- | 7 | '''واڳڻو در''' | Wagno Dar |- style="background:#fff8e7;" | 8 | '''نوشهرو در''' | Naushero Dar |} ڪجهه مقامي روايتن ۾ ست دروازا ۽ '''صديق ماڙي''' نالي هڪ دري ڄاڻائي وئي آهي، تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ دروازن جي تعداد ۽ نالن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو.<ref name="DawnHeritage"/> === ڍڪ بازار === [[File:Shikarpur dhak bazar.jpg|thumb|left|شڪارپور جي تاريخي [[ڍڪ بازار، شڪارپور|ڍڪ بازار]]]] '''ڍڪ بازار''' شڪارپور جي پراڻي شهر جي مرڪز ۾ واقع تاريخي ڍڪيل بازار آهي. بازار جي سوڙهي گهٽيءَ جي ٻنهي پاسن تي دڪان آهن ۽ مٿان ڪاٺ جي ڇت آهي، جيڪا سنڌ جي سخت اونهاري ۾ ڇانوَ مهيا ڪري ٿي.<ref name="DawnHeritage"/> ڪاٺ جي ڇت اهڙي نموني جوڙي وئي هئي جو روشني ۽ هوا اندر اچي سگهي. بازار پراڻي شڪارپور جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ رهي آهي ۽ اڄ به شهر جي نمايان تاريخي سڃاڻپ آهي.<ref name="DawnHeritage"/> === حويليون ۽ ڪاٺ جو ڪم === شڪارپور جي تاريخي شهري اڏاوت ۾ واپاري خاندانن جون حويليون خاص اهميت رکن ٿيون. انهن عمارتن ۾ سرن جي ڪم سان گڏ ڪاٺ جا اُڪريل دروازا، دريون، بالڪونيون ۽ آرائشي ڄاريون نمايان آهن.<ref name="DawnHeritage"/> معمار ۽ محقق انيلا نعيم جي شڪارپور جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق موجب حويليون پراڻي شهر جي روايتي تعميراتي ماحول جو سڀ کان اهم حصو رهيون آهن.<ref name="DawnHeritage"/> === ڪلاڪ ٽاور === لکي در ڀرسان ڳاڙهين سرن سان ٺهيل تاريخي ڪلاڪ ٽاور 1935ع ۾ مقامي هندو واپارين پنهنجي والد سيٺ هيرانند نندرامداس بجاج جي ياد ۾ تعمير ڪرايو هو.<ref name="DawnHeritage"/> == آبادي == 2023ع جي پاڪستان جي پهرين ڊجيٽل آدمشماري موجب شڪارپور ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''204,938''' هئي، جنهن ۾ 102,051 مرد، 102,876 عورتون ۽ 11 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ 33,794 گهر هئا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ 6.06 فرد هئي.<ref name="PBS2023urban"/> 2023ع جي PBS جدول ۾ ساڳئي شهري حد لاءِ 2017ع جي آبادي 196,158 ڄاڻائي وئي آهي ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 0.73 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''شڪارپور شهر جي تاريخي آبادي''' |- style="background:#2f4f4f; color:white;" ! آدمشماري ! آبادي ! تبديلي |- | 1951ع | 45,335 | — |- style="background:#eef7f7;" | 1961ع | 53,910 | واڌ |- | 1972ع | 70,924 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 1981ع | 88,138 | واڌ |- | 1998ع | 134,883 | واڌ |- style="background:#eef7f7;" | 2017ع | 196,158 | واڌ |- ! style="background:#d9ead3;" | 2023ع ! style="background:#d9ead3;" | '''204,938''' ! style="background:#d9ead3;" | '''+4.5٪ تقريباً''' |- | colspan="3" style="font-size:90%; text-align:left;" | '''ذريعو:''' پاڪستان جون آدمشماريون؛ 2023ع ۽ هم مقابلو 2017ع وارو انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي Urban Localities جدول مان.<ref name="PBS2023urban"/> |} == ٻولي ۽ مذهب == شڪارپور سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي مرڪزن مان آهي ۽ شهر جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. [[اردو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي ۽ تعلقي وارين جدولن ۾ شڪارپور علائقي جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي، جڏهن تہ هندو، شيڊيولڊ ڪاسٽ، عيسائي، سک ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو پڻ رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان اڳ شڪارپور ۾ وڏي هندو واپاري آبادي رهندي هئي. 19هين صديءَ جي شروعاتي برطانوي بيانن ۽ جديد معاشي تاريخ جي تحقيق مان شهر جي هندو بنيا، لوهاڻا، کتري ۽ ٻين واپاري برادرين جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Markovits"/> == تعليم == شڪارپور سنڌ جي تاريخي تعليمي مرڪزن مان پڻ رهيو آهي. برطانوي دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ٿيا. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب مڊل اسڪول 1853ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1873ع ۾ ان کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. ان کان پوءِ مختلف ورنيڪيولر، هندو سنڌي ۽ ڇوڪرين جا اسڪول قائم ٿيا.<ref name="Mangi"/> شهر جي اهم موجوده تعليمي ادارن ۾: * [[شيخ اياز يونيورسٽي]] * [[چيلا رام ۽ سيتلداس ڪاليج]] * گورنمينٽ گرلس ڪاليج ۽ ٻيا سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Memon |first=Sarfaraz |title=Becoming history: The plunder of Shikarpur by its very own sons |url=https://tribune.com.pk/story/372836/becoming-history-the-plunder-of-shikarpur-by-its-very-own-sons |work=The Express Tribune |date=1 May 2012 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> شڪارپور جي اهم عوامي لائبريرين مان '''قادر بخش بيدل لائبريري''' مشهور آهي.<ref>{{cite web |last=Shaikh |first=Abdul Rasheed |title=Historic library in need of government attention |url=https://dailytimes.com.pk/374928/historic-library-in-need-of-government-attention/ |work=Daily Times |date=9 April 2019 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> == صحت == شڪارپور ۾ جديد طبي ادارن جي تاريخ 19هين صديءَ تائين وڃي ٿي. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ 1843ع ۾ سول اسپتال قائم ڪئي وئي. عورتن لاءِ ليڊي ڊفرن فنڊ اسپتال 1893ع ڌاري قائم ٿي ۽ وڪٽوريا ڊسپينسري 1857ع ۾ وجود ۾ آئي، جنهن جو نالو 1920ع ۾ لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري رکيو ويو.<ref name="Mangi"/> 1932ع ۾ '''راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند ڇاٻڙيا''' موجوده سول اسپتال جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت کيس 1935ع ۾ ''راءِ بهادر'' جو خطاب ڏنو.<ref name="Mangi"/> شهر جي تاريخي ۽ اهم طبي ادارن ۾: * [[سول اسپتال، شڪارپور|راءِ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال]] * هيرانند گنگابائي ليڊيز اسپتال * لکميچند–ٽيڪچند ڊسپينسري شامل آهن. == ثقافت ۽ کاڌو == === شڪارپوري آچار === {{Main|شڪارپوري آچار}} شڪارپور پنهنجي روايتي '''کٽاڻ''' يا [[شڪارپوري آچار]] جي ڪري سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مشهور آهي. ماضيءَ ۾ آچار گهڻو ڪري شهر جي مختلف پاڙن ۾ خاندانن پاران گهرن ۾ تيار ڪيو ويندو هو، پر وقت سان گڏ ان جي پيداوار تجارتي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. شڪارپوري آچار ۾ مختلف ڀاڄين ۽ ميون کي سرڪي، تيل، لوڻ ۽ مصالحن سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ۽ اهو شهر جي مشهور خوراڪي سڃاڻپن مان هڪ آهي. === مٺايون ۽ فالودو === [[File:Deewan hotel.jpg|thumb|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل، جيڪو مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ مشهور آهي]] شڪارپور پنهنجي روايتي مٺاين، ڪلفي ۽ فالودي لاءِ پڻ مشهور آهي. ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل شهر جي پراڻن خوراڪي هنڌن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|thumb|left|هاٿي در وٽ سموسا تيار ڪندي]] == باغ ۽ تفريح == [[File:Shahi Bagh.jpg|thumb|[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]]] '''[[شاهي باغ، شڪارپور|شاهي باغ]]''' شڪارپور جي تاريخي باغن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. شهر جي خوشحالي واري دور ۾ باغ، کليل ميدان ۽ حويلين جا خانگي باغ شهري ماحول جو اهم حصو هئا.<ref name="DawnHeritage"/> == تاريخي ورثي کي خطرا == شڪارپور جي پراڻي شهر جون ڪيتريون تاريخي حويليون ۽ عمارتون وقت سان زبون ٿيون آهن. غيرقانوني ڊاهه، قيمتي ڪاٺ ۽ آرائشي سامان جي وڪري، نئين تعمير ۽ مناسب تحفظ جي کوٽ شهر جي تاريخي ورثي لاءِ وڏا خطرا رهيا آهن.<ref name="DawnHeritage"/> ورثي جي ماهرن موجب شڪارپور جون حويليون، ڪاٺ جي اُڪر، سرن جو ڪم ۽ پراڻي شهر جي شهري بناوٽ سنڌ جي تاريخي تعميراتي ورثي جا اهم مثال آهن.<ref name="DawnHeritage"/> == مشهور شخصيتون == شڪارپور سان تعلق رکندڙ يا شهر سان نمايان وابستگي رکندڙ شخصيتن ۾ هي شامل آهن: {{div col|colwidth=22em}} * [[الله بخش سومرو]] * [[شيخ اياز]] * [[سامِي (شاعر)|چين راءِ بچومل سامي]] * [[غلام حسين هدايت الله]] * [[رام ڄيٺملاڻي]] * [[جي. وي. ديساڻي]] * [[بدام ناتوان]] * [[نسيم ٿيٻو]] * [[سميرا زرين]] * [[بيدل مسرور]] * [[الاهي بخش سومرو]] * [[رحيم بخش سومرو]] * [[آغا سراج دراني]] * [[آفتاب شعبان ميراڻي]] * [[امتياز احمد شيخ]] * [[صوفي ٻڍل فقير]] {{div col end}} سنڌي ادب جي اهم شخصيت [[مرزا قليچ بيگ]] پڻ 1891ع ۾ شڪارپور ۾ قائم مقام ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ سٽي مئجسٽريٽ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو، ”مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور“، ''مھراڻ''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2003ع.</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shikarpur.jpg|شڪارپور جي پراڻي عمارتن جي طرز تعمير File:Shikarpur building.jpeg|شڪارپور جي تاريخي عمارت File:Shikarpur dhak bazar.jpg|تاريخي ڍڪ بازار File:View Of Clock Tower In Muharram Ul Haram.jpg|شڪارپور جو ڪلاڪ ٽاور File:Central Bank of India building in Shikarpur, Sindh established in 1940.jpg|سينٽرل بئنڪ آف انڊيا جي 1940ع واري تاريخي عمارت File:Deewan hotel.jpg|ديوان رامچند جو تاريخي هوٽل File:Samosa Making at Hathi dar Shikarpur.jpg|هاٿي در وٽ سموسا ٺاهيندي File:Shahi Bagh.jpg|شاهي باغ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپوري آچار]] * [[ڍڪ بازار، شڪارپور]] * [[شاهي باغ، شڪارپور]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[خانپور، سنڌ]] * [[لکي، سنڌ]] * [[سلطان ڪوٽ]] * [[ميان جو ڳوٺ]] == حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge |year=2000 |isbn=978-0-521-62285-1}} * {{cite book |last=بيگ |first=[[مرزا قليچ بيگ]] |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |place=ڄامشورو |edition=چوٿون |year=1999 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Shikarpur}} {{EB1911 poster|Shikarpur}} {{Shikarpur District}} {{Authority control}} [[زمرو:شڪارپور]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] otyulultvysheb92fpv5iv8sprbig6c 0 18986 410252 405678 2026-09-06T23:43:31Z Intisar Ali 8681 410252 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي هندن جو درياهي ديوتا ۽ سنڌ جي گڏيل مذهبي روايتن سان لاڳاپيل مقدس شخصيت}} {{About|سنڌي هندو ديوتا ۽ اڏيرو لال واري روايت|صوفي روايت ۾ جهولي لال جي نالي سان سڃاتل شخصيتن|جهولي لال (صوفي روايت)}} {{Infobox deity | type = hindu | image = Jhulelal.jpg | caption = [[جهولي لال]]، سنڌي هندو روايت موجب [[ورڻ]] جو روپ؛ ڪنول تي ويٺل ۽ پلو مڇيءَ سان ڏيکاريل | name = جهولي لال | other_names = اڏيرو لال، دريا شاهه، دريا صاحب، امر لال، زنده پير، لال سائين | venerated_in = [[سنڌي هندو ڌرم]] | affiliation = [[ورڻ]] سان منسوب درياهي ديوتا يا اوتار | mantra = ''اوم وَم ورڻايا نمه'' | weapon = تلوار | abode = [[سنڌو درياهه]]، پاڻي ۽ سمنڊ | mount = [[پلو مڇي]] ۽ گهوڙو }} '''جهولي لال'''، '''اڏيرو لال''' يا '''اُڏيرولال''' سنڌي هندن جي اهم ترين مذهبي ۽ ثقافتي شخصيتن مان هڪ آهي. سنڌي هندو روايت ۾ کيس پاڻيءَ ۽ سمنڊ جي ويدڪ ديوتا [[ورڻ]] جو روپ، اوتار يا درياهي تجلي سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ سندس نسبت [[سنڌو درياهه]]، پاڻي، ٻيڙين ۽ سنڌي سڃاڻپ سان پڻ گهري آهي.<ref name="Ray2012">{{cite journal |last=Ray |first=Anita C. |title=Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=35 |issue=2 |year=2012 |pages=219–238 |doi=10.1080/00856401.2012.665352 |language=en}}</ref><ref name="Falzon2004">{{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000 |publisher=Brill |place=Leiden |year=2004 |pages=58–60 |isbn=90-04-14008-5}}</ref> جهولي لال بابت روايتون خاص طور [[سنڌي هندو]] برادرين ۾ زباني، مذهبي ۽ ثقافتي صورتن ۾ منتقل ٿينديون رهيون آهن. هن سان لاڳاپيل مشهور نعرو '''''آيو لال، سڀني جو جهولي لال''''' ۽ '''''جيڪو چوندو جهولي لال، تنهنجا ٿيندا ٻيڙا پار''''' سنڌي مذهبي ۽ ثقافتي ميلن ۾ وڏي اهميت رکن ٿا.<ref name="Lari1994">{{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=0195775015 |language=en}}</ref> [[اڏيرو لال، مٽياري|اڏيرو لال]] ۾ موجود مشهور درگاهه خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ هتي هندو جهولي لال يا اڏيرو لال کي درياهي ديوتا ۽ مقدس شخصيت طور مڃين ٿا، جڏهن تہ مسلمانن جي هڪ مقامي روايت ساڳئي مقدس ماڳ کي '''شيخ طاهر''' جي مزار سان نسبت ڏئي ٿي. هن گڏيل مذهبي ماڳ ۾ مسجد ۽ هندو عبادتگاهه هڪ ئي احاطي ۾ موجود آهن.<ref name="Boivin2008">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Shaivite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh |publisher=Oxford University Press |place=Karachi |year=2008 |pages=26–27 |language=en}}</ref><ref name="ShahMalik2021">{{cite journal |last1=Shah |first1=Muhbat Ali |last2=Malik |first2=Aisha Anees |title=Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Grassroots |volume=55 |issue=1 |year=2021 |doi=10.52806/grassroots.v55i1.3770 |language=en}}</ref> == نالا ۽ سڃاڻپون == جهولي لال مختلف علائقن، مذهبي روايتن ۽ برادرين ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. انهن نالن جي معنيٰ ۽ مذهبي سڃاڻپ هميشه هڪجهڙي نه رهي آهي.<ref name="ShahMalik2021"/> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ '''جهولي لال سان لاڳاپيل اهم نالا ۽ روايتي سڃاڻپون''' |- style="background:#8e3b46; color:white;" ! نالو ! روايت يا مفهوم ! عام استعمال |- | '''جهولي لال''' | سنڌي هندن جو مشهور ديوتا ۽ سنڌي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت | سنڌ ۽ سنڌي ڊائسپورا |- style="background:#fff2f2;" | '''اڏيرو لال / اُڏيرولال''' | درياهي ديوتا ۽ اڏيرو لال واري مقدس ماڳ سان لاڳاپيل نالو | سنڌ |- | '''دريا شاهه / دريا صاحب''' | سنڌو درياهه ۽ پاڻيءَ جي تقدس سان لاڳاپيل روپ | سنڌي هندو روايت |- style="background:#fff2f2;" | '''امر لال''' | ”نه مرندڙ“ يا دائمي لال | مذهبي لوڪ روايت |- | '''زنده پير''' | پاڻيءَ سان لاڳاپيل امر يا زنده مقدس شخصيت | هندو ۽ مسلم لوڪ روايتن جا ڪجهه حلقا |- style="background:#fff2f2;" | '''شيخ طاهر''' | اڏيرو لال جي گڏيل درگاهه سان لاڳاپيل مسلم سڃاڻپ | مقامي سنڌي مسلم روايت |- | '''خواجه خضر''' | پاڻي، سفر ۽ حياتيءَ جي چشمي سان لاڳاپيل اسلامي مقدس شخصيت سان نسبت | سنڌ جي ڪجهه مسلم لوڪ روايتن ۾ |} علمي تحقيق ۾ انهن سڀني نالن کي لازمي طور هڪ ئي تاريخي شخص جو نالو نه سمجهيو ويندو آهي. بلڪه جهولي لال جي موجوده شخصيت ڪيترين درياهي، هندو، ناٿ، صوفي ۽ مقامي سنڌي روايتن جي ڊگهي تاريخي ميل جول جو نتيجو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Ray2012"/><ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> == روايتي جنم ڪهاڻي == سنڌي هندو روايت موجب جهولي لال جو جنم [[نصرپور]] ۾ لوهاڻو برادريءَ جي رتن راءِ يا رتن راءِ لوهاڻي جي گهر ٿيو. روايت سندس جنم کي [[وڪرمي سنبت]] 1007، يعني لڳ ڀڳ 950ع، جي [[چيٽي چند]] واري ڏينهن سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Ramey2008">{{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |place=New York |year=2008 |chapter=Presenting Sacred Figures |pages=105–124 |isbn=978-0-230-61622-6 |doi=10.1057/9780230616226_5 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پڻ اڏيرو لال جي جنم کي نصرپور، چيٽ مهيني ۽ وڪرمي سنبت 1007 سان نسبت ڏئي ٿو.<ref name="Advani">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |author=[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |orig-year=1956 |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017204311/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html |archive-date=17 October 2017 |access-date=7 September 2026}}</ref> بهرحال، هيءَ تاريخ روايتي هاجيوگرافيءَ مان اچي ٿي ۽ ان دور جي همعصر تاريخي دستاويزن مان آزاد طور ثابت ٿيل نه آهي. جديد محققن نشاندهي ڪئي آهي تہ جهولي لال بابت موجود تفصيلي ڇپيل روايتون گهڻو پوءِ، خاص طور 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ ۾، واضح صورت اختيار ڪن ٿيون.<ref name="Ramey2008"/><ref name="BoivinResearch">{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1288693 |title=جهولي لال جي ثقافت گڏيل مقدس جاءِ بابت آهي |work=[[Dawn]] |date=10 October 2016 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> == ميرڪ شاهه واري ڏند ڪٿا == جهولي لال جي سڀ کان مشهور هندو روايت مطابق [[ٺٽو|ٺٽي]] جو هڪ حڪمران، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''ميرڪ شاهه'''، '''مرک شاهه''' يا ملندڙ نالن سان ياد ڪيو ويو آهي، مقامي هندن کي اسلام قبول ڪرڻ لاءِ مجبور ڪرڻ جو حڪم ڏنو. پريشان هندن سنڌو درياهه وٽ دعا گهري ۽ ورڻ کان مدد طلب ڪئي.<ref name="Ramey2008"/> روايت موجب ورڻ واعدو ڪيو تہ هو انساني ٻار جي روپ ۾ ظاهر ٿيندو. پوءِ نصرپور ۾ جهولي لال پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس معجزاتي قوتن سان منسوب ڪيو ويو: ڪڏهن ٻار، ڪڏهن نوجوان سورمي ۽ ڪڏهن پوڙهي داناءَ جي روپ ۾ ظاهر ٿيڻ، پلو مڇيءَ تي سنڌوءَ ۾ سفر ڪرڻ ۽ پاڻيءَ تي اختيار رکڻ جهڙا واقعا بعد وارين روايتن ۾ بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Ramey2008"/><ref name="Falzon2004"/> روايت مطابق جهولي لال ميرڪ شاهه کي سيکاريو تہ هندو ۽ مسلمان هڪ ئي خدا جي عبادت ڪن ٿا ۽ ڪنهن کي مذهب بدلائڻ تي مجبور ڪرڻ درست ناهي. مختلف روايتن ۾ انجام جا تفصيل مختلف آهن؛ ڪن ۾ ميرڪ شاهه معجزن کان پوءِ فرمان واپس وٺي ٿو، جڏهن تہ ٻين نسخن ۾ مقابلي يا جنگ جو عنصر پڻ اچي ٿو.<ref name="Ramey2008"/> انهيءَ ڏند ڪٿا کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ وچئين دور جي واقعي جو سڌو ثبوت نه، پر سنڌي مذهبي سڃاڻپ، درياهي عقيدي ۽ هندو–مسلم گڏيل رهڻي ڪهڻي بابت بعد واري لوڪ روايت طور پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ramey2008"/> == ورڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپو == [[ورڻ]] ويدڪ هندومت ۾ پاڻي، سمنڊ، ڪائناتي نظم ۽ اخلاقي قانون سان لاڳاپيل اهم ديوتا آهي. انيتا سي. ري جي تحقيق موجب سنڌي هندن وٽ ورڻ جي درياهي پوڄا مختلف تاريخي مرحلن مان گذرندي جهولي لال جي شخصيت ۾ نئين صورت اختيار ڪئي.<ref name="Ray2012"/> سنڌ جي معاشرتي، زرعي ۽ واپاري تاريخ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي مرڪزي حيثيت سبب پاڻيءَ سان لاڳاپيل مذهبي رسمون به وڏي اهميت رکنديون رهيون آهن. سنڌي هندو درياهه پار ڪرڻ يا پاڻيءَ سان لاڳاپيل موقعن تي دريا شاهه يا جهولي لال کي ياد ڪندا رهيا آهن.<ref name="Ray2012"/> [[File:Jhulelal hindu deity.jpg|thumb|left|جهولي لال جي هڪ روايتي مورتي؛ سندس تصويرن ۾ پاڻي، ڪنول ۽ پلو مڇي بار بار ظاهر ٿين ٿا]] ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد ٿيل سنڌين ۾ جهولي لال جي پوڄا سنڌي ثقافتي ۽ اجتماعي سڃاڻپ جو وڌيڪ نمايان نشان بڻجي وئي. [[رام پنجواڻي]] جهڙن ثقافتي ڪارڪنن 1950ع واري ڏهاڪي کان گيتن، ميلن ۽ ثقافتي سرگرمين وسيلي جهولي لال کي بي وطن ٿيل سنڌي هندن جي گڏيل سڃاڻپ جي علامت طور مقبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Ramey2008"/> == اڏيرو لال ۽ شيخ طاهر == [[File:Shrine at Odero Lal.jpg|thumb|[[اڏيرو لال جي درگاهه]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾]] [[اڏيرو لال، مٽياري|اڏيرو لال]] جي مشهور مقدس احاطي ۾ هندو ۽ مسلمان مختلف مذهبي تشريحن سان ساڳي جاءِ سان وابسته رهيا آهن. هندو روايت ۾ هتي اڏيرو لال يا جهولي لال جي جوَت، درٻار ۽ درياهي ديوتا سان لاڳاپيل رسمون ادا ٿين ٿيون، جڏهن تہ مقامي مسلمان روايت ۾ اتي موجود قبر کي '''شيخ طاهر''' سان نسبت ڏني وڃي ٿي.<ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> [[File:Dome interior of Shrine at Odero Lal.jpg|thumb|left|اڏيرو لال جي درگاهه جي گنبذ جو اندريون حصو]] مشيل بواوان جي تحقيق موجب مقامي مسلم روايت ۾ هڪ بيان اهو به آهي تہ جهولي لال نالي هندو فقير [[بهاءُ الدين زڪريا]] سان مليو، سندس مريد ٿيو ۽ پوءِ شيخ طاهر نالي سان سڃاتو ويو؛ پر اها هاجيوگرافڪ مسلم روايت آهي ۽ ان کي جهولي لال جي اصل تاريخ بابت آزاد تاريخي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Boivin2008"/><ref name="Ray2012"/> جديد انٿروپالاجيڪل تحقيق اڏيرو لال جي ماڳ کي محض ”مذهبي رواداري“ جو سادو مثال سڏڻ بدران هڪ '''گڏيل پر بحث هيٺ مذهبي جاءِ''' قرار ڏئي ٿي، جتي هندن ۽ مسلمانن جون رسومات، انتظامي حق، مذهبي تشريحون ۽ مقدس جاءِ بابت دعوائون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.<ref name="ShahMalik2021"/><ref name="Shah2023">{{cite journal |last=Shah |first=Muhbat Ali |title=History and Transformation: A Case Study of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Annals of Human and Social Sciences |year=2023 |volume=4 |issue=4 |doi=10.35484/ahss.2023(4-IV)03 |language=en}}</ref> ان هوندي به مسجد، مقبري، جوَت واري ڪمري ۽ هندو عبادتگاهه جو هڪ ئي مذهبي احاطي ۾ هجڻ سنڌ جي گڏيل مذهبي تاريخ جو هڪ غيرمعمولي مثال آهي.<ref name="DawnTolerance">{{cite news |last=Jatt |first=Zahida Rehman |title=جهولي لال جي رواداريءَ جي جهولي |url=https://www.dawn.com/news/1185942 |work=[[Dawn]] |date=3 June 2015 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> == اڏيرو لال جي درگاهه == اڏيرو لال جي درگاهه [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾، [[ٽنڊو آدم]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي جي وچ ۾ واقع آهي. موجوده عمارت قلعو جهڙي اڇي بناوٽ رکي ٿي ۽ ان ۾ هندو ۽ اسلامي فن تعمير جا عنصر گڏ نظر اچن ٿا.<ref name="Dawn2020">{{cite news |last=Hafeez |first=Akhtar |title=اڏيرو لال، پاڻيءَ جو سنت |url=https://www.dawn.com/news/1591660 |work=[[Dawn]] |date=22 November 2020 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> درگاهه ۾ هڪ پاسي مسلمانن لاءِ مسجد ۽ ٻئي پاسي هندن لاءِ مذهبي عبادتگاهه ۽ جوَت واري جاءِ موجود آهي. درگاهه ۾ هندو ۽ مسلمان ٻنهي جا مجاور ۽ مذهبي اختيار جا الڳ الڳ سلسلا تاريخي طور ڪم ڪندا رهيا آهن.<ref name="ShahMalik2021"/> [[File:Hindu Shrine of Jhoolay Lal (Oderolal Village, Sindh).jpg|thumb|اڏيرو لال واري احاطي ۾ جهولي لال سان لاڳاپيل هندو عبادتگاهه]] مختلف وقتن تي درگاهه جي انتظام، رسمن ۽ مقدس جاءِ جي تشريح ۾ تبديليون آيون آهن. ان ڪري جديد محقق هن ماڳ کي سنڌ جي مذهبي ميل جول سان گڏ مذهبي سڃاڻپن جي تبديليءَ جو پڻ اهم مطالعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Shah2023"/> == درياپنٿ ۽ ناٿ روايت == جهولي لال يا اڏيرو لال کي [[ناٿ]] يوگي روايت سان ڳنڍڻ بابت پڻ ڪجهه تاريخي ۽ زباني دعوائون موجود آهن. برطانوي دور جي محقق جارج ويسٽن برگز پنهنجي ڪتاب ''Gorakhnath and the Kanphata Yogis'' ۾ '''درياناٿ''' ۽ '''درياپنٿ''' جو ذڪر ڪيو ۽ انهن کي ڪنڦٽا يا ناٿ روايت سان جوڙيو.<ref name="Briggs1938">{{cite book |last=Briggs |first=George Weston |title=Gorakhnath and the Kanphata Yogis |publisher=Oxford University Press |year=1938 |pages=64–66, 118 |language=en}}</ref> مشيل بواوان هن سڃاڻپ کي احتياط سان ڏسي ٿو. سندس تجزيي موجب برگز جا ڪيترائي حوالا زباني فهرستن تي ٻڌل هئا ۽ ''درياناٿ''، ''دريا شاهه'' ۽ ''دياناٿ'' جهڙن نالن ۾ ممڪن گڊمڊ به ٿي سگهي ٿي. ان ڪري جهولي لال کي سڌو گورکناٿ جو شاگرد يا تاريخي ناٿ گرو قرار ڏيڻ لاءِ مضبوط دستاويزي ثبوت موجود ناهن.<ref name="Boivin2008"/> اهڙيءَ طرح سنڌي هندن ۾ موجود اها روايت تہ [[گورکناٿ]] اڏيرو لال کي دِيڪشا ڏني ۽ ''الک نرنجن'' منتر عطا ڪيو، مذهبي زباني روايت طور اهم آهي، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعو نه لکڻ گهرجي.<ref name="Boivin2008"/> == مذهبي ۽ ثقافتي اهميت == جهولي لال جي اهميت رڳو مذهبي ديوتا تائين محدود ناهي. خاص طور [[1947ع هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ۾ آباد ٿيل سنڌي هندن لاءِ هو سنڌ، سنڌو درياهه ۽ وڃايل وطن سان علامتي لاڳاپي جو مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Falzon2004"/> ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي جغرافيائي مرڪز کان پري رهندڙ سنڌين ۾ چيٽي چند، بهراڻو صاحب، جهولي لال جا پنجڙا، ڀڄن ۽ ثقافتي ميلن جهولي لال کي هڪ گڏيل سنڌي سڃاڻپ جي علامت طور وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Ramey2008"/> == ميلا ۽ مذهبي رسمون == === چيٽي چند === {{Main|چيٽي چند}} [[چيٽي چند]] سنڌي هندن جو اهم مذهبي ۽ ثقافتي ڏڻ آهي. اهو هندو ڪئلينڊر جي چيٽ مهيني جي شروعات ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ روايت موجب جهولي لال جي جنم ڏينهن سان منسوب آهي. جديد سنڌي هندو برادرين ۾ اهو سنڌي نئين سال جي شروعات طور پڻ وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Ramey2008"/><ref name="Falzon2004"/> چيٽي چند جي موقعن تي جلوس، ڀڄن، پنجڙا، [[ڇيڄ]]، درياهه يا پاڻيءَ وٽ عبادت ۽ '''بهراڻو صاحب''' جون رسمون ادا ڪيون وڃن ٿيون. [[File:Behrana Saheb.jpg|thumb|بهراڻو صاحب، جهولي لال سان لاڳاپيل اهم سنڌي هندو مذهبي رسم]] === بهراڻو صاحب === '''بهراڻو صاحب''' يا '''بحراڻو''' ۾ پاڻيءَ، جوَت، گلن، ميوي ۽ ٻين مذهبي شين سان سينگاريل ٿال يا جلوس درياهه، ڍنڍ يا پاڻيءَ واري هنڌ ڏانهن کڻي وڃبو آهي. رسم جهولي لال جي درياهي سڃاڻپ سان سڌي ريت لاڳاپيل آهي. === چاليهو صاحب === {{Main|چاليهو}} '''چاليهو صاحب''' چاليهن ڏينهن جي مذهبي پابندي ۽ شڪرگذاريءَ جو دور آهي، جيڪو سنڌي هندو جهولي لال يا ورڻ ديو جي ياد ۾ ملهاين ٿا. روايت موجب اهو انهن چاليهن ڏينهن جي ياد آهي، جڏهن سنڌي هندن ميرڪ شاهه جي مذهبي دٻاءَ کان نجات لاءِ درياهه وٽ دعا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Chaliho Festival |url=http://www.festivalsofindia.in/Chaliho/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916224736/http://www.festivalsofindia.in/Chaliho/ |archive-date=16 September 2011 |language=en}}</ref> == جهولي لال تيرٿڌام == [[File:Sindhi Pride Jhulelal Tirathdham.jpg|thumb|[[جهولي لال تيرٿڌام]]، [[ڪڇ]]، [[گجرات]]]] هندستان ۾ سنڌي هندن [[نارائڻ سروور]] ۽ [[ڪوٽيشور]] ڀرسان [[ڪڇ]]، [[گجرات]] ۾ '''جهولي لال تيرٿڌام''' نالي وڏي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز جي تعمير شروع ڪئي. منصوبي جو مقصد سنڌي مذهبي ورثي، ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ مستقل بين الاقوامي مرڪز قائم ڪرڻ آهي.<ref name="TOI2019">{{cite news |last=Wajihudin |first=Mohammed |title=سنڌين لاءِ گجرات ۾ پنهنجو مقدس مرڪز |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/coming-up-in-gujarat-sindhis-own-sacred-shrine/articleshow/69287901.cms |work=[[The Times of India]] |date=12 May 2019 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> مرڪز ۾ جهولي لال جو وڏو مجسمو، مندر، عجائب گهر، مراقبي جو مرڪز، آڊيٽوريم ۽ سنڌي فن ۽ ثقافت جون سهولتون شامل ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو ويو.<ref name="TOI2019"/> == شڪل ۽ علامتون == جهولي لال جي شڪل مختلف دورن ۽ برادرين ۾ مختلف نمونن سان ٺاهي وئي آهي. سڀ کان عام جديد شڪل ۾ کيس اڇي ڏاڙهيءَ واري پوڙهي بزرگ يا ديوتا طور ڏيکاريو وڃي ٿو، جيڪو [[ڪنول]] جي گل تي پدماسن ۾ ويٺل هوندو آهي ۽ ڪنول کي [[پلو مڇي]] پنهنجي پٺيءَ تي کڻي رهي هوندي آهي.<ref name="Paracha2015">{{cite news |last=Paracha |first=Nadeem F. |title=جهولي لال جو پورو چڪر |url=https://www.dawn.com/news/1227241 |work=[[Dawn]] |date=20 December 2015 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> عام علامتن ۾ هي شامل آهن: * [[سنڌو درياهه]] يا پاڻي؛ * [[پلو مڇي]]؛ * [[ڪنول]] جو گل؛ * سفيد ڏاڙهي؛ * تاج يا مور جي کنڀ سان سينگار؛ * مذهبي ڪتاب يا ''پوٿي''؛ * جاپ مالا؛ * جوَت يا دائمي باهه؛ * گهوڙو، خاص طور سورمي واري روپ ۾. [[File:Jhule Lal.jpg|thumb|left|جهولي لال جي هڪ ٻي شڪل؛ مختلف مندرن ۽ علائقن ۾ سندس مورتيءَ جا نمونا مختلف آهن]] جهولي لال جي جديد آئينوگرافي ۾ هندو ديوتا، سنڌي بزرگ، درياهي پير ۽ شاهي شخصيت جون خاصيتون گڏيل صورت ۾ ملن ٿيون.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Paracha2015"/> == تاريخيت ۽ علمي اڀياس == جهولي لال جي روايت بابت تاريخي مواد کي ڏند ڪٿا، هاجيوگرافي ۽ دستاويزي تاريخ ۾ فرق رکندي پڙهڻ ضروري آهي. جهولي لال جي روايتي جنم جي تاريخ 10هين صديءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، پر ان دور جا اهڙا همعصر ماخذ ناهن جيڪي موجوده تفصيلي ڪهاڻيءَ جي تصديق ڪن.<ref name="Ramey2008"/> مشيل بواوان جي تحقيق موجب جهولي لال بابت ڄاتل ڇپيل مواد 19هين صديءَ جي آخر کان ظاهر ٿيڻ شروع ٿيو؛ ان کان اڳ روايت جو وڏو حصو زباني طور منتقل ٿيندو رهيو.<ref name="BoivinResearch"/> 21هين صديءَ جي تحقيق جهولي لال کي ڪنهن هڪ مقرر مذهبي خانچي ۾ رکڻ بدران سنڌ جي: * درياهي مذهبي روايتن؛ * [[ورڻ]] جي پوڄا؛ * سنڌي هندو سڃاڻپ؛ * صوفي ۽ مسلم مقدس شخصيتن؛ * [[ناٿ]] ۽ ٻين هندو پنٿن؛ * ۽ گڏيل مذهبي ماڳن جي تاريخي رابطن جي تناظر ۾ پڙهي ٿي.<ref name="Ray2012"/><ref name="Ramey2008"/><ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> == پڻ ڏسو == * [[چيٽي چند]] * [[چاليهو]] * [[ورڻ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[اڏيرو لال جي درگاهه]] * [[دريا لال مندر]] * [[شري ورڻ ديو مندر]] * [[خواجه خضر]] * [[گورکناٿ]] * [[سنڌ ۾ هندو ڌرم]] * [[سنڌي هندو]] == نوٽ == {{Notelist}} == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal |last=Ray |first=Anita C. |title=Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=35 |issue=2 |year=2012 |pages=219–238 |doi=10.1080/00856401.2012.665352}} * {{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |place=New York |year=2008 |isbn=978-0-230-61622-6}} * {{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000 |publisher=Brill |place=Leiden |year=2004 |isbn=90-04-14008-5}} * {{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=Devotion, Religious Authority, and Social Structures in Sindh: Khojas, Vanyos, and Faqirs |publisher=Brill |year=2024 |isbn=9789004698499}} * {{cite journal |last1=Shah |first1=Muhbat Ali |last2=Malik |first2=Aisha Anees |title=Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Grassroots |volume=55 |issue=1 |year=2021 |doi=10.52806/grassroots.v55i1.3770}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.dawn.com/news/1185942 اڏيرو لال جي گڏيل مذهبي روايت بابت ''Dawn'' جو مضمون] * [https://www.dawn.com/news/1591660 اڏيرو لال: پاڻيءَ جو سنت — ''Dawn''] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhulelal وڪيميڊيا ڪامنز تي جهولي لال بابت تصويرون] {{HinduMythology}} {{Authority control}} [[زمرو:علائقائي هندو ديوتا]] [[زمرو:هندو لوڪ ديوتا]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندو ڌرم]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:سنڌي هندو بزرگ]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:سنڌ جي لوڪ روايت]] [[زمرو:پاڻيءَ جا ديوتا]] [[زمرو:سنڌو درياهه]] fzemnfp9fe3xk538mxxqdeszdphzdxq 410253 410252 2026-09-06T23:44:57Z Intisar Ali 8681 410253 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي هندن جو درياهي ديوتا ۽ سنڌ جي گڏيل مذهبي روايتن سان لاڳاپيل مقدس شخصيت}} {{About|سنڌي هندو ديوتا ۽ اڏيرو لال واري روايت|صوفي روايت ۾ جهولي لال جي نالي سان سڃاتل شخصيتن|جهولي لال (صوفي روايت)}} {{Infobox deity | type = hindu | image = Jhulelal.jpg | caption = [[جهولي لال]]، سنڌي هندو روايت موجب [[ورڻ]] جو روپ؛ ڪنول تي ويٺل ۽ پلو مڇيءَ سان ڏيکاريل | name = جهولي لال | other_names = اڏيرو لال، دريا شاهه، دريا صاحب، امر لال، زنده پير، لال سائين | venerated_in = [[سنڌي هندو ڌرم]] | affiliation = [[ورڻ]] سان منسوب درياهي ديوتا يا اوتار | mantra = ''اوم وَم ورڻايا نمه'' | weapon = تلوار | abode = [[سنڌو درياهه]]، پاڻي ۽ سمنڊ | mount = [[پلو مڇي]] ۽ گهوڙو }} '''جهولي لال'''، '''اڏيرو لال''' يا '''اُڏيرولال''' سنڌي هندن جي اهم ترين مذهبي ۽ ثقافتي شخصيتن مان هڪ آهي. سنڌي هندو روايت ۾ کيس پاڻيءَ ۽ سمنڊ جي ويدڪ ديوتا [[ورڻ]] جو روپ، اوتار يا درياهي تجلي سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ سندس نسبت [[سنڌو درياهه]]، پاڻي، ٻيڙين ۽ سنڌي سڃاڻپ سان پڻ گهري آهي.<ref name="Ray2012">{{cite journal |last=Ray |first=Anita C. |title=Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=35 |issue=2 |year=2012 |pages=219–238 |doi=10.1080/00856401.2012.665352 |language=en}}</ref><ref name="Falzon2004">{{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000 |publisher=Brill |place=Leiden |year=2004 |pages=58–60 |isbn=90-04-14008-5}}</ref> جهولي لال بابت روايتون خاص طور [[سنڌي هندو]] برادرين ۾ زباني، مذهبي ۽ ثقافتي صورتن ۾ منتقل ٿينديون رهيون آهن. هن سان لاڳاپيل مشهور نعرو '''''آيو لال، سڀني جو جهولي لال''''' ۽ '''''جيڪو چوندو جهولي لال، تنهنجا ٿيندا ٻيڙا پار''''' سنڌي مذهبي ۽ ثقافتي ميلن ۾ وڏي اهميت رکن ٿا.<ref name="Lari1994">{{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=0195775015 |language=en}}</ref> [[اڏيرو لال، مٽياري|اڏيرو لال]] ۾ موجود مشهور درگاهه خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ هتي هندو جهولي لال يا اڏيرو لال کي درياهي ديوتا ۽ مقدس شخصيت طور مڃين ٿا، جڏهن تہ مسلمانن جي هڪ مقامي روايت ساڳئي مقدس ماڳ کي '''شيخ طاهر''' جي مزار سان نسبت ڏئي ٿي. هن گڏيل مذهبي ماڳ ۾ مسجد ۽ هندو عبادتگاهه هڪ ئي احاطي ۾ موجود آهن.<ref name="Boivin2008">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Shaivite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh |publisher=Oxford University Press |place=Karachi |year=2008 |pages=26–27 |language=en}}</ref><ref name="ShahMalik2021">{{cite journal |last1=Shah |first1=Muhbat Ali |last2=Malik |first2=Aisha Anees |title=Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Grassroots |volume=55 |issue=1 |year=2021 |doi=10.52806/grassroots.v55i1.3770 |language=en}}</ref> == نالا ۽ سڃاڻپون == جهولي لال مختلف علائقن، مذهبي روايتن ۽ برادرين ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. انهن نالن جي معنيٰ ۽ مذهبي سڃاڻپ هميشه هڪجهڙي نه رهي آهي.<ref name="ShahMalik2021"/> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ '''جهولي لال سان لاڳاپيل اهم نالا ۽ روايتي سڃاڻپون''' |- style="background:#8e3b46; color:white;" ! نالو ! روايت يا مفهوم ! عام استعمال |- | '''جهولي لال''' | سنڌي هندن جو مشهور ديوتا ۽ سنڌي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت | سنڌ ۽ سنڌي ڊائسپورا |- style="background:#fff2f2;" | '''اڏيرو لال / اُڏيرولال''' | درياهي ديوتا ۽ اڏيرو لال واري مقدس ماڳ سان لاڳاپيل نالو | سنڌ |- | '''دريا شاهه / دريا صاحب''' | سنڌو درياهه ۽ پاڻيءَ جي تقدس سان لاڳاپيل روپ | سنڌي هندو روايت |- style="background:#fff2f2;" | '''امر لال''' | ”نه مرندڙ“ يا دائمي لال | مذهبي لوڪ روايت |- | '''زنده پير''' | پاڻيءَ سان لاڳاپيل امر يا زنده مقدس شخصيت | هندو ۽ مسلم لوڪ روايتن جا ڪجهه حلقا |- style="background:#fff2f2;" | '''شيخ طاهر''' | اڏيرو لال جي گڏيل درگاهه سان لاڳاپيل مسلم سڃاڻپ | مقامي سنڌي مسلم روايت |- | '''خواجه خضر''' | پاڻي، سفر ۽ حياتيءَ جي چشمي سان لاڳاپيل اسلامي مقدس شخصيت سان نسبت | سنڌ جي ڪجهه مسلم لوڪ روايتن ۾ |} علمي تحقيق ۾ انهن سڀني نالن کي لازمي طور هڪ ئي تاريخي شخص جو نالو نه سمجهيو ويندو آهي. بلڪه جهولي لال جي موجوده شخصيت ڪيترين درياهي، هندو، ناٿ، صوفي ۽ مقامي سنڌي روايتن جي ڊگهي تاريخي ميل جول جو نتيجو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Ray2012"/><ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> == روايتي جنم ڪهاڻي == سنڌي هندو روايت موجب جهولي لال جو جنم [[نصرپور]] ۾ لوهاڻو برادريءَ جي رتن راءِ يا رتن راءِ لوهاڻي جي گهر ٿيو. روايت سندس جنم کي [[وڪرمي سنبت]] 1007، يعني لڳ ڀڳ 950ع، جي [[چيٽي چند]] واري ڏينهن سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Ramey2008">{{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |place=New York |year=2008 |chapter=Presenting Sacred Figures |pages=105–124 |isbn=978-0-230-61622-6 |doi=10.1057/9780230616226_5 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پڻ اڏيرو لال جي جنم کي نصرپور، چيٽ مهيني ۽ وڪرمي سنبت 1007 سان نسبت ڏئي ٿو.<ref name="Advani">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |author=[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |orig-year=1956 |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017204311/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html |archive-date=17 October 2017 |access-date=7 September 2026}}</ref> بهرحال، هيءَ تاريخ روايتي هاجيوگرافيءَ مان اچي ٿي ۽ ان دور جي همعصر تاريخي دستاويزن مان آزاد طور ثابت ٿيل نه آهي. جديد محققن نشاندهي ڪئي آهي تہ جهولي لال بابت موجود تفصيلي ڇپيل روايتون گهڻو پوءِ، خاص طور 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ ۾، واضح صورت اختيار ڪن ٿيون.<ref name="Ramey2008"/><ref name="BoivinResearch">{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1288693 |title=جهولي لال جي ثقافت گڏيل مقدس جاءِ بابت آهي |work=[[Dawn]] |date=10 October 2016 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> == ميرڪ شاهه واري ڏند ڪٿا == جهولي لال جي سڀ کان مشهور هندو روايت مطابق [[ٺٽو|ٺٽي]] جو هڪ حڪمران، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''ميرڪ شاهه'''، '''مرک شاهه''' يا ملندڙ نالن سان ياد ڪيو ويو آهي، مقامي هندن کي اسلام قبول ڪرڻ لاءِ مجبور ڪرڻ جو حڪم ڏنو. پريشان هندن سنڌو درياهه وٽ دعا گهري ۽ ورڻ کان مدد طلب ڪئي.<ref name="Ramey2008"/> روايت موجب ورڻ واعدو ڪيو تہ هو انساني ٻار جي روپ ۾ ظاهر ٿيندو. پوءِ نصرپور ۾ جهولي لال پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس معجزاتي قوتن سان منسوب ڪيو ويو: ڪڏهن ٻار، ڪڏهن نوجوان سورمي ۽ ڪڏهن پوڙهي داناءَ جي روپ ۾ ظاهر ٿيڻ، پلو مڇيءَ تي سنڌوءَ ۾ سفر ڪرڻ ۽ پاڻيءَ تي اختيار رکڻ جهڙا واقعا بعد وارين روايتن ۾ بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Ramey2008"/><ref name="Falzon2004"/> روايت مطابق جهولي لال ميرڪ شاهه کي سيکاريو تہ هندو ۽ مسلمان هڪ ئي خدا جي عبادت ڪن ٿا ۽ ڪنهن کي مذهب بدلائڻ تي مجبور ڪرڻ درست ناهي. مختلف روايتن ۾ انجام جا تفصيل مختلف آهن؛ ڪن ۾ ميرڪ شاهه معجزن کان پوءِ فرمان واپس وٺي ٿو، جڏهن تہ ٻين نسخن ۾ مقابلي يا جنگ جو عنصر پڻ اچي ٿو.<ref name="Ramey2008"/> انهيءَ ڏند ڪٿا کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ وچئين دور جي واقعي جو سڌو ثبوت نه، پر سنڌي مذهبي سڃاڻپ، درياهي عقيدي ۽ هندو–مسلم گڏيل رهڻي ڪهڻي بابت بعد واري لوڪ روايت طور پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ramey2008"/> == ورڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپو == [[ورڻ]] ويدڪ هندومت ۾ پاڻي، سمنڊ، ڪائناتي نظم ۽ اخلاقي قانون سان لاڳاپيل اهم ديوتا آهي. انيتا سي. ري جي تحقيق موجب سنڌي هندن وٽ ورڻ جي درياهي پوڄا مختلف تاريخي مرحلن مان گذرندي جهولي لال جي شخصيت ۾ نئين صورت اختيار ڪئي.<ref name="Ray2012"/> سنڌ جي معاشرتي، زرعي ۽ واپاري تاريخ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي مرڪزي حيثيت سبب پاڻيءَ سان لاڳاپيل مذهبي رسمون به وڏي اهميت رکنديون رهيون آهن. سنڌي هندو درياهه پار ڪرڻ يا پاڻيءَ سان لاڳاپيل موقعن تي دريا شاهه يا جهولي لال کي ياد ڪندا رهيا آهن.<ref name="Ray2012"/> [[File:Jhulelal hindu deity.jpg|thumb|left|جهولي لال جي هڪ روايتي مورتي؛ سندس تصويرن ۾ پاڻي، ڪنول ۽ پلو مڇي بار بار ظاهر ٿين ٿا]] ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد ٿيل سنڌين ۾ جهولي لال جي پوڄا سنڌي ثقافتي ۽ اجتماعي سڃاڻپ جو وڌيڪ نمايان نشان بڻجي وئي. [[رام پنجواڻي]] جهڙن ثقافتي ڪارڪنن 1950ع واري ڏهاڪي کان گيتن، ميلن ۽ ثقافتي سرگرمين وسيلي جهولي لال کي بي وطن ٿيل سنڌي هندن جي گڏيل سڃاڻپ جي علامت طور مقبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Ramey2008"/> == اڏيرو لال ۽ شيخ طاهر == [[File:Shrine at Odero Lal.jpg|thumb|[[اڏيرو لال جي درگاهه]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾]] [[اڏيرو لال، مٽياري|اڏيرو لال]] جي مشهور مقدس احاطي ۾ هندو ۽ مسلمان مختلف مذهبي تشريحن سان ساڳي جاءِ سان وابسته رهيا آهن. هندو روايت ۾ هتي اڏيرو لال يا جهولي لال جي جوَت، درٻار ۽ درياهي ديوتا سان لاڳاپيل رسمون ادا ٿين ٿيون، جڏهن تہ مقامي مسلمان روايت ۾ اتي موجود قبر کي '''شيخ طاهر''' سان نسبت ڏني وڃي ٿي.<ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> [[File:Dome interior of Shrine at Odero Lal.jpg|thumb|left|اڏيرو لال جي درگاهه جي گنبذ جو اندريون حصو]] مشيل بواوان جي تحقيق موجب مقامي مسلم روايت ۾ هڪ بيان اهو به آهي تہ جهولي لال نالي هندو فقير [[بهاءُ الدين زڪريا]] سان مليو، سندس مريد ٿيو ۽ پوءِ شيخ طاهر نالي سان سڃاتو ويو؛ پر اها هاجيوگرافڪ مسلم روايت آهي ۽ ان کي جهولي لال جي اصل تاريخ بابت آزاد تاريخي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Boivin2008"/><ref name="Ray2012"/> جديد انٿروپالاجيڪل تحقيق اڏيرو لال جي ماڳ کي محض ”مذهبي رواداري“ جو سادو مثال سڏڻ بدران هڪ '''گڏيل پر بحث هيٺ مذهبي جاءِ''' قرار ڏئي ٿي، جتي هندن ۽ مسلمانن جون رسومات، انتظامي حق، مذهبي تشريحون ۽ مقدس جاءِ بابت دعوائون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.<ref name="ShahMalik2021"/><ref name="Shah2023">{{cite journal |last=Shah |first=Muhbat Ali |title=History and Transformation: A Case Study of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Annals of Human and Social Sciences |year=2023 |volume=4 |issue=4 |doi=10.35484/ahss.2023(4-IV)03 |language=en}}</ref> ان هوندي به مسجد، مقبري، جوَت واري ڪمري ۽ هندو عبادتگاهه جو هڪ ئي مذهبي احاطي ۾ هجڻ سنڌ جي گڏيل مذهبي تاريخ جو هڪ غيرمعمولي مثال آهي.<ref name="DawnTolerance">{{cite news |last=Jatt |first=Zahida Rehman |title=جهولي لال جي رواداريءَ جي جهولي |url=https://www.dawn.com/news/1185942 |work=[[Dawn]] |date=3 June 2015 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> == اڏيرو لال جي درگاهه == اڏيرو لال جي درگاهه [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾، [[ٽنڊو آدم]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي جي وچ ۾ واقع آهي. موجوده عمارت قلعو جهڙي اڇي بناوٽ رکي ٿي ۽ ان ۾ هندو ۽ اسلامي فن تعمير جا عنصر گڏ نظر اچن ٿا.<ref name="Dawn2020">{{cite news |last=Hafeez |first=Akhtar |title=اڏيرو لال، پاڻيءَ جو سنت |url=https://www.dawn.com/news/1591660 |work=[[Dawn]] |date=22 November 2020 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> درگاهه ۾ هڪ پاسي مسلمانن لاءِ مسجد ۽ ٻئي پاسي هندن لاءِ مذهبي عبادتگاهه ۽ جوَت واري جاءِ موجود آهي. درگاهه ۾ هندو ۽ مسلمان ٻنهي جا مجاور ۽ مذهبي اختيار جا الڳ الڳ سلسلا تاريخي طور ڪم ڪندا رهيا آهن.<ref name="ShahMalik2021"/> [[File:Hindu Shrine of Jhoolay Lal (Oderolal Village, Sindh).jpg|thumb|اڏيرو لال واري احاطي ۾ جهولي لال سان لاڳاپيل هندو عبادتگاهه]] مختلف وقتن تي درگاهه جي انتظام، رسمن ۽ مقدس جاءِ جي تشريح ۾ تبديليون آيون آهن. ان ڪري جديد محقق هن ماڳ کي سنڌ جي مذهبي ميل جول سان گڏ مذهبي سڃاڻپن جي تبديليءَ جو پڻ اهم مطالعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Shah2023"/> == درياپنٿ ۽ ناٿ روايت == جهولي لال يا اڏيرو لال کي [[ناٿ]] يوگي روايت سان ڳنڍڻ بابت پڻ ڪجهه تاريخي ۽ زباني دعوائون موجود آهن. برطانوي دور جي محقق جارج ويسٽن برگز پنهنجي ڪتاب ''Gorakhnath and the Kanphata Yogis'' ۾ '''درياناٿ''' ۽ '''درياپنٿ''' جو ذڪر ڪيو ۽ انهن کي ڪنڦٽا يا ناٿ روايت سان جوڙيو.<ref name="Briggs1938">{{cite book |last=Briggs |first=George Weston |title=Gorakhnath and the Kanphata Yogis |publisher=Oxford University Press |year=1938 |pages=64–66, 118 |language=en}}</ref> مشيل بواوان هن سڃاڻپ کي احتياط سان ڏسي ٿو. سندس تجزيي موجب برگز جا ڪيترائي حوالا زباني فهرستن تي ٻڌل هئا ۽ ''درياناٿ''، ''دريا شاهه'' ۽ ''دياناٿ'' جهڙن نالن ۾ ممڪن گڊمڊ به ٿي سگهي ٿي. ان ڪري جهولي لال کي سڌو گورکناٿ جو شاگرد يا تاريخي ناٿ گرو قرار ڏيڻ لاءِ مضبوط دستاويزي ثبوت موجود ناهن.<ref name="Boivin2008"/> اهڙيءَ طرح سنڌي هندن ۾ موجود اها روايت تہ [[گورکناٿ]] اڏيرو لال کي دِيڪشا ڏني ۽ ''الک نرنجن'' منتر عطا ڪيو، مذهبي زباني روايت طور اهم آهي، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعو نه لکڻ گهرجي.<ref name="Boivin2008"/> == مذهبي ۽ ثقافتي اهميت == جهولي لال جي اهميت رڳو مذهبي ديوتا تائين محدود ناهي. خاص طور [[1947ع هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ۾ آباد ٿيل سنڌي هندن لاءِ هو سنڌ، سنڌو درياهه ۽ وڃايل وطن سان علامتي لاڳاپي جو مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Falzon2004"/> ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي جغرافيائي مرڪز کان پري رهندڙ سنڌين ۾ چيٽي چند، بهراڻو صاحب، جهولي لال جا پنجڙا، ڀڄن ۽ ثقافتي ميلن جهولي لال کي هڪ گڏيل سنڌي سڃاڻپ جي علامت طور وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Ramey2008"/> == ميلا ۽ مذهبي رسمون == === چيٽي چند === {{Main|چيٽي چند}} [[چيٽي چند]] سنڌي هندن جو اهم مذهبي ۽ ثقافتي ڏڻ آهي. اهو هندو ڪئلينڊر جي چيٽ مهيني جي شروعات ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ روايت موجب جهولي لال جي جنم ڏينهن سان منسوب آهي. جديد سنڌي هندو برادرين ۾ اهو سنڌي نئين سال جي شروعات طور پڻ وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Ramey2008"/><ref name="Falzon2004"/> چيٽي چند جي موقعن تي جلوس، ڀڄن، پنجڙا، [[ڇيڄ]]، درياهه يا پاڻيءَ وٽ عبادت ۽ '''بهراڻو صاحب''' جون رسمون ادا ڪيون وڃن ٿيون. [[File:Behrana Saheb.jpg|thumb|بهراڻو صاحب، جهولي لال سان لاڳاپيل اهم سنڌي هندو مذهبي رسم]] === بهراڻو صاحب === '''بهراڻو صاحب''' يا '''بحراڻو''' ۾ پاڻيءَ، جوَت، گلن، ميوي ۽ ٻين مذهبي شين سان سينگاريل ٿال يا جلوس درياهه، ڍنڍ يا پاڻيءَ واري هنڌ ڏانهن کڻي وڃبو آهي. رسم جهولي لال جي درياهي سڃاڻپ سان سڌي ريت لاڳاپيل آهي. === چاليهو صاحب === {{Main|چاليهو}} '''چاليهو صاحب''' چاليهن ڏينهن جي مذهبي پابندي ۽ شڪرگذاريءَ جو دور آهي، جيڪو سنڌي هندو جهولي لال يا ورڻ ديو جي ياد ۾ ملهاين ٿا. روايت موجب اهو انهن چاليهن ڏينهن جي ياد آهي، جڏهن سنڌي هندن ميرڪ شاهه جي مذهبي دٻاءَ کان نجات لاءِ درياهه وٽ دعا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Chaliho Festival |url=http://www.festivalsofindia.in/Chaliho/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916224736/http://www.festivalsofindia.in/Chaliho/ |archive-date=16 September 2011 |language=en}}</ref> == جهولي لال تيرٿڌام == [[File:Sindhi Pride Jhulelal Tirathdham.jpg|thumb|[[جهولي لال تيرٿڌام]]، [[ڪڇ]]، [[گجرات]]]] هندستان ۾ سنڌي هندن [[نارائڻ سروور]] ۽ [[ڪوٽيشور]] ڀرسان [[ڪڇ]]، [[گجرات]] ۾ '''جهولي لال تيرٿڌام''' نالي وڏي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز جي تعمير شروع ڪئي. منصوبي جو مقصد سنڌي مذهبي ورثي، ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ مستقل بين الاقوامي مرڪز قائم ڪرڻ آهي.<ref name="TOI2019">{{cite news |last=Wajihudin |first=Mohammed |title=سنڌين لاءِ گجرات ۾ پنهنجو مقدس مرڪز |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/coming-up-in-gujarat-sindhis-own-sacred-shrine/articleshow/69287901.cms |work=[[The Times of India]] |date=12 May 2019 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> مرڪز ۾ جهولي لال جو وڏو مجسمو، مندر، عجائب گهر، مراقبي جو مرڪز، آڊيٽوريم ۽ سنڌي فن ۽ ثقافت جون سهولتون شامل ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو ويو.<ref name="TOI2019"/> == شڪل ۽ علامتون == جهولي لال جي شڪل مختلف دورن ۽ برادرين ۾ مختلف نمونن سان ٺاهي وئي آهي. سڀ کان عام جديد شڪل ۾ کيس اڇي ڏاڙهيءَ واري پوڙهي بزرگ يا ديوتا طور ڏيکاريو وڃي ٿو، جيڪو [[ڪنول]] جي گل تي پدماسن ۾ ويٺل هوندو آهي ۽ ڪنول کي [[پلو مڇي]] پنهنجي پٺيءَ تي کڻي رهي هوندي آهي.<ref name="Paracha2015">{{cite news |last=Paracha |first=Nadeem F. |title=جهولي لال جو پورو چڪر |url=https://www.dawn.com/news/1227241 |work=[[Dawn]] |date=20 December 2015 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> عام علامتن ۾ هي شامل آهن: * [[سنڌو درياهه]] يا پاڻي؛ * [[پلو مڇي]]؛ * [[ڪنول]] جو گل؛ * سفيد ڏاڙهي؛ * تاج يا مور جي کنڀ سان سينگار؛ * مذهبي ڪتاب يا ''پوٿي''؛ * جاپ مالا؛ * جوَت يا دائمي باهه؛ * گهوڙو، خاص طور سورمي واري روپ ۾. [[File:Jhule Lal.jpg|thumb|left|جهولي لال جي هڪ ٻي شڪل؛ مختلف مندرن ۽ علائقن ۾ سندس مورتيءَ جا نمونا مختلف آهن]] جهولي لال جي جديد آئينوگرافي ۾ هندو ديوتا، سنڌي بزرگ، درياهي پير ۽ شاهي شخصيت جون خاصيتون گڏيل صورت ۾ ملن ٿيون.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Paracha2015"/> == تاريخيت ۽ علمي اڀياس == جهولي لال جي روايت بابت تاريخي مواد کي ڏند ڪٿا، هاجيوگرافي ۽ دستاويزي تاريخ ۾ فرق رکندي پڙهڻ ضروري آهي. جهولي لال جي روايتي جنم جي تاريخ 10هين صديءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، پر ان دور جا اهڙا همعصر ماخذ ناهن جيڪي موجوده تفصيلي ڪهاڻيءَ جي تصديق ڪن.<ref name="Ramey2008"/> مشيل بواوان جي تحقيق موجب جهولي لال بابت ڄاتل ڇپيل مواد 19هين صديءَ جي آخر کان ظاهر ٿيڻ شروع ٿيو؛ ان کان اڳ روايت جو وڏو حصو زباني طور منتقل ٿيندو رهيو.<ref name="BoivinResearch"/> 21هين صديءَ جي تحقيق جهولي لال کي ڪنهن هڪ مقرر مذهبي خانچي ۾ رکڻ بدران سنڌ جي: * درياهي مذهبي روايتن؛ * [[ورڻ]] جي پوڄا؛ * سنڌي هندو سڃاڻپ؛ * صوفي ۽ مسلم مقدس شخصيتن؛ * [[ناٿ]] ۽ ٻين هندو پنٿن؛ * ۽ گڏيل مذهبي ماڳن جي تاريخي رابطن جي تناظر ۾ پڙهي ٿي.<ref name="Ray2012"/><ref name="Ramey2008"/><ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> == پڻ ڏسو == * [[چيٽي چند]] * [[چاليهو]] * [[ورڻ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[اڏيرو لال جي درگاهه]] * [[دريا لال مندر]] * [[شري ورڻ ديو مندر]] * [[خواجه خضر]] * [[گورکناٿ]] * [[سنڌ ۾ هندو ڌرم]] * [[سنڌي هندو]] == نوٽ == {{Notelist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal |last=Ray |first=Anita C. |title=Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=35 |issue=2 |year=2012 |pages=219–238 |doi=10.1080/00856401.2012.665352}} * {{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |place=New York |year=2008 |isbn=978-0-230-61622-6}} * {{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000 |publisher=Brill |place=Leiden |year=2004 |isbn=90-04-14008-5}} * {{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=Devotion, Religious Authority, and Social Structures in Sindh: Khojas, Vanyos, and Faqirs |publisher=Brill |year=2024 |isbn=9789004698499}} * {{cite journal |last1=Shah |first1=Muhbat Ali |last2=Malik |first2=Aisha Anees |title=Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Grassroots |volume=55 |issue=1 |year=2021 |doi=10.52806/grassroots.v55i1.3770}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.dawn.com/news/1185942 اڏيرو لال جي گڏيل مذهبي روايت بابت ''Dawn'' جو مضمون] * [https://www.dawn.com/news/1591660 اڏيرو لال: پاڻيءَ جو سنت — ''Dawn''] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhulelal وڪيميڊيا ڪامنز تي جهولي لال بابت تصويرون] {{HinduMythology}} {{Authority control}} [[زمرو:علائقائي هندو ديوتا]] [[زمرو:هندو لوڪ ديوتا]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندو ڌرم]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:سنڌي هندو بزرگ]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:سنڌ جي لوڪ روايت]] [[زمرو:پاڻيءَ جا ديوتا]] [[زمرو:سنڌو درياهه]] hsdi6qhyeqmn34yjl4d92z2cis1fxe8 410254 410253 2026-09-06T23:45:28Z Intisar Ali 8681 410254 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي هندن جو درياهي ديوتا ۽ سنڌ جي گڏيل مذهبي روايتن سان لاڳاپيل مقدس شخصيت}} {{About|سنڌي هندو ديوتا ۽ اڏيرو لال واري روايت|صوفي روايت ۾ جهولي لال جي نالي سان سڃاتل شخصيتن|جهولي لال (صوفي روايت)}} {{Infobox deity | type = hindu | image = Jhulelal.jpg | caption = [[جهولي لال]]، سنڌي هندو روايت موجب [[ورڻ]] جو روپ؛ ڪنول تي ويٺل ۽ پلو مڇيءَ سان ڏيکاريل | name = جهولي لال | other_names = اڏيرو لال، دريا شاهه، دريا صاحب، امر لال، زنده پير، لال سائين | venerated_in = [[سنڌي هندو ڌرم]] | affiliation = [[ورڻ]] سان منسوب درياهي ديوتا يا اوتار | mantra = ''اوم وَم ورڻايا نمه'' | weapon = تلوار | abode = [[سنڌو درياهه]]، پاڻي ۽ سمنڊ | mount = [[پلو مڇي]] ۽ گهوڙو }} '''جهولي لال'''، '''اڏيرو لال''' يا '''اُڏيرولال''' سنڌي هندن جي اهم ترين مذهبي ۽ ثقافتي شخصيتن مان هڪ آهي. سنڌي هندو روايت ۾ کيس پاڻيءَ ۽ سمنڊ جي ويدڪ ديوتا [[ورڻ]] جو روپ، اوتار يا درياهي تجلي سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ سندس نسبت [[سنڌو درياهه]]، پاڻي، ٻيڙين ۽ سنڌي سڃاڻپ سان پڻ گهري آهي.<ref name="Ray2012">{{cite journal |last=Ray |first=Anita C. |title=Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=35 |issue=2 |year=2012 |pages=219–238 |doi=10.1080/00856401.2012.665352 |language=en}}</ref><ref name="Falzon2004">{{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000 |publisher=Brill |place=Leiden |year=2004 |pages=58–60 |isbn=90-04-14008-5}}</ref> جهولي لال بابت روايتون خاص طور [[سنڌي هندو]] برادرين ۾ زباني، مذهبي ۽ ثقافتي صورتن ۾ منتقل ٿينديون رهيون آهن. هن سان لاڳاپيل مشهور نعرو '''''آيو لال، سڀني جو جهولي لال''''' ۽ '''''جيڪو چوندو جهولي لال، تنهنجا ٿيندا ٻيڙا پار''''' سنڌي مذهبي ۽ ثقافتي ميلن ۾ وڏي اهميت رکن ٿا.<ref name="Lari1994">{{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=0195775015 |language=en}}</ref> [[اڏيرو لال، مٽياري|اڏيرو لال]] ۾ موجود مشهور درگاهه خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ هتي هندو جهولي لال يا اڏيرو لال کي درياهي ديوتا ۽ مقدس شخصيت طور مڃين ٿا، جڏهن تہ مسلمانن جي هڪ مقامي روايت ساڳئي مقدس ماڳ کي '''شيخ طاهر''' جي مزار سان نسبت ڏئي ٿي. هن گڏيل مذهبي ماڳ ۾ مسجد ۽ هندو عبادتگاهه هڪ ئي احاطي ۾ موجود آهن.<ref name="Boivin2008">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Shaivite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh |publisher=Oxford University Press |place=Karachi |year=2008 |pages=26–27 |language=en}}</ref><ref name="ShahMalik2021">{{cite journal |last1=Shah |first1=Muhbat Ali |last2=Malik |first2=Aisha Anees |title=Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Grassroots |volume=55 |issue=1 |year=2021 |doi=10.52806/grassroots.v55i1.3770 |language=en}}</ref> == نالا ۽ سڃاڻپون == جهولي لال مختلف علائقن، مذهبي روايتن ۽ برادرين ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. انهن نالن جي معنيٰ ۽ مذهبي سڃاڻپ هميشه هڪجهڙي نه رهي آهي.<ref name="ShahMalik2021"/> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ '''جهولي لال سان لاڳاپيل اهم نالا ۽ روايتي سڃاڻپون''' |- style="background:#8e3b46; color:white;" ! نالو ! روايت يا مفهوم ! عام استعمال |- | '''جهولي لال''' | سنڌي هندن جو مشهور ديوتا ۽ سنڌي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت | سنڌ ۽ سنڌي ڊائسپورا |- style="background:#fff2f2;" | '''اڏيرو لال / اُڏيرولال''' | درياهي ديوتا ۽ اڏيرو لال واري مقدس ماڳ سان لاڳاپيل نالو | سنڌ |- | '''دريا شاهه / دريا صاحب''' | سنڌو درياهه ۽ پاڻيءَ جي تقدس سان لاڳاپيل روپ | سنڌي هندو روايت |- style="background:#fff2f2;" | '''امر لال''' | ”نه مرندڙ“ يا دائمي لال | مذهبي لوڪ روايت |- | '''زنده پير''' | پاڻيءَ سان لاڳاپيل امر يا زنده مقدس شخصيت | هندو ۽ مسلم لوڪ روايتن جا ڪجهه حلقا |- style="background:#fff2f2;" | '''شيخ طاهر''' | اڏيرو لال جي گڏيل درگاهه سان لاڳاپيل مسلم سڃاڻپ | مقامي سنڌي مسلم روايت |- | '''خواجه خضر''' | پاڻي، سفر ۽ حياتيءَ جي چشمي سان لاڳاپيل اسلامي مقدس شخصيت سان نسبت | سنڌ جي ڪجهه مسلم لوڪ روايتن ۾ |} علمي تحقيق ۾ انهن سڀني نالن کي لازمي طور هڪ ئي تاريخي شخص جو نالو نه سمجهيو ويندو آهي. بلڪه جهولي لال جي موجوده شخصيت ڪيترين درياهي، هندو، ناٿ، صوفي ۽ مقامي سنڌي روايتن جي ڊگهي تاريخي ميل جول جو نتيجو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Ray2012"/><ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> == روايتي جنم ڪهاڻي == سنڌي هندو روايت موجب جهولي لال جو جنم [[نصرپور]] ۾ لوهاڻو برادريءَ جي رتن راءِ يا رتن راءِ لوهاڻي جي گهر ٿيو. روايت سندس جنم کي [[وڪرمي سنبت]] 1007، يعني لڳ ڀڳ 950ع، جي [[چيٽي چند]] واري ڏينهن سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Ramey2008">{{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |place=New York |year=2008 |chapter=Presenting Sacred Figures |pages=105–124 |isbn=978-0-230-61622-6 |doi=10.1057/9780230616226_5 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پڻ اڏيرو لال جي جنم کي نصرپور، چيٽ مهيني ۽ وڪرمي سنبت 1007 سان نسبت ڏئي ٿو.<ref name="Advani">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |author=[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |orig-year=1956 |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017204311/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html |archive-date=17 October 2017 |access-date=7 September 2026}}</ref> بهرحال، هيءَ تاريخ روايتي هاجيوگرافيءَ مان اچي ٿي ۽ ان دور جي همعصر تاريخي دستاويزن مان آزاد طور ثابت ٿيل نه آهي. جديد محققن نشاندهي ڪئي آهي تہ جهولي لال بابت موجود تفصيلي ڇپيل روايتون گهڻو پوءِ، خاص طور 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ ۾، واضح صورت اختيار ڪن ٿيون.<ref name="Ramey2008"/><ref name="BoivinResearch">{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1288693 |title=جهولي لال جي ثقافت گڏيل مقدس جاءِ بابت آهي |work=[[Dawn]] |date=10 October 2016 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> == ميرڪ شاهه واري ڏند ڪٿا == جهولي لال جي سڀ کان مشهور هندو روايت مطابق [[ٺٽو|ٺٽي]] جو هڪ حڪمران، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''ميرڪ شاهه'''، '''مرک شاهه''' يا ملندڙ نالن سان ياد ڪيو ويو آهي، مقامي هندن کي اسلام قبول ڪرڻ لاءِ مجبور ڪرڻ جو حڪم ڏنو. پريشان هندن سنڌو درياهه وٽ دعا گهري ۽ ورڻ کان مدد طلب ڪئي.<ref name="Ramey2008"/> روايت موجب ورڻ واعدو ڪيو تہ هو انساني ٻار جي روپ ۾ ظاهر ٿيندو. پوءِ نصرپور ۾ جهولي لال پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس معجزاتي قوتن سان منسوب ڪيو ويو: ڪڏهن ٻار، ڪڏهن نوجوان سورمي ۽ ڪڏهن پوڙهي داناءَ جي روپ ۾ ظاهر ٿيڻ، پلو مڇيءَ تي سنڌوءَ ۾ سفر ڪرڻ ۽ پاڻيءَ تي اختيار رکڻ جهڙا واقعا بعد وارين روايتن ۾ بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Ramey2008"/><ref name="Falzon2004"/> روايت مطابق جهولي لال ميرڪ شاهه کي سيکاريو تہ هندو ۽ مسلمان هڪ ئي خدا جي عبادت ڪن ٿا ۽ ڪنهن کي مذهب بدلائڻ تي مجبور ڪرڻ درست ناهي. مختلف روايتن ۾ انجام جا تفصيل مختلف آهن؛ ڪن ۾ ميرڪ شاهه معجزن کان پوءِ فرمان واپس وٺي ٿو، جڏهن تہ ٻين نسخن ۾ مقابلي يا جنگ جو عنصر پڻ اچي ٿو.<ref name="Ramey2008"/> انهيءَ ڏند ڪٿا کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ وچئين دور جي واقعي جو سڌو ثبوت نه، پر سنڌي مذهبي سڃاڻپ، درياهي عقيدي ۽ هندو–مسلم گڏيل رهڻي ڪهڻي بابت بعد واري لوڪ روايت طور پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ramey2008"/> == ورڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپو == [[ورڻ]] ويدڪ هندومت ۾ پاڻي، سمنڊ، ڪائناتي نظم ۽ اخلاقي قانون سان لاڳاپيل اهم ديوتا آهي. انيتا سي. ري جي تحقيق موجب سنڌي هندن وٽ ورڻ جي درياهي پوڄا مختلف تاريخي مرحلن مان گذرندي جهولي لال جي شخصيت ۾ نئين صورت اختيار ڪئي.<ref name="Ray2012"/> سنڌ جي معاشرتي، زرعي ۽ واپاري تاريخ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي مرڪزي حيثيت سبب پاڻيءَ سان لاڳاپيل مذهبي رسمون به وڏي اهميت رکنديون رهيون آهن. سنڌي هندو درياهه پار ڪرڻ يا پاڻيءَ سان لاڳاپيل موقعن تي دريا شاهه يا جهولي لال کي ياد ڪندا رهيا آهن.<ref name="Ray2012"/> [[File:Jhulelal hindu deity.jpg|thumb|left|جهولي لال جي هڪ روايتي مورتي؛ سندس تصويرن ۾ پاڻي، ڪنول ۽ پلو مڇي بار بار ظاهر ٿين ٿا]] ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد ٿيل سنڌين ۾ جهولي لال جي پوڄا سنڌي ثقافتي ۽ اجتماعي سڃاڻپ جو وڌيڪ نمايان نشان بڻجي وئي. [[رام پنجواڻي]] جهڙن ثقافتي ڪارڪنن 1950ع واري ڏهاڪي کان گيتن، ميلن ۽ ثقافتي سرگرمين وسيلي جهولي لال کي بي وطن ٿيل سنڌي هندن جي گڏيل سڃاڻپ جي علامت طور مقبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Ramey2008"/> == اڏيرو لال ۽ شيخ طاهر == [[File:Shrine at Odero Lal.jpg|thumb|[[اڏيرو لال جي درگاهه]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾]] [[اڏيرو لال، مٽياري|اڏيرو لال]] جي مشهور مقدس احاطي ۾ هندو ۽ مسلمان مختلف مذهبي تشريحن سان ساڳي جاءِ سان وابسته رهيا آهن. هندو روايت ۾ هتي اڏيرو لال يا جهولي لال جي جوَت، درٻار ۽ درياهي ديوتا سان لاڳاپيل رسمون ادا ٿين ٿيون، جڏهن تہ مقامي مسلمان روايت ۾ اتي موجود قبر کي '''شيخ طاهر''' سان نسبت ڏني وڃي ٿي.<ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> [[File:Dome interior of Shrine at Odero Lal.jpg|thumb|left|اڏيرو لال جي درگاهه جي گنبذ جو اندريون حصو]] مشيل بواوان جي تحقيق موجب مقامي مسلم روايت ۾ هڪ بيان اهو به آهي تہ جهولي لال نالي هندو فقير [[بهاءُ الدين زڪريا]] سان مليو، سندس مريد ٿيو ۽ پوءِ شيخ طاهر نالي سان سڃاتو ويو؛ پر اها هاجيوگرافڪ مسلم روايت آهي ۽ ان کي جهولي لال جي اصل تاريخ بابت آزاد تاريخي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Boivin2008"/><ref name="Ray2012"/> جديد انٿروپالاجيڪل تحقيق اڏيرو لال جي ماڳ کي محض ”مذهبي رواداري“ جو سادو مثال سڏڻ بدران هڪ '''گڏيل پر بحث هيٺ مذهبي جاءِ''' قرار ڏئي ٿي، جتي هندن ۽ مسلمانن جون رسومات، انتظامي حق، مذهبي تشريحون ۽ مقدس جاءِ بابت دعوائون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن.<ref name="ShahMalik2021"/><ref name="Shah2023">{{cite journal |last=Shah |first=Muhbat Ali |title=History and Transformation: A Case Study of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Annals of Human and Social Sciences |year=2023 |volume=4 |issue=4 |doi=10.35484/ahss.2023(4-IV)03 |language=en}}</ref> ان هوندي به مسجد، مقبري، جوَت واري ڪمري ۽ هندو عبادتگاهه جو هڪ ئي مذهبي احاطي ۾ هجڻ سنڌ جي گڏيل مذهبي تاريخ جو هڪ غيرمعمولي مثال آهي.<ref name="DawnTolerance">{{cite news |last=Jatt |first=Zahida Rehman |title=جهولي لال جي رواداريءَ جي جهولي |url=https://www.dawn.com/news/1185942 |work=[[Dawn]] |date=3 June 2015 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> == اڏيرو لال جي درگاهه == اڏيرو لال جي درگاهه [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾، [[ٽنڊو آدم]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي جي وچ ۾ واقع آهي. موجوده عمارت قلعو جهڙي اڇي بناوٽ رکي ٿي ۽ ان ۾ هندو ۽ اسلامي فن تعمير جا عنصر گڏ نظر اچن ٿا.<ref name="Dawn2020">{{cite news |last=Hafeez |first=Akhtar |title=اڏيرو لال، پاڻيءَ جو سنت |url=https://www.dawn.com/news/1591660 |work=[[Dawn]] |date=22 November 2020 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> درگاهه ۾ هڪ پاسي مسلمانن لاءِ مسجد ۽ ٻئي پاسي هندن لاءِ مذهبي عبادتگاهه ۽ جوَت واري جاءِ موجود آهي. درگاهه ۾ هندو ۽ مسلمان ٻنهي جا مجاور ۽ مذهبي اختيار جا الڳ الڳ سلسلا تاريخي طور ڪم ڪندا رهيا آهن.<ref name="ShahMalik2021"/> [[File:Hindu Shrine of Jhoolay Lal (Oderolal Village, Sindh).jpg|thumb|اڏيرو لال واري احاطي ۾ جهولي لال سان لاڳاپيل هندو عبادتگاهه]] مختلف وقتن تي درگاهه جي انتظام، رسمن ۽ مقدس جاءِ جي تشريح ۾ تبديليون آيون آهن. ان ڪري جديد محقق هن ماڳ کي سنڌ جي مذهبي ميل جول سان گڏ مذهبي سڃاڻپن جي تبديليءَ جو پڻ اهم مطالعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Shah2023"/> == درياپنٿ ۽ ناٿ روايت == جهولي لال يا اڏيرو لال کي [[ناٿ]] يوگي روايت سان ڳنڍڻ بابت پڻ ڪجهه تاريخي ۽ زباني دعوائون موجود آهن. برطانوي دور جي محقق جارج ويسٽن برگز پنهنجي ڪتاب ''Gorakhnath and the Kanphata Yogis'' ۾ '''درياناٿ''' ۽ '''درياپنٿ''' جو ذڪر ڪيو ۽ انهن کي ڪنڦٽا يا ناٿ روايت سان جوڙيو.<ref name="Briggs1938">{{cite book |last=Briggs |first=George Weston |title=Gorakhnath and the Kanphata Yogis |publisher=Oxford University Press |year=1938 |pages=64–66, 118 |language=en}}</ref> مشيل بواوان هن سڃاڻپ کي احتياط سان ڏسي ٿو. سندس تجزيي موجب برگز جا ڪيترائي حوالا زباني فهرستن تي ٻڌل هئا ۽ ''درياناٿ''، ''دريا شاهه'' ۽ ''دياناٿ'' جهڙن نالن ۾ ممڪن گڊمڊ به ٿي سگهي ٿي. ان ڪري جهولي لال کي سڌو گورکناٿ جو شاگرد يا تاريخي ناٿ گرو قرار ڏيڻ لاءِ مضبوط دستاويزي ثبوت موجود ناهن.<ref name="Boivin2008"/> اهڙيءَ طرح سنڌي هندن ۾ موجود اها روايت تہ [[گورکناٿ]] اڏيرو لال کي دِيڪشا ڏني ۽ ''الک نرنجن'' منتر عطا ڪيو، مذهبي زباني روايت طور اهم آهي، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعو نه لکڻ گهرجي.<ref name="Boivin2008"/> == مذهبي ۽ ثقافتي اهميت == جهولي لال جي اهميت رڳو مذهبي ديوتا تائين محدود ناهي. خاص طور [[1947ع هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ۾ آباد ٿيل سنڌي هندن لاءِ هو سنڌ، سنڌو درياهه ۽ وڃايل وطن سان علامتي لاڳاپي جو مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Falzon2004"/> ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي جغرافيائي مرڪز کان پري رهندڙ سنڌين ۾ چيٽي چند، بهراڻو صاحب، جهولي لال جا پنجڙا، ڀڄن ۽ ثقافتي ميلن جهولي لال کي هڪ گڏيل سنڌي سڃاڻپ جي علامت طور وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Ramey2008"/> == ميلا ۽ مذهبي رسمون == === چيٽي چند === {{Main|چيٽي چند}} [[چيٽي چند]] سنڌي هندن جو اهم مذهبي ۽ ثقافتي ڏڻ آهي. اهو هندو ڪئلينڊر جي چيٽ مهيني جي شروعات ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ روايت موجب جهولي لال جي جنم ڏينهن سان منسوب آهي. جديد سنڌي هندو برادرين ۾ اهو سنڌي نئين سال جي شروعات طور پڻ وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Ramey2008"/><ref name="Falzon2004"/> چيٽي چند جي موقعن تي جلوس، ڀڄن، پنجڙا، [[ڇيڄ]]، درياهه يا پاڻيءَ وٽ عبادت ۽ '''بهراڻو صاحب''' جون رسمون ادا ڪيون وڃن ٿيون. [[File:Behrana Saheb.jpg|thumb|بهراڻو صاحب، جهولي لال سان لاڳاپيل اهم سنڌي هندو مذهبي رسم]] === بهراڻو صاحب === '''بهراڻو صاحب''' يا '''بحراڻو''' ۾ پاڻيءَ، جوَت، گلن، ميوي ۽ ٻين مذهبي شين سان سينگاريل ٿال يا جلوس درياهه، ڍنڍ يا پاڻيءَ واري هنڌ ڏانهن کڻي وڃبو آهي. رسم جهولي لال جي درياهي سڃاڻپ سان سڌي ريت لاڳاپيل آهي. === چاليهو صاحب === {{Main|چاليهو}} '''چاليهو صاحب''' چاليهن ڏينهن جي مذهبي پابندي ۽ شڪرگذاريءَ جو دور آهي، جيڪو سنڌي هندو جهولي لال يا ورڻ ديو جي ياد ۾ ملهاين ٿا. روايت موجب اهو انهن چاليهن ڏينهن جي ياد آهي، جڏهن سنڌي هندن ميرڪ شاهه جي مذهبي دٻاءَ کان نجات لاءِ درياهه وٽ دعا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Chaliho Festival |url=http://www.festivalsofindia.in/Chaliho/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916224736/http://www.festivalsofindia.in/Chaliho/ |archive-date=16 September 2011 |language=en}}</ref> == جهولي لال تيرٿڌام == [[File:Sindhi Pride Jhulelal Tirathdham.jpg|thumb|[[جهولي لال تيرٿڌام]]، [[ڪڇ]]، [[گجرات]]]] هندستان ۾ سنڌي هندن [[نارائڻ سروور]] ۽ [[ڪوٽيشور]] ڀرسان [[ڪڇ]]، [[گجرات]] ۾ '''جهولي لال تيرٿڌام''' نالي وڏي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز جي تعمير شروع ڪئي. منصوبي جو مقصد سنڌي مذهبي ورثي، ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ مستقل بين الاقوامي مرڪز قائم ڪرڻ آهي.<ref name="TOI2019">{{cite news |last=Wajihudin |first=Mohammed |title=سنڌين لاءِ گجرات ۾ پنهنجو مقدس مرڪز |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/coming-up-in-gujarat-sindhis-own-sacred-shrine/articleshow/69287901.cms |work=[[The Times of India]] |date=12 May 2019 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> مرڪز ۾ جهولي لال جو وڏو مجسمو، مندر، عجائب گهر، مراقبي جو مرڪز، آڊيٽوريم ۽ سنڌي فن ۽ ثقافت جون سهولتون شامل ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو ويو.<ref name="TOI2019"/> == شڪل ۽ علامتون == جهولي لال جي شڪل مختلف دورن ۽ برادرين ۾ مختلف نمونن سان ٺاهي وئي آهي. سڀ کان عام جديد شڪل ۾ کيس اڇي ڏاڙهيءَ واري پوڙهي بزرگ يا ديوتا طور ڏيکاريو وڃي ٿو، جيڪو [[ڪنول]] جي گل تي پدماسن ۾ ويٺل هوندو آهي ۽ ڪنول کي [[پلو مڇي]] پنهنجي پٺيءَ تي کڻي رهي هوندي آهي.<ref name="Paracha2015">{{cite news |last=Paracha |first=Nadeem F. |title=جهولي لال جو پورو چڪر |url=https://www.dawn.com/news/1227241 |work=[[Dawn]] |date=20 December 2015 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> عام علامتن ۾ هي شامل آهن: * [[سنڌو درياهه]] يا پاڻي؛ * [[پلو مڇي]]؛ * [[ڪنول]] جو گل؛ * سفيد ڏاڙهي؛ * تاج يا مور جي کنڀ سان سينگار؛ * مذهبي ڪتاب يا ''پوٿي''؛ * جاپ مالا؛ * جوَت يا دائمي باهه؛ * گهوڙو، خاص طور سورمي واري روپ ۾. [[File:Jhule Lal.jpg|thumb|left|جهولي لال جي هڪ ٻي شڪل؛ مختلف مندرن ۽ علائقن ۾ سندس مورتيءَ جا نمونا مختلف آهن]] جهولي لال جي جديد آئينوگرافي ۾ هندو ديوتا، سنڌي بزرگ، درياهي پير ۽ شاهي شخصيت جون خاصيتون گڏيل صورت ۾ ملن ٿيون.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Paracha2015"/> == تاريخيت ۽ علمي اڀياس == جهولي لال جي روايت بابت تاريخي مواد کي ڏند ڪٿا، هاجيوگرافي ۽ دستاويزي تاريخ ۾ فرق رکندي پڙهڻ ضروري آهي. جهولي لال جي روايتي جنم جي تاريخ 10هين صديءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، پر ان دور جا اهڙا همعصر ماخذ ناهن جيڪي موجوده تفصيلي ڪهاڻيءَ جي تصديق ڪن.<ref name="Ramey2008"/> مشيل بواوان جي تحقيق موجب جهولي لال بابت ڄاتل ڇپيل مواد 19هين صديءَ جي آخر کان ظاهر ٿيڻ شروع ٿيو؛ ان کان اڳ روايت جو وڏو حصو زباني طور منتقل ٿيندو رهيو.<ref name="BoivinResearch"/> 21هين صديءَ جي تحقيق جهولي لال کي ڪنهن هڪ مقرر مذهبي خانچي ۾ رکڻ بدران سنڌ جي: * درياهي مذهبي روايتن؛ * [[ورڻ]] جي پوڄا؛ * سنڌي هندو سڃاڻپ؛ * صوفي ۽ مسلم مقدس شخصيتن؛ * [[ناٿ]] ۽ ٻين هندو پنٿن؛ * ۽ گڏيل مذهبي ماڳن جي تاريخي رابطن جي تناظر ۾ پڙهي ٿي.<ref name="Ray2012"/><ref name="Ramey2008"/><ref name="Boivin2008"/><ref name="ShahMalik2021"/> == پڻ ڏسو == * [[چيٽي چند]] * [[چاليهو]] * [[ورڻ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[اڏيرو لال جي درگاهه]] * [[دريا لال مندر]] * [[شري ورڻ ديو مندر]] * [[خواجه خضر]] * [[گورکناٿ]] * [[سنڌ ۾ هندو ڌرم]] * [[سنڌي هندو]] ==حوالا== {{Reflist|2}} {{Notelist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal |last=Ray |first=Anita C. |title=Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=35 |issue=2 |year=2012 |pages=219–238 |doi=10.1080/00856401.2012.665352}} * {{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |place=New York |year=2008 |isbn=978-0-230-61622-6}} * {{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000 |publisher=Brill |place=Leiden |year=2004 |isbn=90-04-14008-5}} * {{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=Devotion, Religious Authority, and Social Structures in Sindh: Khojas, Vanyos, and Faqirs |publisher=Brill |year=2024 |isbn=9789004698499}} * {{cite journal |last1=Shah |first1=Muhbat Ali |last2=Malik |first2=Aisha Anees |title=Contestations and Transformations: The Shared Religious Space of Jhule Lal in Sindh, Pakistan |journal=Grassroots |volume=55 |issue=1 |year=2021 |doi=10.52806/grassroots.v55i1.3770}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.dawn.com/news/1185942 اڏيرو لال جي گڏيل مذهبي روايت بابت ''Dawn'' جو مضمون] * [https://www.dawn.com/news/1591660 اڏيرو لال: پاڻيءَ جو سنت — ''Dawn''] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhulelal وڪيميڊيا ڪامنز تي جهولي لال بابت تصويرون] {{HinduMythology}} {{Authority control}} [[زمرو:علائقائي هندو ديوتا]] [[زمرو:هندو لوڪ ديوتا]] [[زمرو:سنڌ ۾ هندو ڌرم]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:سنڌي هندو بزرگ]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:سنڌ جي لوڪ روايت]] [[زمرو:پاڻيءَ جا ديوتا]] [[زمرو:سنڌو درياهه]] qv982xkky2thm569zs78qz6qsti5uzq 0 41673 410264 383551 2026-09-07T05:39:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 410264 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} {{Infobox royalty |name = ناصرالدين قباچو |title |image = Old City building multan.jpeg |image caption= ملتان جي ھڪ قديم عمارت |succession = پھريون غوري ايمپائر، پوء دھلي جي غلام گھراڻي جي ايمپائر جو سنڌ ۾ گورنر ۽ پوء سنڌ جو خودمختيار حاڪم |predecessor = [[سيف الملوڪ]] |successor =[[نظام الملڪ]] |regent = شھاب الدين غوري؛ قطب الدين ايبڪ |reign =1203 کان 1228 تائين |spouses = قطب الدين ايبڪ جون ٻہ ڌيئر |issue = |full name = ناصرالدين قباچو |house = غلام |dynasty = غلام گھراڻو |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = ڪيومينيا |death_date = 1228 |death_place = سنڌونديءَ تي |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} '''ناصر الدين قباچه''' (1206ع–1228ع) سلطان معز الدين غوري جي نامور ترڪي غلامن مان هڪ هو، جيڪو قراخطائي ترڪي نسل سان تعلق رکندو هو. معز الدين غوري کيس ٻين ٻن ممتاز غلامن، تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ، سان گڏ خاص قرب حاصل هو، ۽ سلطان جي وفات کان اڳ ئي هو مختلف صوبن جي حڪمرانيءَ تائين پهچي چڪو هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /><ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="RavertyTabaqat497" /> قطب الدين ايبڪ پنهنجي سياسي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تاج الدين يلدوز جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن ته سندس ٻن ڌيئرن مان هڪ ناصر الدين قباچه ۽ ٻي شمس الدين التمش سان پرڻائي وئي هئي.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book50/Book_page1.html |access-date=7 جون 2026 }}</ref> قباچه اُچ کي پنهنجو تختگاه بڻايو، جتي مضبوط قلعو موجود هو، ۽ 602هه/1206ع کان 625هه/1228ع تائين لڳ ڀڳ ٽئي ويهه سال سنڌ، ملتان ۽ ڪيچ مڪران تي حڪومت ڪندو رهيو.<ref name="جنت السنڌ" /> سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور دهلي سلطنت، تاج الدين يلدوز، خوارزمين ۽ منگول خطري جي وچ ۾ ڦاٿل رهي، پر ان باوجود قباچه پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ لاءِ مسلسل جدوجهد ڪندو رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> قباچه جي حڪومت دوران دهليءَ جي تخت تي شمس الدين التمش جي ويهڻ کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ طاقت جي مقابلي جي شروعات ٿي. 614هه/1217ع ۾ قباچه پنجاب تي قبضي جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام رهيو، جڏهن ته التمش جي وزير نظام الملڪ جنيدي اُچ تي حملو ڪيو، جنهن سبب قباچه گجرات ڏانهن هليو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ ديبل جي رستي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="جنت السنڌ" /> آخرڪار 625هه/1228ع ۾ التمش بنگال جي بغاوتن کي دٻائڻ کان پوءِ اُچ ۽ پوءِ بکر تي ڪاهه ڪئي. قباچه خزاني سان ڀريل ٻيڙين ذريعي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿي ويو ۽ اهڙيءَ طرح سندس حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref name="جنت السنڌ" /> سياسي ناڪاميءَ جي باوجود سندس سڀ کان اهم ورثو علمي ۽ ثقافتي ميدان ۾ هو؛ منگول تباهيءَ کان بچي خراسان، غزني ۽ غور مان لڏي آيل عالمن، فقيهن، محدثن، صوفين ۽ اديبن کي هن پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني، جنهن سبب اُچ ۽ ملتان اسلامي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ ضم ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهليءَ ۾ پنهنجون علمي خدمتون جاري رکندا رهيا ۽ برصغير ۾ اسلامي تاريخ، حديث، فقه ۽ ادب جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جتان پوءِ اسلامي دنيا ۾ فوجي ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم اداري طور ان جي ترقي ٿي. عباسي دور جي پوئين مرحلي ۾ غلام سپهه سالارن ۽ اميرن مان طولوني ۽ اخشيدي جهڙا طاقتور خاندان اڀريا، جن بعد جي مسلمان سلطنتن لاءِ هڪ نمونو فراهم ڪيو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> ساماني، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن هن اداري کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي جو اهم حصو بڻايو. ترڪي غلام پنهنجي فوجي مهارت، وفاداري ۽ انتظامي قابليت سبب خاص اهميت حاصل ڪري ويا. انهن کي ماوراءالنهر ۽ ٻين علائقن جي غلام منڊين مان خريد ڪيو ويندو هو، جڏهن ته جنگي قيدي ۽ تحفي طور پيش ڪيل غلام پڻ هن نظام جو حصو هوندا هئا. غلامن جي قيمت ۽ حيثيت سندن جسماني صلاحيت، ذهانت ۽ تربيت تي دارومدار رکندي هئي.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> غلامن کي ننڍي عمر کان ئي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري خدمتن لاءِ تربيت ڏني ويندي هئي. شروعاتي طور کين ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار جهڙن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو، پر قابليت ۽ وفاداري ثابت ڪرڻ کان پوءِ کين جاگيرون، اعليٰ فوجي عهدا ۽ صوبائي حڪومتون پڻ سونپيون وينديون هيون. "غلامانِ خاص" يا "غلامانِ سلطاني" سلطان جي ذاتي خدمت ۽ حفاظت سان وابسته هوندا هئا ۽ اڪثر رياست جي اعليٰ ترين فوجي ۽ انتظامي منصبن تائين پهچي ويندا هئا. اهڙي نظام مان ئي [[تاج الدين يلدوز]]، [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ ناصر الدين قباچه جهڙا حڪمران اڀريا، جن بعد ۾ برصغير جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان [[معز الدين غوري]] جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان [[معز الدين غوري]] جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح [[قطب الدين ايبڪ]] کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref> <ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 }}</ref> ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 6nmbp42okudnrhwcwnllh0jxzefx3lr 410267 410264 2026-09-07T06:08:23Z Intisar Ali 8681 410267 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:Bukkur Island Rohri Sukkur.jpg|thumb|[[بکر]] ۽ سنڌو درياهه؛ قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ هن علائقي کي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. [[File:Chachnama Persian manuscript.jpg|thumb|''[[چچ نامو]]'' جي فارسي روايت قباچي جي دور جي علمي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي]] == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Tomb of Bahauddin Zakariya Multan.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، ملتان]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا علمي ۽ ادبي اثر گهڻو وقت قائم رهيا. اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ به صوفي، علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيا. سندس درٻار سان لاڳاپيل عالمن مان ڪيترن بعد ۾ دهلي سلطنت جي علمي دنيا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ''طبقات ناصري'' ۽ ''چچ نامو'' جهڙا ڪتاب، جيڪي سندس دور يا سندس سرپرستيءَ واري ماحول سان لاڳاپيل آهن، اڄ به برصغير ۽ {{Infobox royalty |name = ناصرالدين قباچو |title |image = Old City building multan.jpeg |image caption= ملتان جي ھڪ قديم عمارت |succession = پھريون غوري ايمپائر، پوء دھلي جي غلام گھراڻي جي ايمپائر جو سنڌ ۾ گورنر ۽ پوء سنڌ جو خودمختيار حاڪم |predecessor = [[سيف الملوڪ]] |successor =[[نظام الملڪ]] |regent = شھاب الدين غوري؛ قطب الدين ايبڪ |reign =1203 کان 1228 تائين |spouses = قطب الدين ايبڪ جون ٻہ ڌيئر |issue = |full name = ناصرالدين قباچو |house = غلام |dynasty = غلام گھراڻو |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = ڪيومينيا |death_date = 1228 |death_place = سنڌونديءَ تي |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} '''ناصر الدين قباچه''' (1206ع–1228ع) سلطان معز الدين غوري جي نامور ترڪي غلامن مان هڪ هو، جيڪو قراخطائي ترڪي نسل سان تعلق رکندو هو. معز الدين غوري کيس ٻين ٻن ممتاز غلامن، تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ، سان گڏ خاص قرب حاصل هو، ۽ سلطان جي وفات کان اڳ ئي هو مختلف صوبن جي حڪمرانيءَ تائين پهچي چڪو هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /><ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="RavertyTabaqat497" /> قطب الدين ايبڪ پنهنجي سياسي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تاج الدين يلدوز جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن ته سندس ٻن ڌيئرن مان هڪ ناصر الدين قباچه ۽ ٻي شمس الدين التمش سان پرڻائي وئي هئي.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book50/Book_page1.html |access-date=7 جون 2026 }}</ref> قباچه اُچ کي پنهنجو تختگاه بڻايو، جتي مضبوط قلعو موجود هو، ۽ 602هه/1206ع کان 625هه/1228ع تائين لڳ ڀڳ ٽئي ويهه سال سنڌ، ملتان ۽ ڪيچ مڪران تي حڪومت ڪندو رهيو.<ref name="جنت السنڌ" /> سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور دهلي سلطنت، تاج الدين يلدوز، خوارزمين ۽ منگول خطري جي وچ ۾ ڦاٿل رهي، پر ان باوجود قباچه پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ لاءِ مسلسل جدوجهد ڪندو رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> قباچه جي حڪومت دوران دهليءَ جي تخت تي شمس الدين التمش جي ويهڻ کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ طاقت جي مقابلي جي شروعات ٿي. 614هه/1217ع ۾ قباچه پنجاب تي قبضي جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام رهيو، جڏهن ته التمش جي وزير نظام الملڪ جنيدي اُچ تي حملو ڪيو، جنهن سبب قباچه گجرات ڏانهن هليو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ ديبل جي رستي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="جنت السنڌ" /> آخرڪار 625هه/1228ع ۾ التمش بنگال جي بغاوتن کي دٻائڻ کان پوءِ اُچ ۽ پوءِ بکر تي ڪاهه ڪئي. قباچه خزاني سان ڀريل ٻيڙين ذريعي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿي ويو ۽ اهڙيءَ طرح سندس حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref name="جنت السنڌ" /> سياسي ناڪاميءَ جي باوجود سندس سڀ کان اهم ورثو علمي ۽ ثقافتي ميدان ۾ هو؛ منگول تباهيءَ کان بچي خراسان، غزني ۽ غور مان لڏي آيل عالمن، فقيهن، محدثن، صوفين ۽ اديبن کي هن پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني، جنهن سبب اُچ ۽ ملتان اسلامي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ ضم ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهليءَ ۾ پنهنجون علمي خدمتون جاري رکندا رهيا ۽ برصغير ۾ اسلامي تاريخ، حديث، فقه ۽ ادب جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جتان پوءِ اسلامي دنيا ۾ فوجي ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم اداري طور ان جي ترقي ٿي. عباسي دور جي پوئين مرحلي ۾ غلام سپهه سالارن ۽ اميرن مان طولوني ۽ اخشيدي جهڙا طاقتور خاندان اڀريا، جن بعد جي مسلمان سلطنتن لاءِ هڪ نمونو فراهم ڪيو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> ساماني، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن هن اداري کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي جو اهم حصو بڻايو. ترڪي غلام پنهنجي فوجي مهارت، وفاداري ۽ انتظامي قابليت سبب خاص اهميت حاصل ڪري ويا. انهن کي ماوراءالنهر ۽ ٻين علائقن جي غلام منڊين مان خريد ڪيو ويندو هو، جڏهن ته جنگي قيدي ۽ تحفي طور پيش ڪيل غلام پڻ هن نظام جو حصو هوندا هئا. غلامن جي قيمت ۽ حيثيت سندن جسماني صلاحيت، ذهانت ۽ تربيت تي دارومدار رکندي هئي.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> غلامن کي ننڍي عمر کان ئي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري خدمتن لاءِ تربيت ڏني ويندي هئي. شروعاتي طور کين ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار جهڙن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو، پر قابليت ۽ وفاداري ثابت ڪرڻ کان پوءِ کين جاگيرون، اعليٰ فوجي عهدا ۽ صوبائي حڪومتون پڻ سونپيون وينديون هيون. "غلامانِ خاص" يا "غلامانِ سلطاني" سلطان جي ذاتي خدمت ۽ حفاظت سان وابسته هوندا هئا ۽ اڪثر رياست جي اعليٰ ترين فوجي ۽ انتظامي منصبن تائين پهچي ويندا هئا. اهڙي نظام مان ئي [[تاج الدين يلدوز]]، [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ ناصر الدين قباچه جهڙا حڪمران اڀريا، جن بعد ۾ برصغير جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان [[معز الدين غوري]] جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان [[معز الدين غوري]] جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح [[قطب الدين ايبڪ]] کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref> <ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 }}</ref> ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] eq9qb7pzh4qhaj21o69m5d6wkendkna 410268 410267 2026-09-07T06:14:09Z Intisar Ali 8681 410268 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:Bukkur Island Rohri Sukkur.jpg|thumb|[[بکر]] ۽ سنڌو درياهه؛ قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ هن علائقي کي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. [[File:Chachnama Persian manuscript.jpg|thumb|''[[چچ نامو]]'' جي فارسي روايت قباچي جي دور جي علمي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي]] == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Tomb of Bahauddin Zakariya Multan.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، ملتان]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهرين ڳنڍڻيون == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جتان پوءِ اسلامي دنيا ۾ فوجي ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم اداري طور ان جي ترقي ٿي. عباسي دور جي پوئين مرحلي ۾ غلام سپهه سالارن ۽ اميرن مان طولوني ۽ اخشيدي جهڙا طاقتور خاندان اڀريا، جن بعد جي مسلمان سلطنتن لاءِ هڪ نمونو فراهم ڪيو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> ساماني، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن هن اداري کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي جو اهم حصو بڻايو. ترڪي غلام پنهنجي فوجي مهارت، وفاداري ۽ انتظامي قابليت سبب خاص اهميت حاصل ڪري ويا. انهن کي ماوراءالنهر ۽ ٻين علائقن جي غلام منڊين مان خريد ڪيو ويندو هو، جڏهن ته جنگي قيدي ۽ تحفي طور پيش ڪيل غلام پڻ هن نظام جو حصو هوندا هئا. غلامن جي قيمت ۽ حيثيت سندن جسماني صلاحيت، ذهانت ۽ تربيت تي دارومدار رکندي هئي.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> غلامن کي ننڍي عمر کان ئي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري خدمتن لاءِ تربيت ڏني ويندي هئي. شروعاتي طور کين ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار جهڙن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو، پر قابليت ۽ وفاداري ثابت ڪرڻ کان پوءِ کين جاگيرون، اعليٰ فوجي عهدا ۽ صوبائي حڪومتون پڻ سونپيون وينديون هيون. "غلامانِ خاص" يا "غلامانِ سلطاني" سلطان جي ذاتي خدمت ۽ حفاظت سان وابسته هوندا هئا ۽ اڪثر رياست جي اعليٰ ترين فوجي ۽ انتظامي منصبن تائين پهچي ويندا هئا. اهڙي نظام مان ئي [[تاج الدين يلدوز]]، [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ ناصر الدين قباچه جهڙا حڪمران اڀريا، جن بعد ۾ برصغير جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان [[معز الدين غوري]] جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان [[معز الدين غوري]] جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح [[قطب الدين ايبڪ]] کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref> <ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 }}</ref> ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] pz7ikn96skghtl4oe5s1m00lfr9y7wc 410269 410268 2026-09-07T06:14:46Z Intisar Ali 8681 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410269 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:Bukkur Island Rohri Sukkur.jpg|thumb|[[بکر]] ۽ سنڌو درياهه؛ قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ هن علائقي کي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. [[File:Chachnama Persian manuscript.jpg|thumb|''[[چچ نامو]]'' جي فارسي روايت قباچي جي دور جي علمي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي]] == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Tomb of Bahauddin Zakariya Multan.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، ملتان]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جتان پوءِ اسلامي دنيا ۾ فوجي ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم اداري طور ان جي ترقي ٿي. عباسي دور جي پوئين مرحلي ۾ غلام سپهه سالارن ۽ اميرن مان طولوني ۽ اخشيدي جهڙا طاقتور خاندان اڀريا، جن بعد جي مسلمان سلطنتن لاءِ هڪ نمونو فراهم ڪيو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> ساماني، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن هن اداري کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي جو اهم حصو بڻايو. ترڪي غلام پنهنجي فوجي مهارت، وفاداري ۽ انتظامي قابليت سبب خاص اهميت حاصل ڪري ويا. انهن کي ماوراءالنهر ۽ ٻين علائقن جي غلام منڊين مان خريد ڪيو ويندو هو، جڏهن ته جنگي قيدي ۽ تحفي طور پيش ڪيل غلام پڻ هن نظام جو حصو هوندا هئا. غلامن جي قيمت ۽ حيثيت سندن جسماني صلاحيت، ذهانت ۽ تربيت تي دارومدار رکندي هئي.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> غلامن کي ننڍي عمر کان ئي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري خدمتن لاءِ تربيت ڏني ويندي هئي. شروعاتي طور کين ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار جهڙن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو، پر قابليت ۽ وفاداري ثابت ڪرڻ کان پوءِ کين جاگيرون، اعليٰ فوجي عهدا ۽ صوبائي حڪومتون پڻ سونپيون وينديون هيون. "غلامانِ خاص" يا "غلامانِ سلطاني" سلطان جي ذاتي خدمت ۽ حفاظت سان وابسته هوندا هئا ۽ اڪثر رياست جي اعليٰ ترين فوجي ۽ انتظامي منصبن تائين پهچي ويندا هئا. اهڙي نظام مان ئي [[تاج الدين يلدوز]]، [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ ناصر الدين قباچه جهڙا حڪمران اڀريا، جن بعد ۾ برصغير جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان [[معز الدين غوري]] جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان [[معز الدين غوري]] جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح [[قطب الدين ايبڪ]] کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref> <ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 }}</ref> ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 709wcnv416yhwqrnrr8vbtbp3iumzb0 410270 410269 2026-09-07T06:18:41Z Intisar Ali 8681 410270 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:Bukkur Island Rohri Sukkur.jpg|thumb|[[بکر]] ۽ سنڌو درياهه؛ قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ هن علائقي کي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. [[File:Chachnama Persian manuscript.jpg|thumb|''[[چچ نامو]]'' جي فارسي روايت قباچي جي دور جي علمي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي]] == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Tomb of Bahauddin Zakariya Multan.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، ملتان]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] ltohjnvu78s5opsc8e84ih8cx7rn9c0 410271 410270 2026-09-07T06:22:46Z Intisar Ali 8681 /* بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ */ 410271 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. [[File:Chachnama Persian manuscript.jpg|thumb|''[[چچ نامو]]'' جي فارسي روايت قباچي جي دور جي علمي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي]] == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Tomb of Bahauddin Zakariya Multan.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، ملتان]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] lj14v3v9y8z77h7qgpdhhdp6gne1iqf 410273 410271 2026-09-07T06:29:43Z Intisar Ali 8681 /* علي ڪوفي ۽ چچ نامو */ 410273 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Tomb of Bahauddin Zakariya Multan.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، ملتان]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] ocbfuqkmadkm58dc2uk88nexf5a4mdz 410274 410273 2026-09-07T06:30:01Z Intisar Ali 8681 410274 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Tomb of Bahauddin Zakariya Multan.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، ملتان]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] p32gixt67o0heq9joqf9xdv62ixsc5j 410275 410274 2026-09-07T06:32:29Z Intisar Ali 8681 /* شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا */ 410275 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] 5rhum03x2hqk1dyiu9hwnlef0cyhtos 410278 410275 2026-09-07T06:37:40Z Intisar Ali 8681 410278 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] 7wnp3oxwuzhco0ryhbj4ekjkjiueuhf 410279 410278 2026-09-07T06:38:47Z Intisar Ali 8681 410279 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Tabaqat411-419" /><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] t988aoqdu0v5zd4grhs11r8p35z03s9 410283 410279 2026-09-07T06:40:11Z Intisar Ali 8681 410283 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TabaqatRaverty419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411-419 }}</ref> <ref name="Tabaqat411-419" /> <ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] hdh6bybfhighkm7az78r6dxx08zzixs 410284 410283 2026-09-07T06:40:44Z Intisar Ali 8681 410284 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TabaqatRaverty419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411-419 }}</ref><ref name="Raverty532" /> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] p21fr5dy2xuy4gpm6hcowvgn36if0nn 410287 410284 2026-09-07T06:41:41Z Intisar Ali 8681 410287 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TabaqatRaverty419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411-419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581" /> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] 56xgdz57t0481y8qjrfprsxytsawhvf 410289 410287 2026-09-07T06:42:27Z Intisar Ali 8681 410289 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TabaqatRaverty419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411-419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] odi8sbkn0uw63vkzq3sffkwkmjka06k 410291 410289 2026-09-07T06:43:09Z Intisar Ali 8681 410291 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TabaqatRaverty419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411-419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] ezhqf3fr3bi0gcm4diwdierkl6ta33n 410292 410291 2026-09-07T06:43:31Z Intisar Ali 8681 410292 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|13هين صديءَ ۾ ملتان، اُچ ۽ سنڌ جو مملوڪ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ناصرالدين قباچو | image = | caption = | succession = [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران | reign = 1210ع – 1228ع | predecessor = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ماتحت غوري انتظام | successor = [[شمس الدين التمش]] | succession1 = ملتان ۽ اُچ جو غوري گورنر | reign1 = لڳ ڀڳ 1203ع – 1210ع | predecessor1 = غوري حڪومت | successor1 = خودمختيار حڪومت | full_name = ناصر الدنيا والدين قباچو | dynasty = [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)|مملوڪ]] | spouse = [[قطب الدين ايبڪ]] جي ڌيءَ | issue = علاءُ الدين بهرام شاهه | birth_date = | birth_place = | death_date = مئي 1228ع | death_place = [[سنڌو درياهه]]، [[بکر (سنڌ)|بکر]] ڀرسان | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين قباچو''' (فارسي: '''ناصرالدین قباچه'''؛ وفات 1228ع) [[غوري سلطنت]] جي سلطان [[معز الدين محمد غوري]] جو هڪ ترڪ مملوڪ، فوجي امير ۽ صوبائي حڪمران هو، جيڪو پوءِ [[ملتان]]، [[اُچ شريف|اُچ]]، سنڌ جي وڏن حصن ۽ ڪجهه عرصي لاءِ لاهور ۽ پنجاب جي علائقن تي خودمختيار حڪمران بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1881 |volume=1 |pages=531–539 }}</ref><ref name="JacksonDelhi">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1999 |isbn=9780521543293 }}</ref> هن کي 13هين صديءَ جي شروعات ۾ اتر-اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. قباچو پهرين معز الدين غوري جي ماتحت اُچ ۽ ملتان جو گورنر رهيو. [[قطب الدين ايبڪ]] جي 1210ع ۾ وفات کان پوءِ هن پنهنجي علائقن ۾ عملي خودمختياري اختيار ڪئي ۽ اُچ ۽ ملتان کي پنهنجي حڪومت جا اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Mehta">{{cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India: 1000–1526 A.D. |publisher=Sterling Publishers |year=1986 |isbn=9788120705739 |pages=91–94 }}</ref> سندس اقتدار مختلف وقتن تي [[لاهور]]، [[سيوهڻ]]، [[ديبل]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيو. سندس حڪومت کي هڪ طرف [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن مملوڪ حريفن، ته ٻئي طرف [[جلال الدين خوارزم شاهه]] ۽ منگول حملن جهڙين ٻاهرين قوتن کان خطرو رهيو.<ref name="JacksonDelhi" /> قباچي جي دور جو هڪ اهم پهلو علمي ۽ ادبي سرپرستي هئي. منگول ڪاهن کان پوءِ خراسان، غور ۽ ٻين علائقن مان ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ اديبن کي اُچ ۽ ملتان ۾ پناهه ملي. [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] جهڙا اهل علم سندس سلطنت يا سندس وزيرن جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل رهيا. علي ڪوفيءَ 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مشهور تاريخي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو.<ref name="ChachIranica">{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ اصل == قباچي جو نالو تاريخي فارسي ماخذن ۾ '''قباچه'''، '''قباجه''' ۽ انگريزي لکڻين ۾ ''Qabacha'' يا ''Kaba-cha'' جي صورت ۾ ملي ٿو. سندس مڪمل اعزازي نالو ''ناصر الدنيا والدين قباچو'' پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="TabaqatRaverty" /> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، خاندان ۽ قبائلي اصل بابت ابتدائي ماخذ خاموش يا غير واضح آهن. بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس قبچاق يا وچ ايشيائي ترڪ نسل سان منسوب ڪيو آهي، پر اهڙي سڃاڻپ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهن. وڌيڪ محتاط تاريخي بيان موجب هو [[وچ ايشيا]] مان آيل ترڪ مملوڪ هو، جيڪو غلام فوجي نظام وسيلي غوري درٻار تائين پهتو.<ref name="JacksonDelhi" /> == غوري مملوڪ نظام جو پس منظر == [[File:Aerial view of Multan Old city near Lohari Gate..jpg|thumb|[[ملتان]] جو پراڻو شهر؛ ملتان قباچي جي حڪومت جو سڀ کان اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] غوري سلطنت ۾ ترڪ مملوڪ رڳو ذاتي غلام نه هئا، پر انهن کي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري تربيت ڏئي رياست جي اعليٰ عهدن تائين پهچايو ويندو هو. [[معز الدين محمد غوري]] وٽ اهڙن تربيت يافته مملوڪن جو وڏو حلقو هو، جن مان [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ ناصرالدين قباچو سڀ کان وڌيڪ نمايان ٿيا.<ref name="TabaqatNasiriIranica">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=ṬABAQĀT-E NĀṢERI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/tabaqat-naseri/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> منهاج سراج جوزجاني موجب معز الدين پنهنجي مملوڪن کي پنهنجي ”پٽن“ وانگر سمجهندو هو ۽ انهن مان ڪيترن کي فتح ڪيل علائقن جو انتظام سونپيو. سلطان جي 1206ع ۾ وفات کان پوءِ اهي ئي امير غوري سلطنت جي مختلف حصن ۾ نئين سياسي قوت طور اڀريا.<ref name="TabaqatRaverty" /> قطب الدين ايبڪ دهلي ۽ لاهور واري علائقي ۾ طاقتور ٿيو، تاج الدين يلدوز غزنيءَ تي قابض ٿيو، جڏهن تہ قباچو اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو بنياد مضبوط ڪيو. == شروعاتي زندگي ۽ غوري خدمت == قباچي جي ننڍپڻ يا غلام بڻجڻ جي حالتن بابت قابل اعتماد تفصيل موجود نه آهن. ابتدائي ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو معز الدين غوري جي خاص مملوڪ اميرن مان هو ۽ پنهنجي انتظامي ۽ فوجي قابليت سبب ترقي ڪندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ ۽ ملتان جي اڳوڻي غوري عملدار جي وفات يا بدلي کان پوءِ قباچي کي انهن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ڏني وئي. عام طور سندس ملتان ۽ اُچ جي گورنريءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 1203ع کان ڳڻي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/stream/journalasiatics16benggoog/journalasiatics16benggoog_djvu.txt |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1882 |access-date=7 September 2026 }}</ref> غوري اشرافيه ۾ سياسي ۽ خانداني اتحاد مضبوط ڪرڻ لاءِ شاديون پڻ اهم هيون. قباچي جي شادي [[قطب الدين ايبڪ]] جي هڪ ڌيءَ سان ٿي، جنهنڪري هو ايبڪ جو ناٺي بڻيو. ڪجهه بعد جي روايتن ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان سندس شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان تفصيل بابت ماخذ هڪجهڙا ناهن.<ref name="TabaqatRaverty" /> == معز الدين غوري کان پوءِ == 1206ع ۾ معز الدين غوري جي قتل کان پوءِ سندس هندستاني ۽ افغان علائقا هڪ مرڪزي حڪمران جي هٿ ۾ نه رهيا. [[غزني]]، [[لاهور]]، دهلي، ملتان، اُچ ۽ بنگال ۾ اڳوڻا غوري امير عملي طور پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ آزاد ٿيڻ لڳا. قطب الدين ايبڪ کي هندستان جي غوري علائقن ۾ سڀ کان طاقتور جانشين طور مڃيو ويو، ۽ قباچو ايبڪ جي حياتيءَ دوران سندس سياسي بالادستيءَ کي چئلينج نه ڪيو. 1210ع ۾ ايبڪ جي اوچتي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو ۽ [[آرام شاهه]] جي ڪمزور حڪومت قباچي سميت مختلف صوبائي اميرن کي وڌيڪ خودمختياري حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="Mehta" /> == خودمختيار حڪومت جو قيام == 1210ع کان پوءِ قباچي اُچ ۽ ملتان ۾ پنهنجو آزاد اقتدار قائم ڪيو. هو صرف هڪ صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ محدود نه رهيو، بلڪه پنهنجي حڪومت کي پنجاب ۽ سنڌ ڏانهن وڌائڻ لڳو.<ref name="JacksonDelhi" /> هن مختلف وقتن تي: * [[اُچ شريف|اُچ]] کي پنهنجي اهم تختگاهه ۽ فوجي مرڪز طور استعمال ڪيو؛ * [[ملتان]] کي سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز بڻايو؛ * [[لاهور]] تي عارضي قبضو ڪيو؛ * [[سيوهڻ]] ۽ سنڌ جي ٻين قلعن ڏانهن پنهنجي اقتدار کي وڌايو؛ * [[ديبل]] ۽ سامونڊي سنڌ تائين اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. منهاج سراج جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي جو اقتدار هڪ مقرر سرحدن واري جديد رياست جهڙو نه هو؛ مختلف علائقا وقت بوقت سندس يا سندس حريفن جي هٿ ۾ ايندا ويندا رهيا.<ref name="TabaqatRaverty" /> == حڪومت جو علائقائي ڍانچو == قباچي جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۽ هيٺين واديءَ ۽ پنجاب جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ هو. سندس حڪمرانيءَ ۾ اُچ، ملتان ۽ بکر جهڙا درياهي ۽ واپاري مرڪز خاص اهميت رکندا هئا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7b1fa2; color:white; padding:8px;" | '''قباچي جي حڪومت جا اهم مرڪز''' |- style="background:#e1bee7;" ! علائقو يا شهر ! حيثيت ! تاريخي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[اُچ شريف|اُچ]] | تختگاهه ۽ فوجي مرڪز | غوري دور کان اهم قلعو؛ قباچي جي درٻار ۽ مدرسن جو مرڪز |- | style="background:#ede7f6;" | [[ملتان]] | وڏي سياسي ۽ اقتصادي گادي | واپار، صوفي تحريڪن ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز |- | style="background:#f3e5f5;" | [[بکر (سنڌ)|بکر]] | سنڌو درياهه جو مضبوط قلعو | آخري مرحلي ۾ قباچي جي پناهه گاهه |- | style="background:#ede7f6;" | [[سيوهڻ]] | سنڌ جو اهم قلعو | هيٺين سنڌ ڏانهن رسائيءَ لاءِ فوجي اهميت |- | style="background:#f3e5f5;" | [[ديبل]] | سامونڊي بندرگاهه وارو علائقو | هند سمنڊ جي واپار سان لاڳاپيل |- | style="background:#ede7f6;" | [[لاهور]] | عارضي قبضي هيٺ | پنجاب جي بالادستيءَ لاءِ يلدوز ۽ التمش سان مقابلي جو مرڪز |} == اُچ ۽ ملتان == [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ موجوده يادگار گهڻو پوءِ جي دور جا آهن، پر شهر قباچي جي زماني ۾ به اهم علمي ۽ سياسي مرڪز هو]] اُچ 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ سنڌو واديءَ ۽ پنجاب جي وچ واري واپاري رستن تي اهم شهر هو. قباچي ان کي پنهنجي تختگاهه ۽ درٻاري مرڪز طور استعمال ڪيو. منگول ڪاهن کان ڀڄي ايندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي اُچ ۾ اچي آباد ٿيا. ملتان اڳ ئي اسلامي تعليم، واپار ۽ مذهبي زندگيءَ جو وڏو مرڪز هو. قباچي جي دور ۾ ان جي اهميت وڌيڪ وڌي. بعد جي صوفي ۽ تاريخي ادب ۾ ملتان کي ''قبة الاسلام'' سڏيو ويو، جيتوڻيڪ اهو لقب مختلف دورن ۽ ماخذن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيو آهي. == تاج الدين يلدوز سان مقابلو == قباچي جو پهريون وڏو حريف [[تاج الدين يلدوز]] هو، جيڪو غزني ۾ معز الدين غوري جو جانشين بڻيو هو. ٻئي حڪمران پنجاب جي سياسي ورثي تي دعويٰ ڪندا هئا. يلدوز جي غزنيءَ مان بي دخل ٿيڻ ۽ پنجاب ڏانهن اچڻ کان پوءِ لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي تي ٻنهي جي دلچسپي وڌي. قباچي مختلف مرحلن ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار مستقل نه رهيو.<ref name="Mehta" /> 1216ع ۾ [[شمس الدين التمش]] يلدوز کي [[ترائن]] وٽ شڪست ڏئي گرفتار ڪيو. يلدوز جي خاتمي کان پوءِ پنجاب ۾ اصل مقابلو قباچي ۽ التمش جي وچ ۾ رهجي ويو. == شمس الدين التمش سان مقابلو == [[قطب الدين ايبڪ]] جي وفات کان پوءِ [[شمس الدين التمش]] دهليءَ ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي. قباچو، جيڪو اڳ ئي اُچ ۽ ملتان ۾ خودمختيار ٿي چڪو هو، التمش جي بالادستي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. 1216ع–1217ع ڌاري ٻنهي حڪمرانن ۾ پنجاب جي قبضي لاءِ جنگ ٿي. التمش جي فوج لاهور ڏانهن وڌي ۽ قباچي کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ لاهور مستقل طور قباچي جي هٿ ۾ نه رهيو.<ref name="Mehta" /><ref name="JacksonDelhi" /> التمش ان وقت فوري طور سنڌ يا ملتان کي مڪمل فتح نه ڪيو. ان جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ دهليءَ جي اندروني مسئلا، اوڀر هندستان جون بغاوتون ۽ اتر-اولهه کان منگول خطرو شامل هئا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد == [[جلال الدين خوارزم شاهه]] 1221ع ۾ [[چنگيز خان]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس اچڻ سان قباچي جي حڪومت هڪ نئين ۽ انتهائي خطرناڪ فوجي بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=JALĀL-AL-DIN ḴVĀRAZMŠĀH MENGÜBIRNI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni/ |access-date=7 September 2026 }}</ref> شروع ۾ جلال الدين ۽ قباچي جي وچ ۾ سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ٿي، پر جلد ئي خوارزمي فوجن اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڪارروايون شروع ڪيون. جلال الدين جي سپهه سالارن قباچي جي فوجن سان مقابلا ڪيا ۽ ڪجهه علائقا عارضي طور قبضي ۾ آندا. تاريخي بيانن موجب اُچ جي ڀرپاسي، سيوهڻ ۽ سنڌ جي ٻين شهرن کي به نقصان پهتو.<ref name="JahanGusha">{{cite book |last=Juvaini |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=J. A. Boyle |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |year=1958 }}</ref> جلال الدين ڪجهه وقت لاءِ سنڌ ۽ مڪران واري رستي سان اڳتي وڌيو. سندس مهمن قباچي جي حڪومت جي فوجي ۽ مالي قوت کي سخت ڪمزور ڪيو، جيتوڻيڪ خوارزمي فوج جي علائقي ڇڏڻ کان پوءِ قباچو پنهنجي ڪيترن مرڪزن تي ٻيهر قابض ٿي ويو. == منگول خطرو == جلال الدين خوارزم شاهه جي پويان منگول لشڪر پڻ سنڌو واديءَ تائين پهتا. انهن جو بنيادي مقصد جلال الدين جي پيڇا ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ پنجاب ۽ ملتان جي علائقن تي پڻ دٻاءُ وڌيو. منهاج سراج جي روايت موجب منگولن ملتان جي قلعي کي گهيرو ڪيو، پر ان کي فتح نه ڪري سگهيا. سخت موسم، فاصلي ۽ رسد جي مسئلن سبب لشڪر کي واپس موٽڻو پيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> انهن مسلسل جنگين سبب قباچي جي سلطنت جا وسيلا گهٽجي ويا. 1220ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هو اڃا به اُچ، ملتان ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي حڪمران هو، پر سندس اڳوڻي توسيعي طاقت ڪمزور ٿي چڪي هئي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565c0; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي سياسي زندگيءَ جا اهم واقعا''' |- style="background:#bbdefb;" ! سال ! واقعو |- | style="background:#e3f2fd;" | لڳ ڀڳ 1203ع | معز الدين غوري طرفان اُچ ۽ ملتان جي انتظام سان وابسته ٿيو |- | style="background:#f5faff;" | 1206ع | معز الدين غوري جي وفات؛ غوري سلطنت جي علائقائي ورهاست شروع |- | style="background:#e3f2fd;" | 1210ع | قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچي جي عملي خودمختياري |- | style="background:#f5faff;" | 1216ع–1217ع | پنجاب ۽ لاهور بابت التمش سان فوجي مقابلو |- | style="background:#e3f2fd;" | 1221ع | جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌو پار ڪري خطي ۾ داخل ٿيڻ |- | style="background:#f5faff;" | 1221ع–1223ع | خوارزمي فوجن جون اُچ، سيوهڻ ۽ سنڌ ۾ ڪارروايون |- | style="background:#e3f2fd;" | 1220ع واري ڏهاڪي | منگول لشڪرن جو ملتان ۽ اتر-اولهه سرحدن تي دٻاءُ |- | style="background:#f5faff;" | 1227ع–1228ع | التمش جي آخري مهم ۽ قباچي جي سلطنت جو زوال |} == التمش جي آخري ڪاهه ۽ قباچي جو زوال == 1220ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي تائين [[شمس الدين التمش]] دهلي سلطنت ۾ پنهنجي اقتدار کي گهڻو مضبوط ڪري چڪو هو. اوڀر هندستان، راجپوت علائقن ۽ ٻين اندروني مسئلن کي سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي توجهه اُچ، ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ڪئي، جتي ناصرالدين قباچو اڃا تائين خودمختيار حڪمران هو.<ref name="JacksonDelhi" /><ref name="Mehta" /> 1227ع–1228ع ۾ التمش قباچي خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. دهليءَ جي فوجن پهرين اُچ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ٻين دستن کي ملتان ۽ سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. قباچو، جيڪو اڳين جنگين ۽ خوارزمي–منگول دٻاءَ سبب ڪمزور ٿي چڪو هو، کليل ميدان ۾ مقابلي بدران دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي. [[File:Bibi Jawindi's tomb at Uch Sharif.jpg|thumb|[[اُچ شريف]]؛ قباچي جي دور ۾ هي شهر سندس حڪومت جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو]] التمش جي فوجن اُچ جو گهيرو ڪيو. قباچو پاڻ بکر طرف هٽي ويو ۽ اُچ جي دفاع ۽ خزاني جي سنڀال لاءِ پنهنجن عملدارن کي ڇڏي ويو. منهاج سراج جي بيان موجب اُچ ڪجهه مهينن جي گهيري کان پوءِ التمش جي فوج جي هٿ اچي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> اُچ جي زوال کان پوءِ التمش جو وزير يا سپهه سالار [[نظام الملڪ جنيدي]] قباچي جي پويان سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ بکر کي گهيرو ڪيو. ان وقت قباچو سنڌو درياهه جي ٻيٽن ۽ قلعن تي ڀاڙيندي آخري مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. == بکر ڏانهن پٺتي هٽڻ == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus LCCN2016647827.jpg|thumb|[[روهڙي]] ۽ سنڌو درياهه ۾ [[بکر]] جو قلعو، 1842ع جي هڪ تاريخي لٿوگراف ۾؛ ناصرالدين قباچو پنهنجي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ بکر ڏانهن پسپا ٿيو]] بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع مضبوط قلعي ۽ ٻيٽ جي ڪري وچئين دور ۾ وڏي فوجي اهميت رکندو هو. قباچو اُچ جي زوال کان پوءِ هتي وڃي رهيو ۽ پنهنجي خزاني ۽ خاندان کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪجهه روايتن موجب هن پنهنجي پٽ [[علاءُ الدين بهرام شاهه]] کي التمش وٽ صلح لاءِ موڪليو. ان ملاقات ۽ ڳالهين جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ مختلف آهن، پر مجموعي طور ظاهر ٿئي ٿو تہ قباچي وٽ مزاحمت جا اختيار تيزيءَ سان محدود ٿي رهيا هئا.<ref name="TabaqatRaverty" /><ref name="Mehta" /> == وفات == ناصرالدين قباچي جي وفات 1228ع ۾ [[سنڌو درياهه]] ۾ ٿي، پر ان جي صحيح حالتن بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا نه آهن. منهاج سراج جوزجاني جي روايت موجب جڏهن قباچي کي اُچ جي مڪمل زوال ۽ پنهنجي سياسي خاتمي جو يقين ٿيو، تڏهن هن سنڌو درياهه ۾ ٽپو ڏنو ۽ ٻڏي فوت ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty" /> ٻين بعد جي تاريخن، خاص طور [[فرشته]]، موجب قباچو پنهنجي خاندان، خزاني ۽ قيمتي شين سان ٻيڙيءَ ۾ فرار ٿي رهيو هو، پر سندس ٻيڙي اونڌي ٿي وئي ۽ هو درياهه ۾ ٻڏي ويو.<ref name="FirishtaQabacha">{{cite book |last=Firishta |first=Muhammad Qasim |title=Tarikh-i-Firishta |language=fa |volume=1 |pages=240–242 }}</ref> ان ڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي جي موت کي عام طور '''1228ع ۾ سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيڻ''' طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اهو قطعي طور نه ٿو چئي سگهجي تہ اهو حادثو هو يا خودڪشي. قباچي جي وفات سان اُچ، ملتان ۽ سندس قبضي هيٺ سنڌ جا علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويا. التمش پنهنجي عملدارن کي انهن علائقن ۾ مقرر ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح قباچي جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن واري خودمختيار حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="JacksonDelhi" /> == حڪومت ۽ انتظام == قباچي جي رياست بابت مڪمل انتظامي رڪارڊ محفوظ نه آهن، پر موجود تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن غوري ۽ مملوڪ انتظامي روايتن کي جاري رکيو. سندس حڪومت ۾: * اهم شهرن ۽ قلعن تي فوجي گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا؛ * مقامي زميندارن ۽ راڻن کان خراج ورتو ويندو هو؛ * فوجي خدمت عيوض جاگيرون ۽ اقطاعات ڏنيون وينديون هيون؛ * شهرن ۾ قاضي، عالم ۽ مذهبي عملدار سرڪاري سرپرستي حاصل ڪندا هئا؛ * درٻاري ۽ مالي انتظام لاءِ وزيرن ۽ ڪاتبن جو نظام موجود هو. قباچي جي حڪمراني ۾ مقامي سنڌي ۽ پنجاب جي اشرافيه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن علائقن ۾ انهن کي تابع حڪمران يا خراج ڏيندڙ طور برقرار رکيو ويو. اهڙي انتظامي طريقي سان هو محدود فوجي وسيلن جي باوجود وسيع علائقي تي اثر قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == بعد جي سنڌي تاريخن، جهڙوڪ ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ''، ۾ ذڪر ملي ٿو تہ قباچي جي دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن جا مقامي راڻا يا سردار سندس بالادستي تسليم ڪندا هئا. انهن روايتن ۾ ديربيلي، سيوهڻ، روهڙي ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن جا نالا ملن ٿا. انهن فهرستن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهي قباچي جي دور کان گهڻو پوءِ لکيون ويون، پر اهي ان حقيقت جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ قباچي جي حڪومت سڌي انتظام ۽ مقامي تابع حڪمرانن جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. == سڪا ۽ خودمختياري جون نشانيون == قباچي جي خودمختيار حيثيت جو هڪ اهم ثبوت سندس نالي سان منسوب سڪا آهن. ڪجهه نُمِسماٽڪ مطالعي موجب سندس حڪومت دوران اهڙا سڪا جاري ٿيا، جن تي اسلامي خطاطي سان گڏ مقامي علامتي يا ٻوليءَ جا عنصر پڻ موجود هئا.<ref name="ThomasCoins">{{cite book |last=Thomas |first=Edward |title=The Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |publisher=Trübner |location=London |year=1871 |page=100 }}</ref> اهي سڪا ظاهر ڪن ٿا تہ قباچو رڳو صوبائي گورنر نه رهيو، پر هن بادشاهت جي علامتن، لقبن ۽ مالي خودمختياريءَ ذريعي پنهنجي سياسي آزاديءَ جو اظهار ڪيو. سندس سڪن بابت مواد محدود هجڻ سبب مختلف نمونن جي صحيح نسبت تي اختلاف پڻ ملي ٿو، تنهنڪري انهن کي احتياط سان قباچي جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. == درٻار ۽ علمي سرپرستي == قباچي جو سڀ کان وڌيڪ پائيدار ورثو سندس علمي ۽ ادبي سرپرستي سان لاڳاپيل آهي. 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ڪاهن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]]، [[ماوراءالنهر]] ۽ ايران جي ڪيترن شهرن مان عالم، فقيهه، صوفي، شاعر ۽ اديب هجرت ڪري هندستان ڏانهن آيا. انهن مان ڪيترن لاءِ اُچ ۽ ملتان پهريون محفوظ مرڪز بڻيا. قباچي ۽ سندس وزيرن انهن مهاجر عالمن کي وظيفا، مدرسن ۾ عهدن ۽ درٻاري سرپرستي ڏني. ان سبب سندس حڪومت جو دور سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == منهاج سراج جوزجاني == [[منهاج سراج جوزجاني]]، مشهور فارسي مؤرخ ۽ ''[[طبقات ناصري]]'' جو مصنف، 1220ع واري ڏهاڪي ۾ خراسان ۽ غور جي سياسي افراتفري کان بچي اُچ پهتو. قباچي کيس علمي ۽ عدالتي عهدن تي مقرر ڪيو. منهاج سراج کي مدرسه فيروزيه سان پڻ وابسته ڪيو ويو ۽ پوءِ هو قباچي جي پٽ علاءُ الدين بهرام شاهه سان لاڳاپيل عدالتي ذميواريون سنڀاليندو رهيو.<ref name="TabaqatRaverty" /> بعد ۾ منهاج سراج دهلي هليو ويو، جتي هن ''طبقات ناصري'' لکيو. سندس ڪتاب قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ويجهي دور جو تاريخي ماخذ آهي. == محمد عوفي == [[محمد عوفي]] به قباچي جي سلطنت سان لاڳاپيل هڪ اهم فارسي اديب ۽ مؤرخ هو. عوفي پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[لباب الالباب]]'' ۽ ''جوامع الحڪايات و لوامع الروايات'' جي ترتيب ۽ تصنيف دوران قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] جي سرپرستي حاصل ڪئي.<ref name="Aufi">{{cite book |last=Awfi |first=Muhammad |title=Lubab al-Albab |language=fa }}</ref> عوفي جا ڪتاب فارسي ادب، شاعرن جي حياتين ۽ وچئين دور جي علمي دنيا بابت انتهائي اهم ماخذ آهن. == علي ڪوفي ۽ چچ نامو == قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخر الدين حسين]] جي سرپرستيءَ هيٺ [[علي ڪوفي]] 613هه/1216ع ۾ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي ماخذ کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامه سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[علي ڪوفي]] قباچي جي دور ۾ سنڌ ۾ رهندڙ فارسي اديب ۽ مترجم هو. هن 13هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ عربي تاريخي متن کي فارسيءَ ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو پوءِ ''[[چچ نامو]]'' يا ''فتح نامہ سنڌ'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="ChachIranica" /> ڪتاب جو انتساب قباچي جي وزير [[عين الملڪ فخرالدين حسين]] سان لاڳاپيل آهي. ان سبب قباچي جي حڪومت سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم مرحلي سان به ڳنڍجي ٿي. == مدرسن ۽ علمي مرڪزن جي سرپرستي == [[File:Qabusnameh.png|thumb|604هه جو هڪ فارسي مخطوطي جو ورق؛ ناصرالدين قباچي جي دور ۾ اُچ ۽ ملتان فارسي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا]] اُچ ۽ ملتان ۾ قباچي جي دور کان اڳ به مذهبي تعليم جا ادارا موجود هئا، پر سندس حڪومت ۾ انهن جي اهميت وڌي. مدرسه فيروزيه ۽ ٻين علمي مرڪزن جو ذڪر بعد جي ماخذن ۾ ملي ٿو. قباچي جي سرپرستيءَ سبب: * فقه ۽ حديث جي تعليم کي هٿي ملي؛ * فارسي ادب کي درٻاري سرپرستي حاصل ٿي؛ * صوفي بزرگن ۽ مدرسن لاءِ ماحول سازگار ٿيو؛ * خراسان ۽ وچ ايشيا مان آيل عالمن کي نئون مرڪز مليو. == شيخ بهاءُ الدين زڪريا سان لاڳاپا == [[بهاءُ الدين زڪريا]] ملتان جي مشهور سهروردي صوفي بزرگن مان هو ۽ سندس خانقاهه قباچي جي دور ۾ علمي ۽ مذهبي زندگيءَ جو اهم مرڪز هئي. بعد جي روايتن ۾ قباچي ۽ بهاءُ الدين زڪريا جي لاڳاپن بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا، جن مان ڪجهه ۾ شيخ جي التمش سان همدردي ۽ قباچي جي ناراضگي جو ذڪر آهي. انهن روايتن جي تاريخي صحت مڪمل طور يقيني نه آهي، پر اهي ان دور جي سياسي ۽ صوفي اثر رسوخ جي پيچيده لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Bahauddin Zakariya Tomb 01.jpg|thumb|[[بهاءُ الدين زڪريا]] جو مقبرو، [[ملتان]]؛ بهاءُ الدين زڪريا ناصرالدين قباچي جي دور ۾ ملتان جي اهم صوفي شخصيتن مان هو]] == ديبل، سيوهڻ ۽ هيٺين سنڌ == قباچي جي حڪومت جو هڪ اهم رخ سنڌ جي هيٺين حصي ڏانهن سندس توسيع هو. منهاج سراج موجب هن [[سيوهڻ]] ۽ سامونڊي علائقن تائين پنهنجو اثر وڌايو. [[ديبل]]، جيڪو اڳين صديئن ۾ عربي سمنڊ جو مشهور بندرگاهه هو، قباچي جي سياسي اثر جي حدن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ 13هين صديءَ تائين ان جي پراڻي عالمي واپاري اهميت گهٽجي چڪي هئي. سيوهڻ درياهي ۽ فوجي لحاظ کان وڌيڪ اهم هو، ڇاڪاڻ تہ اهو سنڌو واديءَ جي وچ ۽ هيٺين حصن کي ڳنڍيندو هو. == سومرن سان لاڳاپا == قباچي جي سنڌي حڪومت دوران [[سومرا گهراڻو]] پڻ هيٺين سنڌ ۾ موجود هو. ڪجهه فارسي ۽ سنڌي ماخذ قباچي ۽ سومرن وچ ۾ فوجي ٽڪراءَ جو ذڪر ڪن ٿا. منهاج سراج جي روايت موجب قباچي سنڌ جي ڪجهه مقامي حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي بالادستي تسليم ڪرائي، پر سومرن جي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي. قباچي جي وفات ۽ دهليءَ جي سڌي مداخلت ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سومرا ٻيهر هيٺين سنڌ جي وڏي حصي ۾ نمايان سياسي قوت رهيا. == جلال الدين خوارزم شاهه جي حملي جا اثر == جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچي جي حڪومت لاءِ رڳو فوجي نه، پر معاشي تباهي پڻ آندي. خوارزمي لشڪر: * اُچ ۽ ڀرپاسي ۾ ڦرلٽ ڪئي؛ * سيوهڻ ڏانهن وڌيو؛ * هيٺين سنڌ جي واپاري رستن تي حملو ڪيو؛ * مقامي آباديءَ ۽ زرعي علائقن کي نقصان پهچايو. ان حملي کان پوءِ قباچو پنهنجي حڪومت بحال ڪرڻ ۾ ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو، پر سندس مالي ۽ فوجي طاقت اڳ واري سطح تي نه رهي. == منگول دٻاءَ جا نتيجا == منگولن جو ملتان تائين پهچڻ قباچي جي حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. جيتوڻيڪ ملتان جو قلعو فتح نه ٿيو، پر گهيري ۽ ڀرپاسي جي تباهيءَ سبب واپار ۽ زراعت متاثر ٿيا. اهڙي صورتحال ۾ قباچو ٽن محاذن تي دٻاءَ هيٺ اچي ويو: # دهليءَ کان التمش؛ # اولهه کان خوارزمي ۽ منگول حملا؛ # سنڌ اندر مقامي حڪمرانن ۽ علائقائي طاقت مرڪزن کي قابو ۾ رکڻ. اهو ئي مجموعي دٻاءُ 1228ع ۾ سندس حڪومت جي خاتمي جو بنيادي سبب بڻيو. == شخصيت بابت تاريخي جائزو == منهاج سراج قباچي کي ذهين، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏئي ٿو. بعد جي ڪجهه تاريخن ۾ کيس خودمختيار ۽ بهادر امير طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو مضبوط حريفن جي وچ ۾ به ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي عام طور نه رڳو دهلي سلطنت جي ابتدائي سياسي تاريخ سان، پر سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور واري تاريخ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. سندس اهميت جا ٽي مکيه پهلو آهن: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هڪ آزاد علائقائي حڪومت جو قيام؛ * سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي سياسي طور هڪ ئي اقتداري ڍانچي ۾ آڻڻ؛ * فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي عالمن جي سرپرستي. == ورثو == ناصرالدين قباچي جي حڪومت 1228ع ۾ ختم ٿي، پر سندس دور جا سياسي، علمي ۽ ثقافتي اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. سندس حڪومت جو سڀ کان نمايان پهلو [[اُچ شريف|اُچ]]، [[ملتان]] ۽ سنڌ جي مختلف شهرن کي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي مرڪزن طور ترقي ڏيڻ هو. منگول حملن سبب [[خراسان]]، [[غور]]، [[غزني]] ۽ وچ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏي آيل عالمن، اديبن، فقيهن ۽ صوفين کي قباچي ۽ سندس وزيرن سرپرستي ڏني، جنهن ڪري سندس درٻار 13هين صديءَ جي شروعات ۾ برصغير جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] شامل آهن. منهاج سراج بعد ۾ ''[[طبقات ناصري]]'' تصنيف ڪيو، جيڪو غوري ۽ شروعاتي دهلي سلطنت سان گڏ قباچي جي دور بابت به اهم تاريخي ماخذ آهي. محمد عوفي ''لباب الالباب'' ۽ ''جوامع الحڪايات'' جهڙا ادبي ڪتاب ترتيب ڏنا، جڏهن تہ علي ڪوفي طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي شروعاتي اسلامي تاريخ بابت اهم ماخذن مان هڪ بڻيو.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت جو وڏو حصو [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو، پر اُچ ۽ ملتان 13هين ۽ 14هين صديءَ دوران به صوفي، مذهبي ۽ علمي مرڪزن طور پنهنجي اهميت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح قباچي جي حڪومت کي رڳو هڪ علائقائي سياسي اقتدار طور نه، پر سنڌ ۽ ملتان ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي ۽ اسلامي علمي روايتن جي واڌاري واري دور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي اهميت == ناصرالدين قباچي جي تاريخي اهميت جا اهم پهلو هي هئا: * غوري سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ هن اُچ، ملتان ۽ سنڌ تي ٻڌل هڪ خودمختيار علائقائي حڪومت قائم ڪئي. * هن سنڌ، ملتان ۽ اُچ کي هڪ سياسي اقتداري ڍانچي هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. * هن [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[شمس الدين التمش]] جهڙن طاقتور حريفن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن تائين پنهنجي حڪومت برقرار رکي. * سندس درٻار فارسي ادب، تاريخ نويسي، فقه، حديث ۽ صوفي علم جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور ٿي. * سندس دور ۾ اُچ ۽ ملتان منگول حملن کان بچي آيل عالمن ۽ اديبن لاءِ اهم پناهه گاهون بڻيا. == قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6a1b9a; color:white; padding:8px;" | '''ناصرالدين قباچي جي حڪومت جو مختصر جائزو''' |- style="background:#e1bee7;" ! موضوع ! تفصيل |- | style="background:#f3e5f5;" | سياسي حيثيت | غوري گورنر، پوءِ اُچ، ملتان ۽ سنڌ جو خودمختيار حڪمران |- | style="background:#ede7f6;" | حڪمراني | لڳ ڀڳ 1210ع کان 1228ع تائين |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم گاديون | [[اُچ شريف|اُچ]] ۽ [[ملتان]] |- | style="background:#ede7f6;" | اهم سنڌي مرڪز | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ هيٺين سنڌ جا ڪجهه علائقا |- | style="background:#f3e5f5;" | اهم حريف | [[تاج الدين يلدوز]]، [[شمس الدين التمش]] ۽ [[جلال الدين خوارزم شاهه]] |- | style="background:#ede7f6;" | وڏو ٻاهرين خطرو | [[منگول سلطنت]] |- | style="background:#f3e5f5;" | علمي شخصيتون | [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[محمد عوفي]] ۽ [[علي ڪوفي]] |- | style="background:#ede7f6;" | وفات | 1228ع، [[سنڌو درياهه]] ۾ ٻڏي فوت |} == خاندان == ناصرالدين قباچي جي گهرو زندگيءَ بابت معلومات محدود ۽ مختلف روايتن ۾ ڪجهه متضاد آهي. هو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خاندان سان شاديءَ جي رشتي ۾ ڳنڍيل هو. ڪجهه ماخذن موجب قباچي ايبڪ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ سندس ٻن ڌيئرن سان شاديءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TabaqatRaverty419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411-419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سندس ڄاتل اولاد مان: * '''علاءُ الدين بهرام شاهه''' — جنهن کي ڪجهه روايتن موجب قباچي پنهنجي حڪومت جي آخري بحران دوران [[شمس الدين التمش]] وٽ ڳالهين يا صلح لاءِ موڪليو هو. قباچي جي خاندان ۽ اولاد بابت وڌيڪ تفصيل معاصر ماخذن ۾ محدود آهن، تنهنڪري بعد واريون روايتون احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. == شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو جائزو == [[منهاج سراج جوزجاني]] ناصرالدين قباچي کي عقل، تدبر، تجربي ۽ انتظامي صلاحيتن وارو حڪمران قرار ڏنو آهي.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> هن مسلسل سياسي ۽ فوجي دٻاءَ باوجود اُچ، ملتان ۽ سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رکيو. قباچي جي حڪومت کي مسلسل ٽن وڏن خطرن کي منهن ڏيڻو پيو: دهليءَ مان [[شمس الدين التمش]] جي وڌندڙ طاقت، اولهه کان [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي فوجي مداخلت، ۽ پوءِ منگولن جا حملا. انهن حالتن باوجود قباچي ڪجهه وقت تائين مقامي راڻن، گورنرن ۽ شهري مرڪزن کي پنهنجي بالادستيءَ هيٺ رکيو. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ قباچي کي دهلي سلطنت جي شروعاتي سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ ۽ ملتان جي وچئين دور جي هڪ اهم علائقائي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي ماخذ == ناصرالدين قباچي جي حڪومت بابت سڀ کان اهم ابتدائي ماخذ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' آهي. منهاج سراج پاڻ قباچي جي علمي ۽ درٻاري ماحول سان لاڳاپيل رهيو، تنهنڪري سندس بيان قباچي جي دور بابت خاص اهميت رکي ٿو. قباچي جي دور بابت ٻين اهم ماخذن ۾ هي شامل آهن: * [[عطا ملڪ جويني]] جي ''تاريخ جهانگشا''، خاص طور [[جلال الدين خوارزم شاهه]] جي سنڌ ۾ سرگرمين بابت؛ * [[محمد عوفي]] جا ادبي ڪتاب؛ * [[فرشته]] جي تاريخ؛ * ''تحفة الڪرام'' ۽ ٻين بعد وارين سنڌي تاريخن جا بيان؛ * جديد مورخن جا دهلي سلطنت، غوري سلطنت ۽ سنڌ جي وچئين دور بابت تحقيقي ڪم. انهن ماخذن ۾ قباچي جي ڪجهه جنگين، سندس سياسي حيثيت، ۽ خاص طور سندس وفات جي طريقي بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري جديد علمي تحريرن ۾ اهڙن واقعن کي مختلف روايتن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[معز الدين محمد غوري]] * [[قطب الدين ايبڪ]] * [[تاج الدين يلدوز]] * [[شمس الدين التمش]] * [[جلال الدين خوارزم شاهه]] * [[مملوڪ گهراڻو (دهلي)]] * [[اُچ شريف]] * [[ملتان جي تاريخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر (سنڌ)]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهو == * {{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 }} * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1997 |isbn=90-04-10236-1 }} * {{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |language=fa }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate ''Encyclopaedia Iranica'': Delhi Sultanate] * [https://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-kvarazmsahi-mengbirni ''Encyclopaedia Iranica'': Jalal al-Din Khwarazmshah] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:مملوڪ گهراڻو]] [[زمرو:غوري سلطنت]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1228ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ترڪ حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا وچئين دور جا حڪمران]] gljfase7fg4njfs6rtrs5yjp7tdk8qb 0 45146 410185 325226 2026-09-06T21:36:24Z Intisar Ali 8681 410185 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = {{native name|sq|Republika e Shqipërisë}} | common_name = البانيا | image_flag = Animated-Flag-Albania.gif | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type =قومي نشان | national_motto = ''[[Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar]]''<br/>{{small|You Albania, give me honour, give me the name Albanian}} | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br/>{{small|"Hymn to the Flag"}}<br/>[[فائل:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|مرڪز]]</div> | image_map = Albania_(orthographic_projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائو|region= دنيا |region_color= خاڪي}} | capital = [[تيرانا]] | largest_city = [[تيرانا]] | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي]] | languages2_type =مڃيل ٻيون ٻوليون | languages2 = [[يوناني ٻولي|يوناني]]،[[ايرومانين ٻولي|ايرومانين]]، [[مقيدونيائي ٻولي|مقيدونيائي]] ۽ ٻيون | demonym = [[الباني]] يا [[البانيائي]] | government_type = {{nowrap|[[وحداني رياست|وحداني]][[پارلياماني نظام|پارلياماني]]}} [[ريپبلڪ|آئيني ريپبلڪ]] | leader_title1 = [[البانيا جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اکر ميتا]] | leader_title2 = [[البانيا جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | legislature = ''[[ڪوينڊي]] | sovereignty_type = البانيائي تاريخ | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي جو قيام]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[البانيائي بادشاھت جو قيام]] | established_date2 = فبروري 1272 | established_event3 = [[البانيائي پرنسپلٽي]] | established_date3 = 1368 | established_event4 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date4 = 2 مارچ 1444 | established_event5 = {{nowrap| [[عثماني خلافت]]}} کان آزاديءَ جو اعلان | established_date5 = 28 نومبر 1912 | established_event6 = پرنسپلٽي آف البانيا {{small|(تسليم ٿيل )}} | established_date6 = 2 جولائي 1913 | established_event7 = البانيائي ريپبلڪ {{small|(پھرين ريپبلڪ )}} | established_date7 = 31 جنوري 1925 | established_event8 = البانيائي بادشاھت (1928– 1939 ) | established_date8 = 1 سيپٽمبر 1928 | established_event9 = پيپلز سوشلسٽ ريپبلڪ آف البانيا {{small| (ٻين ريپبلڪ )}} | established_date9 = 11 جنوري 1946 | established_event10 = پيپلز سوشلسٽ ريپبلڪ آف البانيا {{small|(ٽين ريپبلڪ )}} | established_date10 = 28 ڊسمبر 1976 | established_event11 = ريپبلڪ آف البانيا {{small|(چوٿين ريپبلڪ )}} <br/> {{nowrap|البانيا جو آئين}} | established_date11 = 29 اپريل 1991<br/><br/>28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | area_rank = 140th <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = 4.7 | population_estimate = {{increase}} 2,876,591<ref>{{cite web|url=http://www.instat.gov.al/al/themes/popullsia/publications/books/2017/popullsia-e-shqip%C3%ABris%C3%AB,-1-janar-2017.aspx|title=404|publisher=}} {{deadlink|date=September 2018}}</ref> | population_estimate_year = جنوري 2017 | population_census = 2,821,977<ref name="Population and Housing Census 2011">{{cite web |title=Population and Housing Census 2011 |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population/publications/books/2012/main-results-of-population-and-housing-census-2011.aspx |publisher=INSTAT (Albanian Institute of Statistics) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171148/http://www.instat.gov.al/en/themes/population/publications/books/2012/main-results-of-population-and-housing-census-2011.aspx |archivedate=3 August 2017 |df=dmy-all}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 98 | population_density_sq_mi = 254 | population_density_rank = 63rd | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP = $38.154&nbsp; بلين ڊالر <ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&pr.y=8&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=914&s=NGDP_R,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=IMF}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $13,274<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal = $15.289&nbsp; بلين ڊالر <ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita = $5,319<ref name=imf2/> | Gini_year = 2013 | Gini = 34.5<!-- number only --> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=Income Gini coefficient |work=World Bank |publisher=UNDP |accessdate=3 July 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5rRcwIiYs?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archivedate=23 July 2010 |deadurl=no |df=dmy}}</ref> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.785<!-- number only --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title=Human Development Report 2018 |year=2018 |publisher=United Nations |accessdate=15 September 2018}}</ref> | HDI_rank = 68th | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[سينٽرل يورپين ٽائيم|س ي ٽ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST =[[سينٽرل يورپين سمر ٽائيم|سيسٽ]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = س س س/م م م/ڏ ڏ ڏ | drives_on = ساڄو | calling_code = 355 | cctld = [[.al]] }} '''البانيا '''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Albania'''}}ھڪ ملڪ جو نالو آهي جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ واقع آهي. <ref> {{cite web|url=https://archive.org/details/fialuurivoghels00junggoog|title=Fialuur i voghel scc...p e ltinisct mle...un prei P. Jak Junkut t' Scocniis ...|first=|last=Giacomo Jungg|date=1 January 1895|publisher=N'Sckoder t' Scc...pniis|accessdate=23 July 2016|via=Internet Archive}}</ref>جنھن جو سرڪاري نالو ريپبلڪ آف البانيا آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر [[تيرانا]] (Tirana) آھي. 28748 چورس ڪلوميٽر پکيڙ رکندڙ ھن ملڪ جي آبادي ٽيھ لک آھي. ھن ملڪ جا تيرانا کان علاوه ٻين وڏن شھرن ۾ <small>دريس {{ٻيا نالا|انگريزي= Durrës}}, ولورا {{ٻيا نالا|انگريزي=Vlorë}}، سريند {{ٻيا نالا|انگريزي= Sarandë}}، شڪودرا {{ٻيا نالا|انگريزي=Shkodër}}، بيرات {{ٻيا نالا|انگريزي=Berat}}، ڪورچ {{ٻيا نالا|انگريزي=Korçë}}، جيروڪاستر {{ٻيا نالا|انگريزي=Gjirokastër}} ۽ فاير {{ٻيا نالا|انگريزي=Fier]}}</small> <small>شامل</small> آهن. == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == تاريخ == شروع ۾ [[اليريائي قبيلو|اليريائي]]، [[ٿريشيائي قبيلو|ٿريشيائي]] ۽ [[ڪيئونيائي قبيلو|ڪيئونيائي]] قبيلن جا ماڻهو ھن سرزمين تي رھندا ھئا ۽ ان جي اليريائي سامونڊي ڪناري تي کوڙ يوناني ڪالونيون آباد ٿيل ھيون جنھن بعد ٽين صدي قبل مسيح ۾ رومن ايمپائر ھن پرڳڻي کي پنهنجي سرحدن۾ ضم ڪري ڇڏيو. البانيا 1912 ۾ [[خلافت عثمانيہ]] کان پنھنجي آزادي جو اعلان ڪيو پر 1939 م اٽلي کيس فتح ڪيو ۽ 1943 ۾ جرمني ان تي قبضي ڪيو. 1944 ۾ ڪميونسٽ پارٽي وارن ملڪ کي پنھنجي ضابطي ۾ آندو جنھن بعد ھي ملڪ سويت يونين جو اتحادي ٿي ويو ۽ 1960 تائين ان اتحاد ۾ شامل رھيو. ان کان پوءِ 1978 تائين ھي ملڪ [[چين]] جو اتحادي رھيو 1990 واري شروعاتي ڏھاڪي ۾ البانيا ۾ ڪميونسٽ نظام جي 46 سالن جي دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ گھڻين پارٽين جي جمھوريت جو آغاز ٿيو. 1991 ۾ اتي گھڻ جمائتي عام چونڊون ٿيون. اپريل 2009 ۾ البانيا [[ناٽو]] ۾ شامل ٿيو. ھي ملڪ اڃان تائين يورپ جي غريب ترين ملڪن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 12rj5o9g8gz68pvw5n7wegufa7fua4d 410186 410185 2026-09-06T21:46:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 410186 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == تاريخ == شروع ۾ [[اليريائي قبيلو|اليريائي]]، [[ٿريشيائي قبيلو|ٿريشيائي]] ۽ [[ڪيئونيائي قبيلو|ڪيئونيائي]] قبيلن جا ماڻهو ھن سرزمين تي رھندا ھئا ۽ ان جي اليريائي سامونڊي ڪناري تي کوڙ يوناني ڪالونيون آباد ٿيل ھيون جنھن بعد ٽين صدي قبل مسيح ۾ رومن ايمپائر ھن پرڳڻي کي پنهنجي سرحدن۾ ضم ڪري ڇڏيو. البانيا 1912 ۾ [[خلافت عثمانيہ]] کان پنھنجي آزادي جو اعلان ڪيو پر 1939 م اٽلي کيس فتح ڪيو ۽ 1943 ۾ جرمني ان تي قبضي ڪيو. 1944 ۾ ڪميونسٽ پارٽي وارن ملڪ کي پنھنجي ضابطي ۾ آندو جنھن بعد ھي ملڪ سويت يونين جو اتحادي ٿي ويو ۽ 1960 تائين ان اتحاد ۾ شامل رھيو. ان کان پوءِ 1978 تائين ھي ملڪ [[چين]] جو اتحادي رھيو 1990 واري شروعاتي ڏھاڪي ۾ البانيا ۾ ڪميونسٽ نظام جي 46 سالن جي دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ گھڻين پارٽين جي جمھوريت جو آغاز ٿيو. 1991 ۾ اتي گھڻ جمائتي عام چونڊون ٿيون. اپريل 2009 ۾ البانيا [[ناٽو]] ۾ شامل ٿيو. ھي ملڪ اڃان تائين يورپ جي غريب ترين ملڪن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} sroxhutaig3yuz68rzq8ketit9k5l5s 410189 410186 2026-09-06T21:49:47Z Intisar Ali 8681 410189 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} tvhvpf3pb02hiihvekvsv0cy8sdr8n0 410190 410189 2026-09-06T21:50:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 410190 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania - Monument of Agonothetes 2016.jpg|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جا قديم آثار؛ هي شهر قديم دور ۾ ايڊرياٽڪ سامونڊي ڪناري جو هڪ اهم يوناني ۽ پوءِ رومي مرڪز هو]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle, Albania.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog I of Albania.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، البانيا جو بادشاهه 1928ع کان 1939ع تائين]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania Tirana 3.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:NATO flag raising ceremony for Albania and Croatia.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا جي [[نيٽو]] ۾ شموليت جي موقعي تي 2009ع جي تقريب]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} bxjpdnj32c88ys4s4wh1lv86ve9z88i 410191 410190 2026-09-06T21:51:46Z Intisar Ali 8681 410191 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania - Monument of Agonothetes 2016.jpg|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جا قديم آثار؛ هي شهر قديم دور ۾ ايڊرياٽڪ سامونڊي ڪناري جو هڪ اهم يوناني ۽ پوءِ رومي مرڪز هو]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle, Albania.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog I of Albania.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، البانيا جو بادشاهه 1928ع کان 1939ع تائين]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania Tirana 3.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:NATO flag raising ceremony for Albania and Croatia.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا جي [[نيٽو]] ۾ شموليت جي موقعي تي 2009ع جي تقريب]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} kbjkywd84s7om8vrvqtufj7hzihehiv 410192 410191 2026-09-06T21:52:11Z Intisar Ali 8681 410192 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle, Albania.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog I of Albania.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، البانيا جو بادشاهه 1928ع کان 1939ع تائين]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania Tirana 3.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:NATO flag raising ceremony for Albania and Croatia.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا جي [[نيٽو]] ۾ شموليت جي موقعي تي 2009ع جي تقريب]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} n6mk2ykt1lg0qai0kfpf23bfjww0mv7 410193 410192 2026-09-06T21:53:45Z Intisar Ali 8681 /* وچيون دور */ 410193 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog I of Albania.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، البانيا جو بادشاهه 1928ع کان 1939ع تائين]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania Tirana 3.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:NATO flag raising ceremony for Albania and Croatia.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا جي [[نيٽو]] ۾ شموليت جي موقعي تي 2009ع جي تقريب]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} ghxtv4dksdew3czzf6pqvj885df0uw7 410194 410193 2026-09-06T21:54:47Z Intisar Ali 8681 /* عثماني دور */ 410194 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog I of Albania.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، البانيا جو بادشاهه 1928ع کان 1939ع تائين]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania Tirana 3.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:NATO flag raising ceremony for Albania and Croatia.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا جي [[نيٽو]] ۾ شموليت جي موقعي تي 2009ع جي تقريب]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 132lbueolve6mxozi2pv7hrrp8rfko9 410195 410194 2026-09-06T21:56:03Z Intisar Ali 8681 /* ٻي عالمي جنگ */ 410195 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania Tirana 3.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:NATO flag raising ceremony for Albania and Croatia.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا جي [[نيٽو]] ۾ شموليت جي موقعي تي 2009ع جي تقريب]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 2aqihdjnszdu03yhpfi62wx32xqe0ht 410196 410195 2026-09-06T21:57:17Z Intisar Ali 8681 /* جمهوريت ڏانهن منتقلي */ 410196 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:NATO flag raising ceremony for Albania and Croatia.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا جي [[نيٽو]] ۾ شموليت جي موقعي تي 2009ع جي تقريب]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 4suytli4x8oid9kwt7wibkidc0f9no4 410197 410196 2026-09-06T21:58:12Z Intisar Ali 8681 /* 21هين صدي */ 410197 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == آبھوا == ھن ملڪ جي آبهوا ٿورڙي [[ٽيمپريٽ]] آھي.ھميشہ ٿڌي ۽ جھڙالي ھوندي آھي. سياري جو موسم گھميل رھندي آھي ۽ اونھاري جو وري گرمي ٿئي ٿي ۽ موسم خشڪ ۽ صاف ھوندي آھي. == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} jvu4a0phuhktpowrqj8gxz5bkqmpji1 410198 410197 2026-09-06T21:59:18Z Intisar Ali 8681 410198 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == جولائي 2017 جي انگن اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبادي3047987 ھئي. دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 136 نمبر تي آهي. ملڪ جا ماڻهو البانيائي يا البانين سڏبا آهن. آبادي جو 82.6 سيڪڙو [[البانيائي ماڻهو]] آھن، 0.9 سيڪڙو يوناني. === ٻوليون === ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو [[روماني ٻولي|روماني]]، [[ولاچ ٻولي|ولاچ]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ [[اٽالين ٻولي|اٽالين]] ۽ ٻيون ڳالھائيندا آھن. == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} dazn00qvo74o9kowpylf2qyg9aqwof9 410199 410198 2026-09-06T22:01:27Z Intisar Ali 8681 410199 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania population density map.svg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ورڇ]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} == مذهب == {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Resurrection Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Et'hem Bey Mosque, Tirana.jpg|thumb|[[ايٿم بي مسجد]] انهن مذهبي عمارتن مان هئي جيڪي ڪميونسٽ دور جي مذهبي پابندين باوجود محفوظ رهيون]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == مذھب == ھن ملڪ ۾ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن ۾ رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي (صوفي سلسلو)2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ۾ ھتي سڀني مسجدن ۽ چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 ۾ بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي. == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} rk2ugr3qjxj5tpqtg60c0ao2lzrogqn 410200 410199 2026-09-06T22:01:46Z Intisar Ali 8681 410200 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania population density map.svg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ورڇ]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} == مذهب == {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Resurrection Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Et'hem Bey Mosque, Tirana.jpg|thumb|[[ايٿم بي مسجد]] انهن مذهبي عمارتن مان هئي جيڪي ڪميونسٽ دور جي مذهبي پابندين باوجود محفوظ رهيون]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 76trmpg3bqi916h6i3tvregyj6u8ue1 410201 410200 2026-09-06T22:02:05Z Intisar Ali 8681 410201 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania population density map.svg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ورڇ]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Resurrection Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Et'hem Bey Mosque, Tirana.jpg|thumb|[[ايٿم بي مسجد]] انهن مذهبي عمارتن مان هئي جيڪي ڪميونسٽ دور جي مذهبي پابندين باوجود محفوظ رهيون]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} g9j590bdqwudpi7627jfapmntqexzt3 410202 410201 2026-09-06T22:03:22Z Intisar Ali 8681 410202 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Resurrection Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Et'hem Bey Mosque, Tirana.jpg|thumb|[[ايٿم بي مسجد]] انهن مذهبي عمارتن مان هئي جيڪي ڪميونسٽ دور جي مذهبي پابندين باوجود محفوظ رهيون]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 26m2aupshq441ce6esvjfzo14g68vmy 410203 410202 2026-09-06T22:04:27Z Intisar Ali 8681 /* مذهب */ 410203 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Et'hem Bey Mosque, Tirana.jpg|thumb|[[ايٿم بي مسجد]] انهن مذهبي عمارتن مان هئي جيڪي ڪميونسٽ دور جي مذهبي پابندين باوجود محفوظ رهيون]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} dtk96f0arwk0xa9w5j3f7mgwsnt0gsi 410204 410203 2026-09-06T22:05:23Z Intisar Ali 8681 /* ڪميونسٽ دور ۾ مذهب */ 410204 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ معدني وسيلا == ھن ملڪ جي معدني وسيلن ۾ [[پيٽرول]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، [[ڪرمائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[لوھ]]، [[نڪل]]،[[لوڻ]]، [[عمارتي ڪاٺ]] شامل آهن. ملڪ ۾ زراعت واري زمين % 42.86 آھي جنھن مان %52.42 پوکي لائق آھي ۽ %6.84 زرعي زمين تي مستقل پوک ٿيندي آهي.%40.73 زرعي زمين چراگاھن تي مشتمل آهي ۽ %28.19 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2014 جي انگ اکرن مطابق ھن ملڪ جي آبپاشي واري زمين 3537 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html}}</ref> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} d9tnemwoemv733pgzyv69wvm7exvmru 410205 410204 2026-09-06T22:07:47Z Intisar Ali 8681 410205 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana Business Park.jpg|thumb|[[ترانا]] البانيا جو سڀ کان وڏو معاشي، واپاري ۽ مالي مرڪز آهي.]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Agriculture in Albania.jpg|thumb|left|البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Tirana skyline 2023.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت ملڪ جي اهم وڌندڙ معاشي شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 2p0151kujg5ch67m6me4veyhq8f6ceo 410206 410205 2026-09-06T22:09:13Z Intisar Ali 8681 /* معيشت */ 410206 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Agriculture in Albania.jpg|thumb|left|البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Tirana skyline 2023.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت ملڪ جي اهم وڌندڙ معاشي شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} arx8vknoq9d36y8umjv5lymi15s19bf 410207 410206 2026-09-06T22:09:47Z Intisar Ali 8681 /* زراعت */ 410207 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Tirana skyline 2023.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت ملڪ جي اهم وڌندڙ معاشي شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} iufdu17ujaxfcrhf0gl2lgawbvuhd6c 410208 410207 2026-09-06T22:10:46Z Intisar Ali 8681 /* تعمير ۽ ملڪيت */ 410208 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == نالي جو مطلب == ھن ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف البانيا آھي.البانوي ٻولي ۾ کيس Republika e Shqiperise سڏيندا آهن. الباني لفظ Shqiperise جو مطلب عقاب{{ٻيا نالا|انگريزي= Eagle}} آھي.لفظ البانيا جو مطلب عام طور تي عقابن جي سرزمين سمجھيو ويندو آھي. ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} ii41l6wpzvmy2y9zvgccm50163gvv7t 410209 410208 2026-09-06T22:11:50Z Intisar Ali 8681 410209 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} nt5iaxwxqgc8885crmeav4jxynfv92n 410210 410209 2026-09-06T22:12:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 410210 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> ==حڪومتي نظام== ھن ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي جنھن جي گاديءَ جو هنڌ تيرانا آھي جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 41 19 N, 19 49 E آھي. 28 نومبر 1912ع تي خلافت عثمانيه کان آزادي حاصل ڪرڻ تي ان ڏينهن کي فليگ ڊي {{ٻيا نالا|انگريزي=Flag Day}} ڪري ملھايو ويندو آهي. ھي ملڪ عالمي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي تسليم ڪندڙ آھي. رھائش جي جي بنياد تي شھريت لاءِ مدو پنج سال اٿس. ووٽ ڏيڻ جو حق شھرين کي 18 سالن جي عمر ۾ ملي ٿو. رياست جو سربراھ ھتي صدر ۽ حڪومتي سربراھ ۽ چيف ايگزيڪيوٽو ملڪ جو وزيراعظم ھوندو آھي.ملڪ جي صدر کي اسيمبلي پنج سالن لاءِ چونڊيندي آھي ۽ اھو ٻيھر چونڊجڻ لاء بہ اھل ھوندو آھي. اڪثريتي پارٽيءَ جي رٿ تي وزيراعظم کي صدر چونڊيندو آھي. ھن ملڪ جي قانونساز اسيمبلي ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[ڪويندي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Kuvendi}} آھي جنھن جا 140 رڪن آھن جيڪي سڌا سنوان تڪن مان چار سالن لاءِ چونڊجي ايندا آهن. ھتان جي سپريم ڪورٽ ۾ 17 جج ھوندا آھن جن ۾ چيف جسٽس پڻ شامل آهي. آئيني ڪورٽن ۾ 9 جج ٿين ٿا جن ۾ انھن جو چيئرمين پڻ شامل ھوندو آھي. انھن سڀني اعلي عدالتن جي ججن ۽ چيئرمين جي مقرري ملڪ جو صدر اسيمبليء جي مشوري سان 9 سالن جي عرصي لاءِ ڪندو آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 8cyq2860tsrv4pj2ip5kpb29099vng0 410211 410210 2026-09-06T22:13:31Z Intisar Ali 8681 410211 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} [[File:Parlamenti i Shqipërisë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي اسيمبلي]] جي عمارت]] البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (2023-05-23).jpg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama 2024.jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë.jpg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]]]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} cqf1dyaor0jjwvxntx9or6r15rs8k1f 410212 410211 2026-09-06T22:16:31Z Intisar Ali 8681 /* حڪومتي نظام */ 410212 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë.jpg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]]]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} dv2uvwb5fn5rg68bcw91utg85uva9lg 410213 410212 2026-09-06T22:17:57Z Intisar Ali 8681 /* آئيني عدالت */ 410213 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026"/> 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} m6q2uv0tz76brhfhdk0zfeg45maonu9 410214 410213 2026-09-06T22:21:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 410214 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 3szt69o78ibuld9btaib501eygem7ab 410215 410214 2026-09-06T22:22:48Z Intisar Ali 8681 410215 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]] == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} rsismx6mwm8yq3d3xuiwxz80uiod5bm 410216 410215 2026-09-06T22:24:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 410216 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 9kkz5yp8xmxudwcuey97jgvvrfeqbwa 410217 410216 2026-09-06T22:26:14Z Intisar Ali 8681 410217 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} rd746d1gj5w87cqd2s0r33xsxx3lq13 410218 410217 2026-09-06T22:27:23Z Intisar Ali 8681 410218 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو.<ref name="Census"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 9miaxbhom0j3r7pdekmortqf867449u 410219 410218 2026-09-06T22:28:03Z Intisar Ali 8681 410219 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 22gaozzu9b9nsxgto5t2hfog5wwv9pl 410220 410219 2026-09-06T22:29:06Z Intisar Ali 8681 410220 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} l22xtca2zax5so9ugl3dnq0v27avixr 410221 410220 2026-09-06T22:32:57Z Intisar Ali 8681 410221 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} lr9d0696tlkby037y5n7yaqdu0on7bn 410222 410221 2026-09-06T22:34:54Z Intisar Ali 8681 410222 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Policia e Shtetit.jpg|thumb|[[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} hkpr5997nwok1aiqoylpl2aa7xq0gnk 410223 410222 2026-09-06T22:36:17Z Intisar Ali 8681 /* پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام */ 410223 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 760j5twi0j24ty7xg44jn6w8ims42au 410224 410223 2026-09-06T22:41:56Z Intisar Ali 8681 410224 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} o4k767p4xz762jj5j0aj5gijay97a51 410225 410224 2026-09-06T22:42:32Z Intisar Ali 8681 410225 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 2wcpa0klz2vhmof47uhfs40fmpuhd77 410226 410225 2026-09-06T22:44:38Z Intisar Ali 8681 410226 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{Internetquelle |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |titel=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |sprache=al |abruf=2026-08-28}}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |titel=Länder-Info Albanien ÖAMTC |werk=oeamtc.at |sprache=de-AT |abruf=2022-12-26}}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |titel=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways. |werk=Invest in Albania |datum=2016-06-22 |sprache=en |abruf=2016-10-06}}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |titel=Railway network at the end of the year (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |titel=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |text=Shekulli Online: ''Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës'' |wayback=20100330225242}}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |titel=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |werk=Opinion.al |datum=2019-02-24 |sprache=sq |abruf=2019-08-12}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 7h5oveqf5tl00oq6nw2gixd54o431mn 410227 410226 2026-09-06T22:46:09Z Intisar Ali 8681 410227 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{Internetquelle |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |titel=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |sprache=al |abruf=2026-08-28}}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |titel=Länder-Info Albanien ÖAMTC |werk=oeamtc.at |sprache=de-AT |abruf=2022-12-26}}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |titel=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways. |werk=Invest in Albania |datum=2016-06-22 |sprache=en |abruf=2016-10-06}}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |titel=Railway network at the end of the year (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |titel=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |text=Shekulli Online: ''Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës'' |wayback=20100330225242}}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |titel=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |werk=Opinion.al |datum=2019-02-24 |sprache=sq |abruf=2019-08-12}}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{Literatur |Autor=Arian Avrazi, Meri Kumbe, Mikaela Minga, Shpend Bengu, Vasil S. Tole, Jonida Çunga, Nirvana Lazi |Hrsg=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |Titel=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |Verlag=Publicita |Ort=Tirana |Datum=2014 |ISBN=978-9928-4196-8-2 |Kapitel=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |Seiten=28–30}}</ref><ref name="ah152_zhagolli">{{Literatur |Autor=Jochen Blanken |Hrsg=Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft |Titel=Interview mit Agron Zhagolli |Sammelwerk=Albanische Hefte |Nummer=2 |Ort=Bochum |Datum=2015 |ISSN=0930-1437 |Seiten=16–18}}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{Literatur |Autor=Pirro Miso |Hrsg=Walter Raunig |Titel=Die albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |Verlag=Museum für Völkerkunde München |Ort=München |Datum=2001 |ISBN=3-9807561-2-2 |Seiten=178–181}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{Literatur |Autor=Ramadan Sokoli |Hrsg=Werner Daum |Titel=Albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |Verlag=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |Ort=München und Innsbruck |Datum=1998 |ISBN=3-7016-2461-5 |Seiten=198–202}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{Internetquelle |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |titel=K'cimi dancing of Tropojë |werk=UNESCO |datum=2024 |sprache=en |abruf=2024-12-15}}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.albania.al/sq/ |titel=Albania – On Your Own Way |sprache=en |abruf=2016-01-22 |archiv-datum=2016-01-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |titel=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |werk=whc.unesco.org |sprache=en |abruf=2020-06-12}}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Bruce Williams |Hrsg=Anikó Imre |Titel=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |Sammelwerk=A Companion to Eastern European Cinemas |Verlag=John Wiley & Sons |Ort=Chichester |Datum=2012 |ISBN=978-1-4443-3725-9 |Kommentar=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas}}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 0qoakb83e4n9w5pznbgtrhirge0qfdn 410228 410227 2026-09-06T22:48:01Z Intisar Ali 8681 410228 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{Internetquelle |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |titel=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |sprache=al |abruf=2026-08-28}}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |titel=Länder-Info Albanien ÖAMTC |werk=oeamtc.at |sprache=de-AT |abruf=2022-12-26}}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |titel=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways. |werk=Invest in Albania |datum=2016-06-22 |sprache=en |abruf=2016-10-06}}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |titel=Railway network at the end of the year (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |titel=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |text=Shekulli Online: ''Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës'' |wayback=20100330225242}}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |titel=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |werk=Opinion.al |datum=2019-02-24 |sprache=sq |abruf=2019-08-12}}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{Literatur |Autor=Arian Avrazi, Meri Kumbe, Mikaela Minga, Shpend Bengu, Vasil S. Tole, Jonida Çunga, Nirvana Lazi |Hrsg=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |Titel=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |Verlag=Publicita |Ort=Tirana |Datum=2014 |ISBN=978-9928-4196-8-2 |Kapitel=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |Seiten=28–30}}</ref><ref name="ah152_zhagolli">{{Literatur |Autor=Jochen Blanken |Hrsg=Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft |Titel=Interview mit Agron Zhagolli |Sammelwerk=Albanische Hefte |Nummer=2 |Ort=Bochum |Datum=2015 |ISSN=0930-1437 |Seiten=16–18}}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{Literatur |Autor=Pirro Miso |Hrsg=Walter Raunig |Titel=Die albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |Verlag=Museum für Völkerkunde München |Ort=München |Datum=2001 |ISBN=3-9807561-2-2 |Seiten=178–181}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{Literatur |Autor=Ramadan Sokoli |Hrsg=Werner Daum |Titel=Albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |Verlag=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |Ort=München und Innsbruck |Datum=1998 |ISBN=3-7016-2461-5 |Seiten=198–202}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{Internetquelle |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |titel=K'cimi dancing of Tropojë |werk=UNESCO |datum=2024 |sprache=en |abruf=2024-12-15}}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.albania.al/sq/ |titel=Albania – On Your Own Way |sprache=en |abruf=2016-01-22 |archiv-datum=2016-01-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |titel=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |werk=whc.unesco.org |sprache=en |abruf=2020-06-12}}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Bruce Williams |Hrsg=Anikó Imre |Titel=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |Sammelwerk=A Companion to Eastern European Cinemas |Verlag=John Wiley & Sons |Ort=Chichester |Datum=2012 |ISBN=978-1-4443-3725-9 |Kommentar=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas}}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> === رانديون === البانيا [[يوفا]]، [[فيفا]] ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جو ميمبر آهي. {{Main|اولمپڪ راندين ۾ البانيا}} البانيا پهريون ڀيرو [[1972ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1972ع ۾ ميونخ]] ۾ [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ ايندڙ چار اونهاري وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو نه ورتو، جن مان 1980ع ۽ 1984ع واريون رانديون سياسي بائيڪاٽن سان لاڳاپيل هيون. البانيا [[1992ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1992ع جي بارسلونا اولمپڪس]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ لڳاتار اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. البانيائي رانديگر خاص طور [[ترڻ]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[وزن کڻڻ]]، [[راندين واري فائرنگ]] ۽ [[ڪشتي]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. 2006ع ۾ البانيا پهريون ڀيرو [[سياري واريون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي. [[File:Albania at the 2024 Summer Olympics.jpg|thumb|البانيا 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ پنهنجي تاريخ جا پهريان اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا]] البانيا جي اولمپڪ تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[2024ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|پيرس 2024ع]] ۾ آيو، جڏهن [[چيرمين واليئف]] مردن جي 74 ڪلو فري اسٽائل ڪشتي ۾ برونز تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-uzbekistans-jamalov-wins-freestyle-gold-2024-08-10/ |title=Wrestling-Motoki adds to Japan's gold rush in Paris |work=[[Reuters]] |date=10 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان هڪ ڏينهن پوءِ [[اسلام دودائيف]] مردن جي 65 ڪلو فري اسٽائل ۾ ٻيو برونز تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-japans-kiyooka-wins-mens-65kg-freestyle-gold-2024-08-11/ |title=Wrestling-'Lion' king Kiyooka and Kagami underline Japan's mat mastery in Paris |work=[[Reuters]] |date=11 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان اڳ البانيا جا اهم اولمپڪ نتيجا [[اليريان سولي]] جو [[2000ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|سڊني 2000ع]] ۾ وچولي وزن ۾ پنجون نمبر ۽ [[بريڪن چاليا]] جو [[2016ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ريو 2016ع]] ۾ پنجون ۽ [[2020ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ٽوڪيو 2020ع]] ۾ چوٿون نمبر هئا؛ ٽوڪيو ۾ هو برونز تمغي کان رڳو هڪ ڪلوگرام پري رهيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://euronews.al/al/sport/2021/07/28/tokio-2020-briken-calja-e-mbyll-i-katerti-nje-kilogram-larg-medaljes-se-pare-per-shqiperine/ |titel=Tokio 2020, Briken Calja e mbyll i katërti, medalja e parë për Shqipërinë 1 kg larg |werk=Euronews Albania |datum=2021-07-28 |sprache=sq |abruf=2021-07-31}}</ref> البانيا [[ڀونوچ سمنڊ واريون رانديون|ڀونوچ سمنڊ وارين راندين]] ۾ پهريون ڀيرو 1987ع ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ درجنين تمغا حاصل ڪري چڪو آهي. 1987ع جي لاذقيه راندين ۾ البانيا جون عورتون والي بال ۽ باسڪيٽ بال ۾ سون جا تمغا کٽي ملڪ جي سڀ کان نمايان شروعاتي ڪاميابين مان هڪ حاصل ڪئي، جڏهن تہ [[ڪرسٽي روبو]] راندين واري فائرنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://cijm.org.gr/wp-content/uploads/2016/06/JM1987.pdf |titel=Affiche officielle des JM de Lattaquié 1987 {{!}} 1987 LATTAQUIÉ (SYR), (11/25 Septembre) |werk=cijm.org.gr |format=PDF |sprache=fr |abruf=2024-07-02}}</ref> [[اسپيشل اولمپڪس البانيا]] 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي. ==== فٽبال ==== [[File:Air Albania Stadium.jpg|thumb|[[ايئر البانيا اسٽيڊيم]]، ترانا؛ قومي ٽيم جو اهم گهر ميدان]] [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. اعليٰ قومي ليگ [[ڪاتيگوريا سپريوري]] آهي. [[ڪي ايف ترانا]] تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ڪلبن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ايف ڪي پارتيزاني ترانا]] 1970ع ۾ [[بلقان ڪپ]] کٽيو. يورپي ڪلب مقابلن ۾ البانيائي ڪلبن پڻ ڪڏهن ڪڏهن نمايان نتيجا حاصل ڪيا آهن. [[ڪي ايف ترانا]]، جيڪو اڳ ''17 Nëntori Tirana'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ يورپي چيمپيئن ڪلبز ڪپ جي آخري 16 مرحلي تائين پهتو. [[ڪي ايس فلامورتاري ولورا]] [[1987–88 يوفا ڪپ]] ۾ آخري 16 تائين پهتو، جتي [[ايف سي بارسلونا]] خلاف ٻئي ليگ ۾ فتح باوجود مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿيو. [[ڪي ايف اسڪيندربيو ڪورچا]] 2015ع ۾ پهريون البانيائي ڪلب بڻيو جيڪو [[يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي پلي آف مرحلي تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |autor=Florian Schimak |url=https://amp.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1508/Artikel/fk-skenderbeu-die-goldene-aera-playoffs-dinamo-zagreb.html |titel=Die goldene Ära: FK Skenderbeu Korca im Porträt |werk=amp.spox.com |datum=2015-08-19 |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ڪلب پوءِ [[2015–16 يوفا يوروپا ليگ]] جي گروپ مرحلي ۾ کيڏيو ۽ [[2017–18 يوفا يوروپا ليگ]] لاءِ پڻ گروپ مرحلي تائين پهتو. [[البانيا قومي فٽبال ٽيم]] جي شروعاتي اهم ڪاميابين ۾ [[1946ع بلقان ڪپ]] جي فتح شامل آهي. ٽيم [[1964ع يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] جي ڪواليفائنگ ۾ ڊينمارڪ خلاف ٻئي ليگ ۾ 1–0 جي فتح حاصل ڪئي، پر مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿي وئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.panorama.com.al/sport/shqiperia-ne-fazen-finale-nuk-eshte-hera-e-pare/ |titel=Shqipëria në fazën finale? Nuk është hera e parë! |werk=panorama.com.al |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا پهريون ڀيرو [[يوفا يورو 2016]] جي فائنل ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو.<ref>{{Internetquelle |autor=deutschlandfunk.de |url=https://www.deutschlandfunk.de/fussball-albanien-jubelt-nach-erfolgreicher-em-qualifikation-100.html |titel=Fußball - Albanien jubelt nach erfolgreicher EM-Qualifikation |werk=deutschlandfunk.de |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس خلاف شروعاتي ٻه ميچون هارائڻ کان پوءِ رومانيا کي 1–0 تان شڪست ڏني، پر گروپ مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي.<ref>{{Literatur |Titel=EM 2016: Albanien besiegt Rumänien |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2016-06-19 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/fussball/em-2016-albanien-besiegt-rumaenien-a-1098520.html |Abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا ٻيهر [[يوفا يورو 2024]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جيڪو ملڪ جي تاريخ ۾ ٻيون يورپي چيمپيئن شپ فائنلز هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0286-193531eba9a8-763890f6436d-1000--who-has-qualified-for-uefa-euro-2024/ |title=Who has qualified for UEFA EURO 2024? |publisher=[[UEFA]] |date=6 June 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> جرمني ۾ ٿيل ٽورنامينٽ ۾ البانيا [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|اٽلي]]، [[ڪروشيا قومي فٽبال ٽيم|ڪروشيا]] ۽ [[اسپين قومي فٽبال ٽيم|اسپين]] سان گروپ ۾ شامل هو. [[البانيا انڊر-21 قومي فٽبال ٽيم]] جي سڀ کان نمايان نتيجن مان [[1984ع يوفا انڊر-21 يورپي چيمپيئن شپ]] جي ڪوارٽر فائنل تائين رسائي شامل آهي. ٽيم ڪواليفائنگ ۾ اولهه جرمني، آسٽريا ۽ ترڪي کي پوئتي ڇڏيو، پر ڪوارٽر فائنل ۾ اٽلي خلاف ٻنهي ميچن ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{Internetquelle |autor=Erik Garin |url=https://www.rsssf.org/tablese/eur-u21-84.html |titel=Europe U-21 Championship 1984 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2018-12-20 |sprache=en |abruf=2024-07-02}}</ref> ان کان اڳ البانيا جي انڊر-21 ٽيم 1978ع ۽ 1981ع ۾ بلقان نوجوان چيمپيئن شپ پڻ کٽي هئي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta, Erik Garin, Fatjon Pandoski |url=https://www.rsssf.org/tablesb/balkan-u23.html#77 |titel=Balkan Youth Championship 1968-1981 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2006-01-21 |sprache=en |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== والي بال ==== [[والي بال]] خاص طور سوشلسٽ دور ۾ ملڪ ۾ تمام گهڻو مقبول هو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |titel=Historia e volejbollit/ Dikur „sport borgjez“, Dinamo emri emblemë që nuk ekziston më! |werk=afp.al |hrsg=Albanian Free Press |datum=2019-05-20 |sprache=sq |abruf=2024-07-02 |archiv-datum=2024-02-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240228064705/https://afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |offline=ja}}</ref> [[ڪي ايس ڊينامو ترانا]] جي عورتن واري ٽيم 1979–80ع جي يورپي چيمپيئنز ڪپ جي آخري مرحلي ۾ چوٿين ۽ 1989–90ع ۾ ٽئين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/pallavolo/ |titel=Albanian Volley in International Field |werk=giovanniarmillotta.it |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> 1986–87ع ۾ اها [[سي اي وي ڪپ]] جي فائنل تائين پڻ پهتي.<ref>{{Internetquelle |url=https://women.volleybox.net/de/women-cev-cup-1986-87-o7200 |titel=CEV Cup 1986/87: Klassifizierung |werk=Volleybox Damen |sprache=de |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[1991ع عورتن جي يورپي والي بال چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ 11هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=292&PID=615 |titel=1990/1991 Senior European Championships Women |werk=Confédération Européenne de Volleyball |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا مردن جي قومي والي بال ٽيم]] ٽي ڀيرا يورپي چيمپيئن شپ ۾ کيڏي آهي. 1955ع ۾ ٽيم ڏهين نمبر تي رهي، جيڪو ان جو بهترين نتيجو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/Europe/Men_1955.html |titel=Men Volleyball European IV Championship 1955 Bucuresti (ROU) - 15-25.06 Winner Czechoslovakia (2nd) |abruf=2022-05-04}}</ref> 1958ع ۾ اها 11هين ۽ 1967ع ۾ 13هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=266&PID=572 |titel=Competition |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم جي واحد [[مردن جي والي بال عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] شرڪت 1962ع ۾ ٿي، جتي اها 16هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/World/Men_1962.html |titel=Men Volleyball V World Championship 1962 Moskva (URS) - 12-26.10 Winner Soviet Union |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== وزن کڻڻ ۽ ايٿليٽڪس ==== [[وزن کڻڻ]] البانيا جي سڀ کان ڪامياب انفرادي راندين مان هڪ آهي. 2022ع تائين البانيائي رانديگر [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ 33 تمغا کٽي چڪا هئا، جن ۾ نو سون، 12 چاندي ۽ 12 برونز شامل هئا. [[2021ع عالمي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ [[بريڪن چاليا]] مجموعي طور چانديءَ جو تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ عالمي چيمپيئن شپ ۾ تاريخي ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://shqiptarja.com/lajm/boterori-i-peshengritjes-briken-calja-fiton-medalje-te-arte-ne-stilin-e-shkeputjes |titel=Botërori i peshëngritjes, Briken Calja bën historinë! Fiton medalje të artë në stilin e shkëputjes |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> ڀونوچ سمنڊ وارين راندين ۾ پڻ البانيائي وزن کڻندڙ ملڪ جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان رهيا آهن، جن 2022ع تائين ڪيترائي سون، چاندي ۽ برونز تمغا کٽيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/lojerat-mesdhetare-erkand-qerimaj-fiton-medaljen-e-argjend-ne-shkeputje/ |titel=Lojërat Mesdhetare, Erkand Qerimaj fiton medaljen e argjend në shkëputje |werk=Opinion.al |datum=2022-07-02 |sprache=sq |abruf=2025-02-12}}</ref> [[لوئيزا گيگا]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ايٿليٽس مان هڪ آهي. هن [[2022ع يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ عورتن جي 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ سون جو تمغو کٽي البانيا لاءِ يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ جو پهريون سون حاصل ڪيو. ==== ٻين راندين ==== [[باسڪيٽ بال]]، [[راندين واري فائرنگ]]، [[موٽر اسپورٽ]] ۽ [[سائيڪلنگ]] پڻ ملڪ ۾ مقبول آهن. موٽر اسپورٽ خاص طور 21هين صديءَ ۾ وڌندڙ مداح حاصل ڪيا آهن. [[ٽور آف البانيا]] نالي بين الاقوامي روڊ سائيڪل ريس 1925ع کان منعقد ٿيندي اچي ٿي. [[2025ع جيرو ڊي اٽاليا]] جي شروعات پڻ البانيا ۾ ٿي، جنهن ۾ دوريس کان ترانا تائين پهريون مرحلو، ترانا ۾ انفرادي ٽائيم ٽرائل ۽ ولورا ۽ [[البانيائي رويرا]] واري علائقي ۾ ٽيون مرحلو شامل هئا. ==== بين الاقوامي راندين جي ميزباني ==== [[1946ع بلقان ڪپ]] [[ترانا]] جي [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ البانيا، يوگوسلاويا، رومانيا ۽ بلغاريا جون قومي فٽبال ٽيمون شامل هيون. اهو البانيا جي ميزباني هيٺ پهرين اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن مان هڪ هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |titel=Ballkaniada 1946, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit |abruf=2022-05-04 |archiv-datum=2019-02-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190214075003/https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |offline=ja}}</ref> مئي 2022ع ۾ [[ترانا]] جي [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ۾ پهرين [[يوفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] جو فائنل کيڏيو ويو. البانيا 19 مئي کان 1 جون 2025ع تائين [[2025ع يوفا يورپي انڊر-17 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي. مقابلا ترانا، الباسان، روگوژينا ۽ دوريس ۾ ٿيا ۽ فائنل ۾ پرتگال فرانس کي 3–0 تان شڪست ڏئي چيمپيئن بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under17/news/0292-1c029385f70f-d952b036ddd1-1000--2025-u17-euro-finals-in-albania-tournament-information/ |title=2025 U17 EURO finals in Albania: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=15 May 2025 |access-date=7 September 2026}}</ref> البانيا ۽ [[سربيا]] گڏجي [[2027ع يوفا يورپي انڊر-21 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪندا. 16 ٽيمن وارو ٽورنامينٽ 16 جون کان 3 جولاءِ 2027ع تائين ٿيندو، جنهن جا چار ميدان البانيا ۽ چار سربيا ۾ هوندا؛ فائنل البانيا ۾ کيڏيو ويندو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/029c-1e7467265486-a90ea2fedfb2-1000--2027-under-21-euro-in-albania-and-serbia-tournament-inform/ |title=2027 Under 21 EURO in Albania and Serbia: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=5 August 2026 |access-date=7 September 2026}}</ref> 2013ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ 2013]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2022ع ۾ ٻيهر يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ اتي منعقد ٿي. === سرڪاري موڪلون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''البانيا جون سرڪاري موڪلون، 2026ع'''<ref>{{cite web |url=https://www.bankofalbania.org/Press/2026_Official_Bank_Holiday_Schedule/ |title=2026 Official Bank Holiday Schedule |publisher=[[بئنڪ آف البانيا]] |date=29 October 2025 |access-date=11 May 2026}}</ref> |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! موڪل ! البانيائي نالو ! 2026ع جي تاريخ ! وضاحت |- style="background:#fff4f4;" | [[نئون سال]] | ''Festat e Vitit të Ri'' | 1 ۽ 2 جنوري | نئين سال جون موڪلون |- | [[دِتا اي ويرس|اونهاري جو ڏينهن]] | ''Dita e Verës'' | 14 مارچ | روايتي بهاري ميلو |- style="background:#fff4f4;" | [[عيد الفطر]] | ''Dita e Bajramit të Madh (Fitër Bajrami)'' | 20 مارچ | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- | [[نوروز]] | ''Dita e Nevruzit'' | 22 مارچ | خاص طور [[بيڪتاشي]] برادريءَ جي اهم مذهبي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[ايسٽر]]، ڪيٿولڪ | ''Dita e Pashkës Katolike'' | 5 اپريل | ڪيٿولڪ عيسائي موڪل |- | [[ايسٽر]]، آرٿوڊڪس | ''Dita e Pashkës Ortodokse'' | 12 اپريل | آرٿوڊڪس عيسائي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[مزدورن جو عالمي ڏينهن]] | ''Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve'' | 1 مئي | مزدورن جو ڏينهن |- | [[عيد الاضحيٰ]] | ''Dita e Bajramit të Vogël (Kurban Bajrami)'' | 27 مئي | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- style="background:#fff4f4;" | [[مادر ٽريسا]] جي تقديس جو ڏينهن | ''Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës'' | 5 سيپٽمبر | مادر ٽريسا جي تقديس جي ياد |- | [[البانيا جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزادي ۽ جهنڊي جو ڏينهن]] | ''Dita e Pavarësisë dhe Festa e Flamurit'' | 28 نومبر | قومي ڏينهن؛ 1912ع جي آزاديءَ جي اعلان جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | آزاديءَ جو ڏينهن | ''Dita e Çlirimit'' | 29 نومبر | ٻي عالمي جنگ دوران فاشسٽ قبضي جي خاتمي جي ياد |- | قومي نوجوانن جو ڏينهن | ''Dita Kombëtare e Rinisë'' | 8 ڊسمبر | 1990ع جي شاگرد تحريڪ ۽ ڪميونسٽ نظام خلاف احتجاجن جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | [[ڪرسمس]] | ''Krishtlindjet'' | 25 ڊسمبر | عيسائي مذهبي موڪل |} <small>جيڪڏهن ڪا سرڪاري موڪل ڇنڇر يا آچر تي اچي ٿي تہ عام طور ان کان پوءِ ايندڙ سومر تي سرڪاري موڪل ڏني ويندي آهي.</small> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} bsphibtal4au2reuths44eq4y385rsv 410229 410228 2026-09-06T22:49:39Z Intisar Ali 8681 /* رانديون */ 410229 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{Internetquelle |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |titel=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |sprache=al |abruf=2026-08-28}}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |titel=Länder-Info Albanien ÖAMTC |werk=oeamtc.at |sprache=de-AT |abruf=2022-12-26}}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |titel=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways. |werk=Invest in Albania |datum=2016-06-22 |sprache=en |abruf=2016-10-06}}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |titel=Railway network at the end of the year (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |titel=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |text=Shekulli Online: ''Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës'' |wayback=20100330225242}}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |titel=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |werk=Opinion.al |datum=2019-02-24 |sprache=sq |abruf=2019-08-12}}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{Literatur |Autor=Arian Avrazi, Meri Kumbe, Mikaela Minga, Shpend Bengu, Vasil S. Tole, Jonida Çunga, Nirvana Lazi |Hrsg=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |Titel=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |Verlag=Publicita |Ort=Tirana |Datum=2014 |ISBN=978-9928-4196-8-2 |Kapitel=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |Seiten=28–30}}</ref><ref name="ah152_zhagolli">{{Literatur |Autor=Jochen Blanken |Hrsg=Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft |Titel=Interview mit Agron Zhagolli |Sammelwerk=Albanische Hefte |Nummer=2 |Ort=Bochum |Datum=2015 |ISSN=0930-1437 |Seiten=16–18}}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{Literatur |Autor=Pirro Miso |Hrsg=Walter Raunig |Titel=Die albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |Verlag=Museum für Völkerkunde München |Ort=München |Datum=2001 |ISBN=3-9807561-2-2 |Seiten=178–181}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{Literatur |Autor=Ramadan Sokoli |Hrsg=Werner Daum |Titel=Albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |Verlag=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |Ort=München und Innsbruck |Datum=1998 |ISBN=3-7016-2461-5 |Seiten=198–202}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{Internetquelle |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |titel=K'cimi dancing of Tropojë |werk=UNESCO |datum=2024 |sprache=en |abruf=2024-12-15}}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.albania.al/sq/ |titel=Albania – On Your Own Way |sprache=en |abruf=2016-01-22 |archiv-datum=2016-01-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |titel=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |werk=whc.unesco.org |sprache=en |abruf=2020-06-12}}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Bruce Williams |Hrsg=Anikó Imre |Titel=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |Sammelwerk=A Companion to Eastern European Cinemas |Verlag=John Wiley & Sons |Ort=Chichester |Datum=2012 |ISBN=978-1-4443-3725-9 |Kommentar=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas}}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> === رانديون === البانيا [[يوفا]]، [[فيفا]] ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جو ميمبر آهي. {{Main|اولمپڪ راندين ۾ البانيا}} البانيا پهريون ڀيرو [[1972ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1972ع ۾ ميونخ]] ۾ [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ ايندڙ چار اونهاري وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو نه ورتو، جن مان 1980ع ۽ 1984ع واريون رانديون سياسي بائيڪاٽن سان لاڳاپيل هيون. البانيا [[1992ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1992ع جي بارسلونا اولمپڪس]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ لڳاتار اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. البانيائي رانديگر خاص طور [[ترڻ]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[وزن کڻڻ]]، [[راندين واري فائرنگ]] ۽ [[ڪشتي]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. 2006ع ۾ البانيا پهريون ڀيرو [[سياري واريون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي. [[File:Wrestling at the 2024 Summer Olympics – Men's freestyle 74 kg Award Ceremony.jpg|thumb|[[چيرمين واليئف]] 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ مردن جي 74 ڪلوگرام فري اسٽائل ڪشتي جي تمغن واري تقريب دوران؛ هن البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو]] البانيا جي اولمپڪ تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[2024ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|پيرس 2024ع]] ۾ آيو، جڏهن [[چيرمين واليئف]] مردن جي 74 ڪلو فري اسٽائل ڪشتي ۾ برونز تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-uzbekistans-jamalov-wins-freestyle-gold-2024-08-10/ |title=Wrestling-Motoki adds to Japan's gold rush in Paris |work=[[Reuters]] |date=10 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان هڪ ڏينهن پوءِ [[اسلام دودائيف]] مردن جي 65 ڪلو فري اسٽائل ۾ ٻيو برونز تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-japans-kiyooka-wins-mens-65kg-freestyle-gold-2024-08-11/ |title=Wrestling-'Lion' king Kiyooka and Kagami underline Japan's mat mastery in Paris |work=[[Reuters]] |date=11 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان اڳ البانيا جا اهم اولمپڪ نتيجا [[اليريان سولي]] جو [[2000ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|سڊني 2000ع]] ۾ وچولي وزن ۾ پنجون نمبر ۽ [[بريڪن چاليا]] جو [[2016ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ريو 2016ع]] ۾ پنجون ۽ [[2020ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ٽوڪيو 2020ع]] ۾ چوٿون نمبر هئا؛ ٽوڪيو ۾ هو برونز تمغي کان رڳو هڪ ڪلوگرام پري رهيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://euronews.al/al/sport/2021/07/28/tokio-2020-briken-calja-e-mbyll-i-katerti-nje-kilogram-larg-medaljes-se-pare-per-shqiperine/ |titel=Tokio 2020, Briken Calja e mbyll i katërti, medalja e parë për Shqipërinë 1 kg larg |werk=Euronews Albania |datum=2021-07-28 |sprache=sq |abruf=2021-07-31}}</ref> البانيا [[ڀونوچ سمنڊ واريون رانديون|ڀونوچ سمنڊ وارين راندين]] ۾ پهريون ڀيرو 1987ع ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ درجنين تمغا حاصل ڪري چڪو آهي. 1987ع جي لاذقيه راندين ۾ البانيا جون عورتون والي بال ۽ باسڪيٽ بال ۾ سون جا تمغا کٽي ملڪ جي سڀ کان نمايان شروعاتي ڪاميابين مان هڪ حاصل ڪئي، جڏهن تہ [[ڪرسٽي روبو]] راندين واري فائرنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://cijm.org.gr/wp-content/uploads/2016/06/JM1987.pdf |titel=Affiche officielle des JM de Lattaquié 1987 {{!}} 1987 LATTAQUIÉ (SYR), (11/25 Septembre) |werk=cijm.org.gr |format=PDF |sprache=fr |abruf=2024-07-02}}</ref> [[اسپيشل اولمپڪس البانيا]] 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي. ==== فٽبال ==== [[File:Air Albania Stadium.jpg|thumb|[[ايئر البانيا اسٽيڊيم]]، ترانا؛ قومي ٽيم جو اهم گهر ميدان]] [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. اعليٰ قومي ليگ [[ڪاتيگوريا سپريوري]] آهي. [[ڪي ايف ترانا]] تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ڪلبن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ايف ڪي پارتيزاني ترانا]] 1970ع ۾ [[بلقان ڪپ]] کٽيو. يورپي ڪلب مقابلن ۾ البانيائي ڪلبن پڻ ڪڏهن ڪڏهن نمايان نتيجا حاصل ڪيا آهن. [[ڪي ايف ترانا]]، جيڪو اڳ ''17 Nëntori Tirana'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ يورپي چيمپيئن ڪلبز ڪپ جي آخري 16 مرحلي تائين پهتو. [[ڪي ايس فلامورتاري ولورا]] [[1987–88 يوفا ڪپ]] ۾ آخري 16 تائين پهتو، جتي [[ايف سي بارسلونا]] خلاف ٻئي ليگ ۾ فتح باوجود مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿيو. [[ڪي ايف اسڪيندربيو ڪورچا]] 2015ع ۾ پهريون البانيائي ڪلب بڻيو جيڪو [[يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي پلي آف مرحلي تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |autor=Florian Schimak |url=https://amp.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1508/Artikel/fk-skenderbeu-die-goldene-aera-playoffs-dinamo-zagreb.html |titel=Die goldene Ära: FK Skenderbeu Korca im Porträt |werk=amp.spox.com |datum=2015-08-19 |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ڪلب پوءِ [[2015–16 يوفا يوروپا ليگ]] جي گروپ مرحلي ۾ کيڏيو ۽ [[2017–18 يوفا يوروپا ليگ]] لاءِ پڻ گروپ مرحلي تائين پهتو. [[البانيا قومي فٽبال ٽيم]] جي شروعاتي اهم ڪاميابين ۾ [[1946ع بلقان ڪپ]] جي فتح شامل آهي. ٽيم [[1964ع يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] جي ڪواليفائنگ ۾ ڊينمارڪ خلاف ٻئي ليگ ۾ 1–0 جي فتح حاصل ڪئي، پر مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿي وئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.panorama.com.al/sport/shqiperia-ne-fazen-finale-nuk-eshte-hera-e-pare/ |titel=Shqipëria në fazën finale? Nuk është hera e parë! |werk=panorama.com.al |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا پهريون ڀيرو [[يوفا يورو 2016]] جي فائنل ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو.<ref>{{Internetquelle |autor=deutschlandfunk.de |url=https://www.deutschlandfunk.de/fussball-albanien-jubelt-nach-erfolgreicher-em-qualifikation-100.html |titel=Fußball - Albanien jubelt nach erfolgreicher EM-Qualifikation |werk=deutschlandfunk.de |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس خلاف شروعاتي ٻه ميچون هارائڻ کان پوءِ رومانيا کي 1–0 تان شڪست ڏني، پر گروپ مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي.<ref>{{Literatur |Titel=EM 2016: Albanien besiegt Rumänien |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2016-06-19 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/fussball/em-2016-albanien-besiegt-rumaenien-a-1098520.html |Abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا ٻيهر [[يوفا يورو 2024]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جيڪو ملڪ جي تاريخ ۾ ٻيون يورپي چيمپيئن شپ فائنلز هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0286-193531eba9a8-763890f6436d-1000--who-has-qualified-for-uefa-euro-2024/ |title=Who has qualified for UEFA EURO 2024? |publisher=[[UEFA]] |date=6 June 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> جرمني ۾ ٿيل ٽورنامينٽ ۾ البانيا [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|اٽلي]]، [[ڪروشيا قومي فٽبال ٽيم|ڪروشيا]] ۽ [[اسپين قومي فٽبال ٽيم|اسپين]] سان گروپ ۾ شامل هو. [[البانيا انڊر-21 قومي فٽبال ٽيم]] جي سڀ کان نمايان نتيجن مان [[1984ع يوفا انڊر-21 يورپي چيمپيئن شپ]] جي ڪوارٽر فائنل تائين رسائي شامل آهي. ٽيم ڪواليفائنگ ۾ اولهه جرمني، آسٽريا ۽ ترڪي کي پوئتي ڇڏيو، پر ڪوارٽر فائنل ۾ اٽلي خلاف ٻنهي ميچن ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{Internetquelle |autor=Erik Garin |url=https://www.rsssf.org/tablese/eur-u21-84.html |titel=Europe U-21 Championship 1984 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2018-12-20 |sprache=en |abruf=2024-07-02}}</ref> ان کان اڳ البانيا جي انڊر-21 ٽيم 1978ع ۽ 1981ع ۾ بلقان نوجوان چيمپيئن شپ پڻ کٽي هئي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta, Erik Garin, Fatjon Pandoski |url=https://www.rsssf.org/tablesb/balkan-u23.html#77 |titel=Balkan Youth Championship 1968-1981 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2006-01-21 |sprache=en |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== والي بال ==== [[والي بال]] خاص طور سوشلسٽ دور ۾ ملڪ ۾ تمام گهڻو مقبول هو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |titel=Historia e volejbollit/ Dikur „sport borgjez“, Dinamo emri emblemë që nuk ekziston më! |werk=afp.al |hrsg=Albanian Free Press |datum=2019-05-20 |sprache=sq |abruf=2024-07-02 |archiv-datum=2024-02-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240228064705/https://afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |offline=ja}}</ref> [[ڪي ايس ڊينامو ترانا]] جي عورتن واري ٽيم 1979–80ع جي يورپي چيمپيئنز ڪپ جي آخري مرحلي ۾ چوٿين ۽ 1989–90ع ۾ ٽئين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/pallavolo/ |titel=Albanian Volley in International Field |werk=giovanniarmillotta.it |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> 1986–87ع ۾ اها [[سي اي وي ڪپ]] جي فائنل تائين پڻ پهتي.<ref>{{Internetquelle |url=https://women.volleybox.net/de/women-cev-cup-1986-87-o7200 |titel=CEV Cup 1986/87: Klassifizierung |werk=Volleybox Damen |sprache=de |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[1991ع عورتن جي يورپي والي بال چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ 11هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=292&PID=615 |titel=1990/1991 Senior European Championships Women |werk=Confédération Européenne de Volleyball |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا مردن جي قومي والي بال ٽيم]] ٽي ڀيرا يورپي چيمپيئن شپ ۾ کيڏي آهي. 1955ع ۾ ٽيم ڏهين نمبر تي رهي، جيڪو ان جو بهترين نتيجو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/Europe/Men_1955.html |titel=Men Volleyball European IV Championship 1955 Bucuresti (ROU) - 15-25.06 Winner Czechoslovakia (2nd) |abruf=2022-05-04}}</ref> 1958ع ۾ اها 11هين ۽ 1967ع ۾ 13هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=266&PID=572 |titel=Competition |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم جي واحد [[مردن جي والي بال عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] شرڪت 1962ع ۾ ٿي، جتي اها 16هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/World/Men_1962.html |titel=Men Volleyball V World Championship 1962 Moskva (URS) - 12-26.10 Winner Soviet Union |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== وزن کڻڻ ۽ ايٿليٽڪس ==== [[وزن کڻڻ]] البانيا جي سڀ کان ڪامياب انفرادي راندين مان هڪ آهي. 2022ع تائين البانيائي رانديگر [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ 33 تمغا کٽي چڪا هئا، جن ۾ نو سون، 12 چاندي ۽ 12 برونز شامل هئا. [[2021ع عالمي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ [[بريڪن چاليا]] مجموعي طور چانديءَ جو تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ عالمي چيمپيئن شپ ۾ تاريخي ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://shqiptarja.com/lajm/boterori-i-peshengritjes-briken-calja-fiton-medalje-te-arte-ne-stilin-e-shkeputjes |titel=Botërori i peshëngritjes, Briken Calja bën historinë! Fiton medalje të artë në stilin e shkëputjes |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> ڀونوچ سمنڊ وارين راندين ۾ پڻ البانيائي وزن کڻندڙ ملڪ جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان رهيا آهن، جن 2022ع تائين ڪيترائي سون، چاندي ۽ برونز تمغا کٽيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/lojerat-mesdhetare-erkand-qerimaj-fiton-medaljen-e-argjend-ne-shkeputje/ |titel=Lojërat Mesdhetare, Erkand Qerimaj fiton medaljen e argjend në shkëputje |werk=Opinion.al |datum=2022-07-02 |sprache=sq |abruf=2025-02-12}}</ref> [[لوئيزا گيگا]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ايٿليٽس مان هڪ آهي. هن [[2022ع يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ عورتن جي 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ سون جو تمغو کٽي البانيا لاءِ يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ جو پهريون سون حاصل ڪيو. ==== ٻين راندين ==== [[باسڪيٽ بال]]، [[راندين واري فائرنگ]]، [[موٽر اسپورٽ]] ۽ [[سائيڪلنگ]] پڻ ملڪ ۾ مقبول آهن. موٽر اسپورٽ خاص طور 21هين صديءَ ۾ وڌندڙ مداح حاصل ڪيا آهن. [[ٽور آف البانيا]] نالي بين الاقوامي روڊ سائيڪل ريس 1925ع کان منعقد ٿيندي اچي ٿي. [[2025ع جيرو ڊي اٽاليا]] جي شروعات پڻ البانيا ۾ ٿي، جنهن ۾ دوريس کان ترانا تائين پهريون مرحلو، ترانا ۾ انفرادي ٽائيم ٽرائل ۽ ولورا ۽ [[البانيائي رويرا]] واري علائقي ۾ ٽيون مرحلو شامل هئا. ==== بين الاقوامي راندين جي ميزباني ==== [[1946ع بلقان ڪپ]] [[ترانا]] جي [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ البانيا، يوگوسلاويا، رومانيا ۽ بلغاريا جون قومي فٽبال ٽيمون شامل هيون. اهو البانيا جي ميزباني هيٺ پهرين اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن مان هڪ هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |titel=Ballkaniada 1946, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit |abruf=2022-05-04 |archiv-datum=2019-02-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190214075003/https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |offline=ja}}</ref> مئي 2022ع ۾ [[ترانا]] جي [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ۾ پهرين [[يوفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] جو فائنل کيڏيو ويو. البانيا 19 مئي کان 1 جون 2025ع تائين [[2025ع يوفا يورپي انڊر-17 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي. مقابلا ترانا، الباسان، روگوژينا ۽ دوريس ۾ ٿيا ۽ فائنل ۾ پرتگال فرانس کي 3–0 تان شڪست ڏئي چيمپيئن بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under17/news/0292-1c029385f70f-d952b036ddd1-1000--2025-u17-euro-finals-in-albania-tournament-information/ |title=2025 U17 EURO finals in Albania: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=15 May 2025 |access-date=7 September 2026}}</ref> البانيا ۽ [[سربيا]] گڏجي [[2027ع يوفا يورپي انڊر-21 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪندا. 16 ٽيمن وارو ٽورنامينٽ 16 جون کان 3 جولاءِ 2027ع تائين ٿيندو، جنهن جا چار ميدان البانيا ۽ چار سربيا ۾ هوندا؛ فائنل البانيا ۾ کيڏيو ويندو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/029c-1e7467265486-a90ea2fedfb2-1000--2027-under-21-euro-in-albania-and-serbia-tournament-inform/ |title=2027 Under 21 EURO in Albania and Serbia: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=5 August 2026 |access-date=7 September 2026}}</ref> 2013ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ 2013]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2022ع ۾ ٻيهر يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ اتي منعقد ٿي. === سرڪاري موڪلون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''البانيا جون سرڪاري موڪلون، 2026ع'''<ref>{{cite web |url=https://www.bankofalbania.org/Press/2026_Official_Bank_Holiday_Schedule/ |title=2026 Official Bank Holiday Schedule |publisher=[[بئنڪ آف البانيا]] |date=29 October 2025 |access-date=11 May 2026}}</ref> |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! موڪل ! البانيائي نالو ! 2026ع جي تاريخ ! وضاحت |- style="background:#fff4f4;" | [[نئون سال]] | ''Festat e Vitit të Ri'' | 1 ۽ 2 جنوري | نئين سال جون موڪلون |- | [[دِتا اي ويرس|اونهاري جو ڏينهن]] | ''Dita e Verës'' | 14 مارچ | روايتي بهاري ميلو |- style="background:#fff4f4;" | [[عيد الفطر]] | ''Dita e Bajramit të Madh (Fitër Bajrami)'' | 20 مارچ | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- | [[نوروز]] | ''Dita e Nevruzit'' | 22 مارچ | خاص طور [[بيڪتاشي]] برادريءَ جي اهم مذهبي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[ايسٽر]]، ڪيٿولڪ | ''Dita e Pashkës Katolike'' | 5 اپريل | ڪيٿولڪ عيسائي موڪل |- | [[ايسٽر]]، آرٿوڊڪس | ''Dita e Pashkës Ortodokse'' | 12 اپريل | آرٿوڊڪس عيسائي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[مزدورن جو عالمي ڏينهن]] | ''Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve'' | 1 مئي | مزدورن جو ڏينهن |- | [[عيد الاضحيٰ]] | ''Dita e Bajramit të Vogël (Kurban Bajrami)'' | 27 مئي | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- style="background:#fff4f4;" | [[مادر ٽريسا]] جي تقديس جو ڏينهن | ''Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës'' | 5 سيپٽمبر | مادر ٽريسا جي تقديس جي ياد |- | [[البانيا جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزادي ۽ جهنڊي جو ڏينهن]] | ''Dita e Pavarësisë dhe Festa e Flamurit'' | 28 نومبر | قومي ڏينهن؛ 1912ع جي آزاديءَ جي اعلان جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | آزاديءَ جو ڏينهن | ''Dita e Çlirimit'' | 29 نومبر | ٻي عالمي جنگ دوران فاشسٽ قبضي جي خاتمي جي ياد |- | قومي نوجوانن جو ڏينهن | ''Dita Kombëtare e Rinisë'' | 8 ڊسمبر | 1990ع جي شاگرد تحريڪ ۽ ڪميونسٽ نظام خلاف احتجاجن جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | [[ڪرسمس]] | ''Krishtlindjet'' | 25 ڊسمبر | عيسائي مذهبي موڪل |} <small>جيڪڏهن ڪا سرڪاري موڪل ڇنڇر يا آچر تي اچي ٿي تہ عام طور ان کان پوءِ ايندڙ سومر تي سرڪاري موڪل ڏني ويندي آهي.</small> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} m287nkfwadfe8ec0gh7x96r6os78hrs 410230 410229 2026-09-06T22:50:08Z Intisar Ali 8681 410230 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{Webarchiv |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |text=''ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ'' |wayback=20171004191020}}</ref> [[File:Albanian soldiers during an exercise.jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |titel=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |hrsg=Southeast European Times |datum=2008-08-21 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archiv-datum=2014-10-17 |abruf=2012-12-18}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |titel=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |werk=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |datum=2015-09-14 |abruf=2019-09-22}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |titel=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |werk=[[Reuters]] |datum=2017-10-02 |sprache=en |abruf=2020-08-11}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |titel=البانيا – قتل |werk=Knoema |abruf=2020-05-31}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |titel=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> ! حملا<ref>{{Internetquelle |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |titel=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |hrsg=Knoema |sprache=en |abruf=2017-10-04}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{Internetquelle |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |titel=باهه کان تحفظ |hrsg=Ministria e Brendshme |datum=2020 |sprache=sq |abruf=2022-03-21}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{Internetquelle |autor=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |titel=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |titelerg=جدول 1.13: 2010–2019ع دوران ملڪن جي فائر سروسز جا اهلڪار ۽ سامان |hrsg=[[CTIF]] |datum=2021 |format=PDF |abruf=2022-01-22}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{Internetquelle |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |titel=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |sprache=al |abruf=2026-08-28}}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |titel=Länder-Info Albanien ÖAMTC |werk=oeamtc.at |sprache=de-AT |abruf=2022-12-26}}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |titel=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways. |werk=Invest in Albania |datum=2016-06-22 |sprache=en |abruf=2016-10-06}}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |titel=Railway network at the end of the year (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |titel=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |text=Shekulli Online: ''Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës'' |wayback=20100330225242}}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |titel=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |werk=Opinion.al |datum=2019-02-24 |sprache=sq |abruf=2019-08-12}}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{Literatur |Autor=Arian Avrazi, Meri Kumbe, Mikaela Minga, Shpend Bengu, Vasil S. Tole, Jonida Çunga, Nirvana Lazi |Hrsg=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |Titel=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |Verlag=Publicita |Ort=Tirana |Datum=2014 |ISBN=978-9928-4196-8-2 |Kapitel=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |Seiten=28–30}}</ref><ref name="ah152_zhagolli">{{Literatur |Autor=Jochen Blanken |Hrsg=Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft |Titel=Interview mit Agron Zhagolli |Sammelwerk=Albanische Hefte |Nummer=2 |Ort=Bochum |Datum=2015 |ISSN=0930-1437 |Seiten=16–18}}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{Literatur |Autor=Pirro Miso |Hrsg=Walter Raunig |Titel=Die albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |Verlag=Museum für Völkerkunde München |Ort=München |Datum=2001 |ISBN=3-9807561-2-2 |Seiten=178–181}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{Literatur |Autor=Ramadan Sokoli |Hrsg=Werner Daum |Titel=Albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |Verlag=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |Ort=München und Innsbruck |Datum=1998 |ISBN=3-7016-2461-5 |Seiten=198–202}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{Internetquelle |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |titel=K'cimi dancing of Tropojë |werk=UNESCO |datum=2024 |sprache=en |abruf=2024-12-15}}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.albania.al/sq/ |titel=Albania – On Your Own Way |sprache=en |abruf=2016-01-22 |archiv-datum=2016-01-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |titel=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |werk=whc.unesco.org |sprache=en |abruf=2020-06-12}}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Bruce Williams |Hrsg=Anikó Imre |Titel=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |Sammelwerk=A Companion to Eastern European Cinemas |Verlag=John Wiley & Sons |Ort=Chichester |Datum=2012 |ISBN=978-1-4443-3725-9 |Kommentar=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas}}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> === رانديون === البانيا [[يوفا]]، [[فيفا]] ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جو ميمبر آهي. {{Main|اولمپڪ راندين ۾ البانيا}} البانيا پهريون ڀيرو [[1972ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1972ع ۾ ميونخ]] ۾ [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ ايندڙ چار اونهاري وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو نه ورتو، جن مان 1980ع ۽ 1984ع واريون رانديون سياسي بائيڪاٽن سان لاڳاپيل هيون. البانيا [[1992ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1992ع جي بارسلونا اولمپڪس]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ لڳاتار اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. البانيائي رانديگر خاص طور [[ترڻ]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[وزن کڻڻ]]، [[راندين واري فائرنگ]] ۽ [[ڪشتي]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. 2006ع ۾ البانيا پهريون ڀيرو [[سياري واريون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي. [[File:Wrestling at the 2024 Summer Olympics – Men's freestyle 74 kg Award Ceremony.jpg|thumb|[[چيرمين واليئف]] 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ مردن جي 74 ڪلوگرام فري اسٽائل ڪشتي جي تمغن واري تقريب دوران؛ هن البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو]] البانيا جي اولمپڪ تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[2024ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|پيرس 2024ع]] ۾ آيو، جڏهن [[چيرمين واليئف]] مردن جي 74 ڪلو فري اسٽائل ڪشتي ۾ برونز تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-uzbekistans-jamalov-wins-freestyle-gold-2024-08-10/ |title=Wrestling-Motoki adds to Japan's gold rush in Paris |work=[[Reuters]] |date=10 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان هڪ ڏينهن پوءِ [[اسلام دودائيف]] مردن جي 65 ڪلو فري اسٽائل ۾ ٻيو برونز تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-japans-kiyooka-wins-mens-65kg-freestyle-gold-2024-08-11/ |title=Wrestling-'Lion' king Kiyooka and Kagami underline Japan's mat mastery in Paris |work=[[Reuters]] |date=11 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان اڳ البانيا جا اهم اولمپڪ نتيجا [[اليريان سولي]] جو [[2000ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|سڊني 2000ع]] ۾ وچولي وزن ۾ پنجون نمبر ۽ [[بريڪن چاليا]] جو [[2016ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ريو 2016ع]] ۾ پنجون ۽ [[2020ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ٽوڪيو 2020ع]] ۾ چوٿون نمبر هئا؛ ٽوڪيو ۾ هو برونز تمغي کان رڳو هڪ ڪلوگرام پري رهيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://euronews.al/al/sport/2021/07/28/tokio-2020-briken-calja-e-mbyll-i-katerti-nje-kilogram-larg-medaljes-se-pare-per-shqiperine/ |titel=Tokio 2020, Briken Calja e mbyll i katërti, medalja e parë për Shqipërinë 1 kg larg |werk=Euronews Albania |datum=2021-07-28 |sprache=sq |abruf=2021-07-31}}</ref> البانيا [[ڀونوچ سمنڊ واريون رانديون|ڀونوچ سمنڊ وارين راندين]] ۾ پهريون ڀيرو 1987ع ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ درجنين تمغا حاصل ڪري چڪو آهي. 1987ع جي لاذقيه راندين ۾ البانيا جون عورتون والي بال ۽ باسڪيٽ بال ۾ سون جا تمغا کٽي ملڪ جي سڀ کان نمايان شروعاتي ڪاميابين مان هڪ حاصل ڪئي، جڏهن تہ [[ڪرسٽي روبو]] راندين واري فائرنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://cijm.org.gr/wp-content/uploads/2016/06/JM1987.pdf |titel=Affiche officielle des JM de Lattaquié 1987 {{!}} 1987 LATTAQUIÉ (SYR), (11/25 Septembre) |werk=cijm.org.gr |format=PDF |sprache=fr |abruf=2024-07-02}}</ref> [[اسپيشل اولمپڪس البانيا]] 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي. ==== فٽبال ==== [[File:Air Albania Stadium.jpg|thumb|[[ايئر البانيا اسٽيڊيم]]، ترانا؛ قومي ٽيم جو اهم گهر ميدان]] [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. اعليٰ قومي ليگ [[ڪاتيگوريا سپريوري]] آهي. [[ڪي ايف ترانا]] تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ڪلبن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ايف ڪي پارتيزاني ترانا]] 1970ع ۾ [[بلقان ڪپ]] کٽيو. يورپي ڪلب مقابلن ۾ البانيائي ڪلبن پڻ ڪڏهن ڪڏهن نمايان نتيجا حاصل ڪيا آهن. [[ڪي ايف ترانا]]، جيڪو اڳ ''17 Nëntori Tirana'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ يورپي چيمپيئن ڪلبز ڪپ جي آخري 16 مرحلي تائين پهتو. [[ڪي ايس فلامورتاري ولورا]] [[1987–88 يوفا ڪپ]] ۾ آخري 16 تائين پهتو، جتي [[ايف سي بارسلونا]] خلاف ٻئي ليگ ۾ فتح باوجود مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿيو. [[ڪي ايف اسڪيندربيو ڪورچا]] 2015ع ۾ پهريون البانيائي ڪلب بڻيو جيڪو [[يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي پلي آف مرحلي تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |autor=Florian Schimak |url=https://amp.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1508/Artikel/fk-skenderbeu-die-goldene-aera-playoffs-dinamo-zagreb.html |titel=Die goldene Ära: FK Skenderbeu Korca im Porträt |werk=amp.spox.com |datum=2015-08-19 |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ڪلب پوءِ [[2015–16 يوفا يوروپا ليگ]] جي گروپ مرحلي ۾ کيڏيو ۽ [[2017–18 يوفا يوروپا ليگ]] لاءِ پڻ گروپ مرحلي تائين پهتو. [[البانيا قومي فٽبال ٽيم]] جي شروعاتي اهم ڪاميابين ۾ [[1946ع بلقان ڪپ]] جي فتح شامل آهي. ٽيم [[1964ع يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] جي ڪواليفائنگ ۾ ڊينمارڪ خلاف ٻئي ليگ ۾ 1–0 جي فتح حاصل ڪئي، پر مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿي وئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.panorama.com.al/sport/shqiperia-ne-fazen-finale-nuk-eshte-hera-e-pare/ |titel=Shqipëria në fazën finale? Nuk është hera e parë! |werk=panorama.com.al |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا پهريون ڀيرو [[يوفا يورو 2016]] جي فائنل ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو.<ref>{{Internetquelle |autor=deutschlandfunk.de |url=https://www.deutschlandfunk.de/fussball-albanien-jubelt-nach-erfolgreicher-em-qualifikation-100.html |titel=Fußball - Albanien jubelt nach erfolgreicher EM-Qualifikation |werk=deutschlandfunk.de |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس خلاف شروعاتي ٻه ميچون هارائڻ کان پوءِ رومانيا کي 1–0 تان شڪست ڏني، پر گروپ مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي.<ref>{{Literatur |Titel=EM 2016: Albanien besiegt Rumänien |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2016-06-19 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/fussball/em-2016-albanien-besiegt-rumaenien-a-1098520.html |Abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا ٻيهر [[يوفا يورو 2024]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جيڪو ملڪ جي تاريخ ۾ ٻيون يورپي چيمپيئن شپ فائنلز هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0286-193531eba9a8-763890f6436d-1000--who-has-qualified-for-uefa-euro-2024/ |title=Who has qualified for UEFA EURO 2024? |publisher=[[UEFA]] |date=6 June 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> جرمني ۾ ٿيل ٽورنامينٽ ۾ البانيا [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|اٽلي]]، [[ڪروشيا قومي فٽبال ٽيم|ڪروشيا]] ۽ [[اسپين قومي فٽبال ٽيم|اسپين]] سان گروپ ۾ شامل هو. [[البانيا انڊر-21 قومي فٽبال ٽيم]] جي سڀ کان نمايان نتيجن مان [[1984ع يوفا انڊر-21 يورپي چيمپيئن شپ]] جي ڪوارٽر فائنل تائين رسائي شامل آهي. ٽيم ڪواليفائنگ ۾ اولهه جرمني، آسٽريا ۽ ترڪي کي پوئتي ڇڏيو، پر ڪوارٽر فائنل ۾ اٽلي خلاف ٻنهي ميچن ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{Internetquelle |autor=Erik Garin |url=https://www.rsssf.org/tablese/eur-u21-84.html |titel=Europe U-21 Championship 1984 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2018-12-20 |sprache=en |abruf=2024-07-02}}</ref> ان کان اڳ البانيا جي انڊر-21 ٽيم 1978ع ۽ 1981ع ۾ بلقان نوجوان چيمپيئن شپ پڻ کٽي هئي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta, Erik Garin, Fatjon Pandoski |url=https://www.rsssf.org/tablesb/balkan-u23.html#77 |titel=Balkan Youth Championship 1968-1981 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2006-01-21 |sprache=en |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== والي بال ==== [[والي بال]] خاص طور سوشلسٽ دور ۾ ملڪ ۾ تمام گهڻو مقبول هو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |titel=Historia e volejbollit/ Dikur „sport borgjez“, Dinamo emri emblemë që nuk ekziston më! |werk=afp.al |hrsg=Albanian Free Press |datum=2019-05-20 |sprache=sq |abruf=2024-07-02 |archiv-datum=2024-02-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240228064705/https://afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |offline=ja}}</ref> [[ڪي ايس ڊينامو ترانا]] جي عورتن واري ٽيم 1979–80ع جي يورپي چيمپيئنز ڪپ جي آخري مرحلي ۾ چوٿين ۽ 1989–90ع ۾ ٽئين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/pallavolo/ |titel=Albanian Volley in International Field |werk=giovanniarmillotta.it |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> 1986–87ع ۾ اها [[سي اي وي ڪپ]] جي فائنل تائين پڻ پهتي.<ref>{{Internetquelle |url=https://women.volleybox.net/de/women-cev-cup-1986-87-o7200 |titel=CEV Cup 1986/87: Klassifizierung |werk=Volleybox Damen |sprache=de |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[1991ع عورتن جي يورپي والي بال چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ 11هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=292&PID=615 |titel=1990/1991 Senior European Championships Women |werk=Confédération Européenne de Volleyball |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا مردن جي قومي والي بال ٽيم]] ٽي ڀيرا يورپي چيمپيئن شپ ۾ کيڏي آهي. 1955ع ۾ ٽيم ڏهين نمبر تي رهي، جيڪو ان جو بهترين نتيجو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/Europe/Men_1955.html |titel=Men Volleyball European IV Championship 1955 Bucuresti (ROU) - 15-25.06 Winner Czechoslovakia (2nd) |abruf=2022-05-04}}</ref> 1958ع ۾ اها 11هين ۽ 1967ع ۾ 13هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=266&PID=572 |titel=Competition |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم جي واحد [[مردن جي والي بال عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] شرڪت 1962ع ۾ ٿي، جتي اها 16هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/World/Men_1962.html |titel=Men Volleyball V World Championship 1962 Moskva (URS) - 12-26.10 Winner Soviet Union |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== وزن کڻڻ ۽ ايٿليٽڪس ==== [[وزن کڻڻ]] البانيا جي سڀ کان ڪامياب انفرادي راندين مان هڪ آهي. 2022ع تائين البانيائي رانديگر [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ 33 تمغا کٽي چڪا هئا، جن ۾ نو سون، 12 چاندي ۽ 12 برونز شامل هئا. [[2021ع عالمي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ [[بريڪن چاليا]] مجموعي طور چانديءَ جو تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ عالمي چيمپيئن شپ ۾ تاريخي ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://shqiptarja.com/lajm/boterori-i-peshengritjes-briken-calja-fiton-medalje-te-arte-ne-stilin-e-shkeputjes |titel=Botërori i peshëngritjes, Briken Calja bën historinë! Fiton medalje të artë në stilin e shkëputjes |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> ڀونوچ سمنڊ وارين راندين ۾ پڻ البانيائي وزن کڻندڙ ملڪ جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان رهيا آهن، جن 2022ع تائين ڪيترائي سون، چاندي ۽ برونز تمغا کٽيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/lojerat-mesdhetare-erkand-qerimaj-fiton-medaljen-e-argjend-ne-shkeputje/ |titel=Lojërat Mesdhetare, Erkand Qerimaj fiton medaljen e argjend në shkëputje |werk=Opinion.al |datum=2022-07-02 |sprache=sq |abruf=2025-02-12}}</ref> [[لوئيزا گيگا]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ايٿليٽس مان هڪ آهي. هن [[2022ع يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ عورتن جي 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ سون جو تمغو کٽي البانيا لاءِ يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ جو پهريون سون حاصل ڪيو. ==== ٻيون رانديون ==== [[باسڪيٽ بال]]، [[راندين واري فائرنگ]]، [[موٽر اسپورٽ]] ۽ [[سائيڪلنگ]] پڻ ملڪ ۾ مقبول آهن. موٽر اسپورٽ خاص طور 21هين صديءَ ۾ وڌندڙ مداح حاصل ڪيا آهن. [[ٽور آف البانيا]] نالي بين الاقوامي روڊ سائيڪل ريس 1925ع کان منعقد ٿيندي اچي ٿي. [[2025ع جيرو ڊي اٽاليا]] جي شروعات پڻ البانيا ۾ ٿي، جنهن ۾ دوريس کان ترانا تائين پهريون مرحلو، ترانا ۾ انفرادي ٽائيم ٽرائل ۽ ولورا ۽ [[البانيائي رويرا]] واري علائقي ۾ ٽيون مرحلو شامل هئا. ==== بين الاقوامي راندين جي ميزباني ==== [[1946ع بلقان ڪپ]] [[ترانا]] جي [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ البانيا، يوگوسلاويا، رومانيا ۽ بلغاريا جون قومي فٽبال ٽيمون شامل هيون. اهو البانيا جي ميزباني هيٺ پهرين اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن مان هڪ هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |titel=Ballkaniada 1946, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit |abruf=2022-05-04 |archiv-datum=2019-02-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190214075003/https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |offline=ja}}</ref> مئي 2022ع ۾ [[ترانا]] جي [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ۾ پهرين [[يوفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] جو فائنل کيڏيو ويو. البانيا 19 مئي کان 1 جون 2025ع تائين [[2025ع يوفا يورپي انڊر-17 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي. مقابلا ترانا، الباسان، روگوژينا ۽ دوريس ۾ ٿيا ۽ فائنل ۾ پرتگال فرانس کي 3–0 تان شڪست ڏئي چيمپيئن بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under17/news/0292-1c029385f70f-d952b036ddd1-1000--2025-u17-euro-finals-in-albania-tournament-information/ |title=2025 U17 EURO finals in Albania: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=15 May 2025 |access-date=7 September 2026}}</ref> البانيا ۽ [[سربيا]] گڏجي [[2027ع يوفا يورپي انڊر-21 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪندا. 16 ٽيمن وارو ٽورنامينٽ 16 جون کان 3 جولاءِ 2027ع تائين ٿيندو، جنهن جا چار ميدان البانيا ۽ چار سربيا ۾ هوندا؛ فائنل البانيا ۾ کيڏيو ويندو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/029c-1e7467265486-a90ea2fedfb2-1000--2027-under-21-euro-in-albania-and-serbia-tournament-inform/ |title=2027 Under 21 EURO in Albania and Serbia: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=5 August 2026 |access-date=7 September 2026}}</ref> 2013ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ 2013]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2022ع ۾ ٻيهر يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ اتي منعقد ٿي. === سرڪاري موڪلون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''البانيا جون سرڪاري موڪلون، 2026ع'''<ref>{{cite web |url=https://www.bankofalbania.org/Press/2026_Official_Bank_Holiday_Schedule/ |title=2026 Official Bank Holiday Schedule |publisher=[[بئنڪ آف البانيا]] |date=29 October 2025 |access-date=11 May 2026}}</ref> |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! موڪل ! البانيائي نالو ! 2026ع جي تاريخ ! وضاحت |- style="background:#fff4f4;" | [[نئون سال]] | ''Festat e Vitit të Ri'' | 1 ۽ 2 جنوري | نئين سال جون موڪلون |- | [[دِتا اي ويرس|اونهاري جو ڏينهن]] | ''Dita e Verës'' | 14 مارچ | روايتي بهاري ميلو |- style="background:#fff4f4;" | [[عيد الفطر]] | ''Dita e Bajramit të Madh (Fitër Bajrami)'' | 20 مارچ | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- | [[نوروز]] | ''Dita e Nevruzit'' | 22 مارچ | خاص طور [[بيڪتاشي]] برادريءَ جي اهم مذهبي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[ايسٽر]]، ڪيٿولڪ | ''Dita e Pashkës Katolike'' | 5 اپريل | ڪيٿولڪ عيسائي موڪل |- | [[ايسٽر]]، آرٿوڊڪس | ''Dita e Pashkës Ortodokse'' | 12 اپريل | آرٿوڊڪس عيسائي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[مزدورن جو عالمي ڏينهن]] | ''Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve'' | 1 مئي | مزدورن جو ڏينهن |- | [[عيد الاضحيٰ]] | ''Dita e Bajramit të Vogël (Kurban Bajrami)'' | 27 مئي | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- style="background:#fff4f4;" | [[مادر ٽريسا]] جي تقديس جو ڏينهن | ''Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës'' | 5 سيپٽمبر | مادر ٽريسا جي تقديس جي ياد |- | [[البانيا جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزادي ۽ جهنڊي جو ڏينهن]] | ''Dita e Pavarësisë dhe Festa e Flamurit'' | 28 نومبر | قومي ڏينهن؛ 1912ع جي آزاديءَ جي اعلان جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | آزاديءَ جو ڏينهن | ''Dita e Çlirimit'' | 29 نومبر | ٻي عالمي جنگ دوران فاشسٽ قبضي جي خاتمي جي ياد |- | قومي نوجوانن جو ڏينهن | ''Dita Kombëtare e Rinisë'' | 8 ڊسمبر | 1990ع جي شاگرد تحريڪ ۽ ڪميونسٽ نظام خلاف احتجاجن جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | [[ڪرسمس]] | ''Krishtlindjet'' | 25 ڊسمبر | عيسائي مذهبي موڪل |} <small>جيڪڏهن ڪا سرڪاري موڪل ڇنڇر يا آچر تي اچي ٿي تہ عام طور ان کان پوءِ ايندڙ سومر تي سرڪاري موڪل ڏني ويندي آهي.</small> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 4w4t7m4gkpg96e5f6p7ckj455zzifkz 410231 410230 2026-09-06T22:55:22Z Intisar Ali 8681 /* سلامتي */ 410231 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{cite web |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |title=ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004191020/http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |archive-date=4 آڪٽوبر 2017 |language=sq}}</ref> [[File:Albanian soldiers at Combined Resolve II (14118327839).jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار 2014ع ۾ ''Combined Resolve II'' فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |title=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |publisher=Southeast European Times |date=21 آگسٽ 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archive-date=17 آڪٽوبر 2014 |url-status=dead |access-date=18 ڊسمبر 2012}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |title=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |website=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |date=14 سيپٽمبر 2015 |language=de |access-date=22 سيپٽمبر 2019}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |title=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |work=[[Reuters]] |date=2 آڪٽوبر 2017 |language=en |access-date=11 آگسٽ 2020}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{cite web |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |title=البانيا – قتل |website=Knoema |language=de |access-date=31 مئي 2020}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |title=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> ! حملا<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |title=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{cite web |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |title=باهه کان تحفظ |publisher=Ministria e Brendshme |date=2020 |language=sq |access-date=21 مارچ 2022}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{cite web |author1=Nikolai Brushlinsky |author2=Marty Ahrens |author3=Sergei Sokolov |author4=Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |title=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |publisher=[[CTIF]] |date=2021 |format=PDF |access-date=22 جنوري 2022}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{Internetquelle |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |titel=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |sprache=al |abruf=2026-08-28}}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |titel=Länder-Info Albanien ÖAMTC |werk=oeamtc.at |sprache=de-AT |abruf=2022-12-26}}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |titel=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways. |werk=Invest in Albania |datum=2016-06-22 |sprache=en |abruf=2016-10-06}}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |titel=Railway network at the end of the year (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |titel=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |hrsg=INSTAT |format=XLS |sprache=en |abruf=2014-09-15 |archiv-datum=2014-07-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |text=Shekulli Online: ''Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës'' |wayback=20100330225242}}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |titel=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |werk=Opinion.al |datum=2019-02-24 |sprache=sq |abruf=2019-08-12}}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{Literatur |Autor=Arian Avrazi, Meri Kumbe, Mikaela Minga, Shpend Bengu, Vasil S. Tole, Jonida Çunga, Nirvana Lazi |Hrsg=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |Titel=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |Verlag=Publicita |Ort=Tirana |Datum=2014 |ISBN=978-9928-4196-8-2 |Kapitel=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |Seiten=28–30}}</ref><ref name="ah152_zhagolli">{{Literatur |Autor=Jochen Blanken |Hrsg=Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft |Titel=Interview mit Agron Zhagolli |Sammelwerk=Albanische Hefte |Nummer=2 |Ort=Bochum |Datum=2015 |ISSN=0930-1437 |Seiten=16–18}}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{Literatur |Autor=Pirro Miso |Hrsg=Walter Raunig |Titel=Die albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |Verlag=Museum für Völkerkunde München |Ort=München |Datum=2001 |ISBN=3-9807561-2-2 |Seiten=178–181}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{Literatur |Autor=Ramadan Sokoli |Hrsg=Werner Daum |Titel=Albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |Verlag=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |Ort=München und Innsbruck |Datum=1998 |ISBN=3-7016-2461-5 |Seiten=198–202}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{Internetquelle |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |titel=K'cimi dancing of Tropojë |werk=UNESCO |datum=2024 |sprache=en |abruf=2024-12-15}}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.albania.al/sq/ |titel=Albania – On Your Own Way |sprache=en |abruf=2016-01-22 |archiv-datum=2016-01-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |titel=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |werk=whc.unesco.org |sprache=en |abruf=2020-06-12}}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Bruce Williams |Hrsg=Anikó Imre |Titel=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |Sammelwerk=A Companion to Eastern European Cinemas |Verlag=John Wiley & Sons |Ort=Chichester |Datum=2012 |ISBN=978-1-4443-3725-9 |Kommentar=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas}}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> === رانديون === البانيا [[يوفا]]، [[فيفا]] ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جو ميمبر آهي. {{Main|اولمپڪ راندين ۾ البانيا}} البانيا پهريون ڀيرو [[1972ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1972ع ۾ ميونخ]] ۾ [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ ايندڙ چار اونهاري وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو نه ورتو، جن مان 1980ع ۽ 1984ع واريون رانديون سياسي بائيڪاٽن سان لاڳاپيل هيون. البانيا [[1992ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1992ع جي بارسلونا اولمپڪس]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ لڳاتار اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. البانيائي رانديگر خاص طور [[ترڻ]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[وزن کڻڻ]]، [[راندين واري فائرنگ]] ۽ [[ڪشتي]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. 2006ع ۾ البانيا پهريون ڀيرو [[سياري واريون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي. [[File:Wrestling at the 2024 Summer Olympics – Men's freestyle 74 kg Award Ceremony.jpg|thumb|[[چيرمين واليئف]] 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ مردن جي 74 ڪلوگرام فري اسٽائل ڪشتي جي تمغن واري تقريب دوران؛ هن البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو]] البانيا جي اولمپڪ تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[2024ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|پيرس 2024ع]] ۾ آيو، جڏهن [[چيرمين واليئف]] مردن جي 74 ڪلو فري اسٽائل ڪشتي ۾ برونز تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-uzbekistans-jamalov-wins-freestyle-gold-2024-08-10/ |title=Wrestling-Motoki adds to Japan's gold rush in Paris |work=[[Reuters]] |date=10 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان هڪ ڏينهن پوءِ [[اسلام دودائيف]] مردن جي 65 ڪلو فري اسٽائل ۾ ٻيو برونز تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-japans-kiyooka-wins-mens-65kg-freestyle-gold-2024-08-11/ |title=Wrestling-'Lion' king Kiyooka and Kagami underline Japan's mat mastery in Paris |work=[[Reuters]] |date=11 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان اڳ البانيا جا اهم اولمپڪ نتيجا [[اليريان سولي]] جو [[2000ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|سڊني 2000ع]] ۾ وچولي وزن ۾ پنجون نمبر ۽ [[بريڪن چاليا]] جو [[2016ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ريو 2016ع]] ۾ پنجون ۽ [[2020ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ٽوڪيو 2020ع]] ۾ چوٿون نمبر هئا؛ ٽوڪيو ۾ هو برونز تمغي کان رڳو هڪ ڪلوگرام پري رهيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://euronews.al/al/sport/2021/07/28/tokio-2020-briken-calja-e-mbyll-i-katerti-nje-kilogram-larg-medaljes-se-pare-per-shqiperine/ |titel=Tokio 2020, Briken Calja e mbyll i katërti, medalja e parë për Shqipërinë 1 kg larg |werk=Euronews Albania |datum=2021-07-28 |sprache=sq |abruf=2021-07-31}}</ref> البانيا [[ڀونوچ سمنڊ واريون رانديون|ڀونوچ سمنڊ وارين راندين]] ۾ پهريون ڀيرو 1987ع ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ درجنين تمغا حاصل ڪري چڪو آهي. 1987ع جي لاذقيه راندين ۾ البانيا جون عورتون والي بال ۽ باسڪيٽ بال ۾ سون جا تمغا کٽي ملڪ جي سڀ کان نمايان شروعاتي ڪاميابين مان هڪ حاصل ڪئي، جڏهن تہ [[ڪرسٽي روبو]] راندين واري فائرنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://cijm.org.gr/wp-content/uploads/2016/06/JM1987.pdf |titel=Affiche officielle des JM de Lattaquié 1987 {{!}} 1987 LATTAQUIÉ (SYR), (11/25 Septembre) |werk=cijm.org.gr |format=PDF |sprache=fr |abruf=2024-07-02}}</ref> [[اسپيشل اولمپڪس البانيا]] 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي. ==== فٽبال ==== [[File:Air Albania Stadium.jpg|thumb|[[ايئر البانيا اسٽيڊيم]]، ترانا؛ قومي ٽيم جو اهم گهر ميدان]] [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. اعليٰ قومي ليگ [[ڪاتيگوريا سپريوري]] آهي. [[ڪي ايف ترانا]] تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ڪلبن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ايف ڪي پارتيزاني ترانا]] 1970ع ۾ [[بلقان ڪپ]] کٽيو. يورپي ڪلب مقابلن ۾ البانيائي ڪلبن پڻ ڪڏهن ڪڏهن نمايان نتيجا حاصل ڪيا آهن. [[ڪي ايف ترانا]]، جيڪو اڳ ''17 Nëntori Tirana'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ يورپي چيمپيئن ڪلبز ڪپ جي آخري 16 مرحلي تائين پهتو. [[ڪي ايس فلامورتاري ولورا]] [[1987–88 يوفا ڪپ]] ۾ آخري 16 تائين پهتو، جتي [[ايف سي بارسلونا]] خلاف ٻئي ليگ ۾ فتح باوجود مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿيو. [[ڪي ايف اسڪيندربيو ڪورچا]] 2015ع ۾ پهريون البانيائي ڪلب بڻيو جيڪو [[يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي پلي آف مرحلي تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |autor=Florian Schimak |url=https://amp.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1508/Artikel/fk-skenderbeu-die-goldene-aera-playoffs-dinamo-zagreb.html |titel=Die goldene Ära: FK Skenderbeu Korca im Porträt |werk=amp.spox.com |datum=2015-08-19 |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ڪلب پوءِ [[2015–16 يوفا يوروپا ليگ]] جي گروپ مرحلي ۾ کيڏيو ۽ [[2017–18 يوفا يوروپا ليگ]] لاءِ پڻ گروپ مرحلي تائين پهتو. [[البانيا قومي فٽبال ٽيم]] جي شروعاتي اهم ڪاميابين ۾ [[1946ع بلقان ڪپ]] جي فتح شامل آهي. ٽيم [[1964ع يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] جي ڪواليفائنگ ۾ ڊينمارڪ خلاف ٻئي ليگ ۾ 1–0 جي فتح حاصل ڪئي، پر مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿي وئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.panorama.com.al/sport/shqiperia-ne-fazen-finale-nuk-eshte-hera-e-pare/ |titel=Shqipëria në fazën finale? Nuk është hera e parë! |werk=panorama.com.al |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا پهريون ڀيرو [[يوفا يورو 2016]] جي فائنل ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو.<ref>{{Internetquelle |autor=deutschlandfunk.de |url=https://www.deutschlandfunk.de/fussball-albanien-jubelt-nach-erfolgreicher-em-qualifikation-100.html |titel=Fußball - Albanien jubelt nach erfolgreicher EM-Qualifikation |werk=deutschlandfunk.de |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس خلاف شروعاتي ٻه ميچون هارائڻ کان پوءِ رومانيا کي 1–0 تان شڪست ڏني، پر گروپ مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي.<ref>{{Literatur |Titel=EM 2016: Albanien besiegt Rumänien |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2016-06-19 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/fussball/em-2016-albanien-besiegt-rumaenien-a-1098520.html |Abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا ٻيهر [[يوفا يورو 2024]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جيڪو ملڪ جي تاريخ ۾ ٻيون يورپي چيمپيئن شپ فائنلز هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0286-193531eba9a8-763890f6436d-1000--who-has-qualified-for-uefa-euro-2024/ |title=Who has qualified for UEFA EURO 2024? |publisher=[[UEFA]] |date=6 June 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> جرمني ۾ ٿيل ٽورنامينٽ ۾ البانيا [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|اٽلي]]، [[ڪروشيا قومي فٽبال ٽيم|ڪروشيا]] ۽ [[اسپين قومي فٽبال ٽيم|اسپين]] سان گروپ ۾ شامل هو. [[البانيا انڊر-21 قومي فٽبال ٽيم]] جي سڀ کان نمايان نتيجن مان [[1984ع يوفا انڊر-21 يورپي چيمپيئن شپ]] جي ڪوارٽر فائنل تائين رسائي شامل آهي. ٽيم ڪواليفائنگ ۾ اولهه جرمني، آسٽريا ۽ ترڪي کي پوئتي ڇڏيو، پر ڪوارٽر فائنل ۾ اٽلي خلاف ٻنهي ميچن ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{Internetquelle |autor=Erik Garin |url=https://www.rsssf.org/tablese/eur-u21-84.html |titel=Europe U-21 Championship 1984 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2018-12-20 |sprache=en |abruf=2024-07-02}}</ref> ان کان اڳ البانيا جي انڊر-21 ٽيم 1978ع ۽ 1981ع ۾ بلقان نوجوان چيمپيئن شپ پڻ کٽي هئي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta, Erik Garin, Fatjon Pandoski |url=https://www.rsssf.org/tablesb/balkan-u23.html#77 |titel=Balkan Youth Championship 1968-1981 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2006-01-21 |sprache=en |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== والي بال ==== [[والي بال]] خاص طور سوشلسٽ دور ۾ ملڪ ۾ تمام گهڻو مقبول هو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |titel=Historia e volejbollit/ Dikur „sport borgjez“, Dinamo emri emblemë që nuk ekziston më! |werk=afp.al |hrsg=Albanian Free Press |datum=2019-05-20 |sprache=sq |abruf=2024-07-02 |archiv-datum=2024-02-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240228064705/https://afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |offline=ja}}</ref> [[ڪي ايس ڊينامو ترانا]] جي عورتن واري ٽيم 1979–80ع جي يورپي چيمپيئنز ڪپ جي آخري مرحلي ۾ چوٿين ۽ 1989–90ع ۾ ٽئين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/pallavolo/ |titel=Albanian Volley in International Field |werk=giovanniarmillotta.it |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> 1986–87ع ۾ اها [[سي اي وي ڪپ]] جي فائنل تائين پڻ پهتي.<ref>{{Internetquelle |url=https://women.volleybox.net/de/women-cev-cup-1986-87-o7200 |titel=CEV Cup 1986/87: Klassifizierung |werk=Volleybox Damen |sprache=de |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[1991ع عورتن جي يورپي والي بال چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ 11هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=292&PID=615 |titel=1990/1991 Senior European Championships Women |werk=Confédération Européenne de Volleyball |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا مردن جي قومي والي بال ٽيم]] ٽي ڀيرا يورپي چيمپيئن شپ ۾ کيڏي آهي. 1955ع ۾ ٽيم ڏهين نمبر تي رهي، جيڪو ان جو بهترين نتيجو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/Europe/Men_1955.html |titel=Men Volleyball European IV Championship 1955 Bucuresti (ROU) - 15-25.06 Winner Czechoslovakia (2nd) |abruf=2022-05-04}}</ref> 1958ع ۾ اها 11هين ۽ 1967ع ۾ 13هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=266&PID=572 |titel=Competition |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم جي واحد [[مردن جي والي بال عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] شرڪت 1962ع ۾ ٿي، جتي اها 16هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/World/Men_1962.html |titel=Men Volleyball V World Championship 1962 Moskva (URS) - 12-26.10 Winner Soviet Union |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== وزن کڻڻ ۽ ايٿليٽڪس ==== [[وزن کڻڻ]] البانيا جي سڀ کان ڪامياب انفرادي راندين مان هڪ آهي. 2022ع تائين البانيائي رانديگر [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ 33 تمغا کٽي چڪا هئا، جن ۾ نو سون، 12 چاندي ۽ 12 برونز شامل هئا. [[2021ع عالمي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ [[بريڪن چاليا]] مجموعي طور چانديءَ جو تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ عالمي چيمپيئن شپ ۾ تاريخي ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://shqiptarja.com/lajm/boterori-i-peshengritjes-briken-calja-fiton-medalje-te-arte-ne-stilin-e-shkeputjes |titel=Botërori i peshëngritjes, Briken Calja bën historinë! Fiton medalje të artë në stilin e shkëputjes |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> ڀونوچ سمنڊ وارين راندين ۾ پڻ البانيائي وزن کڻندڙ ملڪ جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان رهيا آهن، جن 2022ع تائين ڪيترائي سون، چاندي ۽ برونز تمغا کٽيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/lojerat-mesdhetare-erkand-qerimaj-fiton-medaljen-e-argjend-ne-shkeputje/ |titel=Lojërat Mesdhetare, Erkand Qerimaj fiton medaljen e argjend në shkëputje |werk=Opinion.al |datum=2022-07-02 |sprache=sq |abruf=2025-02-12}}</ref> [[لوئيزا گيگا]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ايٿليٽس مان هڪ آهي. هن [[2022ع يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ عورتن جي 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ سون جو تمغو کٽي البانيا لاءِ يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ جو پهريون سون حاصل ڪيو. ==== ٻيون رانديون ==== [[باسڪيٽ بال]]، [[راندين واري فائرنگ]]، [[موٽر اسپورٽ]] ۽ [[سائيڪلنگ]] پڻ ملڪ ۾ مقبول آهن. موٽر اسپورٽ خاص طور 21هين صديءَ ۾ وڌندڙ مداح حاصل ڪيا آهن. [[ٽور آف البانيا]] نالي بين الاقوامي روڊ سائيڪل ريس 1925ع کان منعقد ٿيندي اچي ٿي. [[2025ع جيرو ڊي اٽاليا]] جي شروعات پڻ البانيا ۾ ٿي، جنهن ۾ دوريس کان ترانا تائين پهريون مرحلو، ترانا ۾ انفرادي ٽائيم ٽرائل ۽ ولورا ۽ [[البانيائي رويرا]] واري علائقي ۾ ٽيون مرحلو شامل هئا. ==== بين الاقوامي راندين جي ميزباني ==== [[1946ع بلقان ڪپ]] [[ترانا]] جي [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ البانيا، يوگوسلاويا، رومانيا ۽ بلغاريا جون قومي فٽبال ٽيمون شامل هيون. اهو البانيا جي ميزباني هيٺ پهرين اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن مان هڪ هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |titel=Ballkaniada 1946, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit |abruf=2022-05-04 |archiv-datum=2019-02-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190214075003/https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |offline=ja}}</ref> مئي 2022ع ۾ [[ترانا]] جي [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ۾ پهرين [[يوفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] جو فائنل کيڏيو ويو. البانيا 19 مئي کان 1 جون 2025ع تائين [[2025ع يوفا يورپي انڊر-17 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي. مقابلا ترانا، الباسان، روگوژينا ۽ دوريس ۾ ٿيا ۽ فائنل ۾ پرتگال فرانس کي 3–0 تان شڪست ڏئي چيمپيئن بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under17/news/0292-1c029385f70f-d952b036ddd1-1000--2025-u17-euro-finals-in-albania-tournament-information/ |title=2025 U17 EURO finals in Albania: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=15 May 2025 |access-date=7 September 2026}}</ref> البانيا ۽ [[سربيا]] گڏجي [[2027ع يوفا يورپي انڊر-21 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪندا. 16 ٽيمن وارو ٽورنامينٽ 16 جون کان 3 جولاءِ 2027ع تائين ٿيندو، جنهن جا چار ميدان البانيا ۽ چار سربيا ۾ هوندا؛ فائنل البانيا ۾ کيڏيو ويندو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/029c-1e7467265486-a90ea2fedfb2-1000--2027-under-21-euro-in-albania-and-serbia-tournament-inform/ |title=2027 Under 21 EURO in Albania and Serbia: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=5 August 2026 |access-date=7 September 2026}}</ref> 2013ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ 2013]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2022ع ۾ ٻيهر يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ اتي منعقد ٿي. === سرڪاري موڪلون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''البانيا جون سرڪاري موڪلون، 2026ع'''<ref>{{cite web |url=https://www.bankofalbania.org/Press/2026_Official_Bank_Holiday_Schedule/ |title=2026 Official Bank Holiday Schedule |publisher=[[بئنڪ آف البانيا]] |date=29 October 2025 |access-date=11 May 2026}}</ref> |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! موڪل ! البانيائي نالو ! 2026ع جي تاريخ ! وضاحت |- style="background:#fff4f4;" | [[نئون سال]] | ''Festat e Vitit të Ri'' | 1 ۽ 2 جنوري | نئين سال جون موڪلون |- | [[دِتا اي ويرس|اونهاري جو ڏينهن]] | ''Dita e Verës'' | 14 مارچ | روايتي بهاري ميلو |- style="background:#fff4f4;" | [[عيد الفطر]] | ''Dita e Bajramit të Madh (Fitër Bajrami)'' | 20 مارچ | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- | [[نوروز]] | ''Dita e Nevruzit'' | 22 مارچ | خاص طور [[بيڪتاشي]] برادريءَ جي اهم مذهبي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[ايسٽر]]، ڪيٿولڪ | ''Dita e Pashkës Katolike'' | 5 اپريل | ڪيٿولڪ عيسائي موڪل |- | [[ايسٽر]]، آرٿوڊڪس | ''Dita e Pashkës Ortodokse'' | 12 اپريل | آرٿوڊڪس عيسائي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[مزدورن جو عالمي ڏينهن]] | ''Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve'' | 1 مئي | مزدورن جو ڏينهن |- | [[عيد الاضحيٰ]] | ''Dita e Bajramit të Vogël (Kurban Bajrami)'' | 27 مئي | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- style="background:#fff4f4;" | [[مادر ٽريسا]] جي تقديس جو ڏينهن | ''Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës'' | 5 سيپٽمبر | مادر ٽريسا جي تقديس جي ياد |- | [[البانيا جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزادي ۽ جهنڊي جو ڏينهن]] | ''Dita e Pavarësisë dhe Festa e Flamurit'' | 28 نومبر | قومي ڏينهن؛ 1912ع جي آزاديءَ جي اعلان جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | آزاديءَ جو ڏينهن | ''Dita e Çlirimit'' | 29 نومبر | ٻي عالمي جنگ دوران فاشسٽ قبضي جي خاتمي جي ياد |- | قومي نوجوانن جو ڏينهن | ''Dita Kombëtare e Rinisë'' | 8 ڊسمبر | 1990ع جي شاگرد تحريڪ ۽ ڪميونسٽ نظام خلاف احتجاجن جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | [[ڪرسمس]] | ''Krishtlindjet'' | 25 ڊسمبر | عيسائي مذهبي موڪل |} <small>جيڪڏهن ڪا سرڪاري موڪل ڇنڇر يا آچر تي اچي ٿي تہ عام طور ان کان پوءِ ايندڙ سومر تي سرڪاري موڪل ڏني ويندي آهي.</small> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} l4intz8cy82egkrb8d5s0c7q025uqgs 410232 410231 2026-09-06T22:57:16Z Intisar Ali 8681 /* آمدورفت */ 410232 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{cite web |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |title=ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004191020/http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |archive-date=4 آڪٽوبر 2017 |language=sq}}</ref> [[File:Albanian soldiers at Combined Resolve II (14118327839).jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار 2014ع ۾ ''Combined Resolve II'' فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |title=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |publisher=Southeast European Times |date=21 آگسٽ 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archive-date=17 آڪٽوبر 2014 |url-status=dead |access-date=18 ڊسمبر 2012}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |title=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |website=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |date=14 سيپٽمبر 2015 |language=de |access-date=22 سيپٽمبر 2019}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |title=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |work=[[Reuters]] |date=2 آڪٽوبر 2017 |language=en |access-date=11 آگسٽ 2020}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{cite web |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |title=البانيا – قتل |website=Knoema |language=de |access-date=31 مئي 2020}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |title=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> ! حملا<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |title=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{cite web |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |title=باهه کان تحفظ |publisher=Ministria e Brendshme |date=2020 |language=sq |access-date=21 مارچ 2022}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{cite web |author1=Nikolai Brushlinsky |author2=Marty Ahrens |author3=Sergei Sokolov |author4=Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |title=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |publisher=[[CTIF]] |date=2021 |format=PDF |access-date=22 جنوري 2022}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |title=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |language=sq |access-date=28 آگسٽ 2026 }}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |title=Länder-Info Albanien ÖAMTC |website=ÖAMTC |language=de-AT |access-date=26 ڊسمبر 2022 }}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |title=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways |website=Invest in Albania |date=22 جون 2016 |language=en |access-date=6 آڪٽوبر 2016 }}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |title=Railway network at the end of the year (1993–2013) |publisher=INSTAT |format=XLS |language=en |access-date=15 سيپٽمبر 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |archive-date=29 جولاءِ 2014 |url-status=dead }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |title=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |publisher=INSTAT |format=XLS |language=en |access-date=15 سيپٽمبر 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |archive-date=29 جولاءِ 2014 |url-status=dead }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |title=Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës |website=Shekulli Online |language=sq |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330225242/http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |archive-date=30 مارچ 2010 |url-status=dead }}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |title=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |website=Opinion.al |date=24 فيبروري 2019 |language=sq |access-date=12 آگسٽ 2019 }}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{Literatur |Autor=Arian Avrazi, Meri Kumbe, Mikaela Minga, Shpend Bengu, Vasil S. Tole, Jonida Çunga, Nirvana Lazi |Hrsg=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |Titel=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |Verlag=Publicita |Ort=Tirana |Datum=2014 |ISBN=978-9928-4196-8-2 |Kapitel=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |Seiten=28–30}}</ref><ref name="ah152_zhagolli">{{Literatur |Autor=Jochen Blanken |Hrsg=Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft |Titel=Interview mit Agron Zhagolli |Sammelwerk=Albanische Hefte |Nummer=2 |Ort=Bochum |Datum=2015 |ISSN=0930-1437 |Seiten=16–18}}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{Literatur |Autor=Pirro Miso |Hrsg=Walter Raunig |Titel=Die albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |Verlag=Museum für Völkerkunde München |Ort=München |Datum=2001 |ISBN=3-9807561-2-2 |Seiten=178–181}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{Literatur |Autor=Ramadan Sokoli |Hrsg=Werner Daum |Titel=Albanische Volksmusik |Sammelwerk=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |Verlag=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |Ort=München und Innsbruck |Datum=1998 |ISBN=3-7016-2461-5 |Seiten=198–202}}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{Internetquelle |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |titel=K'cimi dancing of Tropojë |werk=UNESCO |datum=2024 |sprache=en |abruf=2024-12-15}}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.albania.al/sq/ |titel=Albania – On Your Own Way |sprache=en |abruf=2016-01-22 |archiv-datum=2016-01-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |offline=ja |archiv-bot=2026-06-23 04:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |titel=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |werk=whc.unesco.org |sprache=en |abruf=2020-06-12}}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Bruce Williams |Hrsg=Anikó Imre |Titel=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |Sammelwerk=A Companion to Eastern European Cinemas |Verlag=John Wiley & Sons |Ort=Chichester |Datum=2012 |ISBN=978-1-4443-3725-9 |Kommentar=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas}}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> === رانديون === البانيا [[يوفا]]، [[فيفا]] ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جو ميمبر آهي. {{Main|اولمپڪ راندين ۾ البانيا}} البانيا پهريون ڀيرو [[1972ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1972ع ۾ ميونخ]] ۾ [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ ايندڙ چار اونهاري وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو نه ورتو، جن مان 1980ع ۽ 1984ع واريون رانديون سياسي بائيڪاٽن سان لاڳاپيل هيون. البانيا [[1992ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1992ع جي بارسلونا اولمپڪس]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ لڳاتار اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. البانيائي رانديگر خاص طور [[ترڻ]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[وزن کڻڻ]]، [[راندين واري فائرنگ]] ۽ [[ڪشتي]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. 2006ع ۾ البانيا پهريون ڀيرو [[سياري واريون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي. [[File:Wrestling at the 2024 Summer Olympics – Men's freestyle 74 kg Award Ceremony.jpg|thumb|[[چيرمين واليئف]] 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ مردن جي 74 ڪلوگرام فري اسٽائل ڪشتي جي تمغن واري تقريب دوران؛ هن البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو]] البانيا جي اولمپڪ تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[2024ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|پيرس 2024ع]] ۾ آيو، جڏهن [[چيرمين واليئف]] مردن جي 74 ڪلو فري اسٽائل ڪشتي ۾ برونز تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-uzbekistans-jamalov-wins-freestyle-gold-2024-08-10/ |title=Wrestling-Motoki adds to Japan's gold rush in Paris |work=[[Reuters]] |date=10 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان هڪ ڏينهن پوءِ [[اسلام دودائيف]] مردن جي 65 ڪلو فري اسٽائل ۾ ٻيو برونز تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-japans-kiyooka-wins-mens-65kg-freestyle-gold-2024-08-11/ |title=Wrestling-'Lion' king Kiyooka and Kagami underline Japan's mat mastery in Paris |work=[[Reuters]] |date=11 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان اڳ البانيا جا اهم اولمپڪ نتيجا [[اليريان سولي]] جو [[2000ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|سڊني 2000ع]] ۾ وچولي وزن ۾ پنجون نمبر ۽ [[بريڪن چاليا]] جو [[2016ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ريو 2016ع]] ۾ پنجون ۽ [[2020ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ٽوڪيو 2020ع]] ۾ چوٿون نمبر هئا؛ ٽوڪيو ۾ هو برونز تمغي کان رڳو هڪ ڪلوگرام پري رهيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://euronews.al/al/sport/2021/07/28/tokio-2020-briken-calja-e-mbyll-i-katerti-nje-kilogram-larg-medaljes-se-pare-per-shqiperine/ |titel=Tokio 2020, Briken Calja e mbyll i katërti, medalja e parë për Shqipërinë 1 kg larg |werk=Euronews Albania |datum=2021-07-28 |sprache=sq |abruf=2021-07-31}}</ref> البانيا [[ڀونوچ سمنڊ واريون رانديون|ڀونوچ سمنڊ وارين راندين]] ۾ پهريون ڀيرو 1987ع ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ درجنين تمغا حاصل ڪري چڪو آهي. 1987ع جي لاذقيه راندين ۾ البانيا جون عورتون والي بال ۽ باسڪيٽ بال ۾ سون جا تمغا کٽي ملڪ جي سڀ کان نمايان شروعاتي ڪاميابين مان هڪ حاصل ڪئي، جڏهن تہ [[ڪرسٽي روبو]] راندين واري فائرنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://cijm.org.gr/wp-content/uploads/2016/06/JM1987.pdf |titel=Affiche officielle des JM de Lattaquié 1987 {{!}} 1987 LATTAQUIÉ (SYR), (11/25 Septembre) |werk=cijm.org.gr |format=PDF |sprache=fr |abruf=2024-07-02}}</ref> [[اسپيشل اولمپڪس البانيا]] 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي. ==== فٽبال ==== [[File:Air Albania Stadium.jpg|thumb|[[ايئر البانيا اسٽيڊيم]]، ترانا؛ قومي ٽيم جو اهم گهر ميدان]] [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. اعليٰ قومي ليگ [[ڪاتيگوريا سپريوري]] آهي. [[ڪي ايف ترانا]] تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ڪلبن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ايف ڪي پارتيزاني ترانا]] 1970ع ۾ [[بلقان ڪپ]] کٽيو. يورپي ڪلب مقابلن ۾ البانيائي ڪلبن پڻ ڪڏهن ڪڏهن نمايان نتيجا حاصل ڪيا آهن. [[ڪي ايف ترانا]]، جيڪو اڳ ''17 Nëntori Tirana'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ يورپي چيمپيئن ڪلبز ڪپ جي آخري 16 مرحلي تائين پهتو. [[ڪي ايس فلامورتاري ولورا]] [[1987–88 يوفا ڪپ]] ۾ آخري 16 تائين پهتو، جتي [[ايف سي بارسلونا]] خلاف ٻئي ليگ ۾ فتح باوجود مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿيو. [[ڪي ايف اسڪيندربيو ڪورچا]] 2015ع ۾ پهريون البانيائي ڪلب بڻيو جيڪو [[يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي پلي آف مرحلي تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |autor=Florian Schimak |url=https://amp.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1508/Artikel/fk-skenderbeu-die-goldene-aera-playoffs-dinamo-zagreb.html |titel=Die goldene Ära: FK Skenderbeu Korca im Porträt |werk=amp.spox.com |datum=2015-08-19 |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ڪلب پوءِ [[2015–16 يوفا يوروپا ليگ]] جي گروپ مرحلي ۾ کيڏيو ۽ [[2017–18 يوفا يوروپا ليگ]] لاءِ پڻ گروپ مرحلي تائين پهتو. [[البانيا قومي فٽبال ٽيم]] جي شروعاتي اهم ڪاميابين ۾ [[1946ع بلقان ڪپ]] جي فتح شامل آهي. ٽيم [[1964ع يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] جي ڪواليفائنگ ۾ ڊينمارڪ خلاف ٻئي ليگ ۾ 1–0 جي فتح حاصل ڪئي، پر مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿي وئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.panorama.com.al/sport/shqiperia-ne-fazen-finale-nuk-eshte-hera-e-pare/ |titel=Shqipëria në fazën finale? Nuk është hera e parë! |werk=panorama.com.al |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا پهريون ڀيرو [[يوفا يورو 2016]] جي فائنل ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو.<ref>{{Internetquelle |autor=deutschlandfunk.de |url=https://www.deutschlandfunk.de/fussball-albanien-jubelt-nach-erfolgreicher-em-qualifikation-100.html |titel=Fußball - Albanien jubelt nach erfolgreicher EM-Qualifikation |werk=deutschlandfunk.de |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس خلاف شروعاتي ٻه ميچون هارائڻ کان پوءِ رومانيا کي 1–0 تان شڪست ڏني، پر گروپ مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي.<ref>{{Literatur |Titel=EM 2016: Albanien besiegt Rumänien |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2016-06-19 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/fussball/em-2016-albanien-besiegt-rumaenien-a-1098520.html |Abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا ٻيهر [[يوفا يورو 2024]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جيڪو ملڪ جي تاريخ ۾ ٻيون يورپي چيمپيئن شپ فائنلز هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0286-193531eba9a8-763890f6436d-1000--who-has-qualified-for-uefa-euro-2024/ |title=Who has qualified for UEFA EURO 2024? |publisher=[[UEFA]] |date=6 June 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> جرمني ۾ ٿيل ٽورنامينٽ ۾ البانيا [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|اٽلي]]، [[ڪروشيا قومي فٽبال ٽيم|ڪروشيا]] ۽ [[اسپين قومي فٽبال ٽيم|اسپين]] سان گروپ ۾ شامل هو. [[البانيا انڊر-21 قومي فٽبال ٽيم]] جي سڀ کان نمايان نتيجن مان [[1984ع يوفا انڊر-21 يورپي چيمپيئن شپ]] جي ڪوارٽر فائنل تائين رسائي شامل آهي. ٽيم ڪواليفائنگ ۾ اولهه جرمني، آسٽريا ۽ ترڪي کي پوئتي ڇڏيو، پر ڪوارٽر فائنل ۾ اٽلي خلاف ٻنهي ميچن ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{Internetquelle |autor=Erik Garin |url=https://www.rsssf.org/tablese/eur-u21-84.html |titel=Europe U-21 Championship 1984 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2018-12-20 |sprache=en |abruf=2024-07-02}}</ref> ان کان اڳ البانيا جي انڊر-21 ٽيم 1978ع ۽ 1981ع ۾ بلقان نوجوان چيمپيئن شپ پڻ کٽي هئي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta, Erik Garin, Fatjon Pandoski |url=https://www.rsssf.org/tablesb/balkan-u23.html#77 |titel=Balkan Youth Championship 1968-1981 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2006-01-21 |sprache=en |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== والي بال ==== [[والي بال]] خاص طور سوشلسٽ دور ۾ ملڪ ۾ تمام گهڻو مقبول هو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |titel=Historia e volejbollit/ Dikur „sport borgjez“, Dinamo emri emblemë që nuk ekziston më! |werk=afp.al |hrsg=Albanian Free Press |datum=2019-05-20 |sprache=sq |abruf=2024-07-02 |archiv-datum=2024-02-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240228064705/https://afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |offline=ja}}</ref> [[ڪي ايس ڊينامو ترانا]] جي عورتن واري ٽيم 1979–80ع جي يورپي چيمپيئنز ڪپ جي آخري مرحلي ۾ چوٿين ۽ 1989–90ع ۾ ٽئين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/pallavolo/ |titel=Albanian Volley in International Field |werk=giovanniarmillotta.it |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> 1986–87ع ۾ اها [[سي اي وي ڪپ]] جي فائنل تائين پڻ پهتي.<ref>{{Internetquelle |url=https://women.volleybox.net/de/women-cev-cup-1986-87-o7200 |titel=CEV Cup 1986/87: Klassifizierung |werk=Volleybox Damen |sprache=de |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[1991ع عورتن جي يورپي والي بال چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ 11هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=292&PID=615 |titel=1990/1991 Senior European Championships Women |werk=Confédération Européenne de Volleyball |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا مردن جي قومي والي بال ٽيم]] ٽي ڀيرا يورپي چيمپيئن شپ ۾ کيڏي آهي. 1955ع ۾ ٽيم ڏهين نمبر تي رهي، جيڪو ان جو بهترين نتيجو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/Europe/Men_1955.html |titel=Men Volleyball European IV Championship 1955 Bucuresti (ROU) - 15-25.06 Winner Czechoslovakia (2nd) |abruf=2022-05-04}}</ref> 1958ع ۾ اها 11هين ۽ 1967ع ۾ 13هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=266&PID=572 |titel=Competition |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم جي واحد [[مردن جي والي بال عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] شرڪت 1962ع ۾ ٿي، جتي اها 16هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/World/Men_1962.html |titel=Men Volleyball V World Championship 1962 Moskva (URS) - 12-26.10 Winner Soviet Union |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== وزن کڻڻ ۽ ايٿليٽڪس ==== [[وزن کڻڻ]] البانيا جي سڀ کان ڪامياب انفرادي راندين مان هڪ آهي. 2022ع تائين البانيائي رانديگر [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ 33 تمغا کٽي چڪا هئا، جن ۾ نو سون، 12 چاندي ۽ 12 برونز شامل هئا. [[2021ع عالمي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ [[بريڪن چاليا]] مجموعي طور چانديءَ جو تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ عالمي چيمپيئن شپ ۾ تاريخي ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://shqiptarja.com/lajm/boterori-i-peshengritjes-briken-calja-fiton-medalje-te-arte-ne-stilin-e-shkeputjes |titel=Botërori i peshëngritjes, Briken Calja bën historinë! Fiton medalje të artë në stilin e shkëputjes |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> ڀونوچ سمنڊ وارين راندين ۾ پڻ البانيائي وزن کڻندڙ ملڪ جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان رهيا آهن، جن 2022ع تائين ڪيترائي سون، چاندي ۽ برونز تمغا کٽيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/lojerat-mesdhetare-erkand-qerimaj-fiton-medaljen-e-argjend-ne-shkeputje/ |titel=Lojërat Mesdhetare, Erkand Qerimaj fiton medaljen e argjend në shkëputje |werk=Opinion.al |datum=2022-07-02 |sprache=sq |abruf=2025-02-12}}</ref> [[لوئيزا گيگا]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ايٿليٽس مان هڪ آهي. هن [[2022ع يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ عورتن جي 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ سون جو تمغو کٽي البانيا لاءِ يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ جو پهريون سون حاصل ڪيو. ==== ٻيون رانديون ==== [[باسڪيٽ بال]]، [[راندين واري فائرنگ]]، [[موٽر اسپورٽ]] ۽ [[سائيڪلنگ]] پڻ ملڪ ۾ مقبول آهن. موٽر اسپورٽ خاص طور 21هين صديءَ ۾ وڌندڙ مداح حاصل ڪيا آهن. [[ٽور آف البانيا]] نالي بين الاقوامي روڊ سائيڪل ريس 1925ع کان منعقد ٿيندي اچي ٿي. [[2025ع جيرو ڊي اٽاليا]] جي شروعات پڻ البانيا ۾ ٿي، جنهن ۾ دوريس کان ترانا تائين پهريون مرحلو، ترانا ۾ انفرادي ٽائيم ٽرائل ۽ ولورا ۽ [[البانيائي رويرا]] واري علائقي ۾ ٽيون مرحلو شامل هئا. ==== بين الاقوامي راندين جي ميزباني ==== [[1946ع بلقان ڪپ]] [[ترانا]] جي [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ البانيا، يوگوسلاويا، رومانيا ۽ بلغاريا جون قومي فٽبال ٽيمون شامل هيون. اهو البانيا جي ميزباني هيٺ پهرين اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن مان هڪ هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |titel=Ballkaniada 1946, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit |abruf=2022-05-04 |archiv-datum=2019-02-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190214075003/https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |offline=ja}}</ref> مئي 2022ع ۾ [[ترانا]] جي [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ۾ پهرين [[يوفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] جو فائنل کيڏيو ويو. البانيا 19 مئي کان 1 جون 2025ع تائين [[2025ع يوفا يورپي انڊر-17 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي. مقابلا ترانا، الباسان، روگوژينا ۽ دوريس ۾ ٿيا ۽ فائنل ۾ پرتگال فرانس کي 3–0 تان شڪست ڏئي چيمپيئن بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under17/news/0292-1c029385f70f-d952b036ddd1-1000--2025-u17-euro-finals-in-albania-tournament-information/ |title=2025 U17 EURO finals in Albania: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=15 May 2025 |access-date=7 September 2026}}</ref> البانيا ۽ [[سربيا]] گڏجي [[2027ع يوفا يورپي انڊر-21 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪندا. 16 ٽيمن وارو ٽورنامينٽ 16 جون کان 3 جولاءِ 2027ع تائين ٿيندو، جنهن جا چار ميدان البانيا ۽ چار سربيا ۾ هوندا؛ فائنل البانيا ۾ کيڏيو ويندو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/029c-1e7467265486-a90ea2fedfb2-1000--2027-under-21-euro-in-albania-and-serbia-tournament-inform/ |title=2027 Under 21 EURO in Albania and Serbia: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=5 August 2026 |access-date=7 September 2026}}</ref> 2013ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ 2013]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2022ع ۾ ٻيهر يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ اتي منعقد ٿي. === سرڪاري موڪلون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''البانيا جون سرڪاري موڪلون، 2026ع'''<ref>{{cite web |url=https://www.bankofalbania.org/Press/2026_Official_Bank_Holiday_Schedule/ |title=2026 Official Bank Holiday Schedule |publisher=[[بئنڪ آف البانيا]] |date=29 October 2025 |access-date=11 May 2026}}</ref> |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! موڪل ! البانيائي نالو ! 2026ع جي تاريخ ! وضاحت |- style="background:#fff4f4;" | [[نئون سال]] | ''Festat e Vitit të Ri'' | 1 ۽ 2 جنوري | نئين سال جون موڪلون |- | [[دِتا اي ويرس|اونهاري جو ڏينهن]] | ''Dita e Verës'' | 14 مارچ | روايتي بهاري ميلو |- style="background:#fff4f4;" | [[عيد الفطر]] | ''Dita e Bajramit të Madh (Fitër Bajrami)'' | 20 مارچ | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- | [[نوروز]] | ''Dita e Nevruzit'' | 22 مارچ | خاص طور [[بيڪتاشي]] برادريءَ جي اهم مذهبي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[ايسٽر]]، ڪيٿولڪ | ''Dita e Pashkës Katolike'' | 5 اپريل | ڪيٿولڪ عيسائي موڪل |- | [[ايسٽر]]، آرٿوڊڪس | ''Dita e Pashkës Ortodokse'' | 12 اپريل | آرٿوڊڪس عيسائي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[مزدورن جو عالمي ڏينهن]] | ''Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve'' | 1 مئي | مزدورن جو ڏينهن |- | [[عيد الاضحيٰ]] | ''Dita e Bajramit të Vogël (Kurban Bajrami)'' | 27 مئي | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- style="background:#fff4f4;" | [[مادر ٽريسا]] جي تقديس جو ڏينهن | ''Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës'' | 5 سيپٽمبر | مادر ٽريسا جي تقديس جي ياد |- | [[البانيا جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزادي ۽ جهنڊي جو ڏينهن]] | ''Dita e Pavarësisë dhe Festa e Flamurit'' | 28 نومبر | قومي ڏينهن؛ 1912ع جي آزاديءَ جي اعلان جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | آزاديءَ جو ڏينهن | ''Dita e Çlirimit'' | 29 نومبر | ٻي عالمي جنگ دوران فاشسٽ قبضي جي خاتمي جي ياد |- | قومي نوجوانن جو ڏينهن | ''Dita Kombëtare e Rinisë'' | 8 ڊسمبر | 1990ع جي شاگرد تحريڪ ۽ ڪميونسٽ نظام خلاف احتجاجن جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | [[ڪرسمس]] | ''Krishtlindjet'' | 25 ڊسمبر | عيسائي مذهبي موڪل |} <small>جيڪڏهن ڪا سرڪاري موڪل ڇنڇر يا آچر تي اچي ٿي تہ عام طور ان کان پوءِ ايندڙ سومر تي سرڪاري موڪل ڏني ويندي آهي.</small> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 0ick5r8ze9swlg6kqlag8rbxw2ua2jz 410233 410232 2026-09-06T23:02:55Z Intisar Ali 8681 410233 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{cite web |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |title=ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004191020/http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |archive-date=4 آڪٽوبر 2017 |language=sq}}</ref> [[File:Albanian soldiers at Combined Resolve II (14118327839).jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار 2014ع ۾ ''Combined Resolve II'' فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |title=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |publisher=Southeast European Times |date=21 آگسٽ 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archive-date=17 آڪٽوبر 2014 |url-status=dead |access-date=18 ڊسمبر 2012}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |title=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |website=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |date=14 سيپٽمبر 2015 |language=de |access-date=22 سيپٽمبر 2019}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |title=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |work=[[Reuters]] |date=2 آڪٽوبر 2017 |language=en |access-date=11 آگسٽ 2020}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{cite web |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |title=البانيا – قتل |website=Knoema |language=de |access-date=31 مئي 2020}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |title=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> ! حملا<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |title=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{cite web |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |title=باهه کان تحفظ |publisher=Ministria e Brendshme |date=2020 |language=sq |access-date=21 مارچ 2022}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{cite web |author1=Nikolai Brushlinsky |author2=Marty Ahrens |author3=Sergei Sokolov |author4=Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |title=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |publisher=[[CTIF]] |date=2021 |format=PDF |access-date=22 جنوري 2022}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |title=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |language=sq |access-date=28 آگسٽ 2026 }}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |title=Länder-Info Albanien ÖAMTC |website=ÖAMTC |language=de-AT |access-date=26 ڊسمبر 2022 }}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |title=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways |website=Invest in Albania |date=22 جون 2016 |language=en |access-date=6 آڪٽوبر 2016 }}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |title=Railway network at the end of the year (1993–2013) |publisher=INSTAT |format=XLS |language=en |access-date=15 سيپٽمبر 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |archive-date=29 جولاءِ 2014 |url-status=dead }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |title=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |publisher=INSTAT |format=XLS |language=en |access-date=15 سيپٽمبر 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |archive-date=29 جولاءِ 2014 |url-status=dead }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |title=Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës |website=Shekulli Online |language=sq |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330225242/http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |archive-date=30 مارچ 2010 |url-status=dead }}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |title=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |website=Opinion.al |date=24 فيبروري 2019 |language=sq |access-date=12 آگسٽ 2019 }}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{cite book |author1=Arian Avrazi |author2=Meri Kumbe |author3=Mikaela Minga |author4=Shpend Bengu |author5=Vasil S. Tole |author6=Jonida Çunga |author7=Nirvana Lazi |editor=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |title=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |publisher=Publicita |location=Tirana |year=2014 |isbn=978-9928-4196-8-2 |chapter=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |pages=28–30 }}</ref> <ref name="ah152_zhagolli">{{cite journal |author=Jochen Blanken |title=Interview mit Agron Zhagolli |journal=Albanische Hefte |issue=2 |location=Bochum |year=2015 |pages=16–18 |issn=0930-1437 }}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{cite book |author=Pirro Miso |editor=Walter Raunig |title=Die albanische Volksmusik |work=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |publisher=Museum für Völkerkunde München |location=München |year=2001 |isbn=3-9807561-2-2 |pages=178–181 }}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{cite book |author=Ramadan Sokoli |editor=Werner Daum |title=Albanische Volksmusik |work=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |publisher=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |location=München and Innsbruck |year=1998 |isbn=3-7016-2461-5 |pages=198–202 }}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |title=K'cimi dancing of Tropojë |website=[[يونيسڪو]] |publisher=[[يونيسڪو]] |year=2024 |language=en |access-date=15 ڊسمبر 2024 }}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.albania.al/sq/ |title=Albania – On Your Own Way |language=en |access-date=22 جنوري 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |archive-date=22 جنوري 2016 |url-status=dead }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |title=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=[[يونيسڪو]] |language=en |access-date=12 جون 2020 }}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |author=Bruce Williams |editor=Anikó Imre |chapter=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |title=A Companion to Eastern European Cinemas |publisher=John Wiley & Sons |location=Chichester |year=2012 |isbn=978-1-4443-3725-9 |series=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas }}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> === رانديون === البانيا [[يوفا]]، [[فيفا]] ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جو ميمبر آهي. {{Main|اولمپڪ راندين ۾ البانيا}} البانيا پهريون ڀيرو [[1972ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1972ع ۾ ميونخ]] ۾ [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ ايندڙ چار اونهاري وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو نه ورتو، جن مان 1980ع ۽ 1984ع واريون رانديون سياسي بائيڪاٽن سان لاڳاپيل هيون. البانيا [[1992ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1992ع جي بارسلونا اولمپڪس]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ لڳاتار اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. البانيائي رانديگر خاص طور [[ترڻ]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[وزن کڻڻ]]، [[راندين واري فائرنگ]] ۽ [[ڪشتي]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. 2006ع ۾ البانيا پهريون ڀيرو [[سياري واريون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي. [[File:Wrestling at the 2024 Summer Olympics – Men's freestyle 74 kg Award Ceremony.jpg|thumb|[[چيرمين واليئف]] 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ مردن جي 74 ڪلوگرام فري اسٽائل ڪشتي جي تمغن واري تقريب دوران؛ هن البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو]] البانيا جي اولمپڪ تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[2024ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|پيرس 2024ع]] ۾ آيو، جڏهن [[چيرمين واليئف]] مردن جي 74 ڪلو فري اسٽائل ڪشتي ۾ برونز تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-uzbekistans-jamalov-wins-freestyle-gold-2024-08-10/ |title=Wrestling-Motoki adds to Japan's gold rush in Paris |work=[[Reuters]] |date=10 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان هڪ ڏينهن پوءِ [[اسلام دودائيف]] مردن جي 65 ڪلو فري اسٽائل ۾ ٻيو برونز تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-japans-kiyooka-wins-mens-65kg-freestyle-gold-2024-08-11/ |title=Wrestling-'Lion' king Kiyooka and Kagami underline Japan's mat mastery in Paris |work=[[Reuters]] |date=11 August 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> ان کان اڳ البانيا جا اهم اولمپڪ نتيجا [[اليريان سولي]] جو [[2000ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|سڊني 2000ع]] ۾ وچولي وزن ۾ پنجون نمبر ۽ [[بريڪن چاليا]] جو [[2016ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ريو 2016ع]] ۾ پنجون ۽ [[2020ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ٽوڪيو 2020ع]] ۾ چوٿون نمبر هئا؛ ٽوڪيو ۾ هو برونز تمغي کان رڳو هڪ ڪلوگرام پري رهيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://euronews.al/al/sport/2021/07/28/tokio-2020-briken-calja-e-mbyll-i-katerti-nje-kilogram-larg-medaljes-se-pare-per-shqiperine/ |titel=Tokio 2020, Briken Calja e mbyll i katërti, medalja e parë për Shqipërinë 1 kg larg |werk=Euronews Albania |datum=2021-07-28 |sprache=sq |abruf=2021-07-31}}</ref> البانيا [[ڀونوچ سمنڊ واريون رانديون|ڀونوچ سمنڊ وارين راندين]] ۾ پهريون ڀيرو 1987ع ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ درجنين تمغا حاصل ڪري چڪو آهي. 1987ع جي لاذقيه راندين ۾ البانيا جون عورتون والي بال ۽ باسڪيٽ بال ۾ سون جا تمغا کٽي ملڪ جي سڀ کان نمايان شروعاتي ڪاميابين مان هڪ حاصل ڪئي، جڏهن تہ [[ڪرسٽي روبو]] راندين واري فائرنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{Internetquelle |url=https://cijm.org.gr/wp-content/uploads/2016/06/JM1987.pdf |titel=Affiche officielle des JM de Lattaquié 1987 {{!}} 1987 LATTAQUIÉ (SYR), (11/25 Septembre) |werk=cijm.org.gr |format=PDF |sprache=fr |abruf=2024-07-02}}</ref> [[اسپيشل اولمپڪس البانيا]] 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي. ==== فٽبال ==== [[File:Air Albania Stadium.jpg|thumb|[[ايئر البانيا اسٽيڊيم]]، ترانا؛ قومي ٽيم جو اهم گهر ميدان]] [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. اعليٰ قومي ليگ [[ڪاتيگوريا سپريوري]] آهي. [[ڪي ايف ترانا]] تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ڪلبن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ايف ڪي پارتيزاني ترانا]] 1970ع ۾ [[بلقان ڪپ]] کٽيو. يورپي ڪلب مقابلن ۾ البانيائي ڪلبن پڻ ڪڏهن ڪڏهن نمايان نتيجا حاصل ڪيا آهن. [[ڪي ايف ترانا]]، جيڪو اڳ ''17 Nëntori Tirana'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ يورپي چيمپيئن ڪلبز ڪپ جي آخري 16 مرحلي تائين پهتو. [[ڪي ايس فلامورتاري ولورا]] [[1987–88 يوفا ڪپ]] ۾ آخري 16 تائين پهتو، جتي [[ايف سي بارسلونا]] خلاف ٻئي ليگ ۾ فتح باوجود مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿيو. [[ڪي ايف اسڪيندربيو ڪورچا]] 2015ع ۾ پهريون البانيائي ڪلب بڻيو جيڪو [[يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي پلي آف مرحلي تائين پهتو.<ref>{{Internetquelle |autor=Florian Schimak |url=https://amp.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1508/Artikel/fk-skenderbeu-die-goldene-aera-playoffs-dinamo-zagreb.html |titel=Die goldene Ära: FK Skenderbeu Korca im Porträt |werk=amp.spox.com |datum=2015-08-19 |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ڪلب پوءِ [[2015–16 يوفا يوروپا ليگ]] جي گروپ مرحلي ۾ کيڏيو ۽ [[2017–18 يوفا يوروپا ليگ]] لاءِ پڻ گروپ مرحلي تائين پهتو. [[البانيا قومي فٽبال ٽيم]] جي شروعاتي اهم ڪاميابين ۾ [[1946ع بلقان ڪپ]] جي فتح شامل آهي. ٽيم [[1964ع يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] جي ڪواليفائنگ ۾ ڊينمارڪ خلاف ٻئي ليگ ۾ 1–0 جي فتح حاصل ڪئي، پر مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿي وئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.panorama.com.al/sport/shqiperia-ne-fazen-finale-nuk-eshte-hera-e-pare/ |titel=Shqipëria në fazën finale? Nuk është hera e parë! |werk=panorama.com.al |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا پهريون ڀيرو [[يوفا يورو 2016]] جي فائنل ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو.<ref>{{Internetquelle |autor=deutschlandfunk.de |url=https://www.deutschlandfunk.de/fussball-albanien-jubelt-nach-erfolgreicher-em-qualifikation-100.html |titel=Fußball - Albanien jubelt nach erfolgreicher EM-Qualifikation |werk=deutschlandfunk.de |sprache=de |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس خلاف شروعاتي ٻه ميچون هارائڻ کان پوءِ رومانيا کي 1–0 تان شڪست ڏني، پر گروپ مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي.<ref>{{Literatur |Titel=EM 2016: Albanien besiegt Rumänien |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2016-06-19 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/fussball/em-2016-albanien-besiegt-rumaenien-a-1098520.html |Abruf=2022-05-04}}</ref> البانيا ٻيهر [[يوفا يورو 2024]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جيڪو ملڪ جي تاريخ ۾ ٻيون يورپي چيمپيئن شپ فائنلز هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0286-193531eba9a8-763890f6436d-1000--who-has-qualified-for-uefa-euro-2024/ |title=Who has qualified for UEFA EURO 2024? |publisher=[[UEFA]] |date=6 June 2024 |access-date=7 September 2026}}</ref> جرمني ۾ ٿيل ٽورنامينٽ ۾ البانيا [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|اٽلي]]، [[ڪروشيا قومي فٽبال ٽيم|ڪروشيا]] ۽ [[اسپين قومي فٽبال ٽيم|اسپين]] سان گروپ ۾ شامل هو. [[البانيا انڊر-21 قومي فٽبال ٽيم]] جي سڀ کان نمايان نتيجن مان [[1984ع يوفا انڊر-21 يورپي چيمپيئن شپ]] جي ڪوارٽر فائنل تائين رسائي شامل آهي. ٽيم ڪواليفائنگ ۾ اولهه جرمني، آسٽريا ۽ ترڪي کي پوئتي ڇڏيو، پر ڪوارٽر فائنل ۾ اٽلي خلاف ٻنهي ميچن ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{Internetquelle |autor=Erik Garin |url=https://www.rsssf.org/tablese/eur-u21-84.html |titel=Europe U-21 Championship 1984 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2018-12-20 |sprache=en |abruf=2024-07-02}}</ref> ان کان اڳ البانيا جي انڊر-21 ٽيم 1978ع ۽ 1981ع ۾ بلقان نوجوان چيمپيئن شپ پڻ کٽي هئي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta, Erik Garin, Fatjon Pandoski |url=https://www.rsssf.org/tablesb/balkan-u23.html#77 |titel=Balkan Youth Championship 1968-1981 |werk=rsssf.org |hrsg=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |datum=2006-01-21 |sprache=en |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== والي بال ==== [[والي بال]] خاص طور سوشلسٽ دور ۾ ملڪ ۾ تمام گهڻو مقبول هو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |titel=Historia e volejbollit/ Dikur „sport borgjez“, Dinamo emri emblemë që nuk ekziston më! |werk=afp.al |hrsg=Albanian Free Press |datum=2019-05-20 |sprache=sq |abruf=2024-07-02 |archiv-datum=2024-02-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240228064705/https://afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |offline=ja}}</ref> [[ڪي ايس ڊينامو ترانا]] جي عورتن واري ٽيم 1979–80ع جي يورپي چيمپيئنز ڪپ جي آخري مرحلي ۾ چوٿين ۽ 1989–90ع ۾ ٽئين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Giovanni Armillotta |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/pallavolo/ |titel=Albanian Volley in International Field |werk=giovanniarmillotta.it |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> 1986–87ع ۾ اها [[سي اي وي ڪپ]] جي فائنل تائين پڻ پهتي.<ref>{{Internetquelle |url=https://women.volleybox.net/de/women-cev-cup-1986-87-o7200 |titel=CEV Cup 1986/87: Klassifizierung |werk=Volleybox Damen |sprache=de |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[1991ع عورتن جي يورپي والي بال چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ 11هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=292&PID=615 |titel=1990/1991 Senior European Championships Women |werk=Confédération Européenne de Volleyball |sprache=en |abruf=2022-01-09}}</ref> [[البانيا مردن جي قومي والي بال ٽيم]] ٽي ڀيرا يورپي چيمپيئن شپ ۾ کيڏي آهي. 1955ع ۾ ٽيم ڏهين نمبر تي رهي، جيڪو ان جو بهترين نتيجو آهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/Europe/Men_1955.html |titel=Men Volleyball European IV Championship 1955 Bucuresti (ROU) - 15-25.06 Winner Czechoslovakia (2nd) |abruf=2022-05-04}}</ref> 1958ع ۾ اها 11هين ۽ 1967ع ۾ 13هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=266&PID=572 |titel=Competition |abruf=2022-05-04}}</ref> ٽيم جي واحد [[مردن جي والي بال عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] شرڪت 1962ع ۾ ٿي، جتي اها 16هين نمبر تي رهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://todor66.com/volleyball/World/Men_1962.html |titel=Men Volleyball V World Championship 1962 Moskva (URS) - 12-26.10 Winner Soviet Union |abruf=2022-05-04}}</ref> ==== وزن کڻڻ ۽ ايٿليٽڪس ==== [[وزن کڻڻ]] البانيا جي سڀ کان ڪامياب انفرادي راندين مان هڪ آهي. 2022ع تائين البانيائي رانديگر [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ 33 تمغا کٽي چڪا هئا، جن ۾ نو سون، 12 چاندي ۽ 12 برونز شامل هئا. [[2021ع عالمي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ [[بريڪن چاليا]] مجموعي طور چانديءَ جو تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ عالمي چيمپيئن شپ ۾ تاريخي ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://shqiptarja.com/lajm/boterori-i-peshengritjes-briken-calja-fiton-medalje-te-arte-ne-stilin-e-shkeputjes |titel=Botërori i peshëngritjes, Briken Calja bën historinë! Fiton medalje të artë në stilin e shkëputjes |sprache=sq |abruf=2022-05-04}}</ref> ڀونوچ سمنڊ وارين راندين ۾ پڻ البانيائي وزن کڻندڙ ملڪ جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان رهيا آهن، جن 2022ع تائين ڪيترائي سون، چاندي ۽ برونز تمغا کٽيا.<ref>{{Internetquelle |url=https://opinion.al/lojerat-mesdhetare-erkand-qerimaj-fiton-medaljen-e-argjend-ne-shkeputje/ |titel=Lojërat Mesdhetare, Erkand Qerimaj fiton medaljen e argjend në shkëputje |werk=Opinion.al |datum=2022-07-02 |sprache=sq |abruf=2025-02-12}}</ref> [[لوئيزا گيگا]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ايٿليٽس مان هڪ آهي. هن [[2022ع يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ عورتن جي 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ سون جو تمغو کٽي البانيا لاءِ يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ جو پهريون سون حاصل ڪيو. ==== ٻيون رانديون ==== [[باسڪيٽ بال]]، [[راندين واري فائرنگ]]، [[موٽر اسپورٽ]] ۽ [[سائيڪلنگ]] پڻ ملڪ ۾ مقبول آهن. موٽر اسپورٽ خاص طور 21هين صديءَ ۾ وڌندڙ مداح حاصل ڪيا آهن. [[ٽور آف البانيا]] نالي بين الاقوامي روڊ سائيڪل ريس 1925ع کان منعقد ٿيندي اچي ٿي. [[2025ع جيرو ڊي اٽاليا]] جي شروعات پڻ البانيا ۾ ٿي، جنهن ۾ دوريس کان ترانا تائين پهريون مرحلو، ترانا ۾ انفرادي ٽائيم ٽرائل ۽ ولورا ۽ [[البانيائي رويرا]] واري علائقي ۾ ٽيون مرحلو شامل هئا. ==== بين الاقوامي راندين جي ميزباني ==== [[1946ع بلقان ڪپ]] [[ترانا]] جي [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ البانيا، يوگوسلاويا، رومانيا ۽ بلغاريا جون قومي فٽبال ٽيمون شامل هيون. اهو البانيا جي ميزباني هيٺ پهرين اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن مان هڪ هو.<ref>{{Internetquelle |url=https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |titel=Ballkaniada 1946, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit |abruf=2022-05-04 |archiv-datum=2019-02-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190214075003/https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |offline=ja}}</ref> مئي 2022ع ۾ [[ترانا]] جي [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ۾ پهرين [[يوفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] جو فائنل کيڏيو ويو. البانيا 19 مئي کان 1 جون 2025ع تائين [[2025ع يوفا يورپي انڊر-17 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي. مقابلا ترانا، الباسان، روگوژينا ۽ دوريس ۾ ٿيا ۽ فائنل ۾ پرتگال فرانس کي 3–0 تان شڪست ڏئي چيمپيئن بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under17/news/0292-1c029385f70f-d952b036ddd1-1000--2025-u17-euro-finals-in-albania-tournament-information/ |title=2025 U17 EURO finals in Albania: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=15 May 2025 |access-date=7 September 2026}}</ref> البانيا ۽ [[سربيا]] گڏجي [[2027ع يوفا يورپي انڊر-21 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪندا. 16 ٽيمن وارو ٽورنامينٽ 16 جون کان 3 جولاءِ 2027ع تائين ٿيندو، جنهن جا چار ميدان البانيا ۽ چار سربيا ۾ هوندا؛ فائنل البانيا ۾ کيڏيو ويندو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/029c-1e7467265486-a90ea2fedfb2-1000--2027-under-21-euro-in-albania-and-serbia-tournament-inform/ |title=2027 Under 21 EURO in Albania and Serbia: Tournament information |publisher=[[UEFA]] |date=5 August 2026 |access-date=7 September 2026}}</ref> 2013ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ 2013]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2022ع ۾ ٻيهر يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ اتي منعقد ٿي. === سرڪاري موڪلون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''البانيا جون سرڪاري موڪلون، 2026ع'''<ref>{{cite web |url=https://www.bankofalbania.org/Press/2026_Official_Bank_Holiday_Schedule/ |title=2026 Official Bank Holiday Schedule |publisher=[[بئنڪ آف البانيا]] |date=29 October 2025 |access-date=11 May 2026}}</ref> |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! موڪل ! البانيائي نالو ! 2026ع جي تاريخ ! وضاحت |- style="background:#fff4f4;" | [[نئون سال]] | ''Festat e Vitit të Ri'' | 1 ۽ 2 جنوري | نئين سال جون موڪلون |- | [[دِتا اي ويرس|اونهاري جو ڏينهن]] | ''Dita e Verës'' | 14 مارچ | روايتي بهاري ميلو |- style="background:#fff4f4;" | [[عيد الفطر]] | ''Dita e Bajramit të Madh (Fitër Bajrami)'' | 20 مارچ | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- | [[نوروز]] | ''Dita e Nevruzit'' | 22 مارچ | خاص طور [[بيڪتاشي]] برادريءَ جي اهم مذهبي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[ايسٽر]]، ڪيٿولڪ | ''Dita e Pashkës Katolike'' | 5 اپريل | ڪيٿولڪ عيسائي موڪل |- | [[ايسٽر]]، آرٿوڊڪس | ''Dita e Pashkës Ortodokse'' | 12 اپريل | آرٿوڊڪس عيسائي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[مزدورن جو عالمي ڏينهن]] | ''Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve'' | 1 مئي | مزدورن جو ڏينهن |- | [[عيد الاضحيٰ]] | ''Dita e Bajramit të Vogël (Kurban Bajrami)'' | 27 مئي | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- style="background:#fff4f4;" | [[مادر ٽريسا]] جي تقديس جو ڏينهن | ''Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës'' | 5 سيپٽمبر | مادر ٽريسا جي تقديس جي ياد |- | [[البانيا جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزادي ۽ جهنڊي جو ڏينهن]] | ''Dita e Pavarësisë dhe Festa e Flamurit'' | 28 نومبر | قومي ڏينهن؛ 1912ع جي آزاديءَ جي اعلان جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | آزاديءَ جو ڏينهن | ''Dita e Çlirimit'' | 29 نومبر | ٻي عالمي جنگ دوران فاشسٽ قبضي جي خاتمي جي ياد |- | قومي نوجوانن جو ڏينهن | ''Dita Kombëtare e Rinisë'' | 8 ڊسمبر | 1990ع جي شاگرد تحريڪ ۽ ڪميونسٽ نظام خلاف احتجاجن جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | [[ڪرسمس]] | ''Krishtlindjet'' | 25 ڊسمبر | عيسائي مذهبي موڪل |} <small>جيڪڏهن ڪا سرڪاري موڪل ڇنڇر يا آچر تي اچي ٿي تہ عام طور ان کان پوءِ ايندڙ سومر تي سرڪاري موڪل ڏني ويندي آهي.</small> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 6sjjg5hx9q10cliafek7ylhkfx8asa8 410234 410233 2026-09-06T23:05:32Z Intisar Ali 8681 /* رانديون */ 410234 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف البانيا | native_name = [[البانوي ٻولي]] ۾: '''ريپوبليڪا اِ شچيپَريسَ''' | image_flag = Flag of Albania.svg | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = ''[[Himni i Flamurit]]''<br />{{small|"جهنڊي جو ترانو"}}<br />[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg|center]] | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color = سائو |region = دنيا |region_color = خاڪي }} | capital = [[ترانا]] | largest_city = گاديءَ وارو شھر | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | languages_type = ٻيون استعمال ٿيندڙ ٻوليون | languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[مقدونيائي ٻولي|مقدونيائي]]، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[بوسنيائي ٻولي|بوسنيائي]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[مونٽي نيگرين ٻولي|مونٽي نيگرين]] ۽ [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] | demonym = [[الباني ماڻهو|الباني]]؛ البانيائي | government_type = وحداني پارلياماني آئيني ريپبلڪ | leader_title1 = [[البانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[باجرام بيگاج]] | leader_title2 = [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ايڊي راما]] | leader_title3 = [[البانيا جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[نيڪو پيليشي]] | legislature = [[البانيا جي پارليامينٽ|ڪُويندي]] | sovereignty_type = قيام ۽ آزادي | established_event1 = [[اربانان جي پرنسپلٽي]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[ليگ آف ليزي]] | established_date2 = 2 مارچ 1444 | established_event3 = [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 28 نومبر 1912 | established_event4 = بين الاقوامي سڃاڻپ | established_date4 = 29 جولاءِ 1913 | established_event5 = [[ريپبلڪ آف البانيا]] | established_date5 = 29 اپريل 1991 | established_event6 = موجوده [[البانيا جو آئين|آئين]] نافذ | established_date6 = 28 نومبر 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | percent_water = 4.7 | population_estimate = 2,335,930<ref name="INSTAT2026">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_estimate_year = 1 جنوري 2026 | population_census = 2,402,113<ref name="Census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13615/cens-i-popullsise-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[INSTAT]] |year=2024 |access-date=7 September 2026 }}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 81.3 | population_density_sq_mi = 210.5 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP = $67.37&nbsp;بلين<ref name="IMF2026">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |title=Albania |work=World Economic Outlook Database, April 2026 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $25,250<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal = $33.33&nbsp;بلين<ref name="IMF2026"/> | GDP_nominal_per_capita = $12,490<ref name="IMF2026"/> | Gini_year = 2020 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?country=ALB&series=SI.POV.GINI&source=2 |title=Gini index – Albania |work=World Development Indicators |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI = 0.810 | HDI_change = increase | HDI_rank = 71st | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.undp.org/albania/press-releases/human-development-progress-slows-35-year-low-according-un-development-programme-report |title=Human Development progress slows to a 35-year low according to UN Development Programme report |date=31 July 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> | currency = [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] | currency_code = ALL | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+355]] | cctld = [[.al]] }} '''البانيا''' ({{lang-sq|Shqipëria}})، سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' ({{lang-sq|Republika e Shqipërisë}})، [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] تي واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] واقع آهن، جڏهن تہ اولهه ۾ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[آئيونين سمنڊ]] آهن. ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748 چورس ڪلوميٽر آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ترانا]] آهي. البانيا جي آبادي 1 جنوري 2026ع تي 2,335,930 هئي، جيڪا 1 جنوري 2025ع جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي. 2023ع جي قومي مردم شماري ۾ ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2011ع جي مردم شماري جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 420,000 گهٽ هئي.<ref name="Census2023"/> [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن تہ يوناني، مقدونيائي، ايرومانيائي، روماني ۽ ٻين اقليتي ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ملڪ ۾ رهن ٿا. البانيا جو رياستي نظام وحداني پارلياماني ريپبلڪ آهي؛ 2026ع ۾ [[باجرام بيگاج]] صدر ۽ [[ايڊي راما]] وزيراعظم هئا.<ref>{{cite web |url=https://president.al/biography/?lang=en |title=Biography – President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/ministrat/edi-rama/ |title=Edi Rama |publisher=Albanian Government |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 28 نومبر 1912ع تي [[عثماني سلطنت]] کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ملڪ جو موجوده جمهوري ۽ آئيني نظام ڪميونسٽ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيو؛ موجوده آئين 1998ع ۾ منظور ٿيو ۽ 28 نومبر 1998ع تي نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.al/kuvendi/historiku |title=Historiku i Kuvendit |publisher=[[البانيا جي پارليامينٽ]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا 2009ع کان [[نيٽو]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ اميدوار ملڪ آهي. 2026ع تائين يورپي يونين سان الحاق ڳالهين جا سڀئي 33 باب کوليا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي زميني بناوٽ ۾ [[البانيائي الپس]] جا برفاني جبل، [[ڪوراب جبل]]، مرڪزي ٽڪرياڻا علائقا، زرخيز سامونڊي ميدان ۽ ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سمنڊن جا ساحل شامل آهن. ملڪ جو بلند ترين نقطو [[ڪوراب جبل]] آهي، جيڪو 2,764 ميٽر اوچو آهي. وڏن شهرن ۾ [[ترانا]] کان پوءِ [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[شڪودرا]]، [[ايلباسان]]، [[فيئر]]، [[ڪورچا]]، [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]] شامل آهن. [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان جابلو منظر]] [[File:Berat Albania.jpg|thumb|[[بيرات]]، البانيا جي تاريخي شهرن مان هڪ]]. == نالي جو مطلب == {{Main|البانين ۽ البانيا جا نالا}} ملڪ جو سرڪاري نالو '''ريپبلڪ آف البانيا''' آهي، جنهن کي [[البانيائي ٻولي]] ۾ ''Republika e Shqipërisë'' (سنڌي اچار: '''ريپوبليڪا اي شچيپَريسَ''') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ملڪ جو مقامي مختصر نالو ''Shqipëria'' آهي. البانيا جا ماڻهو پاڻ کي ''Shqiptarë'' ۽ پنهنجي ٻوليءَ کي ''shqip'' چون ٿا. ''البانيا'' نالي جي تاريخ جديد مقامي نالي ''Shqipëria'' کان پراڻي آهي. قديم يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ''Albanoi'' نالي هڪ قوم ۽ ''Albanopolis'' نالي آباديءَ جو ذڪر ڪيو هو. وچئين دور جي يوناني ۽ لاطيني ذريعن ۾ ان سان لاڳاپيل ''Arbanon''، ''Arbanitai''، ''Albanenses'' ۽ ''Arbanenses'' جهڙا نالا ملن ٿا. انهن تاريخي صورتن مان ئي يورپي ٻولين ۾ ''Albania'' ۽ ''Albanian'' جهڙا نالا رائج ٿيا.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> ''Albania'' جي بنيادي لفظ ''alb-/arb-'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ لساني نظريي موجب ان جو تعلق قديم هند-يورپي پاڙ سان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبل يا مٿانهين زمين سان لاڳاپيل هئي؛ ساڳي پاڙ کي [[الپس]] جي نالي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Wilkes |first=John |title=The Illyrians |publisher=Blackwell |year=1992 |isbn=978-0-631-19807-9}}</ref> البانيائي ماڻهن جو جديد مقامي نالو ''Shqiptarë'' ۽ ملڪ جو نالو ''Shqipëria'' وچئين دور جي پراڻن مقامي نالن ''Arbër/Arbën''، ''Arbëria/Arbënia'' ۽ ''Arbëreshë'' جي جاءِ تي آهستي آهستي رائج ٿيا. ''Shqipëri'' ۽ ''Shqiptar'' سان لاڳاپيل صورتون وچئين دور کان ملن ٿيون، پر سترهين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اهي نالا البانيائي ڳالهائيندڙن ۾ عام ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> ''Shqiptar'' ۽ ''Shqipëria'' جي اصل بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ناهي. هڪ اهم تشريح موجب انهن لفظن جو تعلق البانيائي فعل ''shqiptoj''، يعني ”صاف يا سمجهه ۾ ايندڙ نموني ڳالهائڻ/اچارڻ“، سان آهي؛ اهڙي تشريح تحت ''Shqiptarë'' جو مفهوم ساڳي سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> هڪ ٻي، البانيا ۾ تمام مشهور روايتي تشريح ''Shqipëria'' کي البانيائي لفظ ''shqiponjë'' ('''عقاب''') سان ڳنڍي ٿي ۽ ان ڪري البانيا کي عام طور '''”عقابن جي سرزمين“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. عقاب، خاص طور [[ٻه مٿو عقاب]]، وچئين دور جي ڪيترن البانيائي خاندانن جي نشانن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ [[اسڪندر بيگ]] جي نشان سان وابستگيءَ کان پوءِ البانيائي قومي سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي ويو؛ اڄ پڻ ڪارو ٻه مٿو عقاب [[البانيا جو جهنڊو|البانيا جي قومي جهنڊي]] تي موجود آهي. بهرحال، ”عقابن جي سرزمين“ واري تشريح کي لفظ ''Shqipëria'' جو قطعي ثابت ٿيل لساني اشتقاق نه، پر مشهور قومي ۽ روايتي تشريح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Demiraj |first=Bardhyl |title=Shqiptar – The Generalization of This Ethnic Name in the XVIII Century |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München}}</ref> == تاريخ == {{Main|البانيا جي تاريخ}} البانيا جي تاريخ [[بلقان اپٻيٽ]] جي قديم تهذيبن، [[رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت]]، وچئين دور جي البانيائي رياستن، [[عثماني سلطنت]]، قومي آزاديءَ جي تحريڪ، ويهين صديءَ جي بادشاهت ۽ جنگين، ڪميونسٽ حڪومت ۽ جديد پارلياماني جمهوريت جي دورن تي مشتمل آهي. === قديم دور === [[File:Apollonia, Albania (by Pudelek) - Monument of Agonothetes.JPG|thumb|[[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] جي آثار قديمه واري پارڪ ۾ اگونوٿيٽس جو يادگار.]] موجوده البانيا جو علائقو قديم زماني ۾ [[اليريا]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل هو ۽ هتي مختلف [[اليريائي]] قبيلا آباد هئا. ڏکڻ وارن علائقن ۾ [[ڪيئونيائي]] ۽ ٻين قديم ايپيروٽ گروهن جو پڻ اثر هو. البانيا جي ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارن تي قديم يونانين واپاري آباديون ۽ شهر قائم ڪيا، جن مان [[اپولونيا (اليريا)|اپولونيا]] ۽ [[دوريس|ايپيڊامنوس (ڊيراڪيئم)]] اهم مرڪز بڻيا. ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران [[رومي جمهوريه]] ۽ اليريائي بادشاهتن وچ ۾ [[اليريائي جنگيون]] ٿيون. رومي فتح کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو رومي حڪمرانيءَ هيٺ آيو ۽ بعد ۾ [[ايليريڪم]]، [[مقدونيا (رومي صوبو)|مقدونيا]] ۽ [[ايپيرس نووا]] جهڙن رومي انتظامي صوبن جو حصو رهيو. [[ڊيراڪيئم]] رومن دور ۾ اهم بندرگاهه هو ۽ مشهور [[ويا اگنيشيا]] شاهراهه اتان شروع ٿي بلقان مان ٿيندي [[قسطنطنيہ]] ڏانهن ويندي هئي. 395ع ۾ رومي سلطنت جي مستقل ورهاڱي کان پوءِ موجوده البانيا جو گهڻو علائقو [[اوڀر رومي سلطنت]]، يعني [[بازنطيني سلطنت]]، جي اثر هيٺ رهيو. === وچيون دور === [[File:Kruja Castle.jpg|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]، جيڪو [[اسڪندر بيگ]] جي عثمانين خلاف مزاحمت جو اهم مرڪز هو]] [[File:Kruja Castle Albania.JPG|thumb|left|[[ڪرويا قلعو]]]] وچئين دور دوران البانيا جو علائقو مختلف وقتن تي بازنطيني، بلغاريائي، سربيائي، وينيسي ۽ مقامي حڪمرانن جي قبضي يا اثر هيٺ رهيو. 12هين صديءَ جي آخر ۾ [[اربانان جي پرنسپلٽي]] قائم ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ پهرين ڄاتل البانيائي سياسي رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 13هين ۽ 14هين صدين ۾ موجوده البانيا جي مختلف حصن تي [[انجو خاندان]]، [[وينس جي جمهوريه]]، سربيائي حڪمرانن ۽ مقامي البانيائي امير خاندانن جي حڪمراني رهي. هن دور ۾ [[البانيائي پرنسپلٽيون|البانيائي پرنسپلٽين]] جو هڪ سلسلو پڻ وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ جي آخر کان [[عثماني سلطنت]] بلقان ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ لڳي. 1443ع ۾ [[جارج ڪاستريوتي اسڪندر بيگ]] عثماني فوج کان الڳ ٿي البانيا موٽيو ۽ [[ڪرويا]] کي پنهنجي قبضي ۾ ورتائين. 2 مارچ 1444ع تي مختلف البانيائي اميرن [[ليگ آف ليزي]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي اسڪندر بيگ ڪئي. ايندڙ لڳ ڀڳ چوٿين صديءَ تائين هن اتحاد عثماني فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. اسڪندر بيگ جي 1468ع ۾ وفات کان پوءِ مزاحمت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ 15هين صديءَ جي آخر تائين موجوده البانيا جو گهڻو حصو عثماني سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. === عثماني دور === [[File:Skanderbeg Monument in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] جي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ۾ [[اسڪندر بيگ]] جو يادگار؛ اسڪندر بيگ البانيائي قومي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي.]] البانيا لڳ ڀڳ چار صدين تائين [[عثماني سلطنت]] جو حصو رهيو. عثماني دور ۾ انتظامي، سماجي ۽ مذهبي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون. وقت سان گڏ البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳو، جڏهن تہ ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس عيسائي برادريون پڻ برقرار رهيون. ڪيترن البانين عثماني فوج، انتظاميا ۽ درٻار ۾ اهم عهدن تي ڪم ڪيو. 19هين صديءَ ۾ بلقان ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ البانيائي قومي تحريڪ، جنهن کي [[البانيائي قومي بيداري]] (''Rilindja Kombëtare'') چيو وڃي ٿو، زور وٺڻ لڳي. هن تحريڪ جا اهم مقصد البانيائي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري، البانيائي آباديءَ وارن علائقن جي سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ جو تحفظ هئا. 1878ع ۾ [[ليگ آف پرزرين]] قائم ٿي، جنهن البانيائي قومي تحريڪ کي منظم سياسي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1908ع جي [[موناستير ڪانگريس]] ۾ البانيائي ٻوليءَ لاءِ لاطيني اکرن تي ٻڌل جديد الفابيٽ جي معياربنديءَ ڏانهن اهم قدم کنيو ويو. === آزادي ۽ رياست جو قيام === [[File:28nentor.jpg|thumb|left|[[ولورا]] ۾ 28 نومبر 1912ع تي البانيا جي آزاديءَ جي اعلان جي يادگار تصوير]] [[پهرين بلقان جنگ]] دوران عثماني اقتدار جي تيزيءَ سان خاتمي جي پسمنظر ۾، البانيائي نمائندن 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. 1913ع ۾ يورپي طاقتن البانيا کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو، پر نئين رياست جون مقرر ڪيل سرحدون اهڙيون هيون جو البانيائي آباديءَ جو وڏو حصو ان کان ٻاهر رهجي ويو. 1914ع ۾ [[ولهيلم، پرنس آف البانيا|ولهيلم آف وِيڊ]] کي نئين [[البانيا جي پرنسپلٽي]] جو حڪمران بڻايو ويو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سياسي انتشار ۽ پرڏيهي فوجي قبضي جو شڪار ٿيو. 1920ع جي [[لوشني ڪانگريس]] البانيائي رياستي ادارن کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1925ع ۾ [[احمد زوغو]] جي قيادت هيٺ [[البانيائي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ 1928ع ۾ زوغو پاڻ کي [[زوگ پهريون]] جي نالي سان بادشاهه قرار ڏئي [[البانيا جي بادشاهت]] قائم ڪئي. === ٻي عالمي جنگ === [[File:King Zog.jpg|thumb|[[زوگ پهريون]]، جنهن 1928ع کان 1939ع تائين البانيا جي بادشاهه طور حڪومت ڪئي]] 7 اپريل 1939ع تي [[فاشسٽ اٽلي]] البانيا تي حملو ڪري ملڪ تي قبضو ڪيو. بادشاهه زوگ ملڪ ڇڏي ويو ۽ البانيا کي اطالوي بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] جي تاج سان ڳنڍيو ويو. 1943ع ۾ اٽليءَ جي اتحادي طاقتن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ [[نازي جرمني]] البانيا تي قبضو ڪيو. قبضي خلاف مختلف مزاحمتي تنظيمون سرگرم رهيون، جن مان ڪميونسٽ اڳواڻيءَ وارو [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. نومبر 1944ع تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪميونسٽن اقتدار سنڀالي ورتو. === ڪميونسٽ دور === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|left|[[انور خوجه]]، جنهن 1944ع کان 1985ع تائين البانيا جي ڪميونسٽ نظام تي غلبو رکيو]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. 1946ع ۾ ملڪ کي [[پيپلز ريپبلڪ آف البانيا]] قرار ڏنو ويو. [[انور خوجه]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيا جي ليبر پارٽي]] هڪ جماعتي رياست قائم ڪئي. حڪومت صنعتن ۽ زمينن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو، زرعي اجتماعيت لاڳو ڪئي ۽ مرڪزي منصوبابنديءَ تي ٻڌل معيشت قائم ڪئي. شروعاتي سالن ۾ البانيا [[يوگوسلاويا]] سان ويجها لاڳاپا رکيا، پر 1948ع ۾ [[ٽيٽو–اسٽالن ورهاڱي]] کان پوءِ يوگوسلاويا کان پري ٿي [[سوويت يونين]] سان مضبوط اتحاد قائم ڪيو. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي پاليسين ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] بابت اختلافن سبب البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. البانيا 1961ع ۾ عملي طور سوويت اتحاد کان الڳ ٿي ويو ۽ 1968ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] مان باضابطه طور نڪري ويو. ان کان پوءِ البانيا [[عوامي جمهوريه چين]] سان ويجها سياسي ۽ معاشي لاڳاپا قائم ڪيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديلين سبب ٻنهي ملڪن ۾ اختلاف وڌيا ۽ 1978ع ۾ چين البانيا لاءِ امداد بند ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ خوجه حڪومت سخت خودانحصاريءَ ۽ بين الاقوامي اڪيلائيءَ جي پاليسي اختيار ڪئي. ڪميونسٽ دور ۾ مذهبي ادارن ۽ سياسي مخالفت تي سخت پابنديون لڳايون ويون. 1967ع ۾ حڪومت منظم مذهب خلاف وسيع مهم هلائي ۽ ملڪ کي سرڪاري طور الحادي رياست جي صورت ڏني. سياسي مخالفن کي قيد، جلاوطني ۽ ٻين رياستي جبرن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ ۾ ممڪن پرڏيهي حملي کان بچاءَ لاءِ هزارين ننڍا فوجي [[البانيا جا بنڪر|بنڪر]] پڻ تعمير ڪيا ويا. انور خوجه 1985ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ [[رامز عليا]] ورتي. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ حڪومتن جي زوال ۽ ملڪ اندر وڌندڙ معاشي ۽ سماجي دٻاءَ سبب البانيا ۾ پڻ سياسي سڌارن جو عمل شروع ٿيو. === جمهوريت ڏانهن منتقلي === [[File:Mother Albania, Tirana 2017 02.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ ''مادر البانيا'' جو يادگار]] 1990ع ۾ حڪومت سياسي ۽ معاشي پابنديون نرم ڪرڻ شروع ڪيون ۽ نيون سياسي جماعتون قائم ٿيڻ لڳيون. مارچ 1991ع ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملڪ جون پهريون گهڻ جماعتي پارلياماني چونڊون ٿيون. ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جانشين قوت شروعاتي چونڊن ۾ ڪامياب رهي، پر 1992ع جي چونڊن ۾ [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي. مرڪزي منصوبابنديءَ واري معيشت کان مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شديد معاشي ۽ سماجي مسئلن سان گڏ ٿي. 1997ع ۾ ڪيترين وڏي پيماني جي [[البانيا ۾ 1997ع جي بدامني|پرامڊ سيڙپڪاري اسڪيمن]] جي خاتمي کان پوءِ هزارين ماڻهن جون بچتون ضايع ٿي ويون، جنهن جي نتيجي ۾ سڄي ملڪ ۾ بدامني، هٿياربند تشدد ۽ رياستي ادارن جي ڪمزوري پيدا ٿي. بين الاقوامي مدد سان صورتحال آهستي آهستي مستحڪم ڪئي وئي. 1998ع ۾ نئون [[البانيا جو آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ جي موجوده پارلياماني جمهوري نظام لاءِ آئيني بنياد فراهم ڪيو. === 21هين صدي === [[File:Albania and Croatia welcomed into NATO at accession ceremony DVIDS511218.jpg|thumb|البانيا ۽ ڪروشيا کي [[نيٽو]] جي مڪمل ميمبرن طور ڀليڪار ڪرڻ جي تقريب، 7 اپريل 2009ع؛ تقريب دوران ٻنهي ملڪن جا جهنڊا نيٽو جي ٻين ميمبر ملڪن جي جهنڊن سان گڏ چاڙهيا ويا.]] [[File:Location NATO 2009 blue.svg|thumb|2009ع ۾ [[البانيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جي شموليت کان پوءِ [[نيٽو]] جا ميمبر ملڪ]] 21هين صديءَ ۾ البانيا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم مقصد يورو-اٽلانٽڪ ادارن سان انضمام رهيو آهي. البانيا ۽ ڪروشيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جا مڪمل ميمبر بڻيا.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2009/04/07/ceremony-marks-the-accession-of-albania-and-croatia-to-nato |title=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |publisher=[[NATO]] |date=7 April 2009 |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا اپريل 2009ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني ۽ جون 2014ع ۾ اميدوار ملڪ جو درجو حاصل ڪيو. جولاءِ 2022ع ۾ يورپي يونين سان الحاق بابت باضابطه ڳالهين جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |title=Albania |publisher=[[European Commission]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2024ع ۽ 2025ع دوران ڳالهين جا سمورا ڇهه موضوعاتي ڪلسٽر کوليا ويا ۽ ڊسمبر 2025ع تائين سڀئي 33 ڳالهين وارا باب کلي چڪا هئا. جولاءِ 2026ع ۾ سائنس ۽ تحقيق، تعليم ۽ ثقافت، ۽ پرڏيهي لاڳاپن وارا پهريان ٽي باب عارضي طور بند ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-and-eu-provisionally-close-negotiations-science-and-research-education-and-2026-07-14_en |title=Enlargement: Albania and EU provisionally close negotiations on science and research, education and culture, and external relations |publisher=[[European Commission]] |date=14 July 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> جمهوري منتقلي کان پوءِ البانيا ۾ سياسي ادارن، عدالتي نظام، معيشت ۽ بنيادي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آيون آهن، جڏهن تہ قانون جي حڪمراني، سرڪاري انتظاميا، ڪرپشن خلاف قدمن ۽ عدالتي سڌارن جو عمل يورپي يونين سان الحاق جي عمل جو اهم حصو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-fundamentals-cluster-2026-05-26_en |title=Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster |publisher=[[European Commission]] |date=26 May 2026 |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''البانيا جي تاريخ جا اهم دور''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | دور ! style="background:#d9eaf7;" | عرصو ! style="background:#d9eaf7;" | اهم واقعا |- | style="background:#f3ead8;" | '''قديم دور''' | قديم زمانو – چوٿين صدي عيسوي | [[اليريا]]، يوناني آباديون، رومي فتح ۽ [[رومي سلطنت]] |- | style="background:#e8e2f3;" | '''وچيون دور''' | 5هين–15هين صدي | بازنطيني حڪمراني، [[اربانان جي پرنسپلٽي]]، البانيائي پرنسپلٽيون ۽ [[ليگ آف ليزي]] |- | style="background:#e3f0df;" | '''عثماني دور''' | 15هين صدي – 1912ع | [[عثماني سلطنت]]، [[البانيائي قومي بيداري]] ۽ [[ليگ آف پرزرين]] |- | style="background:#f6e5d5;" | '''آزادي ۽ بادشاهت''' | 1912ع–1939ع | آزاديءَ جو اعلان، [[البانيا جي پرنسپلٽي]]، جمهوريه ۽ [[البانيا جي بادشاهت]] |- | style="background:#eadada;" | '''ٻي عالمي جنگ''' | 1939ع–1944ع | اطالوي قبضو، جرمن قبضو ۽ قومي مزاحمت |- | style="background:#e0e7ee;" | '''ڪميونسٽ دور''' | 1944ع–1991ع | [[انور خوجه]]، هڪ جماعتي حڪومت، سوويت ۽ چيني اتحاد ۽ پوءِ بين الاقوامي اڪيلائي |- | style="background:#dff0e4;" | '''جمهوري دور''' | 1991ع–هاڻوڪو دور | گهڻ جماعتي جمهوريت، مارڪيٽ معيشت، 2009ع ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت ۽ [[يورپي يونين]] سان الحاق جو عمل |} == جاگرافي == {{Main|البانيا جي جاگرافي}} [[File:Ksamil Beach.jpg|thumb|upright=1.15|[[ڪسامل]] جو سامونڊي ڪنارو، ڏکڻ البانيا]] البانيا [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ [[بلقان اپٻيٽ]] جي اولهندي حصي تي واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر اولهه ۾ [[مونٽي نيگرو]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪوسوو]]، اوڀر ۾ [[اتر مقدونيا]] ۽ ڏکڻ توڙي ڏکڻ اوڀر ۾ [[يونان]] سان ملن ٿيون. اولهه طرف ملڪ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[آئيونين سمنڊ]] سان لڳي ٿو؛ [[اوٽرانٽو سامونڊي لنگهه]] جي ٻئي پاسي [[اٽلي]] واقع آهي.<ref name="MFAgeo">{{cite web |url=https://ambasadat.gov.al/unov-osbe/en/pozita-gjeografike/ |title=Geographical position |publisher=Permanent Mission of the Republic of Albania to the International Organizations in Vienna |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي ڪل ايراضي 28,748&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 27,398&nbsp;چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 1,350&nbsp;چورس ڪلوميٽر پاڻي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/static/a56c9b2a088016180ceddd8c88cbc47c/AL-summary.pdf |title=Albania |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي وڏي حصي تي جبل ۽ ٽڪريون پکڙيل آهن، جڏهن تہ نسبتاً هموار ۽ گهڻي آبادي وارا ميدان گهڻو ڪري اولهندي سامونڊي پٽي ۽ درياهي وادين ۾ واقع آهن.<ref name="WBclimate">{{cite web |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Country Profile: Albania |publisher=World Bank Group |access-date=7 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:780px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#d9edf7; color:#202122; padding:8px;" | '''البانيا جا اهم جاگرافيائي انگ''' |- ! style="background:#eaf4df;" | خاصيت ! style="background:#eaf4df;" | انگ / ڄاڻ |- | ڪل ايراضي | 28,748&nbsp;km² |- | خشڪي | 27,398&nbsp;km² |- | پاڻي | 1,350&nbsp;km² |- | سڀ کان اوچو مقام | [[ڪوراب جبل]]، 2,764&nbsp;ميٽر |- | اولهندي سمنڊ | [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] |- | ڏکڻ اولهندي سمنڊ | [[آئيونين سمنڊ]] |- | مکيه پاڙيسري ملڪ | [[مونٽي نيگرو]]، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]] ۽ [[يونان]] |- | آبهوا جو بنيادي قسم | سامونڊي هيٺاهين علائقن ۾ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]]؛ اندروني اوچن علائقن ۾ وڌيڪ براعظمي اثر |- | محفوظ علائقا، 2024ع | 777 علائقا، 624,611&nbsp;هيڪٽر |- | قومي پارڪ، 2024ع | 12 |} <ref name="INSTAT2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/sqlp5lis/forestry-anglisht-formatuar.pdf |title=Forestry and Biodiversity Statistics, 2024 |date=8 September 2025 |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === زميني بناوٽ ۽ جبل === [[File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|thumb|left|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] ڀرسان راڊوهيما ۽ اراپي جبل]] البانيا يورپ جي وڌيڪ جابلو ملڪن مان هڪ آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ايراضي جابلو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 700&nbsp;ميٽر آهي.<ref name="WBclimate" /> اتر ۾ [[البانيائي الپس]] يا پروڪليتيئي جبل آهن، جيڪي [[ڊينارڪ الپس]] جي ڏاکڻي تسلسل جو حصو آهن. هن علائقي ۾ برفاني دور سان ٺهيل واديون، ڪارِسٽ بناوٽون، تيز چوٽيون ۽ گهريون گھاٽيون عام آهن. اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوراب جبل|ڪوراب]] ۽ ڪوراب–ڪوريتنڪ جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي. [[ڪوراب جبل]] 2,764&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيا جو سڀ کان اوچو مقام آهي ۽ ساڳئي وقت اتر مقدونيا جي به سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/eco-tourism/ship-mountain/ |title=Korab Mountain |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[جيزيرتسا]] 2,694&nbsp;ميٽر اوچائيءَ سان البانيائي الپس جي بلند ترين ۽ ملڪ جي نمايان چوٽين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://akt.gov.al/en/heritage/the-top-of-the-lake/ |title=Maja Jezercë |publisher=National Tourism Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> مرڪزي البانيا ۾ ٽڪرياڻا سلسلا ۽ وسيع درياهي واديون آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ جبلن جا سلسلا آئيونين سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي هلن ٿا. [[لوگارا لنگهه]] ۽ ڏاکڻيون سامونڊي چوٽيون سامونڊي ۽ جابلو منظرن جي ويجهي ميلاپ لاءِ مشهور آهن. === سامونڊي ڪنارو ۽ ميدان === [[File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|thumb|[[ڪاراواستا ليگون]] جو فضائي منظر]] البانيا جو اولهندو حصو نسبتاً هيٺاهين سامونڊي ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين مختلف هنڌن تي ويڪر ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. [[شڪودرا ڍنڍ]] جي ڏاکڻي علائقي کان [[ولورا]] تائين ڪيترن هنڌن تي جلوي ميدان، درياهي ڊيلٽا، دلدلي زمينون ۽ [[ليگون]] موجود آهن. وچ البانيا جو [[ميزيڪي]] ميدان ملڪ جي سڀ کان وڏي هموار زرعي علائقن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪناري تي [[ويليپويا]]، [[شينگين]]، [[دوريس]]، [[ولورا]]، [[ڌرمي]]، [[همارا]]، [[ساراندا]] ۽ [[ڪسامل]] جهڙا مشهور ساحلي ماڳ واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[سازان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. البانيا جي سرڪاري سفارتي انگن موجب سڌي سامونڊي ڪناري جي ماپ لڳ ڀڳ 316&nbsp;ڪلوميٽر آهي؛ مختلف ذريعن ۾ ساحلي پيچيدگين ۽ ٻيٽن کي ڳڻڻ جي مختلف طريقن سبب ان کان وڏا انگ پڻ ڏنا ويندا آهن.<ref name="MFAgeo" /> سامونڊي پٽي ۾ ڪيترائي ماحولياتي طور اهم آبي علائقا آهن، جن ۾ [[ڪاراواستا ليگون]]، [[نارتا ليگون]] ۽ [[بوٽرنٽ ڍنڍ]] شامل آهن. اهي علائقا لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. === درياهه ۽ ڍنڍون === [[File:Vjosa river, Albania.JPG|thumb|[[ويوسا درياهه]]، ڏکڻ البانيا]] [[File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[اوهرڊ ڍنڍ]] وٽ پوگراديٽس]] البانيا جا گهڻا وڏا درياهه اوڀر ۽ جبلن مان نڪري اولهه طرف وهندي ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. [[ڊرين]] ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهي نظام آهي. اهو [[ڪارو ڊرين]] ۽ [[اڇو ڊرين]] جي سنگم مان ٺهي ٿو ۽ اتر البانيا مان گذري [[بونا درياهه]] جي نظام سان ڳنڍجي ٿو. ٻين اهم درياهن ۾ [[مات درياهه|مات]]، [[اشم]]، [[شڪومبن]]، [[سيمان]] ۽ [[ويوسا]] شامل آهن. ويوسا يونان جي [[پنڊس جبلن]] مان ''Aoös'' نالي نڪري ٿي ۽ البانيا ۾ آزاد وهڪري واري وڏي درياهه طور ايڊرياٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿي. مارچ 2023ع ۾ ان جي البانيائي وهڪري ۽ اهم معاون درياهن کي [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو، جيڪو يورپ جو پهريون Wild River National Park آهي.<ref name="VjosaGov">{{cite web |url=https://kryeministria.al/en/newsroom/46525-2/ |title=Vjosa, Europe’s last wild river designated National Park |date=15 March 2023 |publisher=Council of Ministers of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[File:Harta Hidrografike e Vjosës.jpg|thumb|left|[[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] جو آبي نظام]] پارڪ ويوسا جي مڪمل البانيائي وهڪري ۽ [[ڊرينو]]، ڪارڌيق، بينچا ۽ شوشيتسا جهڙن معاون درياهن کي تحفظ ڏئي ٿو ۽ ان جي ايراضي 12,727&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.vjosanationalpark.al/about |title=About Vjosa Wild River National Park |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جون اهم ڍنڍون سرحدي نوعيت جون آهن. [[شڪودرا ڍنڍ]] مونٽي نيگرو سان، [[اوهرڊ ڍنڍ]] ۽ [[پريسپا ڍنڍون]] اتر مقدونيا ۽ يونان سان ورهايل آهن. اوهرڊ ۽ پريسپا ڍنڍون دنيا جي قديم مٺي پاڻيءَ واري ماحولياتي نظامن مان شمار ٿين ٿيون ۽ ڪيترن مقامي نسلن جي رهائشگاهه آهن. === آبهوا === البانيا جي آبهوا تي [[ڀونوچ سمنڊ]]، سامونڊي ويجهڙائي ۽ جبلن جي اوچائيءَ جو گڏيل اثر آهي. اولهندي هيٺاهين سامونڊي ميدانن ۾ عام طور [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا نرم ۽ برساتي هوندا آهن. اندروني ۽ جابلو علائقن ۾ گرمي پد گهٽ ۽ براعظمي اثر وڌيڪ هوندو آهي؛ سياري ۾ برفباري به عام آهي.<ref name="WBclimate" /> برسات علائقن موجب تمام گهڻي بدلجندي آهي. ورلڊ بئنڪ جي موسمي جائزي موجب ڏکڻ اوڀر جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات لڳ ڀڳ 600&nbsp;ملي ميٽر کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ البانيائي الپس جي ڪجهه حصن ۾ اها لڳ ڀڳ 3,000&nbsp;ملي ميٽر تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/696431556877729366/pdf/Climate-Resilient-Road-Assets-in-Albania.pdf |title=Climate Resilient Road Assets in Albania |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ سامونڊي علائقا خشڪ ۽ گرم هوندا آهن، جڏهن تہ جبلن ۾ راتيون نسبتاً ٿڌيون رهن ٿيون. البانيا ۾ ٻوڏ، خشڪي، جهنگلي باهه، زميني سرڪڻ ۽ تيز برسات جهڙا موسمي خطرا اهم آهن. ورلڊ بئنڪ ملڪ کي يورپ ۾ قدرتي ۽ موسمي آفتن کان نسبتاً وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report |title=Albania Country Climate and Development Report |publisher=World Bank |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ارضيات ۽ زلزلا === البانيا [[آفريقي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي پيچيده سنگم واري ڀونوچ سمنڊ جي ٽيڪٽانيڪي خطي ۾ واقع آهي، تنهنڪري هتي زلزلي جو خطرو نمايان آهي. 26 نومبر 2019ع تي اتر اولهه البانيا ۾ 6.4 شدت جو زلزلو آيو؛ [[آمريڪي ارضياتي سروي]] موجب اهو زلزلو آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن جي گڏجڻ واري علائقي سان لاڳاپيل thrust faulting سبب پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=M 6.4 - 15 km WSW of Mamurras, Albania |date=26 November 2019 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> 1967ع ۽ 1979ع ۾ پڻ هن علائقي ۾ وڏا تباهه ڪندڙ زلزلا رڪارڊ ٿيا هئا.<ref name="USGS2019">{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us70006d0m/executive |title=Tectonic Summary |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|[[سونهري عقاب]]؛ عقاب البانيا جي قومي علامتن مان هڪ آهي]] پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود البانيا ۾ جبلن، ٻيلن، درياهن، ڍنڍن، ليگونن ۽ سامونڊي ماحوليات جي تنوع سبب وڏي حياتياتي گوناگونيت ملي ٿي. [[INSTAT]] موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 3,200 ٻوٽن جا نسل ملن ٿا، جيڪي يورپي نباتات جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/agriculture-and-fishery/forests/ |title=Forests and Biodiversity |publisher=[[INSTAT]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> هيٺاهين ۽ سامونڊي علائقن ۾ زيتون، انجير، لوريل، پائن ۽ ڀونوچ سمنڊ واريون جهنگليون ٻوٽيون عام آهن؛ وچولي اوچائيءَ تي اوڪ ۽ بيچ جا ٻيلا، جڏهن تہ وڌيڪ اوچن جبلن ۾ فر، اسپروس، بوسنيائي پائن ۽ الپائن چراگاهه ملن ٿا. 2024ع ۾ البانيا جو ٻيلو ۽ چراگاهه فنڊ گڏجي 1,731,891&nbsp;هيڪٽر هو؛ ان مان 1,146,723&nbsp;هيڪٽر ٻيلن هيٺ هو.<ref name="INSTAT2024" /> جهنگلي جانورن ۾ [[ڀورو رڇ]]، [[بگهڙ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[شمواه]] ۽ انتهائي خطري هيٺ آيل [[بلقان لنڪس]] شامل آهن. سامونڊي ۽ آبي علائقن ۾ ڪيترائي مهاجر پکي، مڇيون، ڪڇون ۽ ٻيون آبي جيوت ملن ٿيون. [[ڪاراواستا ليگون]] خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي اهم رهائشگاهن مان هڪ آهي. === محفوظ علائقا ۽ قومي پارڪ === [[File:Karavasta lagoon from tower.jpg|thumb|[[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] ۾ ڪاراواستا ليگون]] البانيا ۾ محفوظ علائقن جو نيٽ ورڪ گذريل ڏهاڪن ۾ نمايان طور وڌيو آهي. INSTAT جي 2024ع جي انگن موجب ملڪ ۾ '''777 محفوظ علائقا''' هئا، جن جي گڏيل ايراضي '''624,611&nbsp;هيڪٽر''' هئي. انهن مان '''12 قومي پارڪ''' گڏجي 313,924&nbsp;هيڪٽر تي پکڙيل هئا ۽ ڪل محفوظ ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 50.2 سيڪڙو حصو ٺاهيندا هئا.<ref name="INSTAT2024" /> محفوظ علائقن ۾ قومي پارڪ، قدرتي يادگار، منظم قدرتي رزرو، قدرتي پارڪ ۽ محفوظ منظرناما شامل آهن. 2022ع ۾ [[ٿيٿ قومي پارڪ|ٿيٿ]]، [[والبونا وادي قومي پارڪ|والبونا وادي]] ۽ گاشي درياهه واري محفوظ ايراضي کي گڏ ڪري نئون [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي ايراضي 82,844.65&nbsp;هيڪٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://akzm.gov.al/parku-kombetar-i-alpeve/ |title=Parku Kombëtar i Alpeve |publisher=National Agency of Protected Areas of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جي نمايان قومي پارڪن ۾ هي شامل آهن: * [[البانيائي الپس قومي پارڪ]] * [[بوٽرنٽ قومي پارڪ]] * [[ديوياڪي–ڪاراواستا قومي پارڪ]] * [[دائتي قومي پارڪ]] * [[پريسپا قومي پارڪ]] * [[شيبيڪ قومي پارڪ]] * [[تومور جبل قومي پارڪ]] * [[لورئه–دييا جبل قومي پارڪ]] * [[لوگارا قومي پارڪ]] * [[ويوسا وائلڊ ريور قومي پارڪ]] * [[ڪارابون–سازان سامونڊي قومي پارڪ]] * [[بريڌي اي هوٽوواس–دانگيلي قومي پارڪ]] {{See also|البانيا جا قومي پارڪ}} === ماحولياتي مسئلا === البانيا جي ماحولياتي مسئلن ۾ هوا ۽ پاڻيءَ جي آلودگي، غيرقانوني ٻيلن جي ڪٽائي، زمين جي تباهي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪچري جي انتظام جا مسئلا، سامونڊي ۽ آبي ماحوليات تي تعميراتي دٻاءُ ۽ موسمي تبديليءَ جا اثر شامل آهن. [[البانيا جي قومي ماحولياتي ايجنسي]] هوا، سطح ۽ زميني پاڻي، حياتياتي تنوع، مٽي، ٻيلن ۽ ٻين ماحولياتي شعبن بابت ساليانا مانيٽرنگ پروگرام ۽ ''State of the Environment'' رپورٽون جاري ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://akm.gov.al/en/reports-and-publications/ |title=Reports and Publications |publisher=National Environment Agency of Albania |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري هوا جي آلودگي، غيرمنظم ڪچري جا ڍير ۽ پراڻين گاڏين مان اخراج خاص مسئلا هئا. بعد وارن سالن ۾ فضلي جي نيڪال، پاڻيءَ جي صفائي ۽ محفوظ علائقن جي توسيع ۾ بهتري آئي، پر [[يورپي ماحولياتي ايجنسي]] موجب زميني محفوظ ايراضيءَ کي عالمي 30 سيڪڙو تحفظ واري هدف تائين وڌائڻ لاءِ وڌيڪ اڳڀرائي گهربل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/albania/terrestrial-protected-areas |title=Designated terrestrial protected areas — Albania |work=Europe's environment 2025 |publisher=European Environment Agency |access-date=7 September 2026 }}</ref> ويوسا درياهه کي قومي پارڪ قرار ڏيڻ ملڪ جي جديد ماحولياتي پاليسيءَ جي سڀ کان نمايان قدمن مان هڪ آهي. پارڪ ۾ درياهه جي آزاد وهڪري ۽ ان سان لاڳاپيل رهائشگاهن کي IUCN Category II جي معيارن تحت تحفظ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/press-release/202303/vjosa-one-our-last-wild-rivers-becomes-europes-first-wild-river-national-park |title=Vjosa, one of our last wild rivers, becomes Europe's first Wild River National Park |date=15 March 2023 |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === قدرتي منظرن جي گيلري === <gallery widths="200px" heights="145px"> File:Ksamil Beach.jpg|[[ڪسامل]] جو آئيونين سامونڊي ڪنارو File:Theth Radohima MajaArapit.jpg|[[البانيائي الپس]] ۾ [[ٿيٿ]] File:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|[[اوهرڊ ڍنڍ]] File:Vjosa River in Petran, South-Albania.jpg|ڏکڻ البانيا ۾ [[ويوسا درياهه]] File:Karavasta Lagoon from the air.jpg|[[ڪاراواستا ليگون]] File:Llixhat e Bënjës dhe Lumi Vjosa.jpg|بينيا جا گرم چشما ۽ [[ويوسا درياهه]] </gallery> == آبادي == {{Main|البانيا جي آبادي}} [[File:Albania Population Density, 2000 (6171902327).jpg|thumb|البانيا ۾ آباديءَ جي ڪثافت ۽ جاگرافيائي ورڇ، 2000ع]] البانيا جي آبادي ويهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وڌندي رهي، پر 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[هجرت]]، گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح ۽ آباديءَ جي وڌندڙ عمر سبب ملڪ جي رهواسي آباديءَ ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي. البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) موجب 2023ع جي آدمشماريءَ وقت ملڪ جي رهواسي آبادي 2,402,113 هئي، جنهن ۾ 1,190,448 مرد ۽ 1,211,665 عورتون شامل هيون.<ref name="Census 23">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13787/cens-2023.pdf |title=Albania Population and Housing Census 2023 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2024 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> 1 جنوري 2026ع تي INSTAT جي سالياني تخميني موجب ملڪ جي رهواسي آبادي 2,335,930 هئي، جيڪا هڪ سال اڳ جي ڀيٽ ۾ 1.16 سيڪڙو گهٽ هئي.<ref name="INSTAT">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |title=Population of Albania on 1st January 2026 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=2 June 2026 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ملڪ جي سراسري عمر 42.5 سال هئي، جيڪا 2011ع جي 35.3 سالن جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي. 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 19.7 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2011ع ۾ سندن حصو 11.3 سيڪڙو هو. INSTAT موجب گهٽ پيدائش، وڌندڙ متوقع عمر ۽ ٻاهرين ملڪن ڏانهن هجرت البانيا جي آباديءَ جي پوڙهائپ جا اهم سبب آهن.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي آباديءَ جا چونڊيل انگ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#cfe8ff;" ! انگ ! تعداد / شرح |- style="background:#f8fbff;" | ڪل رهواسي آبادي | '''2,402,113''' |- | مرد | 1,190,448 |- style="background:#f8fbff;" | عورتون | 1,211,665 |- | مرد في 100 عورتون | 98.2 |- style="background:#f8fbff;" | سراسري عمر | 42.5 سال |- | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا | 19.7٪ |} === نسلي گروهه === البانيا نسلي لحاظ کان گهڻو ڪري [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] آباديءَ تي مشتمل آهي، پر ملڪ ۾ ڪيترائي تاريخي قومي ۽ نسلي اقليتي گروهه پڻ رهن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,186,917 ماڻهن، يعني ڪل رهواسي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 91.0 سيڪڙو، پنهنجي نسلي سڃاڻپ البانيائي ڄاڻائي. [[يوناني ماڻهو|يوناني]] سڀ کان وڏو درج ٿيل اقليتي نسلي گروهه هئا، جن جو انگ 23,485 هو.<ref name="Census2023"/> ٻين درج ٿيل گروهن ۾ [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]]، [[روما ماڻهو|روما]]، [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، [[بوسنياڪ]]، [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]]، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]]، [[سربي ماڻهو|سربي]] ۽ [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] شامل هئا. آدمشماريءَ ۾ نسلي سڃاڻپ بابت سوال جو جواب ڏيڻ لازمي نه هو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''نسلي سڃاڻپ — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#d9ead3;" ! نسلي سڃاڻپ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#f4fbf1;" | [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] | 2,186,917 | 91.04٪ |- | [[يوناني ماڻهو|يوناني]] | 23,485 | 0.98٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[مصرين (بلقان)|بلقاني مصري]] | 12,375 | 0.52٪ |- | [[روما ماڻهو|روما]] | 9,813 | 0.41٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]] | 7,057 | 0.29٪ |- | [[بوسنياڪ]] | 2,963 | 0.12٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[ارومانيائي ماڻهو|ارومانيائي]] | 2,459 | 0.10٪ |- | [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] | 2,281 | 0.09٪ |- style="background:#f4fbf1;" | [[سربي ماڻهو|سربي]] | 584 | 0.02٪ |- | [[مونٽي نيگرن ماڻهو|مونٽي نيگرن]] | 511 | 0.02٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ٻيا نسلي گروهه | 3,798 | 0.16٪ |- | گڏيل نسلي سڃاڻپ | 770 | 0.03٪ |- style="background:#f4fbf1;" | ڪا بہ نسلي سڃاڻپ نه | 1,142 | 0.05٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 13,507 | 0.56٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} === ٻوليون === {{Main|البانيا جون ٻوليون}} [[البانيائي ٻولي]] ملڪ جي سرڪاري ٻولي ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت جي روزمره جي ٻولي آهي. اها [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. ان جا ٻه مکيه لهجا [[گيگ البانيائي|گيگ]] ۽ [[توسڪ البانيائي|توسڪ]] آهن؛ معياري البانيائي بنيادي طور توسڪ لهجي تي ٻڌل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 2,187,788 ماڻهن البانيائي کي گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي قرار ڏنو، جيڪو ڪل رهواسي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو هو. 37,033 ماڻهن ٻي ٻولي ۽ 13,719 ماڻهن هڪ کان وڌيڪ ٻوليون گهر ۾ عام طور ڳالهائڻ جي ڄاڻ ڏني.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''گهر ۾ عام طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي — 2023ع''' |- style="background:#fff2cc;" ! ٻوليءَ جو درجو ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#fffaf0;" | [[البانيائي ٻولي|البانيائي]] | 2,187,788 | 91.08٪ |- | ٻي ٻولي | 37,033 | 1.54٪ |- style="background:#fffaf0;" | هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | 13,719 | 0.57٪ |- | جواب ڏيڻ کان انڪار | 29,120 | 1.21٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,453 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = 2023ع ۾ گهر ۾ عام ڳالهائي ويندڙ ٻولي | label1 = البانيائي | value1 = 91.08 | color1 = red | label2 = ٻي ٻولي | value2 = 1.54 | color2 = blue | label3 = هڪ کان وڌيڪ ٻوليون | value3 = 0.57 | color3 = green | label4 = جواب نه ڏنو | value4 = 1.21 | color4 = orange | label5 = معلومات موجود نه | value5 = 5.60 | color5 = gray }} === مذهب === {{Main|البانيا ۾ مذهب}} [[File:Et'hem Bey Mosque outside view.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جي تاريخي [[ايٿم بي مسجد]]]] [[File:Orthodox Cathedral Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]]]] البانيا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو ملڪ آهي. [[اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهبي عقيدو آهي، جڏهن تہ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ [[البانيائي آرٿوڊڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊڪس]] عيسائي برادريون پڻ تاريخي طور اهم آهن. ملڪ ۾ [[بيڪتاشي سلسلو|بيڪتاشي]] برادريءَ جي پڻ نمايان موجودگي آهي ۽ [[ترانا]] ۾ بيڪتاشين جو عالمي مرڪز قائم آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب 1,101,718 ماڻهن پاڻ کي مسلمان ۽ 115,644 ماڻهن مسلمان-بيڪتاشي قرار ڏنو. 201,530 ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 173,645 ماڻهن آرٿوڊڪس ۽ 9,658 ماڻهن پروٽيسٽنٽ/انجيلي عيسائي قرار ڏنو. ان کان سواءِ 332,155 ماڻهن پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن ۽ 85,311 ماڻهن پاڻ کي ملحد ڄاڻايو.<ref name="Census2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي — 2023ع جي آدمشماري''' |- style="background:#eadcf8;" ! مذهبي وابستگي ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- style="background:#faf6ff;" | [[اسلام|مسلمان]] | 1,101,718 | 45.86٪ |- | [[بيڪتاشي سلسلو|مسلمان — بيڪتاشي]] | 115,644 | 4.81٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائي]] | 201,530 | 8.39٪ |- | [[مشرقي آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس عيسائي]] | 173,645 | 7.23٪ |- style="background:#faf6ff;" | [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ / انجيلي عيسائي]] | 9,658 | 0.40٪ |- | ٻيا مذهب | 3,670 | 0.15٪ |- style="background:#faf6ff;" | ڪنهن مخصوص فرقي کان سواءِ مؤمن | 332,155 | 13.83٪ |- | [[الحاد|ملحد]] | 85,311 | 3.55٪ |- style="background:#faf6ff;" | جواب ڏيڻ کان انڪار | 244,331 | 10.17٪ |- style="background:#eeeeee;" | معلومات موجود نه | 134,451 | 5.60٪ |} {{Pie chart | thumb = right | caption = البانيا ۾ مذهبي وابستگي، 2023ع | label1 = مسلمان | value1 = 45.86 | color1 = green | label2 = بيڪتاشي | value2 = 4.81 | color2 = limegreen | label3 = ڪيٿولڪ | value3 = 8.39 | color3 = gold | label4 = آرٿوڊڪس | value4 = 7.23 | color4 = royalblue | label5 = پروٽيسٽنٽ ۽ ٻيا مذهب | value5 = 0.55 | color5 = skyblue | label6 = غير فرقيوار مؤمن | value6 = 13.83 | color6 = purple | label7 = ملحد | value7 = 3.55 | color7 = black | label8 = جواب نه ڏنو / معلومات موجود نه | value8 = 15.77 | color8 = gray }} البانيا جي موجوده آئين تحت ملڪ جو ڪو بہ سرڪاري مذهب ناهي. رياست عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار آهي، مذهبي برادرين جي برابري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪري ٿي ۽ ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> === ڪميونسٽ دور ۾ مذهب === [[File:Ethem-Bey-Mosque Tirana 1937.tif|thumb|[[ترانا]] جي [[ايٿم بي مسجد]]، 1936ع؛ البانيا ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ جو منظر]] [[اينور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت هيٺ مذهب خلاف سخت رياستي مهم هلائي وئي. 1967ع ۾ حڪومت مذهبي عملن تي پابندي لڳائي ۽ اسلامي، آرٿوڊڪس، ڪيٿولڪ ۽ ٻين مذهبي ادارن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51536.htm |title=International Religious Freedom Report 2005: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> ان مهم دوران مسجدون، گرجاگھر، خانقاهون ۽ ٻيا عبادتگاهه بند ڪيا ويا يا انهن کي گودامن، راندين جي عمارتن ۽ ٻين غيرمذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ حڪومت البانيا کي دنيا جي پهرين سرڪاري طور ملحد رياست قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Albania: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/al/albaniacountryst00zick/albaniacountryst00zick.pdf |chapter=Religion |access-date=7 September 2026 }}</ref> ڪميونسٽ نظام جي زوال سان مذهبي زندگي ٻيهر بحال ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان مسجدون، گرجاگھر ۽ ٻيا مذهبي ادارا ٻيهر فعال ٿيڻ لڳا. 1998ع جي آئين تحت مذهب ۽ ضمير جي آزاديءَ کي آئيني تحفظ حاصل ٿيو ۽ رياست کي مذهبي عقيدي جي معاملن ۾ غيرجانبدار قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/albania/ |title=2023 Report on International Religious Freedom: Albania |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=7 September 2026 }}</ref> == معيشت == {{Main|البانيا جي معيشت}} [[File:Tirana skyline at night.jpg|thumb|رات جي وقت [[ترانا]] جو جديد شهري منظر]] البانيا جي معيشت هڪ [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مرڪزي رٿابنديءَ تي ٻڌل ڪميونسٽ معاشي نظام جي خاتمي کان پوءِ وڏي پيماني تي معاشي سڌارن ۽ نجڪاريءَ مان گذري آهي. ملڪ جي موجوده معيشت ۾ [[خدمتن جو شعبو]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن تہ [[زراعت]]، [[سياحت]]، تعمير، صنعت، توانائي ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽائي پڻ اهم معاشي سرگرميون آهن.<ref name="INSTATGDP2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/national-accounts/ |title=National Accounts |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي شماريات واري اداري ([[INSTAT]]) جي نيم حتمي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) موجوده قيمتن تي 2,517.8 ارب [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] هئي ۽ معيشت حقيقي بنيادن تي 4.05 سيڪڙو وڌي. ساڳئي سال خدمتن جو GDP ۾ حصو 48.69 سيڪڙو، زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو 15.45 سيڪڙو، تعمير جو 11.92 سيڪڙو ۽ صنعت جو 10.48 سيڪڙو هو.<ref name="INSTATGDP24">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/zxjh5vt4/gross-domestic-product-2023-final-and-2024-semi-final.pdf |title=Gross Domestic Product, 2023 final and 2024 semi-final |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=26 June 2025 |access-date=7 September 2026 |format=PDF |language=en }}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) موجب البانيا جي معيشت وبا کان پوءِ واري عرصي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 4.3 سيڪڙو سالياني رفتار سان وڌي. IMF 2025ع لاءِ 3.5 سيڪڙو ۽ 2026ع لاءِ 3.6 سيڪڙو حقيقي GDP واڌ جو اندازو لڳايو، جڏهن تہ سرڪاري قرض جو GDP سان تناسب 2024ع جي 54.5 سيڪڙو مان 2025ع ۾ 52.7 سيڪڙو ۽ 2026ع ۾ 51.6 سيڪڙو تائين گهٽجڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="IMF2025">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/12/23/albania-2025-article-iv-consultation-press-release-and-staff-report-572758 |title=Albania: 2025 Article IV Consultation—Press Release; and Staff Report |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=23 December 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; margin:auto;" |+ '''البانيا جي معيشت جا چونڊيل اشارا''' |- style="background:#d9ead3;" ! معاشي اشارو ! انگ ! سال |- style="background:#f4fbf1;" | GDP، موجوده قيمتن تي | 2,517.8 ارب ليڪ | 2024 |- | حقيقي GDP واڌ | 4.05٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | خدمتن جو GDP ۾ حصو | 48.69٪ | 2024 |- | زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري | 15.45٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | تعمير | 11.92٪ | 2024 |- | صنعت | 10.48٪ | 2024 |- style="background:#f4fbf1;" | سرڪاري قرض / GDP | 54.5٪ | 2024 |- | بيروزگاري جي شرح | 9.4٪ | 2024 |} === مالياتي نظام === [[File:2000lek-768x376.png|thumb|2000 [[البانيائي ليڪ|ليڪ]] جو بئنڪ نوٽ]] [[بئنڪا اي شچيپريس]] (''Banka e Shqipërisë'') البانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي. اها [[مالياتي پاليسي]] هلائڻ، [[البانيائي ليڪ]] جاري ڪرڻ، قيمتن جي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ بئنڪنگ نظام جي نگراني ڪرڻ جي ذميوار آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ملڪ جي بئنڪنگ شعبي جي وڏي حصي جي نجڪاري ٿي ۽ پرڏيهي بئنڪن البانيا جي مالي منڊي ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو. IMF موجب تازن سالن ۾ البانيائي بئنڪنگ نظام مجموعي طور مناسب سرمائي ۽ ليڪوئيڊيٽي برقرار رکي آهي، جيتوڻيڪ ملڪيت جي مارڪيٽ ڏانهن تيزيءَ سان وڌندڙ قرض ۽ وڏن قرض وٺندڙن ڏانهن بئنڪن جي نمائش مالي نگرانيءَ جا اهم موضوع آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/24/pr25016-albania-imf-executive-board-concludes-2024-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2024 Article IV Consultation with Albania |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=27 January 2025 |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Albania outside of Peshkopi.jpg|thumb|left|[[پيشڪوپي]] ڀرسان البانيا جي ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ عورتون]] [[File:Farmer in Field - Theth Village - Northern Albania (41838452595).jpg|thumb|left|اتر البانيا جي [[ٿيٿ]] ڳوٺ ۾ ٻنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هاري]] [[زراعت]] البانيا جي معيشت ۾ تاريخي طور اهم حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي ساحلي ميدانن ۽ درياهي وادين ۾ پوک لاءِ نسبتاً زرخيز زمين موجود آهي، جڏهن تہ جابلو علائقن ۾ مال پالڻ ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل سرگرميون وڌيڪ عام آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ اناج، ڀاڄيون، آلو، ميوا، انگور، زيتون ۽ تمباڪو شامل آهن؛ مال پالڻ ۽ کير جون شيون پڻ ٻهراڙيءَ جي معيشت جو حصو آهن. 2024ع ۾ زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري مجموعي GDP جو 15.45 سيڪڙو حصو هئا، جيتوڻيڪ ان شعبي جي حقيقي پيداوار گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 2.0 سيڪڙو گهٽجي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> [[ورلڊ بئنڪ]] جي انگن موجب 2024ع ۾ ملڪ جي مجموعي روزگار جو لڳ ڀڳ 31.4 سيڪڙو زراعت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators/Series/SL.AGR.EMPL.ZS |title=Employment in agriculture (% of total employment) |publisher=[[World Bank]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> البانيا جي زرعي شعبي ۾ ننڍين ۽ ورهايل زمينن، محدود مشينيڪاري، آبپاشيءَ جي بنيادي ڍانچي، مارڪيٽن تائين پهچ ۽ پيداوار جي معيار جهڙا مسئلا اهم چئلينج رهيا آهن. ٻئي طرف، زيتون، ميوا، ڀاڄيون، دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين زرعي شين جي پيداوار ۽ برآمد ملڪ لاءِ واڌ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. === صنعت ۽ معدني وسيلا === البانيا وٽ ڪيترائي معدني ۽ توانائي وسيلا موجود آهن. انهن ۾ [[پيٽروليم]]، [[قدرتي گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[ٽامو]]، [[نڪل]]، لوهه-نڪل معدنيات، [[ڪوئلو]]، [[باڪسائيٽ]]، چن جو پٿر ۽ ٻيا تعميراتي معدنيات شامل آهن. ڪرومائيٽ تاريخي طور ملڪ جي اهم معدني برآمدن مان هڪ رهيو آهي. البانيا ۾ پيٽروليم جي پيداوار جي ڊگهي تاريخ آهي. ملڪ جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فيئر]] ڀرسان واقع [[پاٽوس-مارينزا تيل جو ميدان]] ملڪ جي اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي. تيل ۽ معدنيات کان سواءِ، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي ۽ جوتن جي تياري، سيمينٽ، تعميراتي مواد ۽ هلڪي پيداوار صنعتي شعبي جون اهم سرگرميون آهن. 2024ع ۾ صنعت GDP جو 10.48 سيڪڙو حصو هئي، جڏهن تہ ان جي حقيقي پيداوار ۾ 4.55 سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === توانائي === [[File:Ulëz, Albania 2017-04 Damm.jpg|thumb|[[اوليئز]] جو پن بجلي بند؛ البانيا جي بجليءَ جي نظام ۾ [[پن بجلي]] بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] البانيا جو بجليءَ جو شعبو وڏي حد تائين [[پن بجلي]] تي دارومدار رکي ٿو. ملڪ جي جابلو بناوٽ ۽ درياهي نظام، خاص طور [[ڊرين]] درياهه، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا. فيئرزا، ڪومان ۽ واؤ اي ديئيس ڊرين درياهه جي اهم پن بجلي منصوبن مان آهن، جڏهن تہ [[ديوول درياهه]] تي پڻ وڏا پن بجلي منصوبا تعمير ڪيا ويا آهن. پن بجليءَ تي گهڻي ڀاڙڻ سبب بجليءَ جي ملڪي پيداوار برسات ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي؛ خشڪ سالن ۾ ملڪ کي بجلي درآمد ڪرڻ جي ضرورت وڌي سگهي ٿي. تازن سالن ۾ توانائيءَ جي ذريعن کي متنوع ڪرڻ لاءِ [[شمسي توانائي]] ۽ [[هوائي توانائي]] ۾ سيڙپڪاريءَ تي پڻ ڌيان وڌيو آهي. === سياحت === [[File:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|[[گجيپي سمنڊ ڪنارو]]؛ سامونڊي سياحت البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي صنعتن مان هڪ آهي.]] {{Main|البانيا ۾ سياحت}} [[سياحت]] البانيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. [[البانيائي رويرا]]، ايڊرياٽڪ ۽ آئيونين سامونڊي ڪنارا، [[البانيائي الپس]]، تاريخي شهر [[بيرات]] ۽ [[گجيروڪاستر]]، [[بوٽرنٽ]] جا قديم آثار ۽ ملڪ جا قومي پارڪ سياحت جا اهم مرڪز آهن. 2024ع ۾ البانيا ۾ پرڏيهي شهرين جون آمدون لڳ ڀڳ '''11.7 ملين''' رهيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو وڌيڪ هيون. انهن مان لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو آمدون يورپي ملڪن مان هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/industry-trade-and-services/tourism-statistics/ |title=Tourism Statistics |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> سياحت جي واڌ رهائش، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، تعمير ۽ ملڪيت جي شعبن تي پڻ اثر وڌو آهي. IMF البانيا جي هاڻوڪي معاشي واڌ کي وڏي حد تائين سياحت جي حمايت حاصل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="IMF2025"/> === تعمير ۽ ملڪيت === [[File:Vista dello skyline di Tirana.jpg|thumb|left|[[ترانا]] جو جديد شهري منظر؛ تعمير ۽ ملڪيت البانيا جي شهري معيشت جي اهم شعبن مان آهن.]] 1990ع کان پوءِ [[ترانا]]، [[دوريس]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ تيز شهري واڌ سبب تعميراتي صنعت ۾ وڏي توسيع ٿي. رهائشي عمارتن، هوٽلن، تجارتي مرڪزن، روڊن ۽ سياحتي بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاريءَ تعمير کي معيشت جو اهم حصو بڻايو آهي. 2024ع ۾ تعمير جو GDP ۾ حصو 11.92 سيڪڙو هو ۽ شعبي جي حقيقي پيداوار 4.52 سيڪڙو وڌي.<ref name="INSTATGDP2024"/> === پرڏيهي واپار === [[يورپي يونين]] البانيا جو سڀ کان اهم واپاري ساٿي آهي. INSTAT موجب 2024ع ۾ سامان جون برآمدون '''373 ارب ليڪ''' ۽ درآمدون '''894 ارب ليڪ''' رهيون. 2023ع جي ڀيٽ ۾ برآمدن ۾ 15.4 سيڪڙو گهٽتائي، جڏهن تہ درآمدن ۾ 2.5 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي سال 72 سيڪڙو البانيائي برآمدون يورپي يونين ڏانهن ويون ۽ 52 سيڪڙو درآمدون يورپي يونين مان آيون.<ref name="Trade2024">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/international-trade/international-trade-in-goods/publication/2025/international-trade-of-goods-2024/ |title=International Trade of Goods, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |date=24 June 2025 |access-date=7 September 2026 |language=en }}</ref> [[اٽلي]] البانيا جو سڀ کان وڏو انفرادي واپاري ساٿي رهيو آهي. 2024ع ۾ اٽلي ڏانهن برآمدن جي قيمت 163 ارب ليڪ ۽ اتان ٿيندڙ درآمدن جي قيمت 189 ارب ليڪ هئي. ٻين اهم واپاري ڀائيوارن ۾ [[ڪوسوو]]، [[يونان]]، [[جرمني]]، [[چين]] ۽ [[ترڪي]] شامل آهن.<ref name="Trade2024"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''سامان جو پرڏيهي واپار، 2024ع''' |- style="background:#cfe8ff;" ! اشارو ! قدر ! 2023ع جي ڀيٽ ۾ تبديلي |- style="background:#f5faff;" | ڪل برآمدون | '''373 ارب ليڪ''' | −15.4٪ |- | ڪل درآمدون | '''894 ارب ليڪ''' | +2.5٪ |- style="background:#f5faff;" | واپاري خسارو | '''521 ارب ليڪ''' | — |- | EU ڏانهن برآمدن جو حصو | 72٪ | — |- style="background:#f5faff;" | EU مان درآمدن جو حصو | 52٪ | — |} === سرڪاري ماليات === البانيا گذريل ڏهاڪي دوران سرڪاري قرض جي GDP سان نسبت گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. 2016ع ۾ سرڪاري قرض GDP جو لڳ ڀڳ 71.5 سيڪڙو هو، جڏهن تہ IMF موجب 2024ع ۾ اهو گهٽجي 54.5 سيڪڙو ۽ 2025ع ۾ اندازاً 52.7 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="IMF2025"/> 2024ع ۾ سرڪاري آمدني GDP جو 28.2 سيڪڙو ۽ خرچ 28.7 سيڪڙو هئا. بنيادي بجيٽ سرپلس 1.7 سيڪڙو GDP رهيو، جڏهن تہ مجموعي مالي خسارو 0.4 سيڪڙو هو. IMF وچولي مدي ۾ سرڪاري قرض جي وڌيڪ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي آهي، پر آباديءَ جي عمر وڌڻ، پينشن ۽ صحت جا خرچ، موسمياتي تبديليءَ سان مطابقت ۽ دفاعي خرچ مستقبل ۾ سرڪاري ماليات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿا.<ref name="IMF2025"/> === مزدور تنظيمون === {{Main|البانيا جون مزدور تنظيمون}} البانيا ۾ [[مزدور تنظيم|مزدور تنظيمن]] جو اثر خانگي شعبي ۾ نسبتاً محدود آهي. 2019ع جي انگن موجب خانگي شعبي جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ملازمن جي ڀيٽ ۾ سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملازم مزدور تنظيمن سان وابسته هئا.<ref>{{cite report |author=Stine Klapper |author2=Genci Lamllari |title=Albanien Gewerkschaftsmonitor |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung |location=Berlin |date=August 2019 |page=2 |url=https://library.fes.de/pdf-files/id/gewerkschaftsmonitore/16045/2021-albanien.pdf |language=de}}</ref> === ڍانچائي مسئلا === معاشي واڌ باوجود البانيا کي ڪيترن ڊگهي مدي وارن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر واري آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، مهارت رکندڙ افرادي قوت جي کوٽ، نسبتاً گهٽ پيداواريت، علائقائي معاشي تفاوت، ملڪيت جي حقن جا مسئلا، غيررسمي معيشت ۽ حڪمرانيءَ جون ڪمزوريون شامل آهن.<ref name="IMF2025"/> [[يورپي يونين]] ۾ شموليت جي عمل سان عدالتي سڌارن، بدعنواني خلاف ڪارروائي، سرڪاري انتظام، سرڪاري خريداري، مقابلي ۽ منظم ڏوهن خلاف ادارن کي مضبوط ڪرڻ تي زور وڌيو آهي. معاشي ترقيءَ لاءِ تعليم ۽ مهارتن جي معيار، ڪاروباري ماحول، انساني سرمائي ۽ ادارتي حڪمرانيءَ ۾ وڌيڪ بهتري کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. منظم ڏوهن ۽ غيرقانوني منشيات جي واپار پڻ ملڪ لاءِ تاريخي طور هڪ مسئلو رهيا آهن. البانيائي ۽ يورپي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا منشيات جي پيداوار، اسمگلنگ، مني لانڊرنگ ۽ منظم ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف گڏيل ڪاررواين ۾ تعاون ڪندا رهيا آهن. بهرحال، اهڙين سرگرمين جي معاشي ماپ بابت ميڊيا ۾ ڏنل وڏن تخمينن کي سرڪاري GDP يا قومي حسابن سان سڌي ڀيٽ ڪرڻ احتياط طلب آهي. === يورپي يونين سان معاشي لاڳاپا === البانيا [[يورپي يونين]] جي رڪنيت جو اميدوار ملڪ آهي ۽ ان جي معاشي پاليسين، قانونن ۽ ادارن کي يورپي يونين جي معيارن سان هم آهنگ ڪرڻ وارو عمل ملڪ جي معاشي سڌارن تي اهم اثر وجهي رهيو آهي. يورپي يونين ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ساٿي هجڻ سان گڏ سيڙپڪاري، ترقياتي امداد ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جو پڻ اهم ذريعو آهي. === معاشي چئلينج === البانيا جي معيشت کي تيز معاشي واڌ ۽ وڌندڙ سياحت باوجود ڪيترن ڍانچائي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ جي گهٽتائي، وڏي پيماني تي پرڏيهي هجرت، مهارت يافته مزدورن جي کوٽ، پيداواري صلاحيت ۾ فرق، غيررسمي معيشت، حڪمرانيءَ جا مسئلا ۽ ڪجهه شعبن ۾ محدود مقابلي جي صلاحيت شامل آهن. IMF موجب ڪم ڪندڙ عمر جي آباديءَ ۾ توقع کان وڌيڪ تيز گهٽتائي مزدورن جي کوٽ وڌائي، اجرت ۽ مهانگائيءَ تي دٻاءُ وجهي ۽ ڊگهي مدي واري معاشي واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي.<ref name="IMF2025"/> ساڳئي وقت سياحت، يورپي يونين سان معاشي انضمام، قابل تجديد توانائي، بنيادي ڍانچي، ڊجيٽلائيزيشن ۽ انساني سرمائي ۾ سڌارا ملڪ جي مستقبل جي معاشي واڌ جا اهم امڪاني ذريعا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IMF2025"/> == حڪومتي نظام == {{Main|البانيا جي سياست}} {{See also|البانيا جو آئين|البانيا جي حڪومت|البانيا جي اسيمبلي}} البانيا هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني ريپبلڪ]] آهي. ملڪ جو موجوده آئيني نظام 28 نومبر 1998ع تي لاڳو ٿيل [[البانيا جو آئين|آئين]] تي ٻڌل آهي، جنهن تحت رياستي اقتدار قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليه جي وچ ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ حڪومت جو مرڪز [[ترانا]] آهي. === رياست جو صدر === [[File:Bajram Begaj (cropped).jpeg|thumb|left|[[باجرام بيگائي]]، البانيا جو صدر]] [[البانيا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه ۽ قومي وحدت جي نمائندگي ڪندڙ آئيني عهديدار آهي. صدر کي [[البانيا جي اسيمبلي]] پنجن سالن لاءِ چونڊي ٿي ۽ هڪ شخص وڌ ۾ وڌ ٻه مدو صدر رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> صدر جي چونڊ اسيمبليءَ ۾ ڪيترن مرحلن واري طريقي سان ٿيندي آهي. پهرين ٽن مرحلن ۾ اميدوار لاءِ سڀني ميمبرن جي ٽي پنجون اڪثريت گهربل هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها اڪثريت حاصل نه ٿئي تہ ايندڙ مرحلن لاءِ آئين ۾ الڳ اڪثريتي طريقو مقرر ٿيل آهي. صدر جي آئيني اختيارن ۾ چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، قانونن جي توثيق ۽ مخصوص حالتن ۾ انهن کي ٻيهر غور لاءِ اسيمبلي ڏانهن موڪلڻ، سفارتي نمائندن بابت آئيني ڪم ۽ قانون موجب معافي ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[باجرام بيگائي]] البانيا جو صدر آهي.<ref>{{cite web |url=https://president.al/ |title=President of the Republic of Albania |publisher=President of the Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومت ۽ وزيراعظم === [[File:Edi Rama (2024-02-29).jpg|thumb|[[ايڊي راما]]، البانيا جو وزيراعظم]] انتظامي اختيار [[البانيا جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] وٽ آهي، جنهن جي سربراهي [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ڪري ٿو. پارلياماني چونڊن کان پوءِ صدر، اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ پارٽي يا پارٽين جي اتحاد جي تجويز تي وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. وزيراعظم جي تجويز تي صدر ٻين وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري ٿو، جڏهن تہ حڪومت کي پارلياماني اعتماد حاصل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> 2026ع تائين [[ايڊي راما]] ملڪ جو وزيراعظم آهي. هو پهريون ڀيرو سيپٽمبر 2013ع ۾ وزيراعظم ٿيو. سندس حڪومت [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آهي. === قانونساز ادارو === [[File:Albanian Parliament.jpg|thumb|left|البانيا جي قومي قانونساز اداري، [[البانيا جي اسيمبلي|ڪُويندي]]، جي عمارت]] البانيا جو قومي قانونساز ادارو هڪ ايواني [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] آهي، جنهن کي البانيائي ۾ ''Kuvendi i Shqipërisë'' چيو وڃي ٿو. اسيمبليءَ جا '''140 ميمبر''' هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ميمبرن جي چونڊ متناسب نمائندگيءَ تي ٻڌل گهڻ-نالي چونڊ فهرستن ذريعي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> اسيمبلي قانون سازي ڪرڻ، رياستي بجيٽ منظور ڪرڻ، حڪومت تي پارلياماني نگراني ڪرڻ، بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ۽ آئين موجب صدر ۽ ٻين اعليٰ رياستي عهديدارن جي چونڊ يا مقرريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر رکندڙ البانيائي شهرين کي عام طور ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو آئيني حق حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|البانيا جي عدليه}} البانيا جي عدليه آئين موجب قانونساز ۽ انتظامي شاخن کان آزاد آهي. عام عدالتي نظام ۾ پهرين درجي جون عدالتون، اپيل عدالتون ۽ سڀ کان مٿانهين سطح تي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. 2016ع ۾ منظور ڪيل وسيع آئيني ۽ عدالتي سڌارن عدالتي مقررين، احتساب ۽ عدليه جي انتظامي ادارن جي ڍانچي ۾ اهم تبديليون آنديون.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] (''Gjykata e Lartë'') '''19 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ هاءِ ڪورٽ جي ججن کي [[هاءِ جوڊيشل ڪائونسل]] جي تجويز تي صدر مقرر ڪري ٿو. سندن مدو نو سال هوندو آهي ۽ ٻيهر ساڳئي عهدي تي مقرريءَ جو حق نه هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykataelarte.gov.al/sq/gjykata/historiku/ |title=Historiku |publisher=Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë |language=sq |access-date=7 September 2026 }}</ref> === آئيني عدالت === [[File:Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë logo.svg|thumb|[[البانيا جي آئيني عدالت]] جو سرڪاري نشان]] [[File:Gjykata e Larte 01.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ]] جي عمارت]] [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] (''Gjykata Kushtetuese'') عام عدالتي نظام کان الڳ آئيني ادارو آهي، جنهن جو بنيادي ڪم آئين جي بالادستيءَ جي ضمانت ۽ قانونن توڙي رياستي عملن جي آئيني جائزي سان لاڳاپيل آهي. عدالت '''9 ججن''' تي مشتمل آهي. 2016ع جي آئيني سڌارن کان پوءِ انهن مان ٽي جج صدر، ٽي [[البانيا جي اسيمبلي|اسيمبلي]] ۽ ٽي [[البانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] مقرر/چونڊين ٿا، جڏهن تہ اميدوارن جي جاچ ۽ درجابنديءَ ۾ [[انصاف بابت مقررين جي ڪائونسل]] (''Këshilli i Emërimeve në Drejtësi'') اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. آئيني عدالت جي ججن جو مدو نو سال آهي ۽ ٻيهر مقرري نٿي ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === حڪومتي ڍانچي جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! ادارو ! البانيائي نالو ! جوڙجڪ / عهدو ! مدو ! بنيادي حيثيت |- style="background:#fff4f4;" | '''رياست جو سربراهه''' | ''Presidenti i Republikës'' | [[البانيا جو صدر|صدر]] | 5 سال | رياست ۽ قومي وحدت جو نمائندو |- style="background:#f4f8ff;" | '''حڪومت''' | ''Këshilli i Ministrave'' | وزيراعظم ۽ وزير | پارلياماني اعتماد سان | انتظامي اختيار |- style="background:#fff4f4;" | '''اسيمبلي''' | ''Kuvendi i Shqipërisë'' | 140 ميمبر | 4 سال | قانونسازي ۽ حڪومتي نگراني |- style="background:#f4f8ff;" | '''هاءِ ڪورٽ''' | ''Gjykata e Lartë'' | 19 جج | 9 سال | عام عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت |- style="background:#fff4f4;" | '''آئيني عدالت''' | ''Gjykata Kushtetuese'' | 9 جج | 9 سال | آئيني جائزو ۽ آئين جي بالادستي |} === شهريت ۽ سياسي حق === البانيا جو قانون [[ٻٽي شهريت]] جي اجازت ڏئي ٿو، يعني البانيائي شهري مخصوص قانوني حالتن هيٺ ٻي رياست جي شهريت پڻ رکي سگهي ٿو. شهريت حاصل ڪرڻ ۽ قدرتي شهريت جا شرط ملڪ جي شهريت بابت قانون تحت مقرر ڪيا وڃن ٿا. 28 نومبر البانيا ۾ '''جهنڊي ۽ آزاديءَ جو ڏينهن''' (''Dita e Flamurit dhe e Pavarësisë'') طور ملهايو وڃي ٿو. اهو 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|عثماني سلطنت کان آزاديءَ جي اعلان]] جي ياد ۾ قومي موڪل آهي. البانيا [[گڏيل قومن]] جو ميمبر هئڻ سبب [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي آئين جو ڌر آهي ۽ عدالت آڏو ڪيسن ۾ ڌر بڻجي سگهي ٿو؛ البانيا 14 ڊسمبر 1955ع تي گڏيل قومن جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.icj-cij.org/states-entitled-to-appear |title=States entitled to appear before the Court |publisher=[[بين الاقوامي عدالت انصاف]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|البانيا جي انتظامي ورهاست}} {{See also|البانيا جا ڪائونٽي|البانيا جون ميونسپالٽيون}} [[File:Gemeinden Albanien 2020.png|thumb|308px|البانيا جي انتظامي ورهاست؛ 12 [[البانيا جا ڪائونٽي|ڪائونٽي]] ۽ 61 [[البانيا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽيون]]]] [[البانيا|ريپبلڪ آف البانيا]] انتظامي طور '''12 ڪائونٽين''' (البانيائي: ''Qarqe''؛ واحد: ''Qark'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي مجموعي طور '''61 ميونسپالٽين''' (البانيائي: ''Bashki''؛ واحد: ''Bashki'') تي مشتمل آهن. اڳوڻا 36 [[البانيا جا ضلعا|ضلعا]] (''Rrethe'') هاڻي انتظامي يونٽن طور قانوني طور ختم ڪيا ويا آهن. موجوده مقامي حڪومتي ڍانچو خاص طور 2014ع جي انتظامي-علائقائي سڌارن کان پوءِ وجود ۾ آيو، جنهن تحت اڳوڻين 373 ميونسپالٽين ۽ ڪميونن کي ٻيهر منظم ڪري 61 ميونسپالٽين ۾ ضم ڪيو ويو. هي نئون ڍانچو 2015ع جي مقامي چونڊن کان پوءِ عملي طور لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.adisa.gov.al/wp-content/uploads/2017/02/LAW-NO.-115-2014-ON-THE-ADMINISTRATIVE-TERRITORIAL-DIVISION-OF-LOCAL-GOVERNMENT-UNITS-IN-THE-REPUBLIC-OF-ALBANIA.pdf |title=Law No. 115/2014 on the Administrative-Territorial Division of Local Government Units in the Republic of Albania |publisher=Republic of Albania |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> البانيا جي آئين موجب مقامي حڪومت [[مرڪزيت جي خاتمي|اختيارن جي غيرمرڪزيت]] ۽ مقامي خودمختياريءَ جي اصولن تي قائم آهي. ميونسپالٽيون مقامي حڪومت جو بنيادي درجو آهن ۽ چونڊيل ميونسپل ڪائونسلن ۽ ميئرن ذريعي هلن ٿيون. ڪائونٽي علائقائي سطح جو ٻيو درجو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ميونسپالٽين جا علائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.gjk.gov.al/web/constitution_of_albania_2090.pdf |title=Constitution of the Republic of Albania |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |language=en |access-date=7 September 2026 }}</ref> آئين ۾ مقامي ادارن کي خودحڪومتي اختيار حاصل هجڻ باوجود، البانيا مجموعي طور هڪ [[وحداني رياست]] آهي ۽ مرڪزي حڪومت جو انتظامي ۽ مالي نظام تي اهم اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merkur.de/welt/tirana-die-hauptstadt-von-albanien-91961517.html |title=Tirana: Die Hauptstadt von Albanien |work=Merkur |language=de |access-date=5 January 2023 |quote=البانيا مرڪزي طريقي سان منظم ڪيل رياست آهي. }}</ref> ==== ڪائونٽيون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background:#d9232e; color:white;" ! نمبر ! ڪائونٽي ! البانيائي نالو ! انتظامي مرڪز |- style="background:#fff5f5;" | 1 || [[بيرات ڪائونٽي]] || Berat || [[بيرات]] |- | 2 || [[ديبير ڪائونٽي]] || Dibër || [[پيشڪوپي]] |- style="background:#fff5f5;" | 3 || [[دوريس ڪائونٽي]] || Durrës || [[دوريس]] |- | 4 || [[الباسان ڪائونٽي]] || Elbasan || [[الباسان]] |- style="background:#fff5f5;" | 5 || [[فيئر ڪائونٽي]] || Fier || [[فيئر]] |- | 6 || [[گجيروڪاستر ڪائونٽي]] || Gjirokastër || [[گجيروڪاستر]] |- style="background:#fff5f5;" | 7 || [[ڪورچا ڪائونٽي]] || Korçë || [[ڪورچا]] |- | 8 || [[ڪوڪيس ڪائونٽي]] || Kukës || [[ڪوڪيس]] |- style="background:#fff5f5;" | 9 || [[ليزا ڪائونٽي]] || Lezhë || [[ليزا]] |- | 10 || [[شڪودرا ڪائونٽي]] || Shkodër || [[شڪودرا]] |- style="background:#fff5f5;" | 11 || [[ترانا ڪائونٽي]] || Tiranë || [[ترانا]] |- | 12 || [[ولورا ڪائونٽي]] || Vlorë || [[ولورا]] |} == سلامتي == === فوج === {{Main|البانيا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Patrol Boat Iliria.jpg|thumb|البانيائي سامونڊي فوج جي گشتي ٻيڙي ''Iliria'']] [[البانيا جون هٿياربند فوجون]] (البانيائي: ''Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë'') ملڪ جي دفاعي فوج آهي، جنهن جون بنيادي شاخون [[البانيائي زميني فوج]]، [[البانيائي هوائي فوج]] ۽ [[البانيائي سامونڊي فوج]] آهن. هٿياربند فوجون دفاع واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪن ٿيون ۽ ملڪ جو صدر آئين موجب هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر اِن چيف آهي. البانيا ۾ جديد قومي فوج جو بنياد 1912ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پيو. شروعاتي فوج ۾ باقاعده فوجي، رضاڪار، ريزرو اهلڪار ۽ جينڊرمري شامل هئا ۽ ان وقت فوجي قوت لڳ ڀڳ 12,000 اهلڪارن تي مشتمل هئي. 1913ع ۾ [[نيدرلينڊز]] جي فوجي مشن البانيائي جينڊرمري جي تنظيم ۽ تربيت ۾ مدد ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فوج کي زميني، هوائي ۽ سامونڊي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو.<ref name="aaf">{{cite web |url=http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |title=ريپبلڪ آف البانيا جي هٿياربند فوجن جي تاريخ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004191020/http://www.aaf.mil.al/index.php/historiku |archive-date=4 آڪٽوبر 2017 |language=sq}}</ref> [[File:Albanian soldiers at Combined Resolve II (14118327839).jpg|thumb|left|البانيائي فوج جا اهلڪار 2014ع ۾ ''Combined Resolve II'' فوجي مشق دوران]] 1939ع ۾ [[اٽليءَ جو البانيا تي قبضو|فاشسٽ اٽليءَ جي قبضي]] کان پوءِ آزاد البانيائي رياست ۽ ان جون باقاعده هٿياربند فوجون ختم ٿي ويون. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ملڪ ۾ مختلف مزاحمتي تحريڪون وجود ۾ آيون، جن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|ڪميونسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[البانيائي قومي آزادي تحريڪ]] سڀ کان وڏي فوجي قوت بڻجي اڀري. نومبر 1944ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين ڪميونسٽ پارٽيزن جي قوت لڳ ڀڳ 70,000 ماڻهن تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="aaf" /> جنگ کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ هٿياربند فوجن کي ٻيهر منظم ڪيو ويو. شروعات ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو، جيڪو ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تائين 35,000 ۽ 1948ع تائين لڳ ڀڳ 27,000 فعال فوجين تائين گهٽايو ويو.<ref name="aaf" /> البانيا 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ [[سوويت يونين]] کان هٿيار، فوجي سامان ۽ تربيت حاصل ڪندو رهيو. 1961ع کان البانيا ۽ سوويت يونين جا لاڳاپا شديد خراب ٿي ويا ۽ البانيا عملي طور اتحاد جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڇڏي ڏنو؛ 1968ع ۾ [[چيڪوسلواڪيا]] تي وارسا معاهدي جي حملي کان پوءِ البانيا باضابطه طور اتحاد مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm |title=Albania and NATO |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> ڪميونسٽ دور جي آخري ڏهاڪن ۾ ملڪ جي فوجي نظام ۾ وڏي پيماني تي متحرڪ ٿيڻ جي صلاحيت برقرار رکي وئي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 61,000 فعال فوجي، 260,000 ريزرو اهلڪار ۽ وڏي تعداد ۾ رضاڪار شامل هئا.<ref name="aaf" /> 1990ع ۽ 1991ع ۾ ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ البانيا پنهنجي دفاعي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ اولهه ڏانهن ڪيو. 1992ع کان نيٽو سان ويجهڙائي وڌائڻ ملڪ جي اهم دفاعي مقصدن مان هڪ بڻيو. [[1997ع جو البانيائي بحران]] هٿياربند فوجن ۽ رياستي ادارن کي شديد متاثر ڪيو، جنهن کان پوءِ فوج جي تنظيم، تربيت ۽ سازوسامان کي جديد بڻائڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا ويا. البانيا 1 اپريل 2009ع تي [[نيٽو]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_48891.htm |title=NATO member countries |publisher=[[نيٽو]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> 2010ع کان لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وئي ۽ هٿياربند فوجن کي مڪمل طور پيشاور فوج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Jonilda Koci |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |title=البانيا 2010ع تائين لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪندو |publisher=Southeast European Times |date=21 آگسٽ 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017021917/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |archive-date=17 آڪٽوبر 2014 |url-status=dead |access-date=18 ڊسمبر 2012}}</ref> البانيا جي دفاعي پاليسي نيٽو جي گڏيل دفاعي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي ۽ البانيائي فوج نيٽو جي مشقن، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۽ مختلف بين الاقوامي فوجي آپريشنن ۾ حصو وٺندي رهي آهي. === پوليس، عدليه ۽ ڏوهن جي روڪٿام === [[File:Albanian State Police HQ in Tiranë.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر]] [[File:Albanian police in front of KQZ.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ [[البانيائي رياستي پوليس]] جا اهلڪار]] [[File:Albanian police car.JPG|thumb|البانيائي رياستي پوليس جي گشتي گاڏي [[ترانا]] ۾]] [[البانيائي رياستي پوليس|رياستي پوليس]] (البانيائي: ''Policia e Shtetit'') البانيا جي قومي سول پوليس فورس آهي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي. ان جون ذميواريون عوامي امن امان، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، روڊ ٽريفڪ جي نگراني، سرحدي سلامتي ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائيءَ سميت مختلف شعبن تي پکڙيل آهن. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ پوليس جي جديدڪاريءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا، جن ۾ نيون گشتي گاڏيون، ورديون، مواصلاتي اوزار، نگرانيءَ جا نظام ۽ پوليس اهلڪارن لاءِ باڊي ڪيمرائون شامل هيون. انهن سڌارن جو مقصد پوليس جي ڪارڪردگي، احتساب ۽ عوامي اعتماد کي بهتر ڪرڻ هو. منظم ڏوهن ۽ منشيات جي غيرقانوني پيداوار خلاف مهم دوران [[لازارات]] ۾ 2014ع واري وڏي پوليس ڪارروائي خاص اهميت رکي ٿي. ان کان اڳ لازارات وڏي پيماني تي ڀنگ جي غيرقانوني پوک لاءِ مشهور هو. پوليس جي ڪارروائيءَ کان پوءِ وڏي مقدار ۾ [[ڀنگ]] جا ٻوٽا تباهه ڪيا ويا ۽ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://orf.at/v2/stories/2298732 |title=البانيا: اربين جي ماليت جو ڀنگ تباهه ڪيو ويو |website=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |date=14 سيپٽمبر 2015 |language=de |access-date=22 سيپٽمبر 2019}}</ref> رياستي پوليس کان علاوه [[RENEA]] نالي خصوصي پوليس يونٽ انتهائي خطري وارن آپريشنن، هٿياربند ڏوهارين ۽ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل حالتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ''Garda e Republikës'' (ريپبلڪن گارڊ) صدر، وزيراعظم ۽ ٻين اعليٰ رياستي عملدارن ۽ اهم سرڪاري عمارتن جي حفاظت جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. البانيا ۾ قانون جي حڪمراني، عدالتي آزادي، بدعنواني ۽ منظم ڏوهن خلاف ڪارروائي خاص طور [[يورپي يونين]] ۾ شموليت واري عمل سان لاڳاپيل اهم پاليسي شعبا رهيا آهن. يورپي يونين سان الحاق جي عمل تحت عدالتي نظام ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا آهن، جن ۾ ججن ۽ پراسيڪيوٽرن جي جاچ (''vetting'') پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |title=Albania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026}}</ref> [[منظم ڏوهه]] ۽ [[منشيات جي اسمگلنگ]] خلاف ڪارروائي پڻ رياستي ۽ بين الاقوامي ادارن جي ڌيان جو اهم موضوع رهي آهي. 2017ع ۾ البانيا ۾ آمريڪي سفير [[ڊونلڊ لو]] منظم ڏوهن جي وڏن گروهن خلاف وڌيڪ اثرائتي عدالتي ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو هو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-crime-usa/u-s-urges-eu-hopeful-albania-to-get-tough-with-big-fish-of-crime-idUSKCN1C72AD |title=آمريڪا يورپي يونين جي اميدوار البانيا تي ڏوهن جي ”وڏين مڇين“ خلاف سخت ڪارروائيءَ لاءِ زور ڀريو |work=[[Reuters]] |date=2 آڪٽوبر 2017 |language=en |access-date=11 آگسٽ 2020}}</ref> ==== ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ==== هيٺ ڏنل جدول 2005ع کان 2014ع تائين چونڊيل ڏوهن بابت تاريخي انگ اکر ڏيکاري ٿو؛ مختلف ڏوهن جي درجي بندي ۽ رپورٽنگ جي طريقن سبب انهن انگن جي سڌي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''البانيا ۾ چونڊيل رڪارڊ ٿيل ڏوهه، 2005–2014''' |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! سال ! قتل<ref>{{cite web |url=https://knoema.de/atlas/Albanien/topics/Kriminalit%c3%a4tsstatistiken/Homizide/Homizide |title=البانيا – قتل |website=Knoema |language=de |access-date=31 مئي 2020}}</ref> ! گهرن ۾ چوري<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Burglary-Car-Theft-and-Housebreaking/Burglary |title=Albania Burglary, Car Theft and Housebreaking 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> ! حملا<ref>{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Albania/topics/Crime-Statistics/Assaults-Kidnapping-Robbery-Sexual-Rape/Assault |title=Albania Assaults, Kidnapping, Robbery, Sexual Rape 2005–2014 |publisher=Knoema |language=en |access-date=4 آڪٽوبر 2017}}</ref> |- style="background:#fff5f5;" | 2005 || 154 || 199 || 165 |- | 2006 || 95 || 164 || 246 |- style="background:#fff5f5;" | 2007 || 105 || 123 || 219 |- | 2008 || 93 || 144 || 363 |- style="background:#fff5f5;" | 2009 || 85 || 169 || 379 |- | 2010 || 127 || 231 || 178 |- style="background:#fff5f5;" | 2011 || 142 || 265 || 169 |- | 2012 || 157 || 322 || 156 |- style="background:#fff5f5;" | 2013 || 124 || 365 || 163 |- | 2014 || 117 || 295 || 132 |} === باهه وسائڻ ۽ هنگامي خدمتون === البانيا ۾ منظم [[باهه وسائڻ وارو ادارو|باهه وسائڻ واري سروس]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ 1945ع جي آخر ڌاري قائم ڪئي وئي. باهه کان بچاءَ ۽ بچاءَ واري خدمت (البانيائي: ''Mbrojtja nga Zjarri dhe Shpëtimi'') باهه وسائڻ سان گڏ حادثن، قدرتي آفتن ۽ ٻين هنگامي حالتن ۾ بچاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي. 2020ع جي انگن اکرن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,250 پيشاور فائر فائٽر 70 فائر اسٽيشنن ۽ مرڪزن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن وٽ لڳ ڀڳ 150 فائر انجڻون، ڏاڪڻين واريون گاڏيون ۽ ٻيو هنگامي سامان موجود هو.<ref name="AF01">{{cite web |url=https://mb.gov.al/mbrojtja-nga-zjarri/ |title=باهه کان تحفظ |publisher=Ministria e Brendshme |date=2020 |language=sq |access-date=21 مارچ 2022}}</ref><ref name="CTIF-WFS01">{{cite web |author1=Nikolai Brushlinsky |author2=Marty Ahrens |author3=Sergei Sokolov |author4=Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |title=عالمي فائر سروس انگ اکر، شمارو نمبر 26–2021 |publisher=[[CTIF]] |date=2021 |format=PDF |access-date=22 جنوري 2022}}</ref> جهنگ جي باهه، خاص طور گرم ۽ خشڪ اونهاري دوران، البانيا جي سول تحفظ واري نظام لاءِ هڪ اهم خطرو آهي. وڏين قدرتي آفتن ۽ باهه جي واقعن دوران مقامي فائر سروسز سان گڏ هٿياربند فوجون، سول تحفظ جا ادارا ۽ ضرورت پوڻ تي بين الاقوامي هنگامي امدادي وسيلا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. == آمدورفت == {{Main|البانيا ۾ آمدورفت}} === روڊن جو ڄار === {{See also|البانيا جو روڊ نظام|البانيا جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي فهرست|البانيا جي سرحدي گذرگاهن جي فهرست}} [[File:Tirana Unaza e madhe (WPWTR17).jpg|thumb|[[ترانا]] جو ڏاکڻو ٻاهريون رنگ روڊ ([[اونازا اي مادهي]])]] البانيا جي آمدورفت واري جاگرافي گهڻي ڀاڱي ملڪ جي [[جاگرافيائي بناوٽ]] سان لاڳاپيل آهي. روڊ عام طور درياهن جي وادين جي پيروي ڪن ٿا، پر ڪيترن هنڌن تي انهن کي اوچا [[جبل درا|جبل جا لڪ]] پڻ پار ڪرڻا پون ٿا. گاديءَ واري شهر جي مرڪزي اهميت ملڪ جي روڊن جي ڄار ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ تہ لڳ ڀڳ سڀ اهم قومي شاهراهون [[ترانا]] ڏانهن وڃن ٿيون. [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|[[البانيا جي اي 1 موٽر وي|دوريس–ڪوسوو موٽر وي]]]] البانيا ۾ پهريان جديد روڊ 1939ع کان 1942ع تائين اطالوي قبضي دوران تعمير ڪيا ويا، جن ۾ ترانا–[[الباسان]] رستو پڻ شامل هو. ڪميونسٽ دور ۾ روڊ آمدورفت جو ڄار گهڻو ترقي نه ڪري سگهيو. ان وقت 1990ع تائين ذاتي ملڪيت ۾ [[موٽر گاڏي|موٽر گاڏين]] جي اجازت نه هئي، جنهن ڪري روڊن جي ضرورت مصنوعي طور محدود رهي؛ ملڪ جي ڪمزور معيشت کي پڻ نسبتاً گهٽ آمدورفتي گنجائش جي ضرورت هئي. هاڻي ملڪ ۾ گاڏين جو انگ تمام گهڻو وڌي چڪو آهي، جن ۾ مهانگيون ڪارون ۽ اسپورٽ يوٽيلٽي گاڏيون پڻ شامل آهن. 2026ع جي پهرين اڌ دوران هزارين برقي گاڏيون رجسٽر ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://almakos.com/boom-i-veturave-elektrike-ne-shqiperi-6-396-vetura-elektrike-te-regjistruara-ne-7-muaj/ |title=“Boom” i veturave elektrike në Shqipëri, 6.396 vetura elektrike të regjistruara në 7 muaj |language=sq |access-date=28 آگسٽ 2026 }}</ref> ٻهراڙيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ روڊن جي حالت اڃا بہ ڪمزور آهي. [[ڏکڻ اوڀر يورپ لاءِ استحڪام معاهدو|بلقان استحڪام معاهدي]] ۽ ٻين بين الاقوامي مالي مددگارن جي سهڪار سان ملڪ جي اهم بين شهري رستن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي. البانيا جي پهرين موٽر وي، [[SH2]]، ترانا ۽ [[دوريس]] کي ڳنڍي ٿي. اها 2000ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ترانا ڀرسان ان جا ڪجهه حصا هر رخ ۾ چار لينن تائين وسيع ڪيا ويا آهن. 2007ع کان [[SH4]] جي حصي طور [[روگوژينا]] کان [[لوشنيا]] رستي [[فيئر]] تائين تيز رفتار رستو پڻ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڪيترائي رستا باضابطه موٽر ويز طور قائم ڪيا ويا، جن ۾ [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|اي 1]]، [[البانيا جي اي 2 موٽر وي|اي 2]] ۽ [[البانيا جي اي 3 موٽر وي|اي 3]] شامل آهن. اي 1 جو [[ريشن]]–[[مورينا، البانيا|مورينا]] حصو 2009ع ۾ کوليو ويو، جڏهن تہ [[ڪاشار]]–[[ٿومانا]] حصو 2024ع ۾ کوليو ويو. اي 2 جو [[ليوان، البانيا|ليوان]]–[[ولورا]] حصو 2012ع ۾ ۽ فيئر باءِ پاس کان ليوان تائين حصو 2020ع ۾ مڪمل ٿيو. اي 3 جو [[ڪرابا]]–الباسان حصو 2013ع ۾ ۽ ترانا–ڪرابا حصا 2017ع ۽ 2019ع دوران مڪمل ٿيا. [[پين-يورپي آمدورفت ڪوريڊور VIII]]، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي بندرگاهه [[دوريس]] کان اتر مقدونيا جي سرحد تائين اولهه–اوڀر رابطو فراهم ڪري ٿو، ۽ مونٽي نيگرو کان يونان تائين اتر–ڏکڻ رستن جي گهڻي حصي جي سڌاري کان پوءِ حڪومت [[دوريس]] ۽ [[پرشتينا]] کي ڳنڍيندڙ اي 1 موٽر وي تي ڌيان ڏنو. هي رستو [[مورينا، البانيا|مورينا]] سرحدي گذرگاهه وسيلي ڪوسوو سان ڳنڍي ٿو ۽ 2009ع ۾ کوليو ويو. موٽر وي جبلائي اتر مان گذرندي ڪيترن پلن، سرنگهن ۽ ٻين انجنيئرنگ اڏاوتن تي مشتمل آهي. 5.65 ڪلوميٽر ڊگهي [[ڪاليماش سرنگهه]] هن منصوبي جو اهم حصو آهي. اهو منصوبو البانيا جي سڀ کان وڏي ۽ مهانگي بنيادي ڍانچي جي منصوبن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.oeamtc.at/laenderinfo/albanien/ |title=Länder-Info Albanien ÖAMTC |website=ÖAMTC |language=de-AT |access-date=26 ڊسمبر 2022 }}</ref> لڳ ڀڳ 5.99 ڪلوميٽر ڊگهي [[لوگارا سرنگهه]] ملڪ جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي. موٽر ويز تي قانوني وڌ ۾ وڌ رفتار 120&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. === ريلوي === {{Main|البانيا ۾ ريل آمدورفت}} [[File:Railway map of Albania.png|thumb|[[هيڪوروڌا شچيپتاري|البانيائي ريلوي]] جو رستن وارو نقشو]] البانيا جون تقريباً سڀ ريلوي لائينون [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون، جن مان ڪيترين جي تعمير ۾ شاگردن ۽ عام ماڻهن جي نام نهاد رضاڪاراڻي مهمن کي استعمال ڪيو ويو. قومي ريلوي ڪمپني [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) 2016ع تائين دوريس–ڪاشار، دوريس–الباسان–ليبرازهد، دوريس–شڪودرا ۽ دوريس–فيئر رستن تي محدود خدمتون هلائيندي هئي. [[شڪودرا]] کان پاڙيسري مونٽي نيگرو جي [[پوڊگوريڪا]] تائين ريل لائين رڳو مال برداري لاءِ ٻيهر کوليل هئي. [[يورپي بئنڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ]] جي مالي سهڪار سان [[دوريس–ترانا ريلوي]] کي ٻيهر جديد بڻائڻ ۽ ان کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] سان نئين شاخ وسيلي ڳنڍڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو؛ تعميراتي ڪم 2021ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://invest-in-albania.org/ebrd-considers-up-to-eur-34-mln-loan-for-albanian-railways/ |title=EBRD Considers up to EUR34 mln Loan for Albanian Railways |website=Invest in Albania |date=22 جون 2016 |language=en |access-date=6 آڪٽوبر 2016 }}</ref> 2013ع ۾ ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 346&nbsp;ڪلوميٽر هئي، جيڪا 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ واري دور جي ڀيٽ ۾ 101 ڪلوميٽر گهٽ هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |title=Railway network at the end of the year (1993–2013) |publisher=INSTAT |format=XLS |language=en |access-date=15 سيپٽمبر 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729172532/http://www.instat.gov.al/media/223203/t11.xlsx |archive-date=29 جولاءِ 2014 |url-status=dead }}</ref> ان عرصي دوران ريل وسيلي مال برداري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ 2013ع ۾ رڳو 151,000 ٽن مال منتقل ٿيو. مسافرن جو انگ پڻ ويهن سالن دوران 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2013ع ۾ 329,000 تائين پهتو.<ref>{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |title=Railway transport of goods and passengers (1993–2013) |publisher=INSTAT |format=XLS |language=en |access-date=15 سيپٽمبر 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729200437/http://www.instat.gov.al/media/223182/t4.xlsx |archive-date=29 جولاءِ 2014 |url-status=dead }}</ref> 2016ع ۾ خدمتون ڪيترائي ڀيرا مڪمل طور بند پڻ ٿيون. === سامونڊي آمدورفت === [[File:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|[[دوريس بندرگاهه]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه]] [[دوريس بندرگاهه]] ايڊرياٽڪ سمنڊ تي البانيا جو سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه آهي. ان کان سواءِ [[شينگين]]، [[ولورا]] ۽ [[ساراندا]] ۾ ننڍا بندرگاهه پڻ آهن. دوريس ۽ ولورا کان ايڊرياٽڪ سمنڊ پار [[باري]]، [[برينڊيسي]] ۽ اٽليءَ جي ٻين بندرگاهن ڏانهن ٻيڙين جون خدمتون هلن ٿيون، جڏهن تہ ڏکڻ البانيا جو ساراندا [[ڪورفو]] سان فيري سروس ذريعي ڳنڍيل آهي. گذريل ڏهاڪن دوران ملڪ جي بندرگاهن جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي آهي. ولورا ۽ دوريس جي اتر ۾ [[مائع پيٽروليم گئس]] (LPG) ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل ٽرمينل پڻ قائم ڪيا ويا آهن. دوريس، شينگين، ساراندا ۽ ولورا جا بندرگاهه [[البانيائي سامونڊي فوج]] طرفان پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ولورا ڀرسان [[پاشاليمان سامونڊي فوجي اڏو]] ملڪ جي اهم بحري فوجي سهولتن مان هڪ آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا]] البانيا جو سڀ کان مصروف ۽ اهم هوائي اڏو آهي. اهو [[مادر ٽريسا]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ ترانا کان لڳ ڀڳ 17&nbsp;ڪلوميٽر اتر-اولهه ۾ واقع آهي. 2018ع ۾ هوائي اڏي تان 2,947,172 مسافر، 2,249 ٽن هوائي مال ۽ 25,426 اڏامون رڪارڊ ڪيون ويون. ان وقت هوائي اڏو هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار پڻ فراهم ڪري رهيو هو. 2007ع ۾ ان وقت جي جرمن-آمريڪي آپريٽر طرفان نوان مسافر ۽ مال برداري ٽرمينل کوليا ويا، جن کي بعد ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو. [[ڪوڪيس انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] 2021ع ۾ محدود تجارتي اڏامن سان ڪم شروع ڪيو، پر بعد ۾ باقاعده اڏامن جو انگ تمام گهٽجي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |title=Projektohet një linjë avionësh Tiranë-Kukës |website=Shekulli Online |language=sq |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330225242/http://www.shekulli.com.al/2009/05/17/projektohet-nje-linje-avionesh-tirane--kukes.html |archive-date=30 مارچ 2010 |url-status=dead }}</ref> [[ولورا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پڻ ملڪ جي ڏاکڻي حصي لاءِ نئين هوائي مرڪز طور ترقي هيٺ آهي. [[وز ايئر]] ۽ [[ريان ايئر]] ترانا هوائي اڏي کي پنهنجي اهم علائقائي اڏن مان هڪ طور استعمال ڪن ٿيون، جڏهن تہ ڪيترين يورپي هوائي ڪمپنين جون ترانا ڏانهن سڌيون اڏامون هلن ٿيون. [[البانيائي هوائي فوج]] [[ڪوچووا هوائي اڏو]] ۽ ترانا ڀرسان [[فارڪا هيليڪاپٽر اڏو]] استعمال ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري البانيا ۾ اندروني هوائي خدمتون شروع ڪيون ويون، ڇاڪاڻ تہ ان وقت زميني آمدورفت جو نظام تمام محدود هو. [[لاپراڪا هوائي اڏو]]، جيڪو ترانا جي ڀرپاسي ۾ واقع هو، ملڪ جي ڪيترن شهرن ڏانهن اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ترانا کي پرڏيهي شهرن سان پڻ هوائي رابطو حاصل هو. انهن اڏامن وسيلي مسافرن سان گڏ خاص طور ٽپال پڻ منتقل ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite web |url=https://opinion.al/historia-e-aviacionit-civil-shqiptar/ |title=Historia e Aviacionit Civil Shqiptar |website=Opinion.al |date=24 فيبروري 2019 |language=sq |access-date=12 آگسٽ 2019 }}</ref> == ثقافت == [[File:Bazaar in Krujë IMG 0624 C.JPG|thumb|[[ڪرويا]] ۾ يادگاري شين جي دڪانن وارو روايتي بازار (البانيائي: ''Pazar'')]] البانيا جي [[ثقافت]] گهڻ رخي آهي، جنهن 1912ع ۾ [[عثماني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. صدين تائين نسبتاً الڳ رهڻ سبب البانيائي ثقافت پنهنجي گهڻين مخصوص خصوصيتن کي محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب رهي. تنهن هوندي بہ اها گهڻي عرصي تائين اولهه جي دنيا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ تي تحقيق ڪندڙ ڪيترن [[نسليات|نسليات جي ماهرن]] ۽ [[علم الانسان|انسانيات جي ماهرن]] لاءِ به نسبتاً گهٽ سڃاتل رهي. البانيا، [[ڪوسوو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[سربيا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] ۾ رهندڙ البانيائي ماڻهن جي ثقافت ۾ گهڻيون گڏيل خاصيتون آهن. [[لوهي پردو|لوهي پردي]] جي خاتمي کان پوءِ هن گڏيل ثقافتي علائقي تي تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون اثرانداز ٿيون، جنهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ''[[البانوسفير]]'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي باوجود مختلف ملڪن ۾ رهندڙ البانيائي برادرين جي وچ ۾ ڪجهه ثقافتي فرق برقرار آهن. مثال طور، [[بين المذهبي شادي]] ڪوسوو ۾ نسبتاً گهٽ عام آهي، جڏهن تہ البانيا ۾ ڪميونسٽ دور جي ڏهاڪن ڊگهي مذهبي پابنديءَ کان پوءِ اهڙيون شاديون وڌيڪ عام ٿي ويون. === لوڪ ثقافت === البانيائي لوڪ ثقافت تاريخي طور خاص طور انهن علائقن ۾ نمايان رهي، جتي آباديءَ جو وڏو حصو غريب ۽ محدود رسمي تعليم وارو هو. ان ۾ [[البانيائي روايتي لباس|روايتي لباس]]، [[البانيائي ناچ|لوڪ ناچ]]، زباني طور منتقل ٿيندڙ رزميه گيت جهڙوڪ ''[[سرحدي سورمن جا گيت]]'' ۽ روايتي بالاد جهڙوڪ ''[[قسطنطين ۽ دورونتينا]]'' شامل آهن. زباني روايتن ۾ مختلف [[روايتي قانون]] پڻ شامل آهن، جن مان [[ڪانون (البانيا)|ڪانون]] جون مختلف صورتون خاص اهميت رکن ٿيون. ڪميونسٽ حڪومت دوران لوڪ ثقافت کي خاص طور تي سنڀاليو ۽ فروغ ڏنو ويو، پر ان کي نظرياتي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="nitsiakos" /> ملڪ جي مختلف حصن ۾ لوڪ ميلو باقاعدگيءَ سان منعقد ٿيندا آهن. ''[[گجيروڪاستر قومي لوڪ ميلو|قومي لوڪ ميلو]]'' هر پنجن سالن کان پوءِ [[گجيروڪاستر]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان کان سواءِ [[ليژا]] ۾ ريپسوڊن جو قومي ميلو، [[ولورا]] ۾ [[آئسو-پولي فوني|پولي فوني]]، [[ڪورچا]] ۾ ''[[ساز]] ۽ لوڪ آرڪيسٽرا''، [[الباسان]] ۾ ''شهري گيتن'' ۽ [[لوشنيا]] ۾ لوڪ ناچن جا قومي ميلا ٿيندا آهن. اهي ميلا ''Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike'' (قومي لوڪ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز) پاران منظم ڪيا ويندا آهن.<ref name="qkvf_i">{{cite book |author1=Arian Avrazi |author2=Meri Kumbe |author3=Mikaela Minga |author4=Shpend Bengu |author5=Vasil S. Tole |author6=Jonida Çunga |author7=Nirvana Lazi |editor=Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike |title=Udhëzime për ruajtjen, mbrojtjen, popullarizimin dhe promovimin e vlerave të trashëgimisë kulturore jomateriale |publisher=Publicita |location=Tirana |year=2014 |isbn=978-9928-4196-8-2 |chapter=Festivalet folklorike tipologjike kombëtare |pages=28–30 }}</ref> <ref name="ah152_zhagolli">{{cite journal |author=Jochen Blanken |title=Interview mit Agron Zhagolli |journal=Albanische Hefte |issue=2 |location=Bochum |year=2015 |pages=16–18 |issn=0930-1437 }}</ref> ==== لوڪ موسيقي ==== [[File:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|thumb|ڏکڻ البانيا جي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] علائقن جي [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]]؛ 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل ڪيو]] {{Main|البانيائي موسيقي}} روايتي البانيائي لوڪ موسيقي اڄ به شادين، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو اهم حصو آهي. موسيقيءَ جون روايتون گهڻيون متنوع آهن ۽ علائقي کان علائقي تائين نمايان فرق رکن ٿيون. ٻوليءَ وانگر لوڪ موسيقيءَ ۾ به اتر ۽ ڏکڻ جي وچ ۾ فرق ملي ٿو. ڏکڻ ۾ [[آئسو-پولي فوني|آئسو-پولي فونڪ موسيقي]] عام آهي. اتر ۾ [[هوموفوني (موسيقي)|هوموفونڪ موسيقي]]، رزميه گيت، [[لُوٽ ساز|لُوٽ سازن]] سان موسيقي ۽ ''سڏ وارا گيت'' (''këngë thirrje'') نمايان آهن، جيڪي جبلائي علائقن ۾ پيغام پهچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="miso">{{cite book |author=Pirro Miso |editor=Walter Raunig |title=Die albanische Volksmusik |work=Albanien – Reichtum und Vielfalt alter Kultur |publisher=Museum für Völkerkunde München |location=München |year=2001 |isbn=3-9807561-2-2 |pages=178–181 }}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪيترائي مخصوص ساز استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ ''[[لاهوتا]]''، هڪ تار وارو پيالي نما لُوٽ، ٻن تارن واري ''[[چيفٽيليا]]''، ٽن تارن واري ''شارڪي'' ۽ ڏهن تارن واري ''سازي'' شامل آهن. بانسريون (''Fyell'') ۽ هوا سان وڄندڙ ساز جهڙوڪ ''[[سورلي]]''، جيڪا [[زورنا]] سان مشابهت رکي ٿي، ۽ البانيائي بيگ پائپ ''گائدي'' پڻ عام آهن. تال لاءِ [[ٽيمبرين]] (''Dajre'') ۽ مختلف شڪلين ۽ ماپن جا ڍول استعمال ٿين ٿا.<ref name="sokoli">{{cite book |author=Ramadan Sokoli |editor=Werner Daum |title=Albanische Volksmusik |work=Albanien zwischen Kreuz und Halbmond |publisher=Museum für Völkerkunde München/Pinguin-Verlag |location=München and Innsbruck |year=1998 |isbn=3-7016-2461-5 |pages=198–202 }}</ref> البانيائي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي. تاريخ، روايتن ۽ سماجي قدرن کي بيان ڪندڙ رزميه گيتن ۾ ڳائڻ وارو اڪثر پاڻ کي لاهوتا يا ڪنهن ٻئي لُوٽ سان گڏ ساز ڏئي ٿو.<ref name="sokoli" /> ڏکڻ ۾ [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] ماڻهن جا آئسو-پولي فونڪ گيت خاص شهرت رکن ٿا، جن کي 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] انسانيت جي زباني ۽ غيرمادي ثقافتي ورثي جي شاهڪارن ۾ شامل ڪيو. شهري موسيقيءَ جي پڻ مضبوط روايت آهي: [[شڪودرا]] ۾ روايتي شهري گيت، [[الباسان]] ۽ [[ڪورچا]] ۾ سيريناڊ، ۽ [[ولورا]]، [[پرميت]]، [[ليسڪووڪ]] ۽ [[ڊيلووينا]] ۾ سازي موسيقي مشهور آهي. [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|''Les danseurs albanais''، [[اليگزاندر-گيبريل ڊيڪامپس]]، تقريباً 1835ع]] ==== لوڪ ناچ ==== {{Main|البانيائي ناچ}} البانيا ۾ مختلف روايتي لباسن ۽ ناچ ترتيبن سان لوڪ ناچن جي شاهوڪار روايت موجود آهي. انهن ۾ رزميه ۽ غنائي ناچ شامل آهن، جن دوران ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ڳائيندا پڻ آهن. قطار وارا ناچ، اڪيلا ناچ ۽ ننڍن گروهن جا ناچ عام آهن، پر سڀ کان اهم گول دائري وارا ناچ آهن، جن ۾ ناچ ڪندڙ مختلف ترتيبن سان دائرا ٺاهين ٿا.<ref name="sokoli" /> [[ٽروپويا ميونسپلٽي|ٽروپويا]] جو [[ڪچيمي]] ناچ [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي نمائندي فهرست]] ۾ شامل آهي.<ref name=":03">{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/k-cimi-dancing-of-tropoje-01881 |title=K'cimi dancing of Tropojë |website=[[يونيسڪو]] |publisher=[[يونيسڪو]] |year=2024 |language=en |access-date=15 ڊسمبر 2024 }}</ref> ==== روايتي لباس ==== [[File:Mirdite.jpg|thumb|upright|[[ميرديتا]] جو روايتي لباس ([[ماروبي]]، تقريباً 1900–1920)]] {{Main|البانيائي روايتي لباس}} روايتي لباس 1950ع واري ڏهاڪي تائين روزمره جي زندگيءَ ۾ به عام هئا. تاريخي طور اهي گهڻو ڪري ڪنهن فرد جي دولت يا سماجي حيثيت ظاهر ڪندا هئا. اڄڪلهه اهي لباس ڪيترن ثقافتي گروهن ۽ لوڪ سنگيت جي جماعتن ذريعي محفوظ رکيا وڃن ٿا. ٻهراڙيءَ ۾ اهي اڃا به شادين ۽ ٻين خانداني تقريبن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === ثقافتي علائقا === البانيا کي ثقافتي لحاظ کان اڪثر ٽن وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي وري ڪيترن ننڍن ثقافتي علائقن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.albania.al/sq/ |title=Albania – On Your Own Way |language=en |access-date=22 جنوري 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122152904/http://www.albania.al/sq/ |archive-date=22 جنوري 2016 |url-status=dead }}</ref> انهن ٽن وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ ٻوليءَ جو لهجو يا لهجن جو گروهه خاص اهميت رکي ٿو. اتر البانيا (''Shqipëria e Veriut'') ۾ تقريباً [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]]، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]]، [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] ۽ [[ديبرا ڪائونٽي|ديبرا]] شامل آهن. هتي [[گيگ ٻولي|گيگ]] لهجا ڳالهايا وڃن ٿا، جيڪي ڪوسوو ۽ اتر مقدونيا جي البانيائي لهجن سان مشابهت رکن ٿا. [[ليڪي دوڪاگجيني جو ڪانون]] عثماني دور ۽ ان کان پوءِ اتر جي گيگ البانيائي ماڻهن جو اهم روايتي قانون هو. ڏکڻ البانيا (''Shqipëria e Jugut'') تقريباً [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]]، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]]، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]]، [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۽ [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] تي مشتمل آهي. هتي [[توسڪ ٻولي|توسڪ]] لهجا عام آهن، جن تي جديد معياري البانيائي ٻولي وڏي حد تائين ٻڌل آهي. ڏکڻ البانيا خاص طور پنهنجي موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي ۽ هتان جي آئسو-پولي فونڪ ڳائڻ کي يونيسڪو جي غيرمادي ثقافتي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي. وچ البانيا (''Shqipëria e Mesme'') اتر ۽ ڏکڻ جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. روايتي طور ان ۾ [[شڪومبن]] درياهه جو وهڪرو ۽ ان جي اتر جا ميدان ۽ ٽڪرياڻا علائقا شامل آهن. اڄڪلهه ان ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]]، [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] ۽ [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] شامل آهن. هتي لهجا اتر ۽ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مختلف آهن. وچ البانيا جي ڏکڻ ۾ توسڪ ۽ اتر ۾ گيگ ٻوليءَ جون خاصيتون غالب آهن؛ ان ڪري شڪومبن درياهه کي عام طور گيگ ۽ توسڪ لهجن جي حد سمجهيو ويندو آهي. وچ البانيا جي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڪلارينيٽ، [[دائرا]] ۽ اڪارڊين خاص اهميت رکن ٿا. === اڏاوتي فن === البانيا جو [[اڏاوتي فن]] ملڪ جي ثقافت وانگر گهڻ رخو آهي. جتي تاريخي شهري مرڪز محفوظ رهيا آهن، اتي خاص طور عثماني ۽ وينيسي دور جي عمارتن جا نمونا ڏسي سگهجن ٿا. ڏکڻ البانيا جا شهر [[بيرات]]، جنهن کي ''هزار دريچن وارو شهر'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[گجيروڪاستر]] پنهنجي عثماني دور جي مخصوص اڏاوتي خصوصيتن سبب [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/al |title=Albania – Properties inscribed on the World Heritage List |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=[[يونيسڪو]] |language=en |access-date=12 جون 2020 }}</ref> ترانا ۽ [[الباسان]] ۾ پڻ عثماني طرز جا ڪيترائي پاڙا ۽ عمارتون موجود آهن. ان جا مثال [[شڪودرا تاريخي عجائب گھر]] ۽ ساڳئي شهر جو ''هوٽل ٽريڊيٽا'' آهن. ٻين شهرن جي اڏاوت تي مختلف اقتصادي ۽ ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. [[ڪورچا]] ۾ 19هين صديءَ جي واپاري گهرن سان گڏ [[آرٽ نووو]] جا اثر ملن ٿا، جڏهن تہ [[شڪودرا]]، [[ولورا]]، [[ساراندا]] ۽ [[دوريس]] ۾ اطالوي اڏاوتي اثر نمايان آهن. جبلائي علائقن ۾ وڌيڪ قديم اڏاوتي صورتون پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ وچئين دور جي تعمير جا ڪجهه نمونا [[پيٽرلا قلعو]] ۾ ملن ٿا. [[File:Colorful buildings in Tirana.jpg|thumb|[[ترانا]] ۾ رنگين عمارتون، جيڪي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نئين شهري سڃاڻپ جو حصو بڻيون]] اڄ البانيا جي شهري منظر تي 1944ع کان 1990ع واري سوشلسٽ دور جون گهڻ ماڙ رهائشي عمارتون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي [[اينور هوڪسا]] جي حڪومت جي شهري منصوبابنديءَ جو حصو هيون. جديد اڏاوت پنهنجي جدا سڃاڻپ اختيار ڪئي. 2000ع ۾ فنڪار ۽ ان وقت ترانا جي ميئر [[ايڊي راما]] شهر جي مرڪز ۾ سرمائي رنگ واريون عمارتون روشن رنگن سان رنگائڻ جي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين هنڌن تي پڻ عمارتن کي رنگين ڪرڻ جو رجحان وڌيو. جديد البانيائي اڏاوتن ۾ ''ABA Business Center''، ''ETC European Trade Center''، ''Twin Towers'' ۽ [[TID Tower]] شامل آهن، جيڪي سڀ [[ترانا]] ۾ واقع آهن. === کاڌو === {{Main|البانيائي کاڌو}} [[File:TaratorBg.jpg|thumb|[[تاراتور]]، ڏهي، پاڻي، کيري، ٿوم، زيتون جي تيل، سرڪي ۽ ڊِل مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري وارو کاڌو]] [[البانيائي کاڌو]] ڀونوچ سمنڊ ۽ مشرقي کاڌن جي روايتن کان متاثر آهي. مشهور کاڌن ۾ [[بوريڪ|بائيريڪ]]، [[پيتا|پيتي]]، [[فليا|فلي]]، لوبين جو سوپ، ''بفتيڪ''، [[تاراتور]]، [[لوڪم|لوڪوم]]، [[ڪدائف|ڪدائيف]]، [[کير چانور|سلتيش]] ۽ [[بقلاوا|بڪلاوا]] شامل آهن. روايتي مشروبات ۾ [[بوزا]]، [[آئران|ڌال]] ۽ [[راڪيا|راڪي]] شامل آهن. انهن مان گهڻا کاڌا ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ملڪن ۾ به مختلف صورتن ۾ عام آهن. === فن === شروعاتي البانيائي فن جو هڪ نمايان مثال 16هين صديءَ ۾ ڏکڻ البانيا ۾ ڪم ڪندڙ [[آئونوفري]] آهي، جيڪو خاص طور مذهبي [[آئڪن]] مصوريءَ لاءِ مشهور آهي. [[ڪولي ايدرومينو]] کي انهن پهرين البانيائي فنڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي جن سيڪيولر ۽ حقيقت پسند مصوريءَ ڏانهن رخ ڪيو. ==== فلم ==== البانيا ۾ باقاعده فلمي پيداوار 1952ع کان شروع ٿي، جڏهن روسي هدايتڪارن جي سهڪار سان قومي هيرو [[اسڪندر بيگ]]، سندس زندگي ۽ عثمانين خلاف جنگ بابت پهرين فيچر فلم تيار ڪئي وئي. فلمون ترانا ۾ قائم ''Kinostudio “Shqipëria e Re”'' (نئون البانيا) طرفان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪو 1991ع ۾ ختم ڪيو ويو. پنهنجي عروج واري دور ۾ هي اسٽوڊيو ساليانو 14 تائين فلمون تيار ڪندو هو. اڄ ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا فلمي پيداواري ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |author=Bruce Williams |editor=Anikó Imre |chapter=Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old |title=A Companion to Eastern European Cinemas |publisher=John Wiley & Sons |location=Chichester |year=2012 |isbn=978-1-4443-3725-9 |series=The Wiley-Blackwell Companions to National Cinemas }}</ref> 2003ع کان هر سال [[ترانا انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي. ==== مقبول موسيقي ==== جديد موسيقيءَ لاءِ ڪيترائي ميلا ۽ ٽيليويزن پروگرام منعقد ٿيندا آهن. ترانا ۾ ٿيندڙ [[فيسٽيولي اي ڪينگس]] 1961ع کان هر سال منعقد ٿيندو پيو اچي ۽ 2003ع کان [[يوروويزن گيت مقابلو]] لاءِ البانيا جي قومي چونڊ جو بنياد بڻيل آهي. ==== ادب ==== {{Main|البانيائي ادب}} [[File:Ismail Kadare.jpg|thumb|[[اسماعيل ڪادري]]، بين الاقوامي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور البانيائي اديبن مان هڪ، 2002ع]] 19هين صديءَ جي اهم البانيائي شاعرن ۾ [[گجرگج فشٽا]] (1871–1940)، [[نعيم فراشري]] (1846–1900) ۽ [[جيرولامو دي رادا]] (1814–1903) شامل آهن. جديد نثر جي اهم شخصيتن ۾ [[فان نولي]] (1882–1965)، [[ميموزا احمتي]] (پيدائش 1963ع) ۽ [[انيلا ولمس]] (پيدائش 1971ع) شامل آهن. البانيائي سوشلسٽ حقيقت نگاري ۽ جديد ادب جي نمايان ليکڪن ۾ [[ستيريو اسپاسي]] (1914–1989)، [[دريتيرو آگولي]] (1931–2017) ۽ بين الاقوامي شهرت رکندڙ [[اسماعيل ڪادري]] (1936–2024) شامل آهن. === ميڊيا === {{See also|البانيائي اخبارن جي فهرست}} سرڪاري نشرياتي اداري [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] کان سواءِ ملڪ ۾ [[البانيائي اسڪرين ريڊيو ٽيليويزن]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ٽي وي ڪلان]] جهڙا خانگي چينل پڻ ڪم ڪن ٿا. سرڪاري ميڊيا وانگر ڪيترن خانگي نشرياتي ادارن ۽ اشاعتن بابت به سياسي آزاديءَ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي. 2004ع کان [[ڊجيٽالب]] نالي ادا ٽيليويزن ڪمپني سيٽلائيٽ [[يوٽيل سيٽ]] ۽ ملڪي زميني نشريات وسيلي ڪيترائي البانيائي ۽ بين الاقوامي چينل مهيا ڪري ٿي. اليڪٽرانڪ ميڊيا جي پهچ اخبارن ۽ رسالن کان گهڻي آهي، جڏهن تہ ڪيترين ڇپيل اشاعتن کي محدود وڪرو ۽ ورڇ جا مسئلا درپيش رهيا آهن. 2001ع ۾ ملڪ جي ٻارهن روزاني اخبارن جي گڏيل ڇپائي 95,100 ڪاپين جي لڳ ڀڳ هئي، جيڪا يورپ جي گهٽ ترين اخبار پڙهڻ وارين شرحن مان هڪ هئي.<ref>Gent Ibrahimi, Agron Loci: {{Webarchiv |url=http://www.mediaonline.ba/en/pdf.asp?ID=31&n=MEDIA%20LANDSCAPE%20OF%20ALBANIA:%20LEGAL%20FRAMEWORK |text=''Media Landscape of Albania: Legal Framework.'' |format=PDF |wayback=20140707032514}}</ref> مشهور اخبارن ۾ ''[[شچيپ (اخبار)|Shqip]]'' ۽ ''[[شيڪولي]]'' شامل رهيون آهن. رياست [[البانيائي ٽيليگرافڪ ايجنسي]] (ATA؛ البانيائي: ''Agjencia Telegrafike Shqiptare'', ATSh) هلائي ٿي. 2020ع ۾ البانيا جي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Internetquelle |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?most_recent_value_desc=true |titel=Individuals using the Internet (% of population) |hrsg=[[Weltbank]] |sprache=en |abruf=2022-05-26}}</ref> === رانديون === البانيا [[يوفا]]، [[فيفا]] ۽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] جو ميمبر آهي. {{Main|اولمپڪ راندين ۾ البانيا}} البانيا پهريون ڀيرو [[1972ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1972ع ۾ ميونخ]] ۾ [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ ايندڙ چار اونهاري وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو نه ورتو، جن مان 1980ع ۽ 1984ع واريون رانديون سياسي بائيڪاٽن سان لاڳاپيل هيون. البانيا [[1992ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|1992ع جي بارسلونا اولمپڪس]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ لڳاتار اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. البانيائي رانديگر خاص طور [[ترڻ]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[وزن کڻڻ]]، [[راندين واري فائرنگ]] ۽ [[ڪشتي]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. 2006ع ۾ البانيا پهريون ڀيرو [[سياري واريون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي. [[File:Wrestling at the 2024 Summer Olympics – Men's freestyle 74 kg Award Ceremony.jpg|thumb|[[چيرمين واليئف]] 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ مردن جي 74 ڪلوگرام فري اسٽائل ڪشتي جي تمغن واري تقريب دوران؛ هن البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو]] البانيا جي اولمپڪ تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[2024ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|پيرس 2024ع]] ۾ آيو، جڏهن [[چيرمين واليئف]] مردن جي 74 ڪلو فري اسٽائل ڪشتي ۾ برونز تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ تاريخ جو پهريون اولمپڪ تمغو کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-uzbekistans-jamalov-wins-freestyle-gold-2024-08-10/ |title=Wrestling-Motoki adds to Japan's gold rush in Paris |work=[[Reuters]] |date=10 آگسٽ 2024 |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ان کان پوءِ [[اسلام دودائيف]] مردن جي 65 ڪلو فري اسٽائل ۾ ٻيو برونز تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/wrestling-japans-kiyooka-wins-mens-65kg-freestyle-gold-2024-08-11/ |title=Wrestling-'Lion' king Kiyooka and Kagami underline Japan's mat mastery in Paris |work=[[Reuters]] |date=11 آگسٽ 2024 |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ان کان اڳ البانيا جا اهم اولمپڪ نتيجا [[اليريان سولي]] جو [[2000ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|سڊني 2000ع]] ۾ وچولي وزن ۾ پنجون نمبر ۽ [[بريڪن چاليا]] جو [[2016ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ريو 2016ع]] ۾ پنجون ۽ [[2020ع جون اونهاري واريون اولمپڪ رانديون|ٽوڪيو 2020ع]] ۾ چوٿون نمبر هئا؛ ٽوڪيو ۾ هو برونز تمغي کان رڳو هڪ ڪلوگرام پري رهيو.<ref>{{cite web |url=https://euronews.al/al/sport/2021/07/28/tokio-2020-briken-calja-e-mbyll-i-katerti-nje-kilogram-larg-medaljes-se-pare-per-shqiperine/ |title=Tokio 2020, Briken Calja e mbyll i katërti, medalja e parë për Shqipërinë 1 kg larg |website=Euronews Albania |date=28 جولاءِ 2021 |language=sq |access-date=31 جولاءِ 2021 }}</ref> البانيا [[ڀونوچ سمنڊ واريون رانديون|ڀونوچ سمنڊ وارين راندين]] ۾ پهريون ڀيرو 1987ع ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ درجنين تمغا حاصل ڪري چڪو آهي. 1987ع جي لاذقيه راندين ۾ البانيا جون عورتون والي بال ۽ باسڪيٽ بال ۾ سون جا تمغا کٽي ملڪ جي سڀ کان نمايان شروعاتي ڪاميابين مان هڪ حاصل ڪئي، جڏهن تہ [[ڪرسٽي روبو]] راندين واري فائرنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{cite web |url=https://cijm.org.gr/wp-content/uploads/2016/06/JM1987.pdf |title=Affiche officielle des JM de Lattaquié 1987 {{!}} 1987 LATTAQUIÉ (SYR), (11/25 Septembre) |publisher=International Committee of Mediterranean Games |format=PDF |language=fr |access-date=2 جولاءِ 2024 }}</ref> [[اسپيشل اولمپڪس البانيا]] 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي. ==== فٽبال ==== [[File:Air Albania Stadium.jpg|thumb|[[ايئر البانيا اسٽيڊيم]]، ترانا؛ قومي ٽيم جو اهم گهر ميدان]] [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. اعليٰ قومي ليگ [[ڪاتيگوريا سپريوري]] آهي. [[ڪي ايف ترانا]] تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ڪلبن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ايف ڪي پارتيزاني ترانا]] 1970ع ۾ [[بلقان ڪپ]] کٽيو. يورپي ڪلب مقابلن ۾ البانيائي ڪلبن پڻ ڪڏهن ڪڏهن نمايان نتيجا حاصل ڪيا آهن. [[ڪي ايف ترانا]]، جيڪو اڳ ''17 Nëntori Tirana'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ يورپي چيمپيئن ڪلبز ڪپ جي آخري 16 مرحلي تائين پهتو. [[ڪي ايس فلامورتاري ولورا]] [[1987–88 يوفا ڪپ]] ۾ آخري 16 تائين پهتو، جتي [[ايف سي بارسلونا]] خلاف ٻئي ليگ ۾ فتح باوجود مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿيو. [[ڪي ايف اسڪيندربيو ڪورچا]] 2015ع ۾ پهريون البانيائي ڪلب بڻيو جيڪو [[يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي پلي آف مرحلي تائين پهتو.<ref>{{cite web |author=Florian Schimak |url=https://amp.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1508/Artikel/fk-skenderbeu-die-goldene-aera-playoffs-dinamo-zagreb.html |title=Die goldene Ära: FK Skenderbeu Korca im Porträt |website=Spox |date=19 آگسٽ 2015 |language=de |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> ڪلب پوءِ [[2015–16 يوفا يوروپا ليگ]] جي گروپ مرحلي ۾ کيڏيو ۽ [[2017–18 يوفا يوروپا ليگ]] لاءِ پڻ گروپ مرحلي تائين پهتو. [[البانيا قومي فٽبال ٽيم]] جي شروعاتي اهم ڪاميابين ۾ [[1946ع بلقان ڪپ]] جي فتح شامل آهي. ٽيم [[1964ع يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] جي ڪواليفائنگ ۾ ڊينمارڪ خلاف ٻئي ليگ ۾ 1–0 جي فتح حاصل ڪئي، پر مجموعي نتيجي تي ٻاهر ٿي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.panorama.com.al/sport/shqiperia-ne-fazen-finale-nuk-eshte-hera-e-pare/ |title=Shqipëria në fazën finale? Nuk është hera e parë! |website=Panorama |language=sq |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> البانيا پهريون ڀيرو [[يوفا يورو 2016]] جي فائنل ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.deutschlandfunk.de/fussball-albanien-jubelt-nach-erfolgreicher-em-qualifikation-100.html |title=Fußball – Albanien jubelt nach erfolgreicher EM-Qualifikation |website=Deutschlandfunk |language=de |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> ٽيم سوئٽزرلينڊ ۽ فرانس خلاف شروعاتي ٻه ميچون هارائڻ کان پوءِ رومانيا کي 1–0 تان شڪست ڏني، پر گروپ مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي.<ref>{{cite news |url=https://www.spiegel.de/sport/fussball/em-2016-albanien-besiegt-rumaenien-a-1098520.html |title=EM 2016: Albanien besiegt Rumänien |work=Der Spiegel |date=19 جون 2016 |issn=2195-1349 |language=de |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> البانيا ٻيهر [[يوفا يورو 2024]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جيڪو ملڪ جي تاريخ ۾ ٻيون يورپي چيمپيئن شپ فائنلز هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0286-193531eba9a8-763890f6436d-1000--who-has-qualified-for-uefa-euro-2024/ |title=Who has qualified for UEFA EURO 2024? |publisher=[[يوفا]] |date=6 جون 2024 |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026 }}</ref> جرمني ۾ ٿيل ٽورنامينٽ ۾ البانيا [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|اٽلي]]، [[ڪروشيا قومي فٽبال ٽيم|ڪروشيا]] ۽ [[اسپين قومي فٽبال ٽيم|اسپين]] سان گروپ ۾ شامل هو. [[البانيا انڊر-21 قومي فٽبال ٽيم]] جي سڀ کان نمايان نتيجن مان [[1984ع يوفا انڊر-21 يورپي چيمپيئن شپ]] جي ڪوارٽر فائنل تائين رسائي شامل آهي. ٽيم ڪواليفائنگ ۾ اولهه جرمني، آسٽريا ۽ ترڪي کي پوئتي ڇڏيو، پر ڪوارٽر فائنل ۾ اٽلي خلاف ٻنهي ميچن ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{cite web |author=Erik Garin |url=https://www.rsssf.org/tablese/eur-u21-84.html |title=Europe U-21 Championship 1984 |website=RSSSF |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=20 ڊسمبر 2018 |language=en |access-date=2 جولاءِ 2024 }}</ref> ان کان اڳ البانيا جي انڊر-21 ٽيم 1978ع ۽ 1981ع ۾ بلقان نوجوان چيمپيئن شپ پڻ کٽي هئي.<ref>{{cite web |author1=Giovanni Armillotta |author2=Erik Garin |author3=Fatjon Pandoski |url=https://www.rsssf.org/tablesb/balkan-u23.html#77 |title=Balkan Youth Championship 1968–1981 |website=RSSSF |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=21 جنوري 2006 |language=en |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> ==== والي بال ==== [[والي بال]] خاص طور سوشلسٽ دور ۾ ملڪ ۾ تمام گهڻو مقبول هو.<ref>{{cite web |url=http://www.afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |title=Historia e volejbollit/ Dikur „sport borgjez“, Dinamo emri emblemë që nuk ekziston më! |website=Albanian Free Press |date=20 مئي 2019 |language=sq |access-date=2 جولاءِ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228064705/https://afp.al/news/2019/05/historia-e-volejbollit-dikur-sport-borgjez-dinamo-emri-embleme-qe-nuk-ekziston-me-150052/ |archive-date=28 فيبروري 2024 |url-status=dead }}</ref> [[ڪي ايس ڊينامو ترانا]] جي عورتن واري ٽيم 1979–80ع جي يورپي چيمپيئنز ڪپ جي آخري مرحلي ۾ چوٿين ۽ 1989–90ع ۾ ٽئين نمبر تي رهي.<ref>{{cite web |author=Giovanni Armillotta |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/pallavolo/ |title=Albanian Volley in International Field |website=Giovanni Armillotta |language=en |access-date=9 جنوري 2022 }}</ref> 1986–87ع ۾ اها [[سي اي وي ڪپ]] جي فائنل تائين پڻ پهتي.<ref>{{cite web |url=https://women.volleybox.net/de/women-cev-cup-1986-87-o7200 |title=CEV Cup 1986/87: Klassifizierung |website=Volleybox |language=de |access-date=9 جنوري 2022 }}</ref> [[البانيا عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[1991ع عورتن جي يورپي والي بال چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ 11هين نمبر تي رهي.<ref>{{cite web |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=292&PID=615 |title=1990/1991 Senior European Championships Women |publisher=Confédération Européenne de Volleyball |language=en |access-date=9 جنوري 2022 }}</ref> [[البانيا مردن جي قومي والي بال ٽيم]] ٽي ڀيرا يورپي چيمپيئن شپ ۾ کيڏي آهي. 1955ع ۾ ٽيم ڏهين نمبر تي رهي، جيڪو ان جو بهترين نتيجو آهي.<ref>{{cite web |url=http://todor66.com/volleyball/Europe/Men_1955.html |title=Men Volleyball European IV Championship 1955 Bucuresti (ROU) – 15–25.06 Winner Czechoslovakia (2nd) |website=Todor66 |language=en |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> 1958ع ۾ اها 11هين ۽ 1967ع ۾ 13هين نمبر تي رهي.<ref>{{cite web |url=https://www-old.cev.eu/Competition-Area/competition.aspx?ID=266&PID=572 |title=Competition |publisher=Confédération Européenne de Volleyball |language=en |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> ٽيم جي واحد [[مردن جي والي بال عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] شرڪت 1962ع ۾ ٿي، جتي اها 16هين نمبر تي رهي.<ref>{{cite web |url=http://todor66.com/volleyball/World/Men_1962.html |title=Men Volleyball V World Championship 1962 Moskva (URS) – 12–26.10 Winner Soviet Union |website=Todor66 |language=en |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> ==== وزن کڻڻ ۽ ايٿليٽڪس ==== [[وزن کڻڻ]] البانيا جي سڀ کان ڪامياب انفرادي راندين مان هڪ آهي. 2022ع تائين البانيائي رانديگر [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ 33 تمغا کٽي چڪا هئا، جن ۾ نو سون، 12 چاندي ۽ 12 برونز شامل هئا. [[2021ع عالمي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ [[بريڪن چاليا]] مجموعي طور چانديءَ جو تمغو حاصل ڪري البانيا لاءِ عالمي چيمپيئن شپ ۾ تاريخي ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://shqiptarja.com/lajm/boterori-i-peshengritjes-briken-calja-fiton-medalje-te-arte-ne-stilin-e-shkeputjes |title=Botërori i peshëngritjes, Briken Calja bën historinë! Fiton medalje të artë në stilin e shkëputjes |website=Shqiptarja.com |language=sq |access-date=4 مئي 2022 }}</ref> ڀونوچ سمنڊ وارين راندين ۾ پڻ البانيائي وزن کڻندڙ ملڪ جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان رهيا آهن، جن 2022ع تائين ڪيترائي سون، چاندي ۽ برونز تمغا کٽيا.<ref>{{cite web |url=https://opinion.al/lojerat-mesdhetare-erkand-qerimaj-fiton-medaljen-e-argjend-ne-shkeputje/ |title=Lojërat Mesdhetare, Erkand Qerimaj fiton medaljen e argjend në shkëputje |website=Opinion.al |date=2 جولاءِ 2022 |language=sq |access-date=12 فيبروري 2025 }}</ref> [[لوئيزا گيگا]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب ايٿليٽس مان هڪ آهي. هن [[2022ع يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ عورتن جي 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ سون جو تمغو کٽي البانيا لاءِ يورپي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ جو پهريون سون حاصل ڪيو. ==== ٻيون رانديون ==== [[باسڪيٽ بال]]، [[راندين واري فائرنگ]]، [[موٽر اسپورٽ]] ۽ [[سائيڪلنگ]] پڻ ملڪ ۾ مقبول آهن. موٽر اسپورٽ خاص طور 21هين صديءَ ۾ وڌندڙ مداح حاصل ڪيا آهن. [[ٽور آف البانيا]] نالي بين الاقوامي روڊ سائيڪل ريس 1925ع کان منعقد ٿيندي اچي ٿي. [[2025ع جيرو ڊي اٽاليا]] جي شروعات پڻ البانيا ۾ ٿي، جنهن ۾ دوريس کان ترانا تائين پهريون مرحلو، ترانا ۾ انفرادي ٽائيم ٽرائل ۽ ولورا ۽ [[البانيائي رويرا]] واري علائقي ۾ ٽيون مرحلو شامل هئا. ==== بين الاقوامي راندين جي ميزباني ==== [[1946ع بلقان ڪپ]] [[ترانا]] جي [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ البانيا، يوگوسلاويا، رومانيا ۽ بلغاريا جون قومي فٽبال ٽيمون شامل هيون. اهو البانيا جي ميزباني هيٺ پهرين اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |url=https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |title=Ballkaniada 1946, kur Shqipëria u shpall kampione e Ballkanit |website=Sot.com.al |language=sq |access-date=4 مئي 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214075003/https://sot.com.al/dossier/ballkaniada-1946-kur-shqip%C3%ABria-u-shpall-kampione-e-ballkanit |archive-date=14 فيبروري 2019 |url-status=dead }}</ref> مئي 2022ع ۾ [[ترانا]] جي [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ۾ پهرين [[يوفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] جو فائنل کيڏيو ويو. البانيا 19 مئي کان 1 جون 2025ع تائين [[2025ع يوفا يورپي انڊر-17 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي. مقابلا ترانا، الباسان، روگوژينا ۽ دوريس ۾ ٿيا ۽ فائنل ۾ پرتگال فرانس کي 3–0 تان شڪست ڏئي چيمپيئن بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under17/news/0292-1c029385f70f-d952b036ddd1-1000--2025-u17-euro-finals-in-albania-tournament-information/ |title=2025 U17 EURO finals in Albania: Tournament information |publisher=[[يوفا]] |date=15 مئي 2025 |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026 }}</ref> البانيا ۽ [[سربيا]] گڏجي [[2027ع يوفا يورپي انڊر-21 چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪندا. 16 ٽيمن وارو ٽورنامينٽ 16 جون کان 3 جولاءِ 2027ع تائين ٿيندو، جنهن جا چار ميدان البانيا ۽ چار سربيا ۾ هوندا؛ فائنل البانيا ۾ کيڏيو ويندو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/029c-1e7467265486-a90ea2fedfb2-1000--2027-under-21-euro-in-albania-and-serbia-tournament-inform/ |title=2027 Under 21 EURO in Albania and Serbia: Tournament information |publisher=[[يوفا]] |date=5 آگسٽ 2026 |language=en |access-date=7 سيپٽمبر 2026 }}</ref> 2013ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ 2013]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2022ع ۾ ٻيهر يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ اتي منعقد ٿي. === سرڪاري موڪلون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''البانيا جون سرڪاري موڪلون، 2026ع'''<ref>{{cite web |url=https://www.bankofalbania.org/Press/2026_Official_Bank_Holiday_Schedule/ |title=2026 Official Bank Holiday Schedule |publisher=[[بئنڪ آف البانيا]] |date=29 October 2025 |access-date=11 May 2026}}</ref> |- style="background:#b71c1c; color:white;" ! موڪل ! البانيائي نالو ! 2026ع جي تاريخ ! وضاحت |- style="background:#fff4f4;" | [[نئون سال]] | ''Festat e Vitit të Ri'' | 1 ۽ 2 جنوري | نئين سال جون موڪلون |- | [[دِتا اي ويرس|اونهاري جو ڏينهن]] | ''Dita e Verës'' | 14 مارچ | روايتي بهاري ميلو |- style="background:#fff4f4;" | [[عيد الفطر]] | ''Dita e Bajramit të Madh (Fitër Bajrami)'' | 20 مارچ | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- | [[نوروز]] | ''Dita e Nevruzit'' | 22 مارچ | خاص طور [[بيڪتاشي]] برادريءَ جي اهم مذهبي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[ايسٽر]]، ڪيٿولڪ | ''Dita e Pashkës Katolike'' | 5 اپريل | ڪيٿولڪ عيسائي موڪل |- | [[ايسٽر]]، آرٿوڊڪس | ''Dita e Pashkës Ortodokse'' | 12 اپريل | آرٿوڊڪس عيسائي موڪل |- style="background:#fff4f4;" | [[مزدورن جو عالمي ڏينهن]] | ''Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve'' | 1 مئي | مزدورن جو ڏينهن |- | [[عيد الاضحيٰ]] | ''Dita e Bajramit të Vogël (Kurban Bajrami)'' | 27 مئي | اسلامي مذهبي موڪل؛ تاريخ قمري حساب موجب بدلجي ٿي |- style="background:#fff4f4;" | [[مادر ٽريسا]] جي تقديس جو ڏينهن | ''Dita e Shenjtërimit të Nënë Terezës'' | 5 سيپٽمبر | مادر ٽريسا جي تقديس جي ياد |- | [[البانيا جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزادي ۽ جهنڊي جو ڏينهن]] | ''Dita e Pavarësisë dhe Festa e Flamurit'' | 28 نومبر | قومي ڏينهن؛ 1912ع جي آزاديءَ جي اعلان جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | آزاديءَ جو ڏينهن | ''Dita e Çlirimit'' | 29 نومبر | ٻي عالمي جنگ دوران فاشسٽ قبضي جي خاتمي جي ياد |- | قومي نوجوانن جو ڏينهن | ''Dita Kombëtare e Rinisë'' | 8 ڊسمبر | 1990ع جي شاگرد تحريڪ ۽ ڪميونسٽ نظام خلاف احتجاجن جي ياد |- style="background:#fff4f4;" | [[ڪرسمس]] | ''Krishtlindjet'' | 25 ڊسمبر | عيسائي مذهبي موڪل |} <small>جيڪڏهن ڪا سرڪاري موڪل ڇنڇر يا آچر تي اچي ٿي تہ عام طور ان کان پوءِ ايندڙ سومر تي سرڪاري موڪل ڏني ويندي آهي.</small> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} 02hssug6100iefceeanszwjfkxh3tl6 0 49861 410251 315250 2026-09-06T23:35:39Z Intisar Ali 8681 410251 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪراچي اوڀر ضلعي جي سب ڊويزن ۽ تاريخي رهائشي علائقو}} {{Infobox settlement | name = جمشيد ڪوارٽرز | official_name = جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن | native_name = {{Nastaliq|جمشید کوارٹرز}} | settlement_type = [[پاڪستان جا تعلقا|سب ڊويزن]] | image_skyline = Jinnah Mausoleum.JPG | imagesize = 300px | image_caption = [[مزار قائد]]، جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جي نمايان ماڳن مان هڪ | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|24|52|N|67|02|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | seat_type = انتظامي هيڊڪوارٽر | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 11 | population_total = 656014 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023]] | population_density_km2 = 59637.64 | population_urban = 656014 | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |title=2023ع آدمشماري: ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهڻائي ۽ سالياني واڌ جي شرح |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 75300 }} '''جمشيد ڪوارٽرز''' (اردو: {{lang|ur|{{nq|جمشید کوارٹرز}}}}؛ انگريزي: ''Jamshed Quarters'') [[ڪراچي]] جي [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر ضلعي]] جي هڪ انتظامي [[سب ڊويزن]] آهي ۽ ساڳئي نالي سان شهر جو هڪ تاريخي رهائشي پاڙو پڻ موجود آهي. سرڪاري طور جمشيد ڪوارٽرز ڪراچي اوڀر جي چار سب ڊويزنن مان هڪ آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ 11 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/area-map |title=ڪراچي ڊويزن: ضلعا، سب ڊويزنون، ايراضي ۽ آبادي |publisher=Commissioner Karachi |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جي آبادي 656,014 هئي، جيڪا مڪمل طور شهري آبادي تي مشتمل هئي؛ سرڪاري انگن مطابق آباديءَ جي گهڻائي لڳ ڀڳ 59,638 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023"/> علائقي جو نالو مشهور پارسي سماج سڌارڪ، شهري منتظم ۽ ڪراچي جي پهرين چونڊيل ميئر [[جمشيد نسروانجي مهتا]] جي نالي تي پيل آهي. مهتا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي ۾ وچولي طبقي لاءِ رهائشي سهولتن ۽ ڪوآپريٽو هائوسنگ جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="DawnJamshed">{{cite news |last=Balouch |first=Akhtar |title=ڪراچي جو حقيقي پيءُ — ٻيو حصو |url=https://www.dawn.com/news/1114830 |work=[[Dawn]] |date=23 June 2014 |access-date=7 September 2026}}</ref> == تاريخ == 1922ع ۾ جمشيد نسروانجي مهتا ڪراچي ميونسپلٽي جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏيڻ شروع ڪيون. ان دور ۾ هن وچولي آمدني وارن خاندانن لاءِ ڪوآپريٽو هائوسنگ اسڪيمون قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي. ان وقت موجوده جمشيد ڪوارٽرز وارو علائقو گهڻو ڪري خالي زمين هو. ميونسپلٽي ڪوآپريٽو هائوسنگ لاءِ زمين ۽ گهرن جي تعمير لاءِ قرضن جي سهولت فراهم ڪئي، جنهن کان پوءِ نئون رهائشي علائقو ترقي ڪرڻ لڳو ۽ بعد ۾ مهتا جي اعزاز ۾ ''جمشيد ڪوارٽرز'' سڏيو ويو.<ref name="DawnJamshed"/> [[File:TDF Ghar.jpg|thumb|left|[[ٽي ڊي ايف گهر]]، جمشيد ڪوارٽرز ۾ واقع 1930ع واري ڏهاڪي جو بحال ٿيل رهائشي گهر]] برطانوي دور جي آخري ڏهاڪن تائين جمشيد ڪوارٽرز هڪ گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي رهائشي علائقو بڻجي چڪو هو، جتي مسلمانن، هندن، عيسائين، پارسين ۽ يهودين جون برادريون گڏ رهنديون هيون.<ref name="TDFHistory">{{cite news |last=Rafi |first=Haneen |title=ٽي ڊي ايف گهر — قائد جي مزار ڀرسان هڪ نئون عوامي ثقافتي هنڌ |url=https://www.dawn.com/news/1353029 |work=[[Dawn]] |date=22 August 2017 |access-date=7 September 2026}}</ref> علائقي جي پراڻي شهري ۽ رهائشي بناوٽ جو هڪ محفوظ مثال [[ٽي ڊي ايف گهر]] آهي، جيڪو 1930ع واري ڏهاڪي جي هڪ رهائشي عمارت کي بحال ڪري ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز طور استعمال ڪيو پيو وڃي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:TDF_Ghar.jpg |title=TDF Ghar |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جمشيد ڪوارٽرز، مارٽن ڪوارٽرز، جهانگير ڪوارٽرز ۽ ٻين ڀرپاسي وارن علائقن ۾ وفاقي حڪومت جي ملازمن لاءِ سرڪاري رهائشون پڻ قائم ٿيون. وقت گذرڻ سان انهن رهائشن مان گهڻيون خاندانن جي ڪيترين نسلن جي مستقل رهائش بڻجي ويون.<ref>{{cite news |last=Hasan |first=Arif |title=پاڪستان ڪوارٽرز |url=https://www.dawn.com/news/1441860 |work=[[Dawn]] |date=28 October 2018 |access-date=7 September 2026}}</ref> == انتظامي تاريخ == 2001ع ۾ ڪراچي جي پراڻي ضلعي نظام کي ختم ڪري [[سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي]] قائم ڪئي وئي ۽ شهر کي 18 ٽائونن ۾ ورهايو ويو. ان دور ۾ جمشيد ڪوارٽرز، پاڪستان ڪوارٽرز، سولجر بازار، گارڊن ايسٽ، جيڪب لائنز ۽ ٻين علائقن کي گڏ ڪري [[جمشيد ٽائون]] جو حصو بڻايو ويو. جمشيد ٽائون ۾ 13 يونين ڪائونسلون هيون.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20060613011021/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Jamshed |title=جمشيد ٽائون |publisher=City District Government Karachi |language=en |archive-date=13 June 2006 |access-date=7 September 2026}}</ref> 2011ع کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪومت جي ڍانچي ۾ تبديليون ڪيون ويون ۽ ضلعي نظام ٻيهر بحال ٿيو. موجوده ريونيو انتظاميا تحت جمشيد ڪوارٽرز [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر ضلعي]] جي سب ڊويزن آهي.<ref>{{cite web |url=https://commissionerkarachi.gos.pk/area-map |title=ڪراچي ڊويزن جو انتظامي نقشو |publisher=Commissioner Karachi |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي موجوده ڍانچي ۾ سب ڊويزن ۽ ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن جون حدون مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. [[ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن جناح]] جي يونين ڪاميٽين ۾ پاڪستان ڪوارٽر، سولجر بازار، پٽيل پاڙو، جمشيد ڪوارٽر، مارٽن ڪوارٽر، فاطمه جناح ڪالوني، بهادرآباد، دهلي مرڪنٽائل سوسائٽي، تيونسيا لائن، جيڪب لائن ۽ بيهائنڊ جيڪب لائن شامل آهن.<ref name="LGD-TMC">{{cite web |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsKarachi.pdf |title=ڪراچي جون ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ يونين ڪاميٽيون |publisher=Local Government Department, Government of Sindh |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center; border:1px solid #aaa;" |+ '''موجوده مقامي حڪومتي ڍانچي ۾ TMC جناح جون يونين ڪاميٽيون''' |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! نمبر ! يونين ڪاميٽي |- | 1 || پاڪستان ڪوارٽر |- style="background:#f3e5f5;" | 2 || سولجر بازار |- | 3 || پٽيل پاڙو |- style="background:#f3e5f5;" | 4 || جمشيد ڪوارٽر |- | 5 || مارٽن ڪوارٽر |- style="background:#f3e5f5;" | 6 || فاطمه جناح |- | 7 || بهادرآباد |- style="background:#f3e5f5;" | 8 || دهلي مرڪنٽائل سوسائٽي |- | 9 || تيونسيا لائن |- style="background:#f3e5f5;" | 10 || جيڪب لائن |- | 11 || بيهائنڊ جيڪب لائن |} <small>ذريعو: سنڌ لوڪل گورنمينٽ ڊپارٽمينٽ.<ref name="LGD-TMC"/></small> == آبادي == 2023ع جي آدمشماري موجب جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن ۾ 656,014 ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 346,672 مرد، 309,305 عورتون ۽ 37 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. 2017ع جي مقابلي ۾ آباديءَ ۾ نمايان واڌ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ '''جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جي آبادي''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! آدمشماري ! آبادي ! مرد ! عورتون ! شهري آبادي |- | 2017ع | 479,433 | — | — | 100٪ |- style="background:#e3f2fd;" | 2023ع | 656,014 | 346,672 | 309,305 | 656,014 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2023ع آدمشماري.<ref name="PBS2023"/></small> 2023ع ۾ سب ڊويزن ۾ لڳ ڀڳ 105,908 گهرانا رڪارڊ ٿيا، جڏهن تہ 105,633 رهائشي يونٽن مان 103,602 پڪا، 1,112 نيم پڪا ۽ 919 ڪچا گهر هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf |title=2023ع آدمشماري: رهائشي يونٽن جا قسم |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_21_sindh_districts.pdf |title=2023ع آدمشماري: گهرانن جا قسم، آبادي ۽ جنس |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |language=en |access-date=7 September 2026}}</ref> == علائقا ۽ پاڙا == جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن ۽ ان جي ڀرپاسي جي تاريخي شهري علائقن ۾ هيٺيان نمايان پاڙا ۽ ڪالونيون شامل آهن: * [[جمشيد ڪوارٽرز]] * پاڪستان ڪوارٽرز * مارٽن ڪوارٽرز * سولجر بازار * ڪليٽن ڪوارٽرز * مسلم آباد * خداداد ڪالوني * حيدرآباد ڪالوني * فاطمه جناح ڪالوني * جيڪب لائنز * [[علامه بنوري ٽائون]] مختلف انتظامي دورن ۾ انهن پاڙن جون يونين ڪائونسل يا ٽائون حدون تبديل ٿينديون رهيون آهن؛ تنهن ڪري ''جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن''، تاريخي ''جمشيد ٽائون'' ۽ موجوده ''TMC جناح'' کي هڪ ئي انتظامي حد نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="LGD-TMC"/> == اهم روڊ == علائقي مان ڪراچي جا ڪيترائي اهم شهري رستا گذرن ٿا. انهن ۾: * [[ايم اي جناح روڊ]] * جمشيد روڊ * جهانگير روڊ * [[شاهراه قائدين]] * ڪشمير روڊ * جيل روڊ * نشتر روڊ * سولجر بازار روڊ * مارٽن روڊ * ڪليٽن روڊ * دادا ڀائي نوروجي روڊ شامل آهن. هي رستا جمشيد ڪوارٽرز کي صدر، گرومندر، بهادرآباد، پي اي سي ايڇ ايس ۽ ڪراچي جي ٻين مرڪزي علائقن سان ڳنڍين ٿا. == تعليم == جمشيد ڪوارٽرز ۽ ان جي ڀرپاسي ڪراچي جا ڪيترائي پراڻا ۽ اهم تعليمي ادارا قائم آهن، جن ۾: * [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] * گورنمينٽ اسلاميه سائنس ڪاليج * آدمجي گورنمينٽ سائنس ڪاليج * سينٽ لارنس گورنمينٽ ڊگري ڪاليج * سينٽ لارنس ڪانوينٽ اسڪول * ايس ايم بي فاطمه جناح گورنمينٽ گرلس ڪاليج * ڪراچي گرلس ڪاليج * آئيڊا ريو اسڪول ۽ ڪاليج فار دي ڊيـف اينڊ بلائنڊ شامل آهن. == صحت جون سهولتون == علائقي ۾ سرڪاري ۽ خانگي صحت جون سهولتون موجود آهن. نمايان ادارن ۾ تاج ميڊيڪل ڪامپليڪس، هاشماني اسپتال، خيرالنساء آئي اسپتال، حمـدرد يونيورسٽي اسپتال جون شهري سهولتون ۽ مختلف خانگي ڪلينڪ ۽ تشخيصي مرڪز شامل آهن. == باغ، راندين جا ميدان ۽ تفريح == جمشيد ڪوارٽرز ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڪيترائي پارڪ، راندين جا ميدان ۽ عوامي تفريحي هنڌ موجود آهن، جن ۾: * [[نشتر پارڪ]] * ڪشمير پارڪ * جناح پارڪ * پاڪستان ڪوارٽرز پارڪ * ڪي ايم سي اسپورٽس ڪامپليڪس * گارڊن جيمخانه * ڪي ڊي اي آفيسرز ڪلب * مختلف مقامي راندين جا گرائونڊ شامل آهن. == اهم ماڳ == [[File:Jinnah Mausoleum.JPG|thumb|[[مزار قائد]] جمشيد ڪوارٽرز سب ڊويزن جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ قومي يادگار آهي]] جمشيد ڪوارٽرز ۽ ان جي ڀرپاسي جي اهم ماڳن ۾: * [[مزار قائد]] * [[ٽي ڊي ايف گهر]] * [[پنچمکي هنومان مندر]] * [[جامعه علوم اسلاميه بنوري ٽائون]] * ڪراچي پارسي انسٽيٽيوٽ * نشتر پارڪ * مختلف تاريخي پارسي، هندو، مسلمان ۽ عيسائي رهائشي اڏاوتون شامل آهن. ٽي ڊي ايف گهر جمشيد ڪوارٽرز جي اڳ-ورهاڱي واري رهائشي فن تعمير ۽ شهر جي گهڻ ثقافتي ماضي کي محفوظ ڪرڻ جو هڪ نمايان مثال آهي.<ref name="TDFHistory"/> == پڻ ڏسو == * [[جمشيد نسروانجي مهتا]] * [[جمشيد ٽائون]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] * [[مزار قائد]] * [[ٽي ڊي ايف گهر]] * [[ڪراچي جا پاڙا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commissionerkarachi.gos.pk/area-map ڪراچي ڪمشنر — انتظامي نقشو] * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://www.lgdsindh.gov.pk/ سنڌ لوڪل گورنمينٽ ڊپارٽمينٽ] [[زمرو:ڪراچي اوڀر ضلعو]] [[زمرو:ڪراچي جا تعلقا]] [[زمرو:ڪراچي جا پاڙا]] [[زمرو:جمشيد ٽائون]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] gnadb3pktpom9luovso6ccikl32wcu5 0 75718 410188 286548 2026-09-06T21:47:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 410188 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ترانا<br>Tirana | other_name = Tirona | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ بلدیا | image_skyline = {{Photomontage |position=center |photo1a=Skanderbeg square tirana 2016.jpg |photo2a=Toptani Shopping Mall Tirana 2016.jpg |photo2b=Tirana_Kapllan_Pasha_Tomb.jpg |photo3a=Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |photo3b=Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg |photo4a=Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |photo4b=Kulla e Sahatit-Tiranë.jpg |photo5a=|size=300 |spacing=2 |color=#FFFFFF |border=0 |foot_montage='''Clockwise from top: گھڙيءَ جي طرف، مٿي کان: اسڪندر بيگ اسڪوائر، ڪپلان پاشا جو مقبرو، گرانڊ مسجد، ڪلاڪ ٽاور، گرانڊ پارڪ، پيٽريل قلعو، ريسريڪشن آرٿوڊوڪس ڪيٿڊرل ۽ ٽوپتاني سينٽر. ''' The [[Skanderbeg Square]], [[Resurrection Cathedral, Tirana|Resurrection Orthodox Cathedral]] and Toptani Center.}} | image_alt = Photomontage of Tirana | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = Flag of Tirana | image_seal = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = Seal of Tirana | pushpin_map = Albania#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|44|N|19|49|04|E|type:adm1st_region:AL_dim:100000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = علایقو | subdivision_name1 = مرکزی البانيا | subdivision_type2 = کاؤنٹی | subdivision_name2 = تیرانا | subdivision_type3 = بلدیا | subdivision_name3 = تیرانا | established_title = قایم | established_date = 1614ع | government_type = مئیر۔کاونسل | leader_party = سوشلسٹ پارٹی | leader_title = مئیر | leader_name = [[Erion Veliaj]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020}}</ref> | leader_title1 = کاونسل | leader_name1 = تیرانا میونسپل کاونسل | leader_title2 = Chairman | leader_name2 = Toni Gogu<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Municipal chairman of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/article/chairman |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160135/https://www.tirana.al/en/article/chairman |archive-date=23 September 2020}}</ref> | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = 1,652 | area_blank2_title = Unit | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live}}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020}}</ref> | elevation_m = 110 | population_as_of = 2011ع | population_blank1_title = بلدیا | population_blank1 = 5,57,422{{efn|name=fn1|The municipality of Tirana consists of the administrative units of [[Baldushk]], [[Bërzhitë]], [[Dajt]], [[Farkë]], [[Kashar]], [[Krrabë]], [[Ndroq]], [[Petrelë]], [[Pezë]], [[Shëngjergj]], [[Vaqarr]], [[Zall-Bastar]], [[Zall-Herr]] and Tirana.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name="Law 2014"/> The population of the municipality results from the sum of the listed administrative units in the former as of the [[Demographics of Albania|2011 Albanian census]].<ref name="PV"/><ref name="Census 2011s"/>}} | population_density_blank1_km2 = 502 | population_blank2_title = Unit | population_blank2 = 4,18,495{{efn|name=fn2|The estimation for the administrative unit of Tirana is to be taken into consideration.<ref name="Census 2011s"/>}} | population_metro = 9,12,190 | population_demonym = [[Albanian language|Albanian]]: Tiranas(e)<br />[[Tirana dialect]]: Tirons(e) | demographics1_title1 = شھر | demographics1_info1 = €15.1 billion (2023)<ref>{{cite web |title=44% of the economy in 2021 concentrated in Tirana, other districts fading |url=https://euronews.al/en/44-of-the-economy-in-2021-concentrated-in-tirana-other-districts-fading/ |website=euronews.al |access-date=5 April 2024 |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €8.642<ref>{{cite web |title=Economic inequality deepens year after year/ Tirana has the highest per capita income of 134% of the average |url=https://politiko.al/english/e-tjera/pabarazia-ekonomike-thellohet-vit-pas-viti-tirana-me-te-ardhura-per-frym-i482783 |website=politiko.al |access-date=5 April 2024 |url-status=live }}</ref> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Postal code(s) | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = Area code(s) | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = Airport | blank_info = [[Tirana International Airport Nënë Tereza|Tirana International Airport]] | blank1_name = Motorways | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|25px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = Highways | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[Vehicle registration plates of Albania|Vehicle registration]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} }} '''ترانا''' (البانوي: Tirona; انگريزي: Tirana) البانيا جي [[ترانا صوبو|<small>'''صوبي تيران'''</small>'''ا''']] جي <small>'''ضلعي تيرانا'''</small> جو هڪ شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو نه رڳو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي پر تیرانا صوبي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ تیرانا ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ پڻ آهي. ان جي آبادي جو اندازو سال 2011ع جي ڊيٽا جي مطابق 418,495 ڪيو ويو. سمنڊ جي سطح کان مٿي سراسري اوچائي 110 ميٽر آهي. پوسٽل ڪوڊ 6301 آهي. ڊگھي فاصلي جو ڪوڊ (ڪالينگ ڪوڊ) 04 آھي. شهر جو هنڌ 19.82 درجا اوڀر ۽ 41.33 درجا اتر آهي.ترانا پنهنجي چار مصنوعي ڍنڍن لاء مشهور آهي. جنهن جا نالا [[تیرانا جھیل|ترانا ڍنڍ]]، [[کودر۔کامزا جھیل|ڪودر ڍنڍ]]، [[کودر۔کامزا جھیل|ڪمزا ڍنڍ]]، [[فرقا جھیل|فرقا ڍنڍ]] ۽ [[طوفینا جھیل|توفينا ڍنڍ]] آهن. اهو جبلن ۽ ٽڪرين سان ڍڪيل، ملڪ جي مرڪز ۾ واقع آهي، اوڀر ڏانهن اڀرندڙ دائيي Dajti ندي ۽ اتر اولهه ڏانهن هڪ معمولي وادي آهي، جيڪا فاصلي ۾ ايڊرياٽڪ سمنڊ کي نظر ڪري ٿي. اهو يورپ جي، سال ۾ 2,544 ڪلاڪ سج سان، سڀ کان وڌيڪ گرم ۽ سجيل شهرن مان آهي.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref><ref name="currentresults.com">{{cite web |title=European Cities With the Wettest, Rainiest Weather |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا هڪ ​​شهر جي طور تي سال 1614ع ۾ عثماني البانيا جي جنرل سلجمان پاشا برگجني طرفان قائم ڪيو ويو ۽ ان وقت تائين پراڻي مسجد ۽ تربي جي چوڌاري ترقي ڪئي. اهو علائقو جيڪو اڄ شهر جي علائقي سان ملندو آهي، لوهه جي دور کان وٺي مسلسل آباد آهي. اهو اليريان Illyrians جي آباديءَ ۾ هو، جيڪو تولانتائي Taulantii جي اليريان Illyrian بادشاهت جو مرڪز هو، جيڪو قديم آثارن ۾ اپيڏمنس Epidamnus جي ڏاکڻي حصي ۾ هو. اليريان Illyrian جنگن جي پٺيان ان کي روم طرفان ملائي ڇڏيو ويو ۽ رومن سلطنت جو هڪ لازمي حصو بڻجي ويو. ان دور جو ورثو اڃا تائين واضح آهي ۽ ترانا جي ھم آھنگی Harmony جي نمائندگي ڪري ٿو. بعد ۾، 5هين ۽ 6ھین صدي عيسويء ۾، هڪ ابتدائي عيسائي چرچ بيسيليڪا هن سائيٽ جي چوڌاري تعمير ڪيو ويو. چوٿين صدي عيسويءَ ۾ رومي سلطنت جي اوڀر ۽ اولهه ۾ ورهائجڻ کان پوءِ، ان جي جانشين بازنطيني سلطنت البانيا جي اڪثر حصي تي قبضو ڪري ورتو، ۽ جسٽينين اول جي دور حڪومت ۾ پيٽريل قلعو تعمير ڪرايو. 20ھین صدي عيسويءَ تائين هي شهر بلڪل غير اهم هو. سال 1912ع ۾ البانيا جي آزاديءَ جي اعلان کانپوءِ ڪانگريس آف لوشنجي ان کي البانيا جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. گاما ورلڊ شهر جي طور تي درجه بندي ٿيل، ترانا البانيا ۾، ملڪ جي مرڪز ۾ ان جي اهم مقام ۽ ان جي جديد هوائي، بحري، ريل ۽ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڪري, سڀ کان اهم اقتصادي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. اهو البانيا جي حڪومت جي اقتدار جي سيٽ آهي، جنهن ۾ البانيا جي صدر ۽ وزيراعظم جي سرڪاري رهائش گاهه ۽ البانيا جي پارليامينٽ آهي. شهر کي سال 2022ع لاءِ يورپي نوجوانن جي گاديءَ جو اعلان ڪيو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] e5eev9ummb8mi47wtzwo86rpz0xffm3 410235 410188 2026-09-06T23:08:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 410235 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] fz73yc2m7bwce7xx1y61bj0e5u70z88 410236 410235 2026-09-06T23:10:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 410236 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} {{Update|section|date=July 2020}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] r2wy2g5g20ntys9sta2d6z3bji8fz2b 410237 410236 2026-09-06T23:10:32Z Intisar Ali 8681 410237 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] tmkimift2ugz71d75f4vxqnkmyzmeib 410238 410237 2026-09-06T23:11:42Z Intisar Ali 8681 /* همعصر دور */ 410238 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] p9htwbun9upv6m47fcr23oq3ccppfiq 410239 410238 2026-09-06T23:12:25Z Intisar Ali 8681 410239 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] g4nhv0wr1poeoqekchgsd1qkm8fva7p 410240 410239 2026-09-06T23:13:49Z Intisar Ali 8681 410240 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] duxld8yah3ltl23t5ygbjgvtr0787m0 410242 410240 2026-09-06T23:17:15Z Intisar Ali 8681 410242 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] 1vpgpzukvjvrww3v11q3plf4q3678dc 410243 410242 2026-09-06T23:18:49Z Intisar Ali 8681 410243 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref><ref name="UnitPop" /> |1989|238,057 |2001|341,453 |2011|418,495 |2023|389,323 }} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] 310mt2wzk5bu5gt8s9rwet3i3g0kwm5 410244 410243 2026-09-06T23:20:19Z Intisar Ali 8681 410244 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref><ref name="UnitPop" /> |1989|238,057 |2001|341,453 |2011|418,495 |2023|389,323 }} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] 8kgq80c7lp2iuihn2pmp5hnipj2glcx 410245 410244 2026-09-06T23:22:01Z Intisar Ali 8681 410245 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref><ref name="UnitPop" /> |1989|238,057 |2001|341,453 |2011|418,495 |2023|389,323 }} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] gabf4l9x8zljwujk99acoc3lqvmwzjf 410246 410245 2026-09-06T23:23:47Z Intisar Ali 8681 /* آبادي */ 410246 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref> }} {{Clear}} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] oab9pfb1fdljdu188vpd875q6tsklri 410247 410246 2026-09-06T23:24:30Z Intisar Ali 8681 410247 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref> }} {{Clear}} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] fgo05ck7hm5wrxz9k0ngdfj188n0fep 410248 410247 2026-09-06T23:25:19Z Intisar Ali 8681 410248 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref> }} {{Clear}} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == پڻ ڏسو == * [[ترانا جي تاريخي ٽائيم لائين]] * [[ترانا جون علامتون]] * [[ترانا جا اهم ماڳ]] == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] 2vih7wk6nc8zh3zmoj2nroen4acp569 410249 410248 2026-09-06T23:26:33Z Intisar Ali 8681 410249 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref> }} {{Clear}} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == پڻ ڏسو == * [[ترانا جي وقتوار تاريخ]] * [[ترانا جون علامتون]] * [[ترانا جا اهم ماڳ]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite news |last=Burgen |first=Stephen |work=[[The Guardian]] |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=20 November 2020 |date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Akkam |first=Alia |publisher=[[Vogue (magazine)|ووگ]] |title=البانيا جي گاديءَ واري شهر پاڻ کي هڪ زنده دل ۽ سستي سياحتي منزل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي |url=https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |access-date=20 November 2020 |date=13 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112034/https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Hillsdon |first=Mark |publisher=[[The Daily Telegraph|دي ٽيليگراف]] |title=يورپ جي اها گادي، جنهن جو دورو ڪرڻ جو توهان شايد ڪڏهن نه سوچيو هجي ــ پر ڪرڻ گهرجي |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |access-date=20 November 2020 |date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112327/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Crevar |first=Alex |work=[[The New York Times]] |title=ترانا: ڪميونسٽ ماضي کان آزاد ٿيندڙ، تبديل ٿيل شهر |url=https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |access-date=20 November 2020 |date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112644/https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=McRae |first=Hamish |work=[[The Independent]] |title=البانيا: ترانا جي سحر ۾ |url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |access-date=20 November 2020 |date=13 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704161151/https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |archive-date=4 July 2020}} * {{cite journal |last=Capolino |first=Patrizia |title=ترانا: اطالوين جي اثر هيٺ تبديل ٿيل گاديءَ وارو شهر |year=2011 |journal=Planning Perspectives |volume=26 |issue=4 |pages=591–615 |doi=10.1080/02665433.2011.601610 |bibcode=2011PlPer..26..591C |s2cid=143255786}} {{Refend}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] 1t4scam49on42uei3tvyt5r8el1vuqk 410250 410249 2026-09-06T23:27:09Z Intisar Ali 8681 410250 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref> }} {{Clear}} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == پڻ ڏسو == * [[ترانا جي وقتوار تاريخ]] * [[ترانا جون علامتون]] * [[ترانا جا اهم ماڳ]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite news |last=Burgen |first=Stephen |work=[[The Guardian]] |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=20 November 2020 |date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Akkam |first=Alia |publisher=[[Vogue (magazine)|ووگ]] |title=البانيا جي گاديءَ واري شهر پاڻ کي هڪ زنده دل ۽ سستي سياحتي منزل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي |url=https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |access-date=20 November 2020 |date=13 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112034/https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Hillsdon |first=Mark |publisher=[[The Daily Telegraph|دي ٽيليگراف]] |title=يورپ جي اها گادي، جنهن جو دورو ڪرڻ جو توهان شايد ڪڏهن نه سوچيو هجي ــ پر ڪرڻ گهرجي |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |access-date=20 November 2020 |date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112327/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Crevar |first=Alex |work=[[The New York Times]] |title=ترانا: ڪميونسٽ ماضي کان آزاد ٿيندڙ، تبديل ٿيل شهر |url=https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |access-date=20 November 2020 |date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112644/https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=McRae |first=Hamish |work=[[The Independent]] |title=البانيا: ترانا جي سحر ۾ |url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |access-date=20 November 2020 |date=13 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704161151/https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |archive-date=4 July 2020}} * {{cite journal |last=Capolino |first=Patrizia |title=ترانا: اطالوين جي اثر هيٺ تبديل ٿيل گاديءَ وارو شهر |year=2011 |journal=Planning Perspectives |volume=26 |issue=4 |pages=591–615 |doi=10.1080/02665433.2011.601610 |bibcode=2011PlPer..26..591C |s2cid=143255786}} {{Refend}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Tirana|collapsible=collapsed}} * {{official website|https://tirana.al/}} {{in lang|sq}} * {{Cite EB1911|wstitle=Tirana|short=x}} * [https://web.archive.org/web/20101201132238/http://tirana.gov.al/?cid=1,10 شهر جو ٻيهر جنم] ڊسمبر 2010ع جو محفوظ ڪيل نسخو {{in lang|sq}} {{Tirana|state=collapsed}} {{List of European capitals by region}} {{Navboxes|list= {{Municipalities of Albania}} {{Tirana div}} {{Tirana County}} {{Capital cities of the European Union candidates}} {{European Youth Capital}} {{Cham Albanians}}}} {{Authority control}} [[زمرو:ترانا| ]]<!--مھرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[زمرو:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:1614ع ۾ قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:ترانا ڪائونٽي جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:گيگيريا]] [[زمرو:البانيا جا شهر]] [[زمرو:سلطنت عثمانيه ۾ 1614ع جون قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] c8wycx0tx0p7pe3j590mvd6q22qdin2 14 84105 410136 347935 2026-09-06T14:17:29Z Memon2025 21315 /* */ 410136 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي جاگرافي]] [[زمرو:انتظامي ورھاست]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] 46g7hk1icvi8kuzal3jge6hh3tydfqb 410138 410136 2026-09-06T14:19:28Z Memon2025 21315 410138 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي جاگرافي]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] opj6bd0t2irgip3lgpqmn750ld89khh 14 88250 410139 347987 2026-09-06T14:20:16Z Memon2025 21315 410139 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علائقائي وجود]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] eem5qpldqipu54ftpgdiy96hld3mkrc 14 88251 410140 347938 2026-09-06T14:40:31Z Memon2025 21315 410140 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] djvrwpmui725tdmjkemagqghcioyv5b 14 88252 410142 347988 2026-09-06T14:42:13Z Memon2025 21315 /* */ 410142 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] djvrwpmui725tdmjkemagqghcioyv5b 14 88253 410141 347965 2026-09-06T14:41:23Z Memon2025 21315 /* */ 410141 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] djvrwpmui725tdmjkemagqghcioyv5b 3 89777 410365 354407 2026-09-07T11:28:20Z Tanbiruzzaman 17116 Tanbiruzzaman صفحي [[واپرائيندڙ بحث:কল্কি]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Depot, KG]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/কল্কি|কল্কি]]" to "[[Special:CentralAuth/Depot, KG|Depot, KG]]" 354407 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:42, 11 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي) jr6hvoahpym2aama9pyziur4yq4i565 0 96278 410166 389457 2026-09-06T16:55:28Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهرين لنڪس */ 410166 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Infobox settlement |name= مئيوٽ<br>Mayotte |official_name=ڊپارٽمينٽ مئيوٽ<br>{{nobold|{{native name|fr|Département de Mayotte}}}}|settlement_type=فرانس جو اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ يورپي يونين جو هڪ ٻاهرين علائقو|image_flag=Flag of Mayotte (Local).svg|flag_size=130|image_shield=Coat of Arms of Mayotte.svg|shield_size=100|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=|image_map=Département 976 in France (zoom).svg|map_caption=|motto=|coordinates={{Coord|12|50|35|S|45|8|18|E|region:FR-TF_type:isle_scale:500000|display=ti}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|فرانس}}|seat_type=[[صوبو|ڊپارٽمينٽ]]|seat=مامودزو|parts_type=ڊپارٽمينٽ|parts_style=list|parts=1|leader_party=|leader_title=ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر|leader_name=بن عيسيٰ اوسني (LR)|area_footnotes=|area_total_km2=374|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=18th region|population_footnotes=<ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr }}</ref>|population_total=320901|population_as_of=جنوري 2024|population_density_km2=auto|population_demonym=ماهورن|timezone1=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset1=+03:00|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=ڪل|demographics2_info1=3.786 بلين يورو (2024)|demographics2_title2=في ماڻهو|demographics2_info2=11,508 يورو (2024)|blank_name_sec2=ڪرنسي|blank_info_sec2=يورو (€) (EUR)|website=[https://www.mayotte.gouv.fr/ Prefecture]<br/>[https://www.mayotte.fr/ Departmental Council]|iso_code={{hlist|[[ISO 3166-2:YT|YT]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-976]]}}|footnotes=|anthem={{lang|fr|[[La Marseillaise]]}}<br/>{{Small|("The Marseillaise")}}<br/>{{Center|[[File:La Marseillaise.ogg]]}}}} '''مئيوٽ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Mayotte</small>، شيمور: <small>Maore</small>، ڪبوشي: <small>Maori</small>)، سرڪاري طور تي ميوٽ جو کاتو (فرانسيسي: <small>Département</small> <small>de</small> <small>Mayotte</small>)، [[فرانس]] جو هڪ اوورسيز کاتو ۽ علائقو ۽ واحد علائقائي اجتماعيت (<small>Collectivity</small>) آهي. اهو فرانس جي اوورسيز کاتن مان هڪ ۽ انهي سان گڏ ميٽروپوليٽن فرانس جي کاتن جي حيثيت سان فرانس جي 18 علائقن مان هڪ آهي. اهو [[يورپي يونين]] جو هڪ ٻاهرين علائقو ۽ فرانس جي اوورسيز کاتو طور [[يورو زون|يوروزون]] جو حصو آهي. ([[eurozone]]) ميوٽ موزمبيق چينل جي اترئين حصي ۾, اولهه هندي سمنڊ ۾, ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي ساحل کان پري, براعظم تي مڊگاسڪر ٻيٽ جي اتر اولهه حصي ۽ اتر اوڀر موزمبيق جي وچ ۾ واقع آهي. ميوٽ هڪ مکيه ٻيٽ, گرانڊي-ٽيري (يا ماور), هڪ ننڍو ٻيٽ پيٽيٽ-ٽيري (يا پامانزي) انهي سان گڏ انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ٻيٽ تي مشتمل آهي. ميوٽ جو زميني علائقو 374 چورس ڪلوميٽر (144 چورس ميل) آهي ۽ جنوري 2024 جي سرڪاري اندازن مطابق ان جي 3,20,901 ماڻهن جي آبادي, 858 آبادي في چورس ڪلوميٽر (2,228 في چورس ميل) سان, اهو تمام گهڻو گنجان آباد آهي. سڀ کان وڏو شهر ۽ صوبو وڏي گرانڊي-ٽيري تي مامودزو آهي. ڊزاؤدزي-پامانزي انٽرنيشنل ايئرپورٽ پاڙيسري ننڍڙي ٻيٽ پيٽيٽ-ٽيري تي واقع آهي. هن علائقي کي "ماور", ان جي مکيه ٻيٽ جو اصلي نالو, جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي ۽ اها آبادي جي وڌندڙ حصي پاران ٻي ٻولي طور ڳالهائي ويندي آهي. 2007 جي مردم شماري ۾ 14 سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي 63 سيڪڙو آبادي جي رپورٽنگ سان. ته اهي اهو ڳالهائي سگهن ٿا.<ref name="language">{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/2569783|title=LANG1M- Population de 14 ans ou plus par sexe, âge et langues parlées|publisher=[[Cabinet of France|Government of France]]|website=INSEE|access-date=10 October 2013|language=fr}}</ref> ميوٽ جون ٻه مادري ٻوليون آهن. سڀ کان وڌيڪ عام طور تي ڳالهائي ويندڙ شيماور آهي. ۽ گهٽ ڳالهائي ويندڙ ملاگاسي ٻولي آهي جنهن کي ڪبوشي سڏيو ويندو آهي. جن مان ٻه لهجا آهن. ڪبوشي ساڪالاوا (ملاگاسي جي ساڪالاوا لهجي سان تمام گهڻو ويجهڙائي سان لاڳاپيل) ۽ ڪبوشي انتالوٽسي (مڊگاسڪر جي انتالوترا جي ڳالهائي ويندڙ لهجي سان تمام گهڻو ويجهڙائي سان لاڳاپيل). ٻئي لهجا شيماور کان متاثر ٿيا آهن. ٻيٽ پاڙيسري اوڀر آفريڪا کان آباد هئا. بعد ۾ عربن جي آمد سان. جيڪي اسلام جو مذهبي عقيدو کڻي آيا. 1500 ۾ هڪ سلطنت قائم ڪئي وئي. اڄ آبادي جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 19 صدي ۾. ميوٽ کي اينڊريانٽسولي (مڊگاسڪر تي ايبوينا جو اڳوڻو بادشاهه) فتح ڪيو. هن 1841 ۾ ٻيٽ فرانس کي وڪرو ڪيا. ٻيٽن تي فرانسيسي خودمختياري جي فوري بعد. غلامي ختم ڪئي وئي ۽ مزدورن کي علائقي ۾ زمينن ۽ پوکي ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ درآمد ڪيو ويو. ميوٽ فرانس سان گڏ رهڻ جو انتخاب ڪيو. جڏهن ته ويجهي ڪومروس پنهنجي 1974 جي آزادي جي ريفرنڊم کانپوءِ پنهنجي آزادي جو اعلان ڪيو. بهرحال، ميوٽ 31 مارچ 2010 تي فرانس جو 101 هون ڊپارٽمينٽ (پنجون فرانسيسي جمهوريه) بڻجي ويو. ۽ 1 جنوري 2014 تي يورپي يونين جو هڪ ٻاهرين لاڳاپيل علائقو بڻجي ويو. 2010 ۽ 2020 جي ڏهاڪي ۾ مقامي سياسي زندگي ۾ غير قانوني لڏپلاڻ جو مسئلو تمام اهم بڻجي ويو. جنهن فرانس کي آپريشن وومبوشو منظم ڪرڻ جو سبب بڻيو. 2019 ۾ سالياني آبادي ۾ %3.8 جي واڌ سان موجوده آبادي جو اڌ حصو 17 سالن کان گهٽ عمر جو هو. ان کان علاوه. آبادي جو %48 پرڏيهي شهري هو. <ref>Patrick Roger, [https://www.lemonde.fr/politique/article/2019/06/20/le-gouvernement-craint-un-regain-des-tensions-sociales-a-mayotte_5479000_823448.html Le gouvernement craint un regain des tensions sociales à Mayotte ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620142849/https://www.lemonde.fr/politique/article/2019/06/20/le-gouvernement-craint-un-regain-des-tensions-sociales-a-mayotte_5479000_823448.html|date=20 June 2019}}, Le Monde, 20 June 2019.</ref> گهڻا مهاجر پاڙيسري ٻيٽ رياست ڪومروس مان ايندا آهن. فرانس جو غريب ترين کاتو هجڻ جي باوجود. ميوٽ ٻين پاڙيسري اوڀر آفريقي ملڪن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو امير آهي. ۽ ان فرانسيسي انفراسٽرڪچر ۽ فلاحي نظام کي ترقي ڏني آهي. ان کي ڪومورس ۽ علائقي ۾ غربت ۾ رهندڙ ٻين اوڀر آفريقي ماڻهن لاءِ هڪ پرڪشش منزل بڻائي ٿو.<ref>Patrick Meinhardt, [https://www.africanews.com/2023/05/15/comoros-to-accept-migrants-voluntarily-returning-from-mayotte// Comoros to accept migrants voluntarily returning from Mayotte]{{Dead link|date=April 2026|bot=InternetArchiveBot}}, Africa News, 13 August 2024.</ref> ڊپارٽمينٽ کي وڏين چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انسٽيٽيوٽ نيشنل ڊي لا اسٽيٽسٽڪ ايٽ ڊيس ايٽيوڊز اڪونومڪس (INSEE) (نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪ اسٽيٽسٽڪس اسٽڊيز آف فرانس) <small>2018</small> ۾ شايع ٿيل رپورٽ موجب %<small>83</small> کان وڌيڪ آبادي فرانسيسي معيارن جي مطابق غربت جي لڪير هيٺ رهي ٿي (فرانس جي ميٽروپوليٽن ۾ 16 سيڪڙو جي مقابلي ۾). 40 سيڪڙو رهائشي ڌاتوءَ جي ٺهيل شيٽ شيڪس آهن, 29 سيڪڙو گهرن ۾ پاڻي ناهي ۽ 15 کان 64 سالن جي عمر وارن 34 سيڪڙو رهواسين وٽ نوڪري ناهي. <ref>[https://www.ouest-france.fr/mayotte/mayotte-le-gouvernement-annonce-1-9-million-d-euros-pour-le-plan-pauvrete-mayotte-6720980 Mayotte. Le gouvernement annonce 1,9 million d'euros pour le plan pauvreté à Mayotte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218142111/https://www.ouest-france.fr/mayotte/mayotte-le-gouvernement-annonce-1-9-million-d-euros-pour-le-plan-pauvrete-mayotte-6720980|date=18 February 2020}}.</ref> اهي ڏکيا رهائشي حالتون خاص طور تي غير قانوني مهاجرن جي وڏي آبادي سان لاڳاپيل آهن, جيڪي جهنگلي شهرن ۾ گڏ ٿين ٿا.<ref>[https://www.spectator.co.uk/article/frances-crackdown-on-illegal-immigrants-comes-unstuck/ The Spectator – ''France's crackdown on illegal immigrants comes unstuck'' – 27 April 2023] : « ''Mayotte is the same size in land mass as the [[British Isles]] territory of the [[Isle of Wight]] in the [[Irish Sea]] – 147 square miles – but whereas the latter has a population of 142,000, Mayotte's is somewhere between 350,000 and 400,000. No one knows the precise figure because of the high rate of illegal immigration. The arrivals live in shanty towns / slums, and crime and disease have risen dramatically as a result.''»</ref> == جاگرافي == == ماحول == == تاريخ == == سياست == == دفاع == == انتظامي ڊويزن == == ٽرانسپورٽ == == معيشت == == آباديات == == ثقافت == == ميڊيا == == سياحت == == قابل ذڪر ماڻهو == ==پڻ ڏسو== == نوٽ == ==حوالا== {{حوالا}} == ڪتابيات == ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons}} {{Wikivoyage}} * {{Wikiatlas}} * [https://www.mayotte.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231011052634/https://www.mayotte.gouv.fr/ |date=2023-10-11 }} {{in lang|fr}} * [https://www.cg976.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} * [http://www.ilemayotte.com IleMayotte.com], the Mayotte Portal. * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mf.html Mayotte]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921084632/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mf.html |date=21 September 2012 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [http://www.mayotte-tourisme.com/ Comité du tourisme de Mayotte] – official tourism website {{in lang|fr}} * [https://earthobservatory.nasa.gov/images/151046/mayottes-lagoon Mayotte] on the Earth Observatory ([[NASA]]). {{Authority control}} [[زمرو:ميئوٽ]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:تڪراري علائقا]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1974ع ادارا]] [[زمرو:فرانس جا علائقائي تڪرار]] [[زمرو:ڪوموروس جا علائقائي تڪرار]] [[زمرو:مڊگاسڪر جا علائقائي تڪرار]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا 1974ع ۾ قائم ٿيو]] 78caj4lyomojb8ucpyak4iwo13gurxk 14 96347 410165 377212 2026-09-06T16:54:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 410165 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] t4jsjgw5g4scj743smbabj8z5nighj0 0 102310 410121 410045 2026-09-06T12:47:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 410121 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. == فهرست == [[زمرو:فرانس جا علائقا]] tq04ijcsp2kgcgom9qex51xg5oaq1wc 410122 410121 2026-09-06T12:50:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 410122 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. == فهرست == [[زمرو:فرانس جا علائقا]] go1ivriy8udphgoofohqgtsbea5whu7 410145 410122 2026-09-06T15:38:37Z Ibne maryam 17680 410145 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==فهرست== ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] hnjpfv9hbxsp0cq8ouga6mnzqwwtb2g 410146 410145 2026-09-06T15:47:58Z Ibne maryam 17680 410146 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==فهرست== ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:ملڪن جي لحاظ کان پهريئين درجي جون انتظامي ورهاستون|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي ورھاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهريئين درجي جون انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] 1p4i4o26tnosyr2z3q0kryfz4ncxwtn 410147 410146 2026-09-06T15:48:39Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پهريئين درجي جون انتظامي ورهاستون]]; added [[Category:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410147 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==فهرست== ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:ملڪن جي لحاظ کان پهريئين درجي جون انتظامي ورهاستون|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي ورھاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] sc7x0nb61w3vwyhbpvk74agdveobq20 410149 410147 2026-09-06T15:51:34Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410149 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==فهرست== ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي ورھاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] 78tcy00in7577ehh8815vkkg4griys7 410151 410149 2026-09-06T15:53:04Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:فرانس جي ذيلي ورھاستن جي فهرست]]; added [[Category:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410151 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==فهرست== ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] 21nk0m6it2e8qwp6xks7zdt2a0ba5z4 410152 410151 2026-09-06T15:54:45Z Ibne maryam 17680 410152 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! Type ! Region ! class="unsortable" | Other local name(s) !ISO ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! Capital ! Area (km²) ! Population{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! Seats in <br/> [[Regional council (France)|Regional council]] ! class="unsortable" | Former regions <br/> (until 2016) ! [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] ! class="unsortable" | Location |- | bgcolor="lightgray" |[[Metropolitan France|Metropolitan]] | '''{{flag|Auvergne-Rhône-Alpes}}'''<br />(Auvergne-Rhône-Alps) | {{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br /> {{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}} | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |Metropolitan | '''{{flag|Bourgogne-Franche-Comté}}'''<br />(Burgundy-Free-County) | {{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}} | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Bretagne}}'''<br />(Brittany) | {{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn'' | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Centre-Val de Loire}}'''<ref name="ReferenceA" /><br />(Central-Vale of the Loire) | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Corse}}'''<br />(Corsica) | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Grand Est}}'''<br />(Greater East) | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Hauts-de-France}}'''<br />(Heights-of-France) | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Île-de-France}}'''<br />(Isle-of-France) | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Normandie}}'''<br />(Normandy) | [[Norman language|Norman]]: ''Normaundie''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Nouvelle-Aquitaine}}'''<br />(New Aquitaine) | {{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}<br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Occitanie}}'''<br />(Occitania) | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Pays de la Loire}}'''<br />(Lands of the Loire) | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | Metropolitan | '''{{flag|Provence-Alpes-Côte d'Azur}}'''<br />(Provence-Alps-Azure Coast) | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | [[Overseas departments and regions of France|Overseas]] | '''{{flag|Guadeloupe|local}}''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | Overseas | '''{{flag|Guyane|local}}'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | Overseas | '''{{flag|La Réunion|local}}'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | Overseas | '''{{flag|Martinique}}''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | Overseas | '''{{flag|Mayotte|local}}''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | [[Mamoudzou]] | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] 95ys5qnslgljrksddrfcuhbzl2ovsfw 410153 410152 2026-09-06T16:17:51Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 410153 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !ISO ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! Capital ! Area (km²) ! Population{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! Seats in <br/> [[Regional council (France)|Regional council]] ! class="unsortable" | Former regions <br/> (until 2016) ! [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] ! class="unsortable" | Location |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''ايويرنئ-رون-الپس<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''برگنڊي-فري-ڪائونٽي <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | {{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}} | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | {{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn'' | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''{{flag|Centre-Val de Loire}}'''<ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''{{flag|Grand Est}}'''<br />(Greater East) | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|Norman]]: ''Normaundie''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پئس ڊي لا لوائرئ <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پرووينس-الپس-ڪوٽئ ڊي ازور<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guadeloupe|local}}''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guyane|local}}'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|La Réunion|local}}'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Martinique}}''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Mayotte|local}}''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | [[Mamoudzou]] | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] nksizz9lr29sn5wveneq9i38rojf6p9 410154 410153 2026-09-06T16:23:13Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 410154 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !ISO ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! Capital ! Area (km²) ! Population{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! Seats in <br/> [[Regional council (France)|Regional council]] ! class="unsortable" | Former regions <br/> (until 2016) ! [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] ! class="unsortable" | Location |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''ايويرنئ-رون-الپس<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''برگنڊي-فري-ڪائونٽي <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''سينٽر-ويل ڊي لوائر <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پئس ڊي لا لوائرئ <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پرووينس-الپس-ڪوٽئ ڊي ازور<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guadeloupe|local}}''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guyane|local}}'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|La Réunion|local}}'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Martinique}}''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Mayotte|local}}''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | [[Mamoudzou]] | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] 56fg3jutszvrms88syu68ddco9fwuk4 410155 410154 2026-09-06T16:29:02Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 410155 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''ايويرنئ-رون-الپس<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''برگنڊي-فري-ڪائونٽي <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''سينٽر-ويل ڊي لوائر <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پئس ڊي لا لوائرئ <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پرووينس-الپس-ڪوٽئ ڊي ازور<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guadeloupe|local}}''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guyane|local}}'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|La Réunion|local}}'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Martinique}}''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Mayotte|local}}''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | [[Mamoudzou]] | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] iyn20o2kqhrdqvqi6fdfqm5qkts5fkm 410156 410155 2026-09-06T16:30:25Z Ibne maryam 17680 410156 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''ايويرنئ-رون-الپس<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''برگنڊي-فري-ڪائونٽي <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''سينٽر-ويل ڊي لوائر <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پئس ڊي لا لوائرئ <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پرووينس-الپس-ڪوٽئ ڊي ازور<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guadeloupe|local}}''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guyane|local}}'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|La Réunion|local}}'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Martinique}}''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مائيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | [[Mamoudzou]] | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] jc4kteykqc6ku83zg97xxt69fjv0u0x 410157 410156 2026-09-06T16:35:03Z Ibne maryam 17680 410157 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''ايويرنئ-رون-الپس<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''برگنڊي-فري-ڪائونٽي <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''سينٽر-ويل ڊي لوائر <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پئس ڊي لا لوائرئ <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پرووينس-الپس-ڪوٽئ ڊي ازور<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flag|Guadeloupe|local}}''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guyane|local}} [[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|La Réunion|local}} [[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] i9l7ix20oe7xkawkciyfi4vzc4j8ic3 410158 410157 2026-09-06T16:37:41Z Ibne maryam 17680 410158 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''ايويرنئ-رون-الپس<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''برگنڊي-فري-ڪائونٽي <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''سينٽر-ويل ڊي لوائر <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پئس ڊي لا لوائرئ <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پرووينس-الپس-ڪوٽئ ڊي ازور<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[گواڊيلوپ]]''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] o4bu37dv3t5f7zbpg5w09leivxg1bef 0 102311 410114 410046 2026-09-06T12:14:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410114 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=نوويلئ-اڪويٽين<br> Nouvelle-Aquitaine|native_name={{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Poitevin-Saintongeais]])}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg|image_caption=The [[Château de la Roque]] in [[Meyrals]]|image_flag=File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg|flag_size=120px|image_shield=File:BlasonNouvelleAquitaine.svg|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=75px|image_map=Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Bordeaux]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=12|p1=[[Charente]] (16)|p2=[[Charente-Maritime]] (17)|p3=[[Corrèze]] (19)|p4=[[Creuse]] (23)|p6=[[Dordogne]] (24)|p7=[[Gironde]] (33)|p8=[[Landes (department)|Landes]] (40)|p9=[[Lot-et-Garonne]] (47)|p10=[[Pyrénées-Atlantiques]] (64)|p11=[[Deux-Sèvres]] (79)|p12=[[Vienne (department)|Vienne]] (86)|p13=[[Haute-Vienne]] (87)|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Alain Rousset]]|area_footnotes=|area_total_km2=84036|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=1st|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=New-aquitanians|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website={{URL|nouvelle-aquitaine.fr}}|iso_code=FR-NAQ|blank1_name_sec2=[[Official language]]s|blank1_info_sec2=[[French language|French]]}} '''نوويلئ-اڪويٽين''' (فرانسيسي: Nouvelle-Aquitaine) [[فرانس جا علائقا|فرانس جو علائقو جي لحاظ کان سڀ کان وڏو انتظامي علائقو]] آهي، جيڪو مکيه سرزمين فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اهو سال 2014ع ۾ هڪ علائقائي سڌاري ۾ ايڪوئٽين، ليموسين ۽ پوئٽو-چارينٽس جي ضم ٿيڻ کانپوء پيدا ٿيو. هي علائقو 84036 چورس ڪلوميٽر (32446 چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ ميٽروپوليٽن فرانس جي ستين حصي کان وڌيڪ جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سال 2020ع ۾ ان جي آبادي 6,033,952 هئي. <ref name="Population">{{حوالو ويب|quote=8 September 2020}}</ref> ڊسمبر 2015 ۾ علائقائي چونڊن کان پوءِ، نئون علائقو باضابطه طور تي 1 جنوري 2016ع تي قائم ڪيو ويو. <ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |publisher=[[Le Monde]] |language=fr |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> هي علائقو ڪنهن به ٻئي فرانسيسي علائقي کان ايراضيءَ ۾ وڏو آهي، جنهن ۾ [[فرينچ گيانا]] جهڙا پرڏيهي علائقا به شامل آهن، ۽ ان جي پکيڙ [[آسٽريا]] کان ٿوري وڏي آهي. بورڊو صوبو ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي؛ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 850,000 ماڻهو آهن. هن علائقي ۾ 25 وڏا شهري علائقا آهن، جن مان بورڊو کان پوءِ، بيون (288,000 آبادي)، ليموجس (283,000)، پوئٽيئرز (255,000)، پاؤ (241,000) ۽ لا روچيل (206,000) سڀ کان اهم آهن ۽ انھي سان گڏ يارهن وڏا ڪلسٽر پڻ آهن. نوويلئ-اڪويٽين ۾ پنج يونيورسٽيون ( Bordeaux, La Rochelle, Limoges, Poitiers and Pau ) ۽ ڪيتريون ئي گرانڊس ايڪولز آهن. ان ۾ فرانسيسي ائٽلانٽڪ ساحل تي چار تاريخي ريزارٽ مان ٽي: آرڪچون ، بيارٽز ۽ رويان آهن، انهي سان گڏ پيرينيس ۾ اسڪائي ريزارٽ، جن ۾ گوريٽ به شامل آهي. ان جي معيشت ۾ [[زراعت]]، ويٽيڪلچر (خاص طور تي بورڊو ۽ ڪوگنيڪ جا انگورن جا باغ)، [[سياحت]]، ايرو اسپيس مينوفيڪچرنگ، ڊجيٽل سيڪٽر، ڊيزائن، ڪيميڪل ۽ دواسازي جي پيداوار، نيورٽ ۾ مالي خدمتون ۽ ليموجس ۾ صنعتي سيرامڪس شامل آهن. نئين علائقي ۾ ڏکڻ فرانس جا وڏا حصا (''ميدي ڊي لا فرانس'') شامل آهن جيڪا باسڪ، آڪسيٽاني، پوئيٽوين ۽ سينٽونجيائي ثقافتن کان متاثر آهن. تاريخي طور تي، اهو وچئين دور جي ايڪوئٽين جو "اڻ سڌي جانشين" آهي؛ علائقي جو گهڻو حصو اڳوڻي ڊچي آف ايڪوئٽين جو حصو هو. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] ryg9cyfvbrzfgazu7gn9n22yglaxpll 410163 410114 2026-09-06T16:51:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 410163 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=نوويلئ-اڪويٽين<br> Nouvelle-Aquitaine|native_name={{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Poitevin-Saintongeais]])}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg|image_caption=The [[Château de la Roque]] in [[Meyrals]]|image_flag=File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg|flag_size=120px|image_shield=File:BlasonNouvelleAquitaine.svg|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=75px|image_map=Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Bordeaux]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=12|p1=[[Charente]] (16)|p2=[[Charente-Maritime]] (17)|p3=[[Corrèze]] (19)|p4=[[Creuse]] (23)|p6=[[Dordogne]] (24)|p7=[[Gironde]] (33)|p8=[[Landes (department)|Landes]] (40)|p9=[[Lot-et-Garonne]] (47)|p10=[[Pyrénées-Atlantiques]] (64)|p11=[[Deux-Sèvres]] (79)|p12=[[Vienne (department)|Vienne]] (86)|p13=[[Haute-Vienne]] (87)|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Alain Rousset]]|area_footnotes=|area_total_km2=84036|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=1st|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=New-aquitanians|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website={{URL|nouvelle-aquitaine.fr}}|iso_code=FR-NAQ|blank1_name_sec2=[[Official language]]s|blank1_info_sec2=[[French language|French]]}} '''نوويلئ-اڪويٽين''' (فرانسيسي: Nouvelle-Aquitaine) [[فرانس جا علائقا|فرانس جو علائقو جي لحاظ کان سڀ کان وڏو انتظامي علائقو]] آهي، جيڪو مکيه سرزمين فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اهو سال 2014ع ۾ هڪ علائقائي سڌاري ۾ ايڪوئٽين، ليموسين ۽ پوئٽو-چارينٽس جي ضم ٿيڻ کانپوء پيدا ٿيو. هي علائقو 84036 چورس ڪلوميٽر (32446 چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ ميٽروپوليٽن فرانس جي ستين حصي کان وڌيڪ جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سال 2020ع ۾ ان جي آبادي 6,033,952 هئي. <ref name="Population">{{حوالو ويب|quote=8 September 2020}}</ref> ڊسمبر 2015 ۾ علائقائي چونڊن کان پوءِ، نئون علائقو باضابطه طور تي 1 جنوري 2016ع تي قائم ڪيو ويو. <ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |publisher=[[Le Monde]] |language=fr |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> هي علائقو ڪنهن به ٻئي فرانسيسي علائقي کان ايراضيءَ ۾ وڏو آهي، جنهن ۾ [[فرينچ گيانا]] جهڙا پرڏيهي علائقا به شامل آهن، ۽ ان جي پکيڙ [[آسٽريا]] کان ٿوري وڏي آهي. بورڊو صوبو ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي؛ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 850,000 ماڻهو آهن. هن علائقي ۾ 25 وڏا شهري علائقا آهن، جن مان بورڊو کان پوءِ، بيون (288,000 آبادي)، ليموجس (283,000)، پوئٽيئرز (255,000)، پاؤ (241,000) ۽ لا روچيل (206,000) سڀ کان اهم آهن ۽ انھي سان گڏ يارهن وڏا ڪلسٽر پڻ آهن. نوويلئ-اڪويٽين ۾ پنج يونيورسٽيون ( Bordeaux, La Rochelle, Limoges, Poitiers and Pau ) ۽ ڪيتريون ئي گرانڊس ايڪولز آهن. ان ۾ فرانسيسي ائٽلانٽڪ ساحل تي چار تاريخي ريزارٽ مان ٽي: آرڪچون ، بيارٽز ۽ رويان آهن، انهي سان گڏ پيرينيس ۾ اسڪائي ريزارٽ، جن ۾ گوريٽ به شامل آهي. ان جي معيشت ۾ [[زراعت]]، ويٽيڪلچر (خاص طور تي بورڊو ۽ ڪوگنيڪ جا انگورن جا باغ)، [[سياحت]]، ايرو اسپيس مينوفيڪچرنگ، ڊجيٽل سيڪٽر، ڊيزائن، ڪيميڪل ۽ دواسازي جي پيداوار، نيورٽ ۾ مالي خدمتون ۽ ليموجس ۾ صنعتي سيرامڪس شامل آهن. نئين علائقي ۾ ڏکڻ فرانس جا وڏا حصا (''ميدي ڊي لا فرانس'') شامل آهن جيڪا باسڪ، آڪسيٽاني، پوئيٽوين ۽ سينٽونجيائي ثقافتن کان متاثر آهن. تاريخي طور تي، اهو وچئين دور جي ايڪوئٽين جو "اڻ سڌي جانشين" آهي؛ علائقي جو گهڻو حصو اڳوڻي ڊچي آف ايڪوئٽين جو حصو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نوويلئ-اڪويٽين]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] hgxz1o75qm5gv2p155sz5ojs573giam 0 102343 410115 2026-09-06T12:20:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/348033|مارٹینیک]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410115 wikitext text/x-wiki '''مارٽينيڪ (Martinique)''' ڪيريبين ۾ هڪ [[ٻيٽ]] قوم آهي. اهو <small>1,128</small> چورس ڪلوميٽر (<small>436</small> چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ ان جي آبادي <small>397,730</small> آهي. اهو [[فرانس جا علائقا|فرانس جو هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. n3nbd2oxm18sk4izi6wge3gfcwwbzu6 410116 410115 2026-09-06T12:20:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410116 wikitext text/x-wiki '''مارٽينيڪ (Martinique)''' ڪيريبين ۾ هڪ [[ٻيٽ]] قوم آهي. اهو <small>1,128</small> چورس ڪلوميٽر (<small>436</small> چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ ان جي آبادي <small>397,730</small> آهي. اهو [[فرانس جا علائقا|فرانس جو هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] getmuapn8c3jehzpz6mlsw4cww0wq2x 410117 410116 2026-09-06T12:22:08Z Ibne maryam 17680 410117 wikitext text/x-wiki '''مارٽينيڪ (Martinique)''' ڪيريبين ۾ هڪ [[ٻيٽ]] قوم آهي. اهو <small>1,128</small> چورس ڪلوميٽر (<small>436</small> چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ ان جي آبادي <small>397,730</small> آهي. اهو [[فرانس جا علائقا|فرانس جو هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. {{Short description|Overseas department and region of France}} {{for|the nightclub|La Martinique}} {{redirect|MTQ|the Irish politician|Madeleine Taylor-Quinn|the Indonesian religious festival|Musabaqah Tilawatil Quran}} {{Expand French|Martinique|date=March 2019|topic=geo}}<!--using "citation" ref-templates, that say ", retrieved", not say, cite web", that says ". Retrieved".. and ends with period – for consistency--> {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement | short_description = no | name = Martinique | official_name = Territorial Collectivity of Martinique<br />{{native name|fr|Collectivité Territoriale de Martinique}} | native_name = ''Matinik'' or ''Matnik'' ([[Antillean Creole|Martinican French Creole]])<br>{{native name|crb|Madinina {{noitalics|or}} Madiana}} | type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department, region]] and [[single territorial collectivity]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image = Martinique-de-haut (cropped).jpg | caption = Martinique | image_flag = Flag of Martinique.svg | flag_size = 125 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_size = 120 | image_seal = Emblem of the Territorial Collectivity of Martinique.png | seal_type = Emblem | seal_link = Coat of arms of Martinique | blank_emblem_link = Coat of arms of Martinique | image_map = Martinique in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{Coord|14|39|00|N|61|00|54|W|type:adm1st_region:MQ|display=it}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Fort-de-France]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = [[Martinican Progressive Party|PPM]] | leader_title = [[List of Presidents of the Regional Council of Martinique|President of Executive Council]] | leader_name = [[Serge Letchimy]] | leader_title1 = Legislature | leader_name1 = [[Assembly of Martinique]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 1128 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 17th region | elevation_max_m = 1397 | elevation_max_point = [[Mont Pelée]] | demographics_type1 = Language | demographics1_title1 = Official language | demographics1_info1 = [[French language|French]] | demographics1_title2 = [[Vernacular language]] | demographics1_info2 = [[Antillean Creole|Martinican French Creole]] | population_blank1_title = Ethnic groups | population_blank1 = {{unbulleted list | 70% [[Afro-Caribbeans|African]]/[[Creole peoples#Caribbean|Creole]] | 20% [[Indo-Martiniquais|Indian]] | 5% [[Béké]]/[[White Caribbeans|European]] | {{nowrap|5% [[Arabs|Arab]]/[[Chinese Caribbeans|Chinese]]/[[Jews|Jewish]]}} }}<ref name="Statistiques ethniques">{{cite web |title=Statistiques ethniques |url=https://www.insee.fr/fr/information/2108548 |website=Insee.fr |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques (INSEE) |access-date=24 June 2022 |archive-date=25 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925024836/https://www.insee.fr/fr/information/2108548 |url-status=live }}</ref> | population_blank2_title = Religion<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=145c | title=National Profiles &#124; World Religion | access-date=10 March 2024 | archive-date=10 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240310190926/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=145c | url-status=live }}</ref> | population_blank2 = {{tree list}} * 91.6% [[Christianity]] ** {{nowrap|86% [[Catholic Church|Catholicism]]}} ** {{nowrap|5.6% [[Protestantism]]}} * 2% [[Hinduism in Martinique|Hinduism]] * 0.6% [[Baháʼí Faith|Baháʼí]] * 0.2% [[Islam]] * 5.5% other {{tree list/end}} | population_total = 349,925 | population_as_of = 1 January 2024 | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=2024-01-17 |language=fr |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119070953/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |url-status=live }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = Martinican (English)<br />Martiniquais ([[Neuter (grammar)|m]])<br />Martiniquaise ([[Neuter (grammar)|f]]) (French) | time_zone1 = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset1 = −04:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €10.480 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €29,192 (2024) | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = [http://www.martinique.pref.gouv.fr/ Prefecture], [http://www.collectivitedemartinique.mq/ Territorial collectivity] | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:MQ|MQ]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-972]]}} | footnotes = | anthem = {{lang|fr|[[La Marseillaise]]}}<br />("The Marseillaise")<br />{{center|[[File:La Marseillaise.ogg]]}} Local anthem: Ansanm <br /> [[File: Ansanm - Anthem of Martinique.wav]] }} '''Martinique''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɑːr|t|ɪ|ˈ|n|iː|k}} {{respell|MAR|tin|EEK}}, {{IPA|fr|maʁtinik|-|LL-Q150 (fra)-GrandCelinien-Martinique.wav}}; {{langx|gcf|label=[[Martinican Creole]]|Matinik}} or {{lang|gcf|Matnik}};<ref>[http://www.potomitan.info/dictionnaire/index.php BWETAMO KREYOL MATNIK – Potomitan – Site de promotion des cultures et des langues créoles – Annou voyé kreyòl douvan douvan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417143529/http://www.potomitan.info/dictionnaire/index.php |date=17 April 2014 }}, ''Dictionnaire du créole martiniquais'', [[Raphaël Confiant]].</ref> [[Kalinago language|Kalinago]]: {{lang|crb|Madinina}} or {{lang|crb|Madiana}}) is an island in the [[Lesser Antilles]] of the [[West Indies]], in the eastern [[Caribbean Sea]]. A part of the [[French West Indies]] (Antilles), Martinique is an [[Overseas departments and regions of France|overseas department and region]] and a [[single territorial collectivity]] of [[France]]. It is a part of the [[European Union]] as an [[outermost region]] within the [[special territories of members of the European Economic Area]], but is not part of the [[Schengen Area]] or the [[European Union Customs Union]]. The currency in use is the [[euro]]. It has been a UNESCO Biosphere Reserve since 2021 for its entire land and sea territory. In September 2023, the volcanoes and forests of [[Mount Pelée]] and the peaks of northern Martinique, in particular the Pitons du Carbet, were listed as UNESCO World Heritage Sites.<ref>{{Cite web |title=La montagne Pelée et les pitons du nord de la Martinique inscrits au patrimoine mondial de l'Unesco |url=https://www.ecologie.gouv.fr/montagne-pelee-et-pitons-du-nord-martinique-inscrits-au-patrimoine-mondial-lunesco |website=Ministères Écologie Énergie Territoires |access-date=2025-04-15}}</ref> Martinique has a land area of {{cvt|1128|km2|0}} and a population of 349,925 inhabitants as of January 2024.<ref name=pop/> One of the [[Windward Islands]], it lies directly north of [[Saint Lucia]], northwest of [[Barbados]] and south of [[Dominica]]. Virtually the entire population speaks both French (the sole official language) and [[Antillean Creole French|Martinican Creole]].<ref>{{citation |url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA389 |title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education |author1=Baker, Colin |author2=Jones, Sylvia Prys |page=390 |year=1998 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-85359-362-8 |access-date=17 March 2015 |archive-date=20 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820030314/https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA389 |url-status=live }}</ref> [[File:Cape Saint Martin, Grand Rivière .jpg|thumb|250px|The Cape Saint Martin cliffs and the Dominica channel, as seen from Grand Rivière at the northern tip of the island]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا علائقا]] teig44h73y7u4pvz1e3elebmmgaj8za 410118 410117 2026-09-06T12:23:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 410118 wikitext text/x-wiki '''مارٽينيڪ (Martinique)''' ڪيريبين ۾ هڪ [[ٻيٽ]] قوم آهي. اهو <small>1,128</small> چورس ڪلوميٽر (<small>436</small> چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ ان جي آبادي <small>397,730</small> آهي. اهو [[فرانس جا علائقا|فرانس جو هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | short_description = no | name = Martinique | official_name = Territorial Collectivity of Martinique<br />{{native name|fr|Collectivité Territoriale de Martinique}} | native_name = ''Matinik'' or ''Matnik'' ([[Antillean Creole|Martinican French Creole]])<br>{{native name|crb|Madinina {{noitalics|or}} Madiana}} | type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department, region]] and [[single territorial collectivity]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image = Martinique-de-haut (cropped).jpg | caption = Martinique | image_flag = Flag of Martinique.svg | flag_size = 125 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_size = 120 | image_seal = Emblem of the Territorial Collectivity of Martinique.png | seal_type = Emblem | seal_link = Coat of arms of Martinique | blank_emblem_link = Coat of arms of Martinique | image_map = Martinique in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = {{Coord|14|39|00|N|61|00|54|W|type:adm1st_region:MQ|display=it}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Fort-de-France]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = [[Martinican Progressive Party|PPM]] | leader_title = [[List of Presidents of the Regional Council of Martinique|President of Executive Council]] | leader_name = [[Serge Letchimy]] | leader_title1 = Legislature | leader_name1 = [[Assembly of Martinique]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 1128 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 17th region | elevation_max_m = 1397 | elevation_max_point = [[Mont Pelée]] | demographics_type1 = Language | demographics1_title1 = Official language | demographics1_info1 = [[French language|French]] | demographics1_title2 = [[Vernacular language]] | demographics1_info2 = [[Antillean Creole|Martinican French Creole]] | population_blank1_title = Ethnic groups | population_blank1 = {{unbulleted list | 70% [[Afro-Caribbeans|African]]/[[Creole peoples#Caribbean|Creole]] | 20% [[Indo-Martiniquais|Indian]] | 5% [[Béké]]/[[White Caribbeans|European]] | {{nowrap|5% [[Arabs|Arab]]/[[Chinese Caribbeans|Chinese]]/[[Jews|Jewish]]}} }}<ref name="Statistiques ethniques">{{cite web |title=Statistiques ethniques |url=https://www.insee.fr/fr/information/2108548 |website=Insee.fr |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques (INSEE) |access-date=24 June 2022 |archive-date=25 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925024836/https://www.insee.fr/fr/information/2108548 |url-status=live }}</ref> | population_blank2_title = Religion<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=145c | title=National Profiles &#124; World Religion | access-date=10 March 2024 | archive-date=10 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240310190926/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=145c | url-status=live }}</ref> | population_blank2 = {{tree list}} * 91.6% [[Christianity]] ** {{nowrap|86% [[Catholic Church|Catholicism]]}} ** {{nowrap|5.6% [[Protestantism]]}} * 2% [[Hinduism in Martinique|Hinduism]] * 0.6% [[Baháʼí Faith|Baháʼí]] * 0.2% [[Islam]] * 5.5% other {{tree list/end}} | population_total = 349,925 | population_as_of = 1 January 2024 | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=2024-01-17 |language=fr |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119070953/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |url-status=live }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = Martinican (English)<br />Martiniquais ([[Neuter (grammar)|m]])<br />Martiniquaise ([[Neuter (grammar)|f]]) (French) | time_zone1 = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset1 = −04:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €10.480 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €29,192 (2024) | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = [http://www.martinique.pref.gouv.fr/ Prefecture], [http://www.collectivitedemartinique.mq/ Territorial collectivity] | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:MQ|MQ]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-972]]}} | footnotes = | anthem = {{lang|fr|[[La Marseillaise]]}}<br />("The Marseillaise")<br />{{center|[[File:La Marseillaise.ogg]]}} Local anthem: Ansanm <br /> [[File: Ansanm - Anthem of Martinique.wav]] }} '''Martinique''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɑːr|t|ɪ|ˈ|n|iː|k}} {{respell|MAR|tin|EEK}}, {{IPA|fr|maʁtinik|-|LL-Q150 (fra)-GrandCelinien-Martinique.wav}}; {{langx|gcf|label=[[Martinican Creole]]|Matinik}} or {{lang|gcf|Matnik}};<ref>[http://www.potomitan.info/dictionnaire/index.php BWETAMO KREYOL MATNIK – Potomitan – Site de promotion des cultures et des langues créoles – Annou voyé kreyòl douvan douvan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417143529/http://www.potomitan.info/dictionnaire/index.php |date=17 April 2014 }}, ''Dictionnaire du créole martiniquais'', [[Raphaël Confiant]].</ref> [[Kalinago language|Kalinago]]: {{lang|crb|Madinina}} or {{lang|crb|Madiana}}) is an island in the [[Lesser Antilles]] of the [[West Indies]], in the eastern [[Caribbean Sea]]. A part of the [[French West Indies]] (Antilles), Martinique is an [[Overseas departments and regions of France|overseas department and region]] and a [[single territorial collectivity]] of [[France]]. It is a part of the [[European Union]] as an [[outermost region]] within the [[special territories of members of the European Economic Area]], but is not part of the [[Schengen Area]] or the [[European Union Customs Union]]. The currency in use is the [[euro]]. It has been a UNESCO Biosphere Reserve since 2021 for its entire land and sea territory. In September 2023, the volcanoes and forests of [[Mount Pelée]] and the peaks of northern Martinique, in particular the Pitons du Carbet, were listed as UNESCO World Heritage Sites.<ref>{{Cite web |title=La montagne Pelée et les pitons du nord de la Martinique inscrits au patrimoine mondial de l'Unesco |url=https://www.ecologie.gouv.fr/montagne-pelee-et-pitons-du-nord-martinique-inscrits-au-patrimoine-mondial-lunesco |website=Ministères Écologie Énergie Territoires |access-date=2025-04-15}}</ref> Martinique has a land area of {{cvt|1128|km2|0}} and a population of 349,925 inhabitants as of January 2024.<ref name=pop/> One of the [[Windward Islands]], it lies directly north of [[Saint Lucia]], northwest of [[Barbados]] and south of [[Dominica]]. Virtually the entire population speaks both French (the sole official language) and [[Antillean Creole French|Martinican Creole]].<ref>{{citation |url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA389 |title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education |author1=Baker, Colin |author2=Jones, Sylvia Prys |page=390 |year=1998 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-85359-362-8 |access-date=17 March 2015 |archive-date=20 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820030314/https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA389 |url-status=live }}</ref> [[File:Cape Saint Martin, Grand Rivière .jpg|thumb|250px|The Cape Saint Martin cliffs and the Dominica channel, as seen from Grand Rivière at the northern tip of the island]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا علائقا]] rkluwechwjgzmxbd02kznrlk5ixo4vh 0 102344 410119 2026-09-06T12:28:13Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/383194|کارسیکا]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410119 wikitext text/x-wiki [[فائل:Flag_of_Corsica.svg|کاٻو|thumb|150x150 عڪسلون|ڪورسيڪا جو جهنڊو]] '''ڪورسيڪا (Corsica)''' [[سسلي]]، سارڊينيا ۽ [[قبرص]] کان پوءِ [[رومي سمنڊ]] ۾ چوٿون وڏو [[ٻيٽ]] آهي. جيڪو اڄ [[فرانس]] جي قبضي ۾ آهي. اها فرانس جو هڪ علائقو ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. اهو اولهه [[اٽلي]]، ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۽ سارڊينيا ٻيٽ جي اتر ۾ واقع آهي ۽ [[فرانس]] جي 26 ڊيپارٽمينٽن مان هڪ آهي. [[نئپولين بوناپارٽ]] هتي پيدا ٿيو هو. [[فائل:Corse_map.png|کاٻو|thumb|200x200 عڪسلون|[[فرانس]] جي نقشي تي [[ڳاڙهو|ڳاڙهي رنگ]] [[رنگ|۾]] ڪورسيڪا]] k472qvxcnggauqjdcf3ou3sgo3ybn37 410120 410119 2026-09-06T12:30:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 410120 wikitext text/x-wiki [[فائل:Flag_of_Corsica.svg|کاٻو|thumb|150x150 عڪسلون|ڪورسيڪا جو جهنڊو]] '''ڪورسيڪا (Corsica)''' [[سسلي]]، سارڊينيا ۽ [[قبرص]] کان پوءِ [[رومي سمنڊ]] ۾ چوٿون وڏو [[ٻيٽ]] آهي. جيڪو اڄ [[فرانس]] جي قبضي ۾ آهي. اها فرانس جو هڪ علائقو ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. اهو اولهه [[اٽلي]]، ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۽ سارڊينيا ٻيٽ جي اتر ۾ واقع آهي ۽ [[فرانس]] جي 26 ڊيپارٽمينٽن مان هڪ آهي. [[نئپولين بوناپارٽ]] هتي پيدا ٿيو هو. [[فائل:Corse_map.png|کاٻو|thumb|200x200 عڪسلون|[[فرانس]] جي نقشي تي [[ڳاڙهو|ڳاڙهي رنگ]] [[رنگ|۾]] ڪورسيڪا]] {{Short description|Island and administrative region of France}} {{Redirect|Corse|other uses|Corsica (disambiguation)|and|Corse (disambiguation)}} {{Use dmy dates|date=March 2023}} {{Infobox settlement | name = Collectivity of Corsica | native_name = {{native name|fr|Collectivité de Corse}}<br />{{native name|co|Cullettività di a Corsica}}<br /> {{native name|it|Collettività della Corsica}} | type = [[Regions of France|Region]] and [[single territorial collectivity]] | image = | image_size = | alt = | caption = | image_flag = Flag of Corsica.svg | flag_alt = | image_shield = Arms of Corsica.svg | shield_alt = | official_name = | anthem = <br />(unofficial)<br /> Italian: "{{Lang|it|[[Dio vi salvi Regina]]|italic=no}}"<br/> English: "God Save You Queen"<div style="padding-top:0.5em;">[[File:Lhymne Corse - Dio Vi Salvi Regina.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher | [[File:Corsica in France 2016.svg|250px]] | Location of Corsica within France | [[File:Europe location Corsica.png|250px]] | Location of Corsica in Europe (green and dark grey) | [[File:The Mountainous Spine of Corsica.jpeg|250px]] | Satellite image of the island of Corsica }} | coordinates = {{Coord|42|N|9|E|region:FR-20R_type:isle|display=inline,title}} | map_alt = | map_caption = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Ajaccio]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 2 | p1 = [[Corse-du-Sud]] (2A) | p2 = [[Haute-Corse]] (2B) | leader_party = [[Femu a Corsica]] | leader_title = President of the [[Executive Council of Corsica]] | leader_name = [[Gilles Giovannangeli]] | leader_title1 = President of the [[Corsican Assembly]] | leader_name1 = [[Marie-Antoinette Maupertuis]] | leader_title2 = [[Prefect (France)|Prefect]] | leader_name2 = Amaury de Saint-Quentin | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 8,722 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = Jan. 2026 | population_total = 365,636 | population_density_km2 = auto | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_demonym = Corsican | population_blank1_title = Languages | population_blank1 = [[Corsican language|Corsican]]<br />[[French language|French]]<br />[[Ligurian (Romance language)|Ligurian]] <br />[[Italian language|Italian]] | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €13.358 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €36,901 (2024) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-20R | website = {{URL|https://www.isula.corsica/}} | footnotes = }} '''Corsica'''{{Efn|({{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|s|ɪ|k|ə}} {{respell|KOR|sik|ə}}; {{IPA|co|ˈkorsiɡa, ˈkɔrsika|lang|link=yes}}; {{IPA|it|ˈkɔrsika|lang}}; {{langx|fr|Corse|link=no}} {{IPA|fr|kɔʁs||Fr-corse.ogg}}; {{langx|lij|Còrsega}})}} is an island in the [[Mediterranean Sea]] and one of the [[Regions of France|18 regions]] of [[France]]. It is the [[List of islands in the Mediterranean#By area|fourth-largest island in the Mediterranean]] and lies southeast of the [[Metropolitan France#Hexagon|French mainland]], west of the [[Italian Peninsula]] and immediately north of the Italian island of [[Sardinia]], the nearest land mass. A single chain of mountains makes up two-thirds of the island. {{As of|January 2026}}, it had a population of 365,636.<ref name=pop /> The island is a territorial collectivity of France, and is expected to achieve "a form of autonomy" within France in the future.<ref>{{cite news |url=https://www.france24.com/en/france/20240312-french-corsican-officials-strike-deal-decisive-step-towards-island-autonomy |title=French and Corsican officials strike deal in 'decisive step' towards island's autonomy |date=12 March 2024 |last=Dodman |first=Benjamin |work=France 24}}</ref> The regional capital is [[Ajaccio]]. Although the region is divided into two administrative [[Departments of France|departments]], [[Haute-Corse]] and [[Corse-du-Sud]], their respective regional and departmental [[Territorial collectivity|territorial collectivities]] were merged on 1 January 2018 to form the [[single territorial collectivity]] of Corsica. [[Corsican autonomy]] is more extensive than in other regional collectivities of France and the [[Corsican Assembly]] is permitted to exercise limited executive powers. Corsica's second largest town is [[Bastia]], located in the [[Prefectures in France|prefecture]] of Haute-Corse. Corsica was ruled by the [[Republic of Genoa]] from 1284 to 1755, when it seceded to become a self-proclaimed, [[Italian language|Italian]]-speaking [[Corsican Republic|republic]]. In 1768, Genoa officially ceded it to [[Louis XV|Louis XV of France]] as part of a [[Treaty of Versailles (1768)|pledge for the debts]] incurred after enlisting French military help in suppressing the Corsican revolt; as a result, France [[French conquest of Corsica|annexed]] the island in 1769. The future [[Emperor of the French]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]], was a native Corsican, born that same year in Ajaccio. His ancestral home, ''[[Maison Bonaparte]]'', has become a visitor attraction and museum. Because of Corsica's historical ties to [[Tuscany]], the island has retained many [[Italian culture|Italian cultural]] elements, and many Corsican surnames are rooted in the [[Italian peninsula]]. [[French language|French]] is the official and most widely spoken language on the island with [[Corsican language|Corsican]], the native language and an [[Italo-Dalmatian language]], also recognized as one of France's [[regional language]]s. Corsica is the third-least populated region of France after [[Mayotte]] and [[French Guiana]]. Recent Corsican history has been largely shaped around the growing [[Corsican nationalism|nationalist movement]] within the region. A regionalist movement in the 1960s preceded this (Corsica was a [[Departments of France|department]] of the [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] region until 1975). Following [[Aleria standoff|an armed standoff]] between French authorities and Corsican autonomists in 1975, and the harsh response from French authorities, an [[Corsican conflict|ongoing armed conflict]] began between French forces and [[List of armed factions in the Corsican conflict|Corsican nationalist guerrilla and paramilitary groups]], most notably the [[National Liberation Front of Corsica (1976-1990)|National Liberation Front of Corsica]] (FLNC) and [[National Liberation Front of Corsica|its many descendants]]. War-like violence continued until 2014, when a truce was announced between the FLNC-Union of Combatants, the largest faction of the Corsican nationalists, and the French government. The second largest faction, the FLNC-22 October, signed a truce in 2016. Violence picked up in 2022 after the murder of [[Yvan Colonna]], a jailed Corsican nationalist, murdered by a prison inmate. Many suspect the French government is involved in the attack, and in 2023 the FLNC-UC and FLNC-22U resumed armed conflict. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] 7n5kvupw9lp1l252m1hbxld5ynnjk08 0 102345 410123 2026-09-06T13:48:44Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1371557684|Administrative divisions of France]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410123 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ڊويزنن (Administrative divisions of France)'''جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ka6xerxxo9igu81cgtu2qb8oiypybb7 410124 410123 2026-09-06T13:50:47Z Memon2025 21315 /* */ 410124 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ڊويزنن''' (Administrative divisions of France) جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. == External links == * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[Category:Subdivisions of France| ]] [[Category:Administrative divisions in Europe|France]] [[Category:Lists of subdivisions of France]] pei47z0fm3l37ha2brg5foyk4598fyp 410125 410124 2026-09-06T14:00:27Z Memon2025 21315 410125 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ڊويزنن''' (Administrative divisions of France) جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جون انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ جون انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] [[Category:Subdivisions of France| ]] [[Category:Administrative divisions in Europe|France]] [[Category:Lists of subdivisions of France]] dh7sdlwsq0fl1hyji12tc5nmcpu68vs 410126 410125 2026-09-06T14:01:31Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 410126 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ڊويزنن''' (Administrative divisions of France) جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جون انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ جون انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] [[Category:Subdivisions of France| ]] [[Category:Administrative divisions in Europe|France]] [[Category:Lists of subdivisions of France]] nf2qtaaxeow86i91y634e7kaaef69dg 410127 410126 2026-09-06T14:03:47Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 410127 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ڊويزنن''' (Administrative divisions of France) جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] [[زمرو:فرانس جون انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ جون انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[Category:Subdivisions of France| ]] [[Category:Administrative divisions in Europe|France]] [[Category:Lists of subdivisions of France]] lw3k0k1hjyjzmy689ipq3mqrb7ktpgf 410128 410127 2026-09-06T14:04:18Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[فرانس جون انتظامي ڊويزنون]] کي [[فرانس جون انتظامي ورهاستون]] ڏانھن چوريو 410127 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ڊويزنن''' (Administrative divisions of France) جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] [[زمرو:فرانس جون انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ جون انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[Category:Subdivisions of France| ]] [[Category:Administrative divisions in Europe|France]] [[Category:Lists of subdivisions of France]] lw3k0k1hjyjzmy689ipq3mqrb7ktpgf 410130 410128 2026-09-06T14:06:31Z Memon2025 21315 /* */ 410130 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] [[زمرو:فرانس جون انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ جون انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[Category:Subdivisions of France| ]] [[Category:Administrative divisions in Europe|France]] [[Category:Lists of subdivisions of France]] 5dtos8qnbdnd6y5lvl4ljcqjquerkb5 410131 410130 2026-09-06T14:10:49Z Memon2025 21315 410131 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:انتظامي ورھاست]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] [[زمرو:فهرستون]] h7l28d6evg0cbj2cm48sy70yqgu8jkv 410132 410131 2026-09-06T14:13:31Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 410132 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] bbt8lwjfy3vssyf543jmitgsdbd802i 410180 410132 2026-09-06T18:50:25Z Memon2025 21315 410180 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==Division== ===Regions=== {{France Regions Labelled Map}} The French Republic is divided into 18 regions: 12 in mainland France and 6 elsewhere (1 in [[Europe]]: [[Corsica]]; 2 in the [[Caribbean]] (the [[Lesser Antilles]]): [[Guadeloupe]] and [[Martinique]]; 1 in [[South America]]: [[French Guiana]]; and 2 in the [[Indian Ocean]] near [[East Africa]]: [[Mayotte]] and [[Réunion]]). They are traditionally divided between the metropolitan regions, located on the European continent, and the overseas regions, located outside the European continent. Both have the same status and form the most integrated part of the French Republic. ==== Metropolitan regions ==== {{As of|2022|1|1}}, [[metropolitan France]] is divided into the following:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 [[regions of France|regions]], including [[Corsica]];<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> although Corsica is formally a [[single territorial collectivity]], it is considered equivalent to a region (local authority). * The regions are subdivided into 96 [[departments of France|departments]] (local authority). ** The departments are subdivided into 320 [[arrondissements of France|arrondissements]] (not a public or legal entity). *** The departments are subdivided into 1,995 [[cantons of France|cantons]] (not a public or legal entity). * The departments are subdivided into 34,826 [[communes of France|communes]] (local authority). ** Three urban communes ([[Paris]], [[Marseille]], and [[Lyon]]) are further divided into [[municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. There are 20 [[arrondissements of Paris]], 16 [[arrondissements of Marseille]], and 9 [[arrondissements of Lyon]]. ** The city of [[Marseille]] is also divided into 8 municipal sectors. Each sector is composed of two arrondissements. ** There are also 710 [[associated communes of France|associated communes]] ({{as of|January 2009|lc=yes}}), formerly independent communes which were merged with larger communes but have retained some limited degree of autonomy (e.g., the commune of [[Lomme]] which was absorbed by [[Lille]] in 2000 and transformed into an "associated commune" inside the commune of Lille). ==== Overseas regions ==== Five [[overseas department and region|overseas regions]] (''régions d'outre-mer'', or ROM), which have the same status as metropolitan regions. The overseas regions are as follows: *[[French Guiana]] *[[Guadeloupe]] *[[Martinique]] *[[Mayotte]] *[[Réunion]] Each overseas region is coextensive with an [[overseas department and region|overseas department]] (''département d'outre-mer'', or DOM), again with the same status as departments in metropolitan France. The first four overseas departments were created in 1946 and preceded the four overseas regions, Mayotte became a DOM in 2011. The dual structure of overseas region and overseas department, with two separate assemblies administering the same territory, results from the extension of the regional system to the overseas departments in the 1970s. Each overseas region or department may transform into a [[single territorial collectivity]], with the merger of the regional and departmental assemblies, which voters in Martinique and French Guiana approved in two referendums in 2010. In Réunion, the creation of a second department for the southern part of the island has been debated for some time. * The overseas departments are subdivided into 12 arrondissements (Mayotte does not have arrondissements). ** The 12 arrondissements are further subdivided into 153 cantons with Mayotte having another 19 cantons. * The 172 cantons are composed of 129 communes. (In the five DOM, there are more cantons than communes, unlike in metropolitan France, because many communes are divided into several cantons, whereas in metropolitan France in general cantons are made up of several communes, except in large communes like Toulouse or Lille which are divided into several cantons.) ===Overseas collectivities=== {{Main|Overseas collectivity}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|The five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] of France]] The French Republic includes five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ({{lang|fr|collectivités d'outre-mer}}, or COM) with a semi-autonomous status: * French Polynesia (designated as an "[[overseas country of France|overseas country]]", French: {{lang|fr|pays d'outre-mer}}) is divided into 5 administrative subdivisions ({{lang|fr|subdivisions administratives}}). For elections, it is divided into six electoral districts ({{lang|fr|circonscriptions électorales}}), which differ slightly from the 5 administrative subdivisions. The 5 administrative subdivisions are divided into 48 communes. There also exist some [[associated communes of France|associated communes]] as in metropolitan France. * Saint Barthélemy (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished, and Saint Barthélemy is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are no cantons and arrondissements either. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] 1775p688mmy9c2q1z20nzzvwwznqhr5 410181 410180 2026-09-06T19:05:51Z Memon2025 21315 410181 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==ورهاستون== ===علائقا=== فرانسيسي جمهوريه 18 خطن (regions) ۾ ورهايل آهي: 12 مکيه فرانس (mainland France) ۾ ۽ 6 ٻين هنڌن تي (يورپ ۾ 1: ڪورسڪا؛ ڪيريبين ۾ 2 (ليسَر اينٽيليس): گواڊيلوپ ۽ مارٽنيڪ؛ ڏکڻ آمريڪا ۾ 1: فرينچ گيانا؛ ۽ اوڀر آفريڪا جي ويجهو هندستاني سمنڊ ۾ 2: ميوٽ ۽ ري يونين). روايتي طور تي انهن کي ”ميٽروپوليٽن“ خطن (جيڪي يورپي کنڊ تي واقع آهن) ۽ ”اوورسيز“ يا سامونڊي پار وارن خطن (جيڪي يورپي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن) ۾ ورهايو وڃي ٿو. ٻنهي جو درجو هڪجهڙو آهي ۽ اهي فرانسيسي جمهوريه جو انتهائي مربوط حصو آهن. The French Republic is divided into 18 regions: 12 in mainland France and 6 elsewhere (1 in [[Europe]]: [[Corsica]]; 2 in the [[Caribbean]] (the [[Lesser Antilles]]): [[Guadeloupe]] and [[Martinique]]; 1 in [[South America]]: [[French Guiana]]; and 2 in the [[Indian Ocean]] near [[East Africa]]: [[Mayotte]] and [[Réunion]]). They are traditionally divided between the metropolitan regions, located on the European continent, and the overseas regions, located outside the European continent. Both have the same status and form the most integrated part of the French Republic. ====ميٽروپوليٽن علائقا==== 2022 تائين، ميٽروپوليٽن فرانس هيٺين ريت ورهايل آهي: * 13 خطا، جن ۾ ڪورسڪا شامل آهي؛ جيتوڻيڪ ڪورسڪا باضابطه طور تي هڪ الڳ علائقائي انتظامي وحدت (territorial collectivity) آهي، پر ان کي هڪ خطي (مقامي اختيار واري علائقي) جي برابر سمجهيو وڃي ٿو. * خطن کي 96 ڊپارٽمينٽس (مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. * ڊپارٽمينٽس کي 320 ”ارونڊسمينٽس“ (arrondissements) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). ڊپارٽمينٽس کي 1,995 ”ڪينٽنز“ (cantons) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي 34,826 ”ڪميونس“ (communes - مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. * ٽن شهري ڪميونس (پيرس، مارسيلي ۽ ليون) کي وڌيڪ ميونسپل ”ارونڊسمينٽس“ ۾ ورهايو ويو آهي. پيرس ۾ 20، مارسيلي ۾ 16 ۽ ليون ۾ 9 ارونڊسمينٽس آهن. مارسيلي شهر کي 8 ميونسپل سيڪٽرن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. هر سيڪٽر ٻن ارونڊسمينٽس تي مشتمل آهي. ان کان علاوه 710 ”لاڳاپيل ڪميونس“ (associated communes) پڻ آهن (جنوري 2009 تائين)؛ اهي اڳ ۾ آزاد ڪميونس هيون جن کي وڏين ڪميونس سان ضم ڪيو ويو پر انهن ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي (مثال طور، ”لوم“ (Lomme) ڪميوني، جنهن کي 2000ع ۾ ”ليل“ (Lille) شهر ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ”ليل“ ڪميوني جي اندر هڪ ”لاڳاپيل ڪميوني“ ۾ تبديل ڪيو ويو). {{As of|2022|1|1}}, [[metropolitan France]] is divided into the following:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 [[regions of France|regions]], including [[Corsica]];<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> although Corsica is formally a [[single territorial collectivity]], it is considered equivalent to a region (local authority). * The regions are subdivided into 96 [[departments of France|departments]] (local authority). ** The departments are subdivided into 320 [[arrondissements of France|arrondissements]] (not a public or legal entity). *** The departments are subdivided into 1,995 [[cantons of France|cantons]] (not a public or legal entity). * The departments are subdivided into 34,826 [[communes of France|communes]] (local authority). ** Three urban communes ([[Paris]], [[Marseille]], and [[Lyon]]) are further divided into [[municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. There are 20 [[arrondissements of Paris]], 16 [[arrondissements of Marseille]], and 9 [[arrondissements of Lyon]]. ** The city of [[Marseille]] is also divided into 8 municipal sectors. Each sector is composed of two arrondissements. ** There are also 710 [[associated communes of France|associated communes]] ({{as of|January 2009|lc=yes}}), formerly independent communes which were merged with larger communes but have retained some limited degree of autonomy (e.g., the commune of [[Lomme]] which was absorbed by [[Lille]] in 2000 and transformed into an "associated commune" inside the commune of Lille). ====سمنڊ پار علائقا==== پنج اوورسيز خطا (régions d'outre-mer، يا ROM)، جن جو درجو ميٽروپوليٽن خطن جهڙو ئي آهي. اوورسيز خطا هيٺيان آهن: * فرينچ گيانا. گواڊيلوپ. مارٽنيڪ. ميوٽ. ري يونين. * هر ”اوورسيز ريجن“ (overseas region) هڪ ”اوورسيز ڊپارٽمينٽ“ (département d'outre-mer يا DOM) جي برابر علائقائي دائرو رکي ٿو، ۽ ان جو درجو به بلڪل ائين ئي آهي جيئن مرڪزي فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي ڊپارٽمينٽس جو هوندو آهي. پهرين چار اوورسيز ڊپارٽمينٽ 1946ع ۾ قائم ڪيا ويا هئا، جيڪي اوورسيز ريجنز جي قيام کان اڳ جو عمل هو؛ جڏهن ته ”ميوٽ“ (Mayotte) 2011ع ۾ اوورسيز ڊپارٽمينٽ (DOM) بڻيو. اوورسيز ريجن ۽ اوورسيز ڊپارٽمينٽ جو هي ٻٽو نظام—جنهن ۾ ٻه الڳ الڳ اسيمبليون ساڳئي علائقي جو انتظام هلائين ٿيون—1970ع واري ڏهاڪي ۾ اوورسيز ڊپارٽمينٽس تائين ريجنل نظام جي توسيع جو نتيجو آهي. هر اوورسيز ريجن يا ڊپارٽمينٽ، ريجنل ۽ ڊپارٽمينٽل اسيمبلين جي انضمام ذريعي هڪ واحد ”علائقائي انتظامي وحدت“ (territorial collectivity) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؛ مارٽنيڪ (Martinique) ۽ فرينچ گيانا (French Guiana) جي ووٽرن 2010ع ۾ ٻن ريفرنڊمن ذريعي ان عمل جي منظوري ڏني هئي. ريونيئن (Réunion) ۾، ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي لاءِ هڪ ٻيو ڊپارٽمينٽ قائم ڪرڻ بابت ڪجهه وقت کان بحث هلي رهيو آهي. Five [[overseas department and region|overseas regions]] (''régions d'outre-mer'', or ROM), which have the same status as metropolitan regions. The overseas regions are as follows: *[[French Guiana]] *[[Guadeloupe]] *[[Martinique]] *[[Mayotte]] *[[Réunion]] Each overseas region is coextensive with an [[overseas department and region|overseas department]] (''département d'outre-mer'', or DOM), again with the same status as departments in metropolitan France. The first four overseas departments were created in 1946 and preceded the four overseas regions, Mayotte became a DOM in 2011. The dual structure of overseas region and overseas department, with two separate assemblies administering the same territory, results from the extension of the regional system to the overseas departments in the 1970s. Each overseas region or department may transform into a [[single territorial collectivity]], with the merger of the regional and departmental assemblies, which voters in Martinique and French Guiana approved in two referendums in 2010. In Réunion, the creation of a second department for the southern part of the island has been debated for some time. * The overseas departments are subdivided into 12 arrondissements (Mayotte does not have arrondissements). ** The 12 arrondissements are further subdivided into 153 cantons with Mayotte having another 19 cantons. * The 172 cantons are composed of 129 communes. (In the five DOM, there are more cantons than communes, unlike in metropolitan France, because many communes are divided into several cantons, whereas in metropolitan France in general cantons are made up of several communes, except in large communes like Toulouse or Lille which are divided into several cantons.) ===سمنڊ پار علائقا=== {{Main|Overseas collectivity}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|The five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] of France]] The French Republic includes five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ({{lang|fr|collectivités d'outre-mer}}, or COM) with a semi-autonomous status: * French Polynesia (designated as an "[[overseas country of France|overseas country]]", French: {{lang|fr|pays d'outre-mer}}) is divided into 5 administrative subdivisions ({{lang|fr|subdivisions administratives}}). For elections, it is divided into six electoral districts ({{lang|fr|circonscriptions électorales}}), which differ slightly from the 5 administrative subdivisions. The 5 administrative subdivisions are divided into 48 communes. There also exist some [[associated communes of France|associated communes]] as in metropolitan France. * Saint Barthélemy (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished, and Saint Barthélemy is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are no cantons and arrondissements either. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] t8qbibjsth4g72gaxu7y8zt0o3bp2te 410182 410181 2026-09-06T19:13:48Z Memon2025 21315 /* علائقا */ 410182 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==ورهاستون== ===علائقا=== فرانسيسي جمهوريه 18 علائقن (regions) ۾ ورهايل آهي: <small>12</small> مکيه فرانس (<small>mainland France</small>) ۾ ۽ <small>6</small> ٻين هنڌن تي ([[يُورَپ|يورپ]] ۾ 1: [[ڪورسيڪا|ڪورسڪا]]؛ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ 2: [[گواڊيلوپ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽنيڪ]]؛ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ 1: [[فرينچ گيانا]]؛ ۽ [[اوڀر آفريڪا]] جي ويجهو [[هندي سمنڊ]] ۾ 2: [[مئيوٽ]] ۽ [[ري يونين]]). روايتي طور تي انهن کي ”ميٽروپوليٽن“ خطن (جيڪي يورپي کنڊ تي واقع آهن) ۽ ”اوورسيز“ يا سامونڊي پار وارن خطن (جيڪي يورپي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن) ۾ ورهايو وڃي ٿو. ٻنهي جو درجو هڪجهڙو آهي ۽ اهي فرانسيسي جمهوريه جو انتهائي مربوط حصو آهن. ====ميٽروپوليٽن علائقا==== 2022 تائين، ميٽروپوليٽن فرانس هيٺين ريت ورهايل آهي: * 13 خطا، جن ۾ ڪورسڪا شامل آهي؛ جيتوڻيڪ ڪورسڪا باضابطه طور تي هڪ الڳ علائقائي انتظامي وحدت (territorial collectivity) آهي، پر ان کي هڪ خطي (مقامي اختيار واري علائقي) جي برابر سمجهيو وڃي ٿو. * خطن کي 96 ڊپارٽمينٽس (مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. * ڊپارٽمينٽس کي 320 ”ارونڊسمينٽس“ (arrondissements) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). ڊپارٽمينٽس کي 1,995 ”ڪينٽنز“ (cantons) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي 34,826 ”ڪميونس“ (communes - مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. * ٽن شهري ڪميونس (پيرس، مارسيلي ۽ ليون) کي وڌيڪ ميونسپل ”ارونڊسمينٽس“ ۾ ورهايو ويو آهي. پيرس ۾ 20، مارسيلي ۾ 16 ۽ ليون ۾ 9 ارونڊسمينٽس آهن. مارسيلي شهر کي 8 ميونسپل سيڪٽرن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. هر سيڪٽر ٻن ارونڊسمينٽس تي مشتمل آهي. ان کان علاوه 710 ”لاڳاپيل ڪميونس“ (associated communes) پڻ آهن (جنوري 2009 تائين)؛ اهي اڳ ۾ آزاد ڪميونس هيون جن کي وڏين ڪميونس سان ضم ڪيو ويو پر انهن ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي (مثال طور، ”لوم“ (Lomme) ڪميوني، جنهن کي 2000ع ۾ ”ليل“ (Lille) شهر ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ”ليل“ ڪميوني جي اندر هڪ ”لاڳاپيل ڪميوني“ ۾ تبديل ڪيو ويو). {{As of|2022|1|1}}, [[metropolitan France]] is divided into the following:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 [[regions of France|regions]], including [[Corsica]];<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> although Corsica is formally a [[single territorial collectivity]], it is considered equivalent to a region (local authority). * The regions are subdivided into 96 [[departments of France|departments]] (local authority). ** The departments are subdivided into 320 [[arrondissements of France|arrondissements]] (not a public or legal entity). *** The departments are subdivided into 1,995 [[cantons of France|cantons]] (not a public or legal entity). * The departments are subdivided into 34,826 [[communes of France|communes]] (local authority). ** Three urban communes ([[Paris]], [[Marseille]], and [[Lyon]]) are further divided into [[municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. There are 20 [[arrondissements of Paris]], 16 [[arrondissements of Marseille]], and 9 [[arrondissements of Lyon]]. ** The city of [[Marseille]] is also divided into 8 municipal sectors. Each sector is composed of two arrondissements. ** There are also 710 [[associated communes of France|associated communes]] ({{as of|January 2009|lc=yes}}), formerly independent communes which were merged with larger communes but have retained some limited degree of autonomy (e.g., the commune of [[Lomme]] which was absorbed by [[Lille]] in 2000 and transformed into an "associated commune" inside the commune of Lille). ====سمنڊ پار علائقا==== پنج اوورسيز خطا (régions d'outre-mer، يا ROM)، جن جو درجو ميٽروپوليٽن خطن جهڙو ئي آهي. اوورسيز خطا هيٺيان آهن: * فرينچ گيانا. گواڊيلوپ. مارٽنيڪ. ميوٽ. ري يونين. * هر ”اوورسيز ريجن“ (overseas region) هڪ ”اوورسيز ڊپارٽمينٽ“ (département d'outre-mer يا DOM) جي برابر علائقائي دائرو رکي ٿو، ۽ ان جو درجو به بلڪل ائين ئي آهي جيئن مرڪزي فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي ڊپارٽمينٽس جو هوندو آهي. پهرين چار اوورسيز ڊپارٽمينٽ 1946ع ۾ قائم ڪيا ويا هئا، جيڪي اوورسيز ريجنز جي قيام کان اڳ جو عمل هو؛ جڏهن ته ”ميوٽ“ (Mayotte) 2011ع ۾ اوورسيز ڊپارٽمينٽ (DOM) بڻيو. اوورسيز ريجن ۽ اوورسيز ڊپارٽمينٽ جو هي ٻٽو نظام—جنهن ۾ ٻه الڳ الڳ اسيمبليون ساڳئي علائقي جو انتظام هلائين ٿيون—1970ع واري ڏهاڪي ۾ اوورسيز ڊپارٽمينٽس تائين ريجنل نظام جي توسيع جو نتيجو آهي. هر اوورسيز ريجن يا ڊپارٽمينٽ، ريجنل ۽ ڊپارٽمينٽل اسيمبلين جي انضمام ذريعي هڪ واحد ”علائقائي انتظامي وحدت“ (territorial collectivity) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؛ مارٽنيڪ (Martinique) ۽ فرينچ گيانا (French Guiana) جي ووٽرن 2010ع ۾ ٻن ريفرنڊمن ذريعي ان عمل جي منظوري ڏني هئي. ريونيئن (Réunion) ۾، ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي لاءِ هڪ ٻيو ڊپارٽمينٽ قائم ڪرڻ بابت ڪجهه وقت کان بحث هلي رهيو آهي. Five [[overseas department and region|overseas regions]] (''régions d'outre-mer'', or ROM), which have the same status as metropolitan regions. The overseas regions are as follows: *[[French Guiana]] *[[Guadeloupe]] *[[Martinique]] *[[Mayotte]] *[[Réunion]] Each overseas region is coextensive with an [[overseas department and region|overseas department]] (''département d'outre-mer'', or DOM), again with the same status as departments in metropolitan France. The first four overseas departments were created in 1946 and preceded the four overseas regions, Mayotte became a DOM in 2011. The dual structure of overseas region and overseas department, with two separate assemblies administering the same territory, results from the extension of the regional system to the overseas departments in the 1970s. Each overseas region or department may transform into a [[single territorial collectivity]], with the merger of the regional and departmental assemblies, which voters in Martinique and French Guiana approved in two referendums in 2010. In Réunion, the creation of a second department for the southern part of the island has been debated for some time. * The overseas departments are subdivided into 12 arrondissements (Mayotte does not have arrondissements). ** The 12 arrondissements are further subdivided into 153 cantons with Mayotte having another 19 cantons. * The 172 cantons are composed of 129 communes. (In the five DOM, there are more cantons than communes, unlike in metropolitan France, because many communes are divided into several cantons, whereas in metropolitan France in general cantons are made up of several communes, except in large communes like Toulouse or Lille which are divided into several cantons.) ===سمنڊ پار علائقا=== {{Main|Overseas collectivity}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|The five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] of France]] The French Republic includes five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ({{lang|fr|collectivités d'outre-mer}}, or COM) with a semi-autonomous status: * French Polynesia (designated as an "[[overseas country of France|overseas country]]", French: {{lang|fr|pays d'outre-mer}}) is divided into 5 administrative subdivisions ({{lang|fr|subdivisions administratives}}). For elections, it is divided into six electoral districts ({{lang|fr|circonscriptions électorales}}), which differ slightly from the 5 administrative subdivisions. The 5 administrative subdivisions are divided into 48 communes. There also exist some [[associated communes of France|associated communes]] as in metropolitan France. * Saint Barthélemy (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished, and Saint Barthélemy is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are no cantons and arrondissements either. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] 2zdogozk28sk8lq3pf6c6wz8yuxu83m 410183 410182 2026-09-06T19:25:39Z Memon2025 21315 /* ميٽروپوليٽن علائقا */ 410183 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==ورهاستون== ===علائقا=== فرانسيسي جمهوريه 18 علائقن (regions) ۾ ورهايل آهي: <small>12</small> مکيه فرانس (<small>mainland France</small>) ۾ ۽ <small>6</small> ٻين هنڌن تي ([[يُورَپ|يورپ]] ۾ 1: [[ڪورسيڪا|ڪورسڪا]]؛ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ 2: [[گواڊيلوپ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽنيڪ]]؛ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ 1: [[فرينچ گيانا]]؛ ۽ [[اوڀر آفريڪا]] جي ويجهو [[هندي سمنڊ]] ۾ 2: [[مئيوٽ]] ۽ [[ري يونين]]). روايتي طور تي انهن کي ”ميٽروپوليٽن“ خطن (جيڪي يورپي کنڊ تي واقع آهن) ۽ ”اوورسيز“ يا سامونڊي پار وارن خطن (جيڪي يورپي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن) ۾ ورهايو وڃي ٿو. ٻنهي جو درجو هڪجهڙو آهي ۽ اهي فرانسيسي جمهوريه جو انتهائي مربوط حصو آهن. ====ميٽروپوليٽن علائقا==== 2022 تائين، ميٽروپوليٽن فرانس هيٺين ريت ورهايل آهي:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 علائقا (<small>regions</small>)، جن ۾ ڪورسڪا شامل آهي؛ جيتوڻيڪ ڪورسڪا باضابطه طور تي هڪ الڳ علائقائي انتظامي وحدت (<small>territorial collectivity</small>) آهي، پر ان کي هڪ علائقي (مقامي اختيار واري علائقي) جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> * خطن کي 96 ڊپارٽمينٽس (مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ڊپارٽمينٽس کي 320 ”ارونڊسمينٽس“ (<small>arrondissements</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>1,995</small> ”ڪينٽنز“ (<small>cantons</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>34,826</small> ”ڪميونس“ (<small>communes</small> - مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ٽن شهري ڪميونس ([[پيرس]]، [[مارسيلئ]] ۽ ليون) کي وڌيڪ ميونسپل ”ارونڊسمينٽس“ ۾ ورهايو ويو آهي. پيرس ۾ 20، مارسيلي ۾ 16 ۽ ليون ۾ 9 ارونڊسمينٽس آهن. ** مارسيلي شهر کي 8 ميونسپل سيڪٽرن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. هر سيڪٽر ٻن ارونڊسمينٽس تي مشتمل آهي. ** ان کان علاوه 710 ”لاڳاپيل ڪميونس“ (<small>associated communes</small>) پڻ آهن (جنوري <small>2009</small> تائين)؛ اهي اڳ ۾ آزاد ڪميونس هيون جن کي وڏين ڪميونس سان ضم ڪيو ويو پر انهن ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي (مثال طور، ”لوم“ (<small>Lomme</small>) ڪميوني، جنهن کي <small>2000</small> ع ۾ ”ليل“ (<small>Lille</small>) شهر ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ”ليل“ ڪميوني جي اندر هڪ ”لاڳاپيل ڪميوني“ ۾ تبديل ڪيو ويو). ====سمنڊ پار علائقا==== پنج اوورسيز خطا (régions d'outre-mer، يا ROM)، جن جو درجو ميٽروپوليٽن خطن جهڙو ئي آهي. اوورسيز خطا هيٺيان آهن: * فرينچ گيانا. گواڊيلوپ. مارٽنيڪ. ميوٽ. ري يونين. * هر ”اوورسيز ريجن“ (overseas region) هڪ ”اوورسيز ڊپارٽمينٽ“ (département d'outre-mer يا DOM) جي برابر علائقائي دائرو رکي ٿو، ۽ ان جو درجو به بلڪل ائين ئي آهي جيئن مرڪزي فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي ڊپارٽمينٽس جو هوندو آهي. پهرين چار اوورسيز ڊپارٽمينٽ 1946ع ۾ قائم ڪيا ويا هئا، جيڪي اوورسيز ريجنز جي قيام کان اڳ جو عمل هو؛ جڏهن ته ”ميوٽ“ (Mayotte) 2011ع ۾ اوورسيز ڊپارٽمينٽ (DOM) بڻيو. اوورسيز ريجن ۽ اوورسيز ڊپارٽمينٽ جو هي ٻٽو نظام—جنهن ۾ ٻه الڳ الڳ اسيمبليون ساڳئي علائقي جو انتظام هلائين ٿيون—1970ع واري ڏهاڪي ۾ اوورسيز ڊپارٽمينٽس تائين ريجنل نظام جي توسيع جو نتيجو آهي. هر اوورسيز ريجن يا ڊپارٽمينٽ، ريجنل ۽ ڊپارٽمينٽل اسيمبلين جي انضمام ذريعي هڪ واحد ”علائقائي انتظامي وحدت“ (territorial collectivity) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؛ مارٽنيڪ (Martinique) ۽ فرينچ گيانا (French Guiana) جي ووٽرن 2010ع ۾ ٻن ريفرنڊمن ذريعي ان عمل جي منظوري ڏني هئي. ريونيئن (Réunion) ۾، ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي لاءِ هڪ ٻيو ڊپارٽمينٽ قائم ڪرڻ بابت ڪجهه وقت کان بحث هلي رهيو آهي. Five [[overseas department and region|overseas regions]] (''régions d'outre-mer'', or ROM), which have the same status as metropolitan regions. The overseas regions are as follows: *[[French Guiana]] *[[Guadeloupe]] *[[Martinique]] *[[Mayotte]] *[[Réunion]] Each overseas region is coextensive with an [[overseas department and region|overseas department]] (''département d'outre-mer'', or DOM), again with the same status as departments in metropolitan France. The first four overseas departments were created in 1946 and preceded the four overseas regions, Mayotte became a DOM in 2011. The dual structure of overseas region and overseas department, with two separate assemblies administering the same territory, results from the extension of the regional system to the overseas departments in the 1970s. Each overseas region or department may transform into a [[single territorial collectivity]], with the merger of the regional and departmental assemblies, which voters in Martinique and French Guiana approved in two referendums in 2010. In Réunion, the creation of a second department for the southern part of the island has been debated for some time. * The overseas departments are subdivided into 12 arrondissements (Mayotte does not have arrondissements). ** The 12 arrondissements are further subdivided into 153 cantons with Mayotte having another 19 cantons. * The 172 cantons are composed of 129 communes. (In the five DOM, there are more cantons than communes, unlike in metropolitan France, because many communes are divided into several cantons, whereas in metropolitan France in general cantons are made up of several communes, except in large communes like Toulouse or Lille which are divided into several cantons.) ===سمنڊ پار علائقا=== {{Main|Overseas collectivity}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|The five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] of France]] The French Republic includes five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ({{lang|fr|collectivités d'outre-mer}}, or COM) with a semi-autonomous status: * French Polynesia (designated as an "[[overseas country of France|overseas country]]", French: {{lang|fr|pays d'outre-mer}}) is divided into 5 administrative subdivisions ({{lang|fr|subdivisions administratives}}). For elections, it is divided into six electoral districts ({{lang|fr|circonscriptions électorales}}), which differ slightly from the 5 administrative subdivisions. The 5 administrative subdivisions are divided into 48 communes. There also exist some [[associated communes of France|associated communes]] as in metropolitan France. * Saint Barthélemy (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished, and Saint Barthélemy is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are no cantons and arrondissements either. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] tngo3a82hg902dus05u5q7m0jxpipvc 410184 410183 2026-09-06T19:39:19Z Memon2025 21315 /* سمنڊ پار علائقا */ 410184 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==ورهاستون== ===علائقا=== فرانسيسي جمهوريه 18 علائقن (regions) ۾ ورهايل آهي: <small>12</small> مکيه فرانس (<small>mainland France</small>) ۾ ۽ <small>6</small> ٻين هنڌن تي ([[يُورَپ|يورپ]] ۾ 1: [[ڪورسيڪا|ڪورسڪا]]؛ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ 2: [[گواڊيلوپ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽنيڪ]]؛ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ 1: [[فرينچ گيانا]]؛ ۽ [[اوڀر آفريڪا]] جي ويجهو [[هندي سمنڊ]] ۾ 2: [[مئيوٽ]] ۽ [[ري يونين]]). روايتي طور تي انهن کي ”ميٽروپوليٽن“ خطن (جيڪي يورپي کنڊ تي واقع آهن) ۽ ”اوورسيز“ يا سامونڊي پار وارن خطن (جيڪي يورپي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن) ۾ ورهايو وڃي ٿو. ٻنهي جو درجو هڪجهڙو آهي ۽ اهي فرانسيسي جمهوريه جو انتهائي مربوط حصو آهن. ====ميٽروپوليٽن علائقا==== 2022 تائين، ميٽروپوليٽن فرانس هيٺين ريت ورهايل آهي:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 علائقا (<small>regions</small>)، جن ۾ ڪورسڪا شامل آهي؛ جيتوڻيڪ ڪورسڪا باضابطه طور تي هڪ الڳ علائقائي انتظامي وحدت (<small>territorial collectivity</small>) آهي، پر ان کي هڪ علائقي (مقامي اختيار واري علائقي) جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> * خطن کي 96 ڊپارٽمينٽس (مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ڊپارٽمينٽس کي 320 ”ارونڊسمينٽس“ (<small>arrondissements</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>1,995</small> ”ڪينٽنز“ (<small>cantons</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>34,826</small> ”ڪميونس“ (<small>communes</small> - مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ٽن شهري ڪميونس ([[پيرس]]، [[مارسيلئ]] ۽ ليون) کي وڌيڪ ميونسپل ”ارونڊسمينٽس“ ۾ ورهايو ويو آهي. پيرس ۾ 20، مارسيلي ۾ 16 ۽ ليون ۾ 9 ارونڊسمينٽس آهن. ** مارسيلي شهر کي 8 ميونسپل سيڪٽرن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. هر سيڪٽر ٻن ارونڊسمينٽس تي مشتمل آهي. ** ان کان علاوه 710 ”لاڳاپيل ڪميونس“ (<small>associated communes</small>) پڻ آهن (جنوري <small>2009</small> تائين)؛ اهي اڳ ۾ آزاد ڪميونس هيون جن کي وڏين ڪميونس سان ضم ڪيو ويو پر انهن ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي (مثال طور، ”لوم“ (<small>Lomme</small>) ڪميوني، جنهن کي <small>2000</small> ع ۾ ”ليل“ (<small>Lille</small>) شهر ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ”ليل“ ڪميوني جي اندر هڪ ”لاڳاپيل ڪميوني“ ۾ تبديل ڪيو ويو). ====سمنڊ پار علائقا==== پنج سمنڊ پار علائقا (<small>régions d'outre-mer،</small> يا <small>ROM</small>)، جن جو درجو ميٽروپوليٽن خطن جهڙو ئي آهي. سمنڊ پار علائقا هيٺيان آهن: * [[فرينچ گيانا]] * [[گواڊيلوپ]] * [[مارٽينيڪ]] * [[مئيوٽ]] * [[ري يونين]] هر "سمنڊ پار علائقي" (<small>overseas region)</small> هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ" (<small>département d'outre-mer</small> يا <small>DOM</small>) جي برابر علائقائي دائرو رکي ٿو، ۽ ان جو درجو به بلڪل ائين ئي آهي جيئن مرڪزي فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي ڊپارٽمينٽس جو هوندو آهي. پهرين چار سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ <small>1946</small>ع ۾ قائم ڪيا ويا هئا، جيڪي سمنڊ پار علائقن جي قيام کان اڳ جو عمل هو؛ جڏهن ته ميوٽ <small>2011</small>ع ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ (<small>DOM</small>) بڻيو. سمنڊ پار علائقن ۽ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ جو هي ٻٽو نظام—جنهن ۾ ٻه الڳ الڳ اسيمبليون ساڳئي علائقي جو انتظام هلائين ٿيون—<small>1970</small>ع واري ڏهاڪي ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ تائين ريجنل نظام جي توسيع جو نتيجو آهي. هر سمنڊ پار علائقي يا ڊپارٽمينٽ، علائقائي ۽ ڊپارٽمينٽل اسيمبلين جي انضمام ذريعي هڪ واحد "علائقائي انتظامي وحدت" (<small>territorial</small> <small>collectivity</small>) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؛ مارٽنيڪ ۽ فرينچ گيانا جي ووٽرن <small>2010</small>ع ۾ ٻن ريفرنڊمن ذريعي ان عمل جي منظوري ڏني هئي. ريونيئن (<small>Réunion</small>) ۾، ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي لاءِ هڪ ٻيو ڊپارٽمينٽ قائم ڪرڻ بابت ڪجهه وقت کان بحث هلي رهيو آهي. * The overseas departments are subdivided into 12 arrondissements (Mayotte does not have arrondissements). ** The 12 arrondissements are further subdivided into 153 cantons with Mayotte having another 19 cantons. * The 172 cantons are composed of 129 communes. (In the five DOM, there are more cantons than communes, unlike in metropolitan France, because many communes are divided into several cantons, whereas in metropolitan France in general cantons are made up of several communes, except in large communes like Toulouse or Lille which are divided into several cantons.) ===سمنڊ پار علائقا=== {{Main|Overseas collectivity}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|The five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] of France]] The French Republic includes five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ({{lang|fr|collectivités d'outre-mer}}, or COM) with a semi-autonomous status: * French Polynesia (designated as an "[[overseas country of France|overseas country]]", French: {{lang|fr|pays d'outre-mer}}) is divided into 5 administrative subdivisions ({{lang|fr|subdivisions administratives}}). For elections, it is divided into six electoral districts ({{lang|fr|circonscriptions électorales}}), which differ slightly from the 5 administrative subdivisions. The 5 administrative subdivisions are divided into 48 communes. There also exist some [[associated communes of France|associated communes]] as in metropolitan France. * Saint Barthélemy (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished, and Saint Barthélemy is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are no cantons and arrondissements either. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] icw4ulc8uhzz8e8xlp8tnmezhvdzzpk 410259 410184 2026-09-07T04:19:19Z Memon2025 21315 /* سمنڊ پار علائقا */ 410259 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==ورهاستون== ===علائقا=== فرانسيسي جمهوريه 18 علائقن (regions) ۾ ورهايل آهي: <small>12</small> مکيه فرانس (<small>mainland France</small>) ۾ ۽ <small>6</small> ٻين هنڌن تي ([[يُورَپ|يورپ]] ۾ 1: [[ڪورسيڪا|ڪورسڪا]]؛ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ 2: [[گواڊيلوپ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽنيڪ]]؛ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ 1: [[فرينچ گيانا]]؛ ۽ [[اوڀر آفريڪا]] جي ويجهو [[هندي سمنڊ]] ۾ 2: [[مئيوٽ]] ۽ [[ري يونين]]). روايتي طور تي انهن کي ”ميٽروپوليٽن“ خطن (جيڪي يورپي کنڊ تي واقع آهن) ۽ ”اوورسيز“ يا سامونڊي پار وارن خطن (جيڪي يورپي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن) ۾ ورهايو وڃي ٿو. ٻنهي جو درجو هڪجهڙو آهي ۽ اهي فرانسيسي جمهوريه جو انتهائي مربوط حصو آهن. ====ميٽروپوليٽن علائقا==== 2022 تائين، ميٽروپوليٽن فرانس هيٺين ريت ورهايل آهي:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 علائقا (<small>regions</small>)، جن ۾ ڪورسڪا شامل آهي؛ جيتوڻيڪ ڪورسڪا باضابطه طور تي هڪ الڳ علائقائي انتظامي وحدت (<small>territorial collectivity</small>) آهي، پر ان کي هڪ علائقي (مقامي اختيار واري علائقي) جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> * خطن کي 96 ڊپارٽمينٽس (مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ڊپارٽمينٽس کي 320 ”ارونڊسمينٽس“ (<small>arrondissements</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>1,995</small> ”ڪينٽنز“ (<small>cantons</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>34,826</small> ”ڪميونس“ (<small>communes</small> - مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ٽن شهري ڪميونس ([[پيرس]]، [[مارسيلئ]] ۽ ليون) کي وڌيڪ ميونسپل ”ارونڊسمينٽس“ ۾ ورهايو ويو آهي. پيرس ۾ 20، مارسيلي ۾ 16 ۽ ليون ۾ 9 ارونڊسمينٽس آهن. ** مارسيلي شهر کي 8 ميونسپل سيڪٽرن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. هر سيڪٽر ٻن ارونڊسمينٽس تي مشتمل آهي. ** ان کان علاوه 710 ”لاڳاپيل ڪميونس“ (<small>associated communes</small>) پڻ آهن (جنوري <small>2009</small> تائين)؛ اهي اڳ ۾ آزاد ڪميونس هيون جن کي وڏين ڪميونس سان ضم ڪيو ويو پر انهن ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي (مثال طور، ”لوم“ (<small>Lomme</small>) ڪميوني، جنهن کي <small>2000</small> ع ۾ ”ليل“ (<small>Lille</small>) شهر ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ”ليل“ ڪميوني جي اندر هڪ ”لاڳاپيل ڪميوني“ ۾ تبديل ڪيو ويو). ====سمنڊ پار علائقا==== پنج سمنڊ پار علائقا (<small>régions d'outre-mer،</small> يا <small>ROM</small>)، جن جو درجو ميٽروپوليٽن خطن جهڙو ئي آهي. سمنڊ پار علائقا هيٺيان آهن: * [[فرينچ گيانا]] * [[گواڊيلوپ]] * [[مارٽينيڪ]] * [[مئيوٽ]] * [[ري يونين]] هر "سمنڊ پار علائقي" (<small>overseas region)</small> هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ" (<small>département d'outre-mer</small> يا <small>DOM</small>) جي برابر علائقائي دائرو رکي ٿو، ۽ ان جو درجو به بلڪل ائين ئي آهي جيئن مرڪزي فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي ڊپارٽمينٽس جو هوندو آهي. پهرين چار سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ <small>1946</small>ع ۾ قائم ڪيا ويا هئا، جيڪي سمنڊ پار علائقن جي قيام کان اڳ جو عمل هو؛ جڏهن ته ميوٽ <small>2011</small>ع ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ (<small>DOM</small>) بڻيو. سمنڊ پار علائقن ۽ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ جو هي ٻٽو نظام—جنهن ۾ ٻه الڳ الڳ اسيمبليون ساڳئي علائقي جو انتظام هلائين ٿيون—<small>1970</small>ع واري ڏهاڪي ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ تائين ريجنل نظام جي توسيع جو نتيجو آهي. هر سمنڊ پار علائقي يا ڊپارٽمينٽ، علائقائي ۽ ڊپارٽمينٽل اسيمبلين جي انضمام ذريعي هڪ واحد "علائقائي انتظامي وحدت" (<small>territorial</small> <small>collectivity</small>) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؛ مارٽنيڪ ۽ فرينچ گيانا جي ووٽرن <small>2010</small>ع ۾ ٻن ريفرنڊمن ذريعي ان عمل جي منظوري ڏني هئي. ريونيئن (<small>Réunion</small>) ۾، ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي لاءِ هڪ ٻيو ڊپارٽمينٽ قائم ڪرڻ بابت ڪجهه وقت کان بحث هلي رهيو آهي. * سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ <small>12</small> ارونڊيسمينٽ ۾ ورهايل آهن (ميوٽ ۾ ارونڊيسمينٽ نه آهن). ** <small>12</small> ارونڊيسمينٽ کي وڌيڪ <small>153</small> ڪينٽن ۾ ورهايو ويو آهي جنهن ۾ ميوٽ ۾ ٻيا <small>19</small> ڪينٽون آهن. * <small>172</small> ڪينٽون <small>129</small> ڪميونز تي مشتمل آهن. پنج سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ ۾، ميٽروپوليٽن فرانس جي برعڪس، ڪميونز کان وڌيڪ ڪينٽون آهن، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي ڪميون ڪيترن ئي ڪينٽون ۾ ورهايل آهن، جڏهن ته ميٽروپوليٽن فرانس ۾ عام طور تي ڪينٽون ڪيترن ئي ڪميونز تي مشتمل آهن، سواءِ ٽولوز يا للي جهڙن وڏن ڪميونز جي جيڪي ڪيترن ئي ڪينٽونز ۾ ورهايل آهن. ===سمنڊ پار علائقا=== {{Main|Overseas collectivity}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|The five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] of France]] The French Republic includes five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ({{lang|fr|collectivités d'outre-mer}}, or COM) with a semi-autonomous status: * French Polynesia (designated as an "[[overseas country of France|overseas country]]", French: {{lang|fr|pays d'outre-mer}}) is divided into 5 administrative subdivisions ({{lang|fr|subdivisions administratives}}). For elections, it is divided into six electoral districts ({{lang|fr|circonscriptions électorales}}), which differ slightly from the 5 administrative subdivisions. The 5 administrative subdivisions are divided into 48 communes. There also exist some [[associated communes of France|associated communes]] as in metropolitan France. * Saint Barthélemy (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished, and Saint Barthélemy is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are no cantons and arrondissements either. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] nbbmmoc5u70eehtfngzchuhjh67366n 410260 410259 2026-09-07T04:21:33Z Memon2025 21315 /* سمنڊ پار علائقا */ 410260 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==ورهاستون== ===علائقا=== فرانسيسي جمهوريه 18 علائقن (regions) ۾ ورهايل آهي: <small>12</small> مکيه فرانس (<small>mainland France</small>) ۾ ۽ <small>6</small> ٻين هنڌن تي ([[يُورَپ|يورپ]] ۾ 1: [[ڪورسيڪا|ڪورسڪا]]؛ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ 2: [[گواڊيلوپ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽنيڪ]]؛ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ 1: [[فرينچ گيانا]]؛ ۽ [[اوڀر آفريڪا]] جي ويجهو [[هندي سمنڊ]] ۾ 2: [[مئيوٽ]] ۽ [[ري يونين]]). روايتي طور تي انهن کي ”ميٽروپوليٽن“ خطن (جيڪي يورپي کنڊ تي واقع آهن) ۽ ”اوورسيز“ يا سامونڊي پار وارن خطن (جيڪي يورپي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن) ۾ ورهايو وڃي ٿو. ٻنهي جو درجو هڪجهڙو آهي ۽ اهي فرانسيسي جمهوريه جو انتهائي مربوط حصو آهن. ====ميٽروپوليٽن علائقا==== 2022 تائين، ميٽروپوليٽن فرانس هيٺين ريت ورهايل آهي:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 علائقا (<small>regions</small>)، جن ۾ ڪورسڪا شامل آهي؛ جيتوڻيڪ ڪورسڪا باضابطه طور تي هڪ الڳ علائقائي انتظامي وحدت (<small>territorial collectivity</small>) آهي، پر ان کي هڪ علائقي (مقامي اختيار واري علائقي) جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> * خطن کي 96 ڊپارٽمينٽس (مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ڊپارٽمينٽس کي 320 ”ارونڊسمينٽس“ (<small>arrondissements</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>1,995</small> ”ڪينٽنز“ (<small>cantons</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>34,826</small> ”ڪميونس“ (<small>communes</small> - مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ٽن شهري ڪميونس ([[پيرس]]، [[مارسيلئ]] ۽ ليون) کي وڌيڪ ميونسپل ”ارونڊسمينٽس“ ۾ ورهايو ويو آهي. پيرس ۾ 20، مارسيلي ۾ 16 ۽ ليون ۾ 9 ارونڊسمينٽس آهن. ** مارسيلي شهر کي 8 ميونسپل سيڪٽرن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. هر سيڪٽر ٻن ارونڊسمينٽس تي مشتمل آهي. ** ان کان علاوه 710 ”لاڳاپيل ڪميونس“ (<small>associated communes</small>) پڻ آهن (جنوري <small>2009</small> تائين)؛ اهي اڳ ۾ آزاد ڪميونس هيون جن کي وڏين ڪميونس سان ضم ڪيو ويو پر انهن ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي (مثال طور، ”لوم“ (<small>Lomme</small>) ڪميوني، جنهن کي <small>2000</small> ع ۾ ”ليل“ (<small>Lille</small>) شهر ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ”ليل“ ڪميوني جي اندر هڪ ”لاڳاپيل ڪميوني“ ۾ تبديل ڪيو ويو). ====سمنڊ پار علائقا==== پنج سمنڊ پار علائقا (<small>régions d'outre-mer،</small> يا <small>ROM</small>)، جن جو درجو ميٽروپوليٽن خطن جهڙو ئي آهي. سمنڊ پار علائقا هيٺيان آهن: * [[فرينچ گيانا]] * [[گواڊيلوپ]] * [[مارٽينيڪ]] * [[مئيوٽ]] * [[ري يونين]] هر "سمنڊ پار علائقي" (<small>overseas region)</small> هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ" (<small>département d'outre-mer</small> يا <small>DOM</small>) جي برابر علائقائي دائرو رکي ٿو، ۽ ان جو درجو به بلڪل ائين ئي آهي جيئن مرڪزي فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي ڊپارٽمينٽس جو هوندو آهي. پهرين چار سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ <small>1946</small>ع ۾ قائم ڪيا ويا هئا، جيڪي سمنڊ پار علائقن جي قيام کان اڳ جو عمل هو؛ جڏهن ته ميوٽ <small>2011</small>ع ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ (<small>DOM</small>) بڻيو. سمنڊ پار علائقن ۽ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ جو هي ٻٽو نظام—جنهن ۾ ٻه الڳ الڳ اسيمبليون ساڳئي علائقي جو انتظام هلائين ٿيون—<small>1970</small>ع واري ڏهاڪي ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ تائين ريجنل نظام جي توسيع جو نتيجو آهي. هر سمنڊ پار علائقي يا ڊپارٽمينٽ، علائقائي ۽ ڊپارٽمينٽل اسيمبلين جي انضمام ذريعي هڪ واحد "علائقائي انتظامي وحدت" (<small>territorial</small> <small>collectivity</small>) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؛ مارٽنيڪ ۽ فرينچ گيانا جي ووٽرن <small>2010</small>ع ۾ ٻن ريفرنڊمن ذريعي ان عمل جي منظوري ڏني هئي. ريونيئن (<small>Réunion</small>) ۾، ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي لاءِ هڪ ٻيو ڊپارٽمينٽ قائم ڪرڻ بابت ڪجهه وقت کان بحث هلي رهيو آهي. * سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ <small>12</small> ارونڊيسمينٽ ۾ ورهايل آهن (ميوٽ ۾ ارونڊيسمينٽ نه آهن). ** <small>12</small> ارونڊيسمينٽ کي وڌيڪ <small>153</small> ڪينٽن ۾ ورهايو ويو آهي جنهن ۾ ميوٽ ۾ ٻيا <small>19</small> ڪينٽون آهن. * <small>172</small> ڪينٽون <small>129</small> ڪميونز تي مشتمل آهن. پنج سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ ۾، ميٽروپوليٽن فرانس جي برعڪس، ڪميونز کان وڌيڪ ڪينٽون آهن، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي ڪميون ڪيترن ئي ڪينٽون ۾ ورهايل آهن، جڏهن ته ميٽروپوليٽن فرانس ۾ عام طور تي ڪينٽون ڪيترن ئي ڪميونز تي مشتمل آهن، سواءِ ٽولوز يا للي جهڙن وڏن ڪميونز جي جيڪي ڪيترن ئي ڪينٽونز ۾ ورهايل آهن. === سمنڊ پار مجموعا === {{Main|سمنڊ پار مجموعو}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|The five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] of France]] The French Republic includes five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ({{lang|fr|collectivités d'outre-mer}}, or COM) with a semi-autonomous status: * French Polynesia (designated as an "[[overseas country of France|overseas country]]", French: {{lang|fr|pays d'outre-mer}}) is divided into 5 administrative subdivisions ({{lang|fr|subdivisions administratives}}). For elections, it is divided into six electoral districts ({{lang|fr|circonscriptions électorales}}), which differ slightly from the 5 administrative subdivisions. The 5 administrative subdivisions are divided into 48 communes. There also exist some [[associated communes of France|associated communes]] as in metropolitan France. * Saint Barthélemy (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished, and Saint Barthélemy is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are no cantons and arrondissements either. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] posb5y8mk109mick8pprtvdwhknpxul 410261 410260 2026-09-07T04:41:44Z Memon2025 21315 /* سمنڊ پار مجموعا */ 410261 wikitext text/x-wiki [[File:French_republic+EEZ_without_Antarctica-en.svg|thumb|500x500 عڪسلون|[[فرانس]] جا علائقا، انٽارڪٽڪ علائقن کان سواءِ. انهن سڀني علائقن جا شهري، جن ۾ اوورسيز انتظامي ڊويزنون شامل آهن، فرانسيسي شهري آهن، قومي چونڊن (صدارتي ۽ قانون ساز) ۾ ووٽ ڏين ٿا ۽ سڀني آباد علائقن جي نمائندگي سينيٽ ۾ ڪئي ويندي آهي.]] '''فرانس جي انتظامي ورهاستن''' <small>(Administrative divisions</small> <small>of</small> <small>France)</small> جو تعلق فرانسيسي علائقي جي ادارتي ۽ علائقائي تنظيم سان آهي. هي علائقا دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ واقع آهن. ڪيتريون ئي انتظامي ڊويزنون آهن، جن جا سياسي (مقامي حڪومت)، چونڊين وارا (ضلعا) يا انتظامي (رياست جون غير مرڪزي خدمتون) مقصد ٿي سگهن ٿا. سڀني آباد علائقن جي نمائندگي قومي اسيمبلي، سينيٽ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل ۾ آهي ۽ انهن جي شهرين وٽ فرانسيسي شهريت آهي ۽ اهي فرانس جو صدر چونڊيندا آهن. ==ورهاستون== ===علائقا=== فرانسيسي جمهوريه 18 علائقن (regions) ۾ ورهايل آهي: <small>12</small> مکيه فرانس (<small>mainland France</small>) ۾ ۽ <small>6</small> ٻين هنڌن تي ([[يُورَپ|يورپ]] ۾ 1: [[ڪورسيڪا|ڪورسڪا]]؛ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ 2: [[گواڊيلوپ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽنيڪ]]؛ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ 1: [[فرينچ گيانا]]؛ ۽ [[اوڀر آفريڪا]] جي ويجهو [[هندي سمنڊ]] ۾ 2: [[مئيوٽ]] ۽ [[ري يونين]]). روايتي طور تي انهن کي ”ميٽروپوليٽن“ خطن (جيڪي يورپي کنڊ تي واقع آهن) ۽ ”اوورسيز“ يا سامونڊي پار وارن خطن (جيڪي يورپي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن) ۾ ورهايو وڃي ٿو. ٻنهي جو درجو هڪجهڙو آهي ۽ اهي فرانسيسي جمهوريه جو انتهائي مربوط حصو آهن. ====ميٽروپوليٽن علائقا==== 2022 تائين، ميٽروپوليٽن فرانس هيٺين ريت ورهايل آهي:<ref>{{cite web|url=https://www.collectivites-locales.gouv.fr/files/Accueil/DESL/2021/Colloc%20en%20chiffres/CL_en_chiffres_2021.pdf|page=18|title=Les collectivités locales en chiffres 2021|publisher=Ministère de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales|date=August 2021|language=fr}}</ref> * 13 علائقا (<small>regions</small>)، جن ۾ ڪورسڪا شامل آهي؛ جيتوڻيڪ ڪورسڪا باضابطه طور تي هڪ الڳ علائقائي انتظامي وحدت (<small>territorial collectivity</small>) آهي، پر ان کي هڪ علائقي (مقامي اختيار واري علائقي) جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=La réforme territoriale |language=fr |url=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |publisher=[[Government of France]] |date=18 December 2015 |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale |archive-date=30 December 2015 }}</ref> * خطن کي 96 ڊپارٽمينٽس (مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ڊپارٽمينٽس کي 320 ”ارونڊسمينٽس“ (<small>arrondissements</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>1,995</small> ”ڪينٽنز“ (<small>cantons</small>) ۾ ورهايو ويو آهي (اهي عوامي يا قانوني ادارا نه آهن). * ڊپارٽمينٽس کي <small>34,826</small> ”ڪميونس“ (<small>communes</small> - مقامي اختيار وارا علائقا) ۾ ورهايو ويو آهي. ** ٽن شهري ڪميونس ([[پيرس]]، [[مارسيلئ]] ۽ ليون) کي وڌيڪ ميونسپل ”ارونڊسمينٽس“ ۾ ورهايو ويو آهي. پيرس ۾ 20، مارسيلي ۾ 16 ۽ ليون ۾ 9 ارونڊسمينٽس آهن. ** مارسيلي شهر کي 8 ميونسپل سيڪٽرن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. هر سيڪٽر ٻن ارونڊسمينٽس تي مشتمل آهي. ** ان کان علاوه 710 ”لاڳاپيل ڪميونس“ (<small>associated communes</small>) پڻ آهن (جنوري <small>2009</small> تائين)؛ اهي اڳ ۾ آزاد ڪميونس هيون جن کي وڏين ڪميونس سان ضم ڪيو ويو پر انهن ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي (مثال طور، ”لوم“ (<small>Lomme</small>) ڪميوني، جنهن کي <small>2000</small> ع ۾ ”ليل“ (<small>Lille</small>) شهر ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ”ليل“ ڪميوني جي اندر هڪ ”لاڳاپيل ڪميوني“ ۾ تبديل ڪيو ويو). ====سمنڊ پار علائقا==== پنج سمنڊ پار علائقا (<small>régions d'outre-mer،</small> يا <small>ROM</small>)، جن جو درجو ميٽروپوليٽن خطن جهڙو ئي آهي. سمنڊ پار علائقا هيٺيان آهن: * [[فرينچ گيانا]] * [[گواڊيلوپ]] * [[مارٽينيڪ]] * [[مئيوٽ]] * [[ري يونين]] هر "سمنڊ پار علائقي" (<small>overseas region)</small> هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ" (<small>département d'outre-mer</small> يا <small>DOM</small>) جي برابر علائقائي دائرو رکي ٿو، ۽ ان جو درجو به بلڪل ائين ئي آهي جيئن مرڪزي فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي ڊپارٽمينٽس جو هوندو آهي. پهرين چار سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ <small>1946</small>ع ۾ قائم ڪيا ويا هئا، جيڪي سمنڊ پار علائقن جي قيام کان اڳ جو عمل هو؛ جڏهن ته ميوٽ <small>2011</small>ع ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ (<small>DOM</small>) بڻيو. سمنڊ پار علائقن ۽ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ جو هي ٻٽو نظام—جنهن ۾ ٻه الڳ الڳ اسيمبليون ساڳئي علائقي جو انتظام هلائين ٿيون—<small>1970</small>ع واري ڏهاڪي ۾ سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ تائين ريجنل نظام جي توسيع جو نتيجو آهي. هر سمنڊ پار علائقي يا ڊپارٽمينٽ، علائقائي ۽ ڊپارٽمينٽل اسيمبلين جي انضمام ذريعي هڪ واحد "علائقائي انتظامي وحدت" (<small>territorial</small> <small>collectivity</small>) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؛ مارٽنيڪ ۽ فرينچ گيانا جي ووٽرن <small>2010</small>ع ۾ ٻن ريفرنڊمن ذريعي ان عمل جي منظوري ڏني هئي. ريونيئن (<small>Réunion</small>) ۾، ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي لاءِ هڪ ٻيو ڊپارٽمينٽ قائم ڪرڻ بابت ڪجهه وقت کان بحث هلي رهيو آهي. * سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ <small>12</small> ارونڊيسمينٽ ۾ ورهايل آهن (ميوٽ ۾ ارونڊيسمينٽ نه آهن). ** <small>12</small> ارونڊيسمينٽ کي وڌيڪ <small>153</small> ڪينٽن ۾ ورهايو ويو آهي جنهن ۾ ميوٽ ۾ ٻيا <small>19</small> ڪينٽون آهن. * <small>172</small> ڪينٽون <small>129</small> ڪميونز تي مشتمل آهن. پنج سمنڊ پار ڊپارٽمنٽ ۾، ميٽروپوليٽن فرانس جي برعڪس، ڪميونز کان وڌيڪ ڪينٽون آهن، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي ڪميون ڪيترن ئي ڪينٽون ۾ ورهايل آهن، جڏهن ته ميٽروپوليٽن فرانس ۾ عام طور تي ڪينٽون ڪيترن ئي ڪميونز تي مشتمل آهن، سواءِ ٽولوز يا للي جهڙن وڏن ڪميونز جي جيڪي ڪيترن ئي ڪينٽونز ۾ ورهايل آهن. === سمنڊ پار مجموعا === {{Main|سمنڊ پار مجموعو}} [[File:France Overseas Collectivities.svg|thumb|400px|فرانس جا پنج سمنڊ پار مجموعا (Collectivities)]]فرانسيسي جمهوريه ۾ نيم خودمختيار حيثيت رکندڙ پنج سمنڊ پار مجموعا (<small>collectivités d'outre-mer</small> يا <small>COM</small>) شامل آهن: * فرينچ پولينيشيا (جنهن کي "سمنڊ پار ملڪ" يا <small>pays d'outre-mer</small> سڏيو وڃي ٿو) کي <small>5</small> انتظامي ذيلي ورهاستن (<small>subdivisions</small> <small>administratives</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. چونڊن لاءِ، ان کي ڇهن چونڊ تڪن (<small>circonscriptions électorales</small>) ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي انهن <small>5</small> انتظامي ذيلي ورهاستن کان ٿورو مختلف آهن. اهي 5 انتظامي ذيلي ورهاستون <small>48</small> ڪميون (<small>communes</small>) ۾ ورهايل آهن. اتي ڪجهه لاڳاپيل ڪميون (<small>associated communes</small>) پڻ موجود آهن، جيئن مين لينڊ فرانس (<small>metropolitan France</small>) ۾ آهن. * سينٽ بارٿليمي (جنهن کي "ڪليڪٽيوٽي" يا <small>collectivité</small> سڏيو وڃي ٿو) هڪ نئون سمنڊ پار علائقو آهي جيڪو 22 فيبروري 2007 تي قائم ڪيو ويو. اڳي اهو گواڊيلوپ (Guadeloupe) ڊپارٽمينٽ اندر هڪ ڪميون هو. ڪميون وارو نظام ختم ڪيو ويو، ۽ هاڻي سينٽ بارٿليمي فرانسيسي جمهوريه جي انهن صرف ٽن مستقل آباد علائقن مان هڪ آهي جتي ڪميون وارو نظام موجود ناهي. اتي ڪينٽنز (cantons) يا آرونڊسمينٽس (arrondissements) پڻ نه آهن. سينٽ مارٽن (جنهن کي ”ڪليڪٽيوٽي“ يا collectivité سڏيو وڃي ٿو) پڻ هڪ نئون سامونڊي پار علائقو آهي جيڪو 22 فيبروري 2007 تي قائم ڪيو ويو. اهو پڻ اڳي گواڊيلوپ ڊپارٽمينٽ اندر هڪ ڪميون هو. ڪميون وارو نظام ختم ڪيو ويو ۽ هاڻي سينٽ مارٽن فرانسيسي جمهوريه جي انهن صرف ٽن مستقل آباد علائقن مان هڪ آهي جتي ڪميون وارو نظام موجود ناهي. اتي پڻ ڪينٽنز يا آرونڊسمينٽس نه آهن. سينٽ پيئر ۽ ميڪيلون (جنهن کي ”علائقائي ڪليڪٽيوٽي“ يا collectivité territoriale سڏيو وڃي ٿو - اها ئي سڃاڻپ جيڪا ڪورسڪا جي آهي، جيڪو هڪ علائقو آهي نه ڪي سامونڊي پار علائقو) کي 2 ڪميونز ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ ڪي به آرونڊسمينٽس يا ڪينٽنز شامل نه آهن. والس ۽ فوتونا (جنهن کي ”علائقو“ يا territoire سڏيو وڃي ٿو) کي 3 ضلعن (circonscriptions territoriales) ۾ ورهايو ويو آهي؛ اهي ضلعا بلڪل انهن ٽن روايتي سرداري رياستن (royaumes coutumiers) سان مطابقت رکن ٿا جن جي سربراهي اڃا تائين روايتي بادشاهه ڪن ٿا، ۽ اهي ئي واحد بادشاهه آهن جن کي هن وقت فرانسيسي جمهوريه ۾ تسليم ڪيو وڃي ٿو. اهي 3 ضلعا Uvea، Sigave ۽ Alo آهن. Uvea سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي ۽ ان کي وڌيڪ 3 وارڊن (فرانسيسي ۾ ضلعا يا districts) ۾ ورهايو ويو آهي: Hahake، Mua ۽ Hihifo. والس ۽ فوتونا فرانسيسي جمهوريه جي صرف ٽن مستقل طور تي آباد علائقن مان هڪ آهي جتي ڪابه ڪميونٽي ناهي (ٻيا سينٽ بارٿيليمي ۽ سينٽ مارٽن آهن). ان ۾ ڪو به بندوبست يا ڪينٽون پڻ ناهي. نيو ڪيليڊونيا: فرانسيسي جمهوريه ۾ هڪ خودمختيار اجتماعيت شامل آهي، نيو ڪيليڊونيا * نيو ڪيليڊونيا جي حيثيت فرانسيسي جمهوريه ۾ منفرد آهي: اها واحد فرانسيسي مقامي حڪومت آهي جيڪا علائقائي اجتماعيت ناهي (جيتوڻيڪ ان جا ذيلي تقسيم علائقائي اجتماعيت آهن). ان کي هڪ سوئي جينرس اجتماعيت سمجهيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي ته مقامي حڪومت ۽ پارليامينٽ کي فرانسيسي حڪومت جي رضامندي حاصل ڪرڻ کان سواءِ مخصوص قانون پاس ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي. * Saint Martin (designated as a "collectivity", French: {{lang|fr|collectivité}}) is also a new overseas collectivity created on 22 February 2007. It was also previously a commune inside the Guadeloupe department. The commune structure was abolished and Saint Martin is now one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no [[communes of France|commune]] structure. There are also no cantons or arrondissements. * Saint Pierre and Miquelon (designated as a "territorial collectivity", French: {{lang|fr|collectivité territoriale}}, the same designation as [[Corsica]], a region and not an overseas collectivity) is divided into 2 communes with no arrondissements or cantons. * Wallis and Futuna (designated as a "territory", French: {{lang|fr|territoire}}) is divided into 3 districts ({{lang|fr|circonscriptions territoriales}}), which exactly match the three traditional chiefdoms ({{lang|fr|royaumes coutumiers}}) with their traditional kings still at their head, the only kings currently recognized in the French Republic. These 3 districts are [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]], [[Sigave]], and [[Alo (Wallis and Futuna)|Alo]]. Uvea is the most populous and is further divided into 3 wards ({{lang|fr|districts}} in French): [[Hahake District|Hahake]], [[Mua District|Mua]], and [[Hihifo District|Hihifo]]. Wallis and Futuna is one of only three permanently inhabited territories of the French Republic with no communes (the others being Saint Barthélemy and Saint Martin). It also has no arrondissements or cantons. ===New Caledonia=== The French Republic includes one [[Overseas France#Sui generis collectivity|autonomous collectivity]], [[New Caledonia]] New Caledonia's status is unique in the French Republic: it is the only French local government that is not a [[territorial collectivity]] (although its subdivisions are territorial collectivities). It is regarded as a [[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]], which means that local government and parliament have the power to pass and enforce specific laws without seeking the consent of the French Government; unless such laws are declared illegitimate by the Constitutional Council in a specific proceeding brought to the Constitutional Council. As agreed in the 1998 [[Nouméa Accord]], a New Caledonian citizenship was established (in addition to the French citizenship which is kept in parallel, along with the consequent European citizenship) and a [[2018 New Caledonian independence referendum|self-determination referendum was held in 2018]]. Two follow-up referendums were held in [[2020 New Caledonian independence referendum|2020]] and [[2021 New Caledonian independence referendum|2021]]. * It is divided into 3 provinces. * The provinces are subdivided into 33 communes. ===Territories without civilian population=== These territories have no permanent civilian population. The residents consist of military personnel, scientific researchers, and support staff. ====Overseas territory==== 1 [[overseas territory (France)|overseas territory]] ({{lang|fr|territoire d'outre-mer}}, or TOM): the [[French Southern and Antarctic Lands]], which have no permanent population and no communes. * The French Southern and Antarctic Lands are divided into five districts ({{lang|fr|districts}} in French): **[[Adélie Land]] **[[Crozet Islands]] **[[Kerguelen Islands]] **[[Île Saint-Paul|Saint Paul Island]] and [[Île Amsterdam|Amsterdam Island]] **The [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Scattered Islands]] ({{lang|fr|Îles Éparses}}), a collection of five non-permanently inhabited island groups in the [[Indian Ocean]]: [[Bassas da India]], [[Europa Island]], the [[Glorioso Islands]] (including [[Banc du Geyser]]), [[Juan de Nova Island]], and [[Tromelin Island]]. These were previously administered separately but they have been combined into the French Southern and Antarctic Lands since February 2007. Scattered Islands in the Indian Ocean around Madagascar, mainly in the Mozambique Channel, the scattered islands, "confetti of the French colonial empire," are of strategic importance due to the extent of their economic area of interest. France asserts its presence there with small military detachments.<ref>"How France maintains its grip on Africa" May 21, 2010, news.bbc.co.uk, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8639874.stm].</ref> ====Directly controlled by the Minister of the Overseas==== * [[Clipperton Island]]: an uninhabited island in the Pacific Ocean off the coast of [[Mexico]] which is directly under the authority of the [[Minister of the Overseas (France)|Minister of the Overseas]] in [[Paris]] (until February 2007 it was administered by the high-commissioner of the French Republic in French Polynesia). Since the Scattered Islands were also combined with the French Southern and Antarctic Lands in February 2007, Clipperton Island is now the only island left in this category. ==پڻ ڏسو== * [[فرانس جا علائقا]] * [[فرانس جي حڪومت]] * [[فرانسيسي سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] {{Local government in Europe}} {{Europe topic|Administrative divisions of }} {{France topics}} {{DEFAULTSORT:Administrative Divisions Of France}} [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس|انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست]] olrn76q733q1oril62tlesiptsox91m 0 102346 410129 2026-09-06T14:04:19Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[فرانس جون انتظامي ڊويزنون]] کي [[فرانس جون انتظامي ورهاستون]] ڏانھن چوريو 410129 wikitext text/x-wiki #چوريو [[فرانس جون انتظامي ورهاستون]] 0hrjkuu434z8k27bo8skamgzcwv0em3 14 102347 410133 2026-09-06T14:14:43Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] 410133 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:فرانس جون ذيلي انتظامي ورهاستون]] cymwifngq790hg4btdawob2rwbtzvso 14 102348 410134 2026-09-06T14:16:11Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] 410134 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] rrptforn92geclvx96ndpsarzizgqi2 410143 410134 2026-09-06T14:45:40Z Memon2025 21315 /* */ 410143 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ]] jnadzpjutsgn4kwqaj9l0ar8sp9ctfi 14 102349 410135 2026-09-06T14:16:31Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:انتظامي ورھاست]] 410135 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انتظامي ورھاست]] 51z9dmxiu7t2yff99zxpk0zx9284h8k 410137 410135 2026-09-06T14:18:00Z Memon2025 21315 410137 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انتظامي ورھاست]] [[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]] 8brw4aaqh6exw6b7z2u9gfh6evpbaxr 14 102350 410144 2026-09-06T14:45:58Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] 410144 wikitext text/x-wiki [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ذيلي انتظامي ورهاستون]] 4vijlg9juxk978g29ae3bk6rd7embdk 14 102351 410148 2026-09-06T15:49:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سياست]] 410148 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياست]] psyph72wni0z5f2xoxfcbe09a0u2eof 14 102352 410150 2026-09-06T15:52:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] 410150 wikitext text/x-wiki [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] 9r1dqwqzu84jqkffxj3yhv73baicwei 0 102353 410159 2026-09-06T16:42:53Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9032872|گواڈیلوپ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410159 wikitext text/x-wiki '''گواڊيلوپ (Guadeloupe) هڪ''' ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. 9i604ywg2ngzs3cb2mmpz76emcqkceu 410160 410159 2026-09-06T16:43:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410160 wikitext text/x-wiki '''گواڊيلوپ (Guadeloupe) هڪ''' ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 1pfkhb30ggcxwr8lavftxba9k78sx7d 410262 410160 2026-09-07T04:58:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 410262 wikitext text/x-wiki '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Other uses|Guadalupe (disambiguation){{!}}Guadalupe}} {{Use dmy dates|date=October 2024}} {{Infobox settlement | name = Guadeloupe | official_name = Region of Guadeloupe<br /> {{nobold|{{lang|gcf|Réjyon Gwadloup}}}} | native_name = {{native name|gcf|Gwadloup}}<br/>{{native name|awd|Karukera}} | native_name_lang = gcf | type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department and region]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = Location in the [[Lesser Antilles]] | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = Map of [[mainland]] Guadeloupe | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = Logo | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = Karukera, Butterfly Island, Land of Champions | subdivision_type = Sovereign state | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = [[Prefectures in France|Regional Capital]] | subdivision_name1 = [[Basse-Terre]] | subdivision_type2 = Largest metropolitan area | subdivision_name2 = [[Pointe-à-Pitre]] | seat_type = | seat = | parts_type = [[Communes of the Guadeloupe department|Communes]] | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = [[Departmental Council of Guadeloupe|President of the Departmental Council]] | leader_name1 = Guy Losbar<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = [[Regional Council of Guadeloupe|President of the Regional Council]] | leader_name2 = [[Ary Chalus]] | established_title = French colony | established_date = 1648 | established_title1 = British occupation | established_date1 = 1759 | established_title2 = Restitution to France | established_date2 = [[Treaty of Paris (1763)|10 February 1763]] | established_title3 = Second British occupation | established_date3 = 1782 | established_title4 = Second restitution to France | established_date4 = [[Treaty of Paris (1814)|30 May 1814]] ^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16th region | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = [[La Grande Soufriere]] | population_total = 378,561 | population_as_of = 1 January 2024 | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = Guadeloupean | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €11.878 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €28,760 (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''Guadeloupe'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|ɡ|w|ɑː|d|ə|ˈ|l|uː|p}} {{respell|GWAHD-ə-LOOP}}; {{IPA|fr|ɡwad(ə)lup|lang|fr-Guadeloupe.ogg}}; {{langx|gcf|Gwadloup}} {{IPA|gcf|ɡwadlup|}}}} is an [[Overseas departments and regions of France|overseas department and region]] of [[France]] in the [[Caribbean]].<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> It consists of six inhabited islands—[[Basse-Terre Island|Basse-Terre]], [[Grande-Terre, Guadeloupe|Grande-Terre]], [[Marie-Galante]], [[La Désirade]], and two [[Îles des Saintes]]—and 30 uninhabited islets and 3 inhabited islets.<ref name=factbook>{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> It is south of [[Antigua and Barbuda]] and [[Montserrat]] and north of [[Dominica]]. The capital city is [[Basse-Terre]], on the southern west coast of Basse-Terre Island; the most populous city is [[Les Abymes]] and the main centre of business is neighbouring [[Pointe-à-Pitre]], both on Grande-Terre Island.<ref name="britannica.com" /> It had a population of 395,726 in 2024.<ref name=pop /> Like the other overseas departments, it is an integral part of France. As a constituent territory of the [[European Union]] (EU) and the [[eurozone]], the [[euro]] is its official currency and any EU citizen is free to settle and work there indefinitely, but it is not part of the [[Schengen Area]]. It included [[Saint Barthélemy]] and [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] until 2007, when they were detached from Guadeloupe following a [[2003 Guadeloupean autonomy referendum|2003 referendum]]. [[Christopher Columbus]] visited Guadeloupe in 1493 and gave the island its name, after [[Guadalupe, Cáceres]]. The native language is [[Antillean Creole|Guadeloupean Creole]] known as "''Kréyòl Gwadloup''"; the official language is French, spoken by 84% of the population.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] qq16swrwz0peazztlxo9qjuu9870izo 410265 410262 2026-09-07T05:57:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 410265 wikitext text/x-wiki '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 4l58ftdsoun2uqwsscwq9uuvroj23dx 410266 410265 2026-09-07T05:58:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 410266 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 96qfe8bua5t08etxynxtd9fuv3qpn1j 410272 410266 2026-09-07T06:25:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 410272 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] oqx7zqnpn8oeu7nlagwd19ma1p8pw7b 410276 410272 2026-09-07T06:35:34Z Ibne maryam 17680 410276 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلز]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] gpjml8fql055dl8mgf41thgmt5r4mr9 410285 410276 2026-09-07T06:40:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410285 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلز]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] ci0hn829hx3swxldgz3zr4s6uv9ixaq 410286 410285 2026-09-07T06:41:13Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪيريبين ۾ ماتحت علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410286 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلز]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] 93rbxtmdwbkk6vrvyh247w2snsy4tuv 410288 410286 2026-09-07T06:42:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410288 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلز]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] 9r7v1v905r416bi0gcdky36jwkqjshm 410290 410288 2026-09-07T06:42:53Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ليسر اينٽيلز]]; added [[Category:ليسر اينٽيلس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410290 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلس]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] s52611fhax3xdf3zd17rhcufxh77mam 410293 410290 2026-09-07T06:43:51Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]]; added [[Category:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410293 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلس]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] orery43pcewxfmt00zfj70y0qq729e6 410294 410293 2026-09-07T06:44:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410294 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلس]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] 1atudy2v1mbx1z2kwzrw6zfubocn7lk 410295 410294 2026-09-07T07:14:19Z Ibne maryam 17680 410295 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] lglxtmjxn1sryei9e1mqnrgivzfwgix 410311 410295 2026-09-07T07:29:10Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410311 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department and region of France}} {{Infobox settlement | name = گواڊيلوپ<br>Guadeloupe | official_name = گواڊيلوپ جو علائقو<br> Réjyon Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ) | native_name = Gwadloup (گواڊيلوپ فرينچ)<br/>Karukera (گواڊيلوپ ڪريئول) | native_name_lang = gcf | type = [[فرانس]] جو سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ [[يورپي يونين]] جو سڀ کان وڌيڪ ٻاهرين علائقو | image_map = Guadeloupe in France 2016.svg | map_caption = [[ليسر انٽيليس]] ۾ جاء | image_map1 = Guadeloupe2021OSM.png | map_caption1 = مکيه گواڊيلوپ جو نقشو | coordinates = {{Coord|16|10|N|61|30|W|type:city|display=inline,title}} | image_flag = | flag_size = 100 | image_seal = Guadaloupe_logo.svg | seal_size = 90 | seal_type = لوگو | seal_link = Coat of arms of Guadeloupe | image_coat = | nicknames = ڪاروڪيرا (Karukera)، تتري ٻيٽ، سورمن جي زمين | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | subdivision_type1 = علائقائي گاديءَ جو هنڌ | subdivision_name1 = [[باسٽيئر]] | subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهري علائقو | subdivision_name2 = پوائنٽ-آ-پيٽر | seat_type = | seat = | parts_type = ڪميون (انتظامي علائقا) | parts_style = | parts = 32 | leader_party = | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = گائي لوسبار<ref>{{cite web |title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux |url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba |website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises |date=4 May 2022 |language=fr |access-date=14 July 2022 |archive-date=13 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213042708/https://static.data.gouv.fr/resources/repertoire-national-des-elus-1/20231130-131054/elus-conseillers-departementaux-cd.csv |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name2 = آري شالوس | established_title = فرانسيسي ڪالوني | established_date = 1648ع | established_title1 = برطانوي قبضو | established_date1 = 1759ع | established_title2 = فرانس حوالي واپسي | established_date2 = 10 فيبروري 1763ع | established_title3 = ٻيهر برطانوي قبضو | established_date3 = 1782ع | established_title4 = ٻيهر فرانس کي واپسي | established_date4 = 30 مئي 1814ع^a | area_total_km2 = 1628 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 16هون علائقو | elevation_max_m = 1467 | elevation_max_point = لا گرانڊ-سوفرير | population_total = 3,78,561 | population_as_of = جنوري، 2024ع | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonym = گواڊيلوپين | time_zone = [[Atlantic Time Zone|AST]] | utc_offset = −4:00 | time_zone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 11.878 ارب يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = 28,760 يورو (2024) | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | postal_code = | area_code = [[+590]] | code1_name = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | code1_info = {{unbulleted list |[[.fr]] | [[.gp]]}} | custom_label_sec1 = Ethnic groups | custom_data_sec1 = {{unbulleted list |[[Afro-Caribbean|Afro-Guadeloupean]] | [[Mulatto]] | [[Mixed-race]]|[[Indo-Guadeloupean]]|[[Haitians]]|[[People of the Dominican Republic|Dominicans]]| [[Syrian]]| [[Lebanese people|Lebanese]]| [[White people|White-Guadeloupean]]}} | custom_label1_sec1 = Languages | custom_data1_sec1 = [[Guadeloupean Creole]]<br />[[French-based creole language|Les Saintes Creole]]<br />[[French language|French]] | custom_label_sec2 = Currency | custom_data_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | custom_label1_sec2 = | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GP|GP]] | [[ISO 3166-2:FR|FR-971]]}} | custom_data1_sec2 = | website = {{URL|https://www.lesilesdeguadeloupe.com/}}<br/>{{URL|www.guadeloupe.pref.gouv.fr/}}<br/>{{URL|www.nic.gp/}} | footnotes = ^a Not effective until 1816. }} '''گواڊيلوپ''' (<small>Guadeloupe</small>) [[ڪيريبين سمنڊ]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو آهي.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}</ref> اهو ڇهن آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي: باسٽيئر(<small>Basse-Terre</small>)، گرانڊ-ٽيئر، ميري-گالانٽ (<small>Marie-Galante</small>)، لا ڊيزيراڊ (<small>La Désirade</small>) ۽ ٻه ”آئلس ڊيس سينٽس" (<small>Îles des Saintes</small>)؛ ان کان سواء <small>30</small> غير آباد ننڍا ٻيٽ ۽ <small>3</small> آباد ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. <ref name="factbook">{{cite web |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |access-date=27 July 2019 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231736/http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |url-status=live}}</ref> اهو [[انٽيگوا ۽ باربودا|اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] توڙي [[مونٽسيراٽ|مونٽسيرات]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[ڊومينيڪا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[باسٽيئر]] آهي (جيڪو باسٽيئر ٻيٽ جي ڏکڻ-اولهه ساحل تي آهي). سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر "ليس ابيمس" (<small>Les Abymes</small>) آهي ۽ ڪاروبار جو مرڪز ڀرپاسي وارو شهر "پوائنٽ-آ-پيٽر" آهي؛ اهي ٻئي گرانڊ-ٽيئر ٻيٽ تي واقع آهن.<ref name="britannica.com" /> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>3,95,726</small> هئي. ٻين سمند پار ڊپارٽمنٽ وانگر، اهو فرانس جو هڪ لازمي حصو آهي. [[يورپي يونين]] (<small>EU</small>) ۽ يورو زون جي هڪ حصي طور، "[[يورو]]" ان جي سرڪاري ڪرنسي آهي ۽ يورپي يونين جو ڪو به شهري اتي رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ لاءِ آزاد آهي، پر اهو شينجن ايريا (<small>Schengen Area</small>) جو حصو ناهي. سال <small>2007</small>ع تائين ان ۾ [[سينٽ بارٿيليمي|سينٽ بارٿليمي]] (<small>Saint Barthélemy</small>) ۽ سينٽ مارٽن (<small>Saint</small> <small>Martin</small>) پڻ شامل هئا، پر سال <small>2003</small>ع جي ريفرنڊم کانپوءِ انهن کي گواڊيلوپ کان الڳ ڪيو ويو. [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] سال <small>1493</small>ع ۾ گواڊيلوپ جو دورو ڪيو ۽ هن ٻيٽ کي اهو نالو ڏنو، جيڪو [[اسپين]] جي شهر "گواڊالوپ، ڪيسيريس" جي نالي تان ورتل هو. اتان جي مقامي ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|گواڊيلوپين ڪريئول]]" (<small>Guadeloupean</small> <small>Creole</small>) آهي، جنهن کي "ڪريئول گواڊلوپ" (<small>Kréyòl</small> <small>Gwadloup</small>) چيو ويندو آهي. سرڪاري ٻولي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] آهي، جيڪا آباديءَ جو 84 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref name="britannica.com" /><ref name=factbook /><ref>{{cite web|language=fr |page=9 |title=La langue française dans le monde, Édition 2014. |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --> Carte interactive.</ref> ==تاريخ== '''گواڊيلوپ''' (Guadeloupe) هڪ ڪيريبين ٻيٽ آهي.ان جي پکيڙ 1628 چورس ڪلوميٽر (629 چورس ميل) ۽ آبادي 400,000 آهي. هي [[فرانس جا علائقا|فرانس جي انتظام هيٺ هڪ علائقو]] ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. ان جي سرڪاري ٻولي [[فرانس|فرانسيسي]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks|1=Geography of France|2=The Caribbean#Guadeloupe|3=Guadeloupe}} {{Sister project links|voy=Guadeloupe}} * [https://www.guadeloupe.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230910092650/https://www.guadeloupe.gouv.fr/ |date=10 September 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.regionguadeloupe.fr/ Regional Council website] {{in lang|fr}} * [https://www.cg971.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{Overseas France}} {{Guadeloupe topics}} {{Guadeloupean elections}} {{Navboxes | title = Geographic locale | list = {{Countries of North America}} {{North America in topic|Demographics of}} }} {{Navboxes | title = Articles relating to Guadeloupe | list = {{Regions of France}} {{Departments of France}} {{French overseas departments and territories}} {{La Francophonie}} {{EU Outermost regions}} {{Outlying territories of European countries}} {{Swedish colonies}} }} {{Authority control}} [[زمرو:گواڊيلوپ]] [[زمرو:ليسر اينٽيلس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ليوارڊ ٻيٽ]] [[زمرو:فرانسيسي يونين]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين]] [[زمرو:برطانوي ويسٽ انڊيز]] [[زمرو:اڳوڻيون سويڊني نوآباديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:چوٿين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1759ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1810ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظ رياستون]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1674ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1759ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1763ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1810ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] iab5gtirjfs8y65eqzn42hmm51tfonx 0 102354 410161 2026-09-06T16:48:26Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/5870582|رے یونیوں]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410161 wikitext text/x-wiki [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] ري يونين ( [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : <small>Réunion</small>، پراڻو نالو: <small>La</small> <small>Réunion</small>-Île <small>Bourbon</small>) [[فرانس|فرانسيسي]] ڪنٽرول هيٺ هڪ سمنڊ پار علائقو، ڊيپارٽمينٽ ۽ [[ٻيٽ]] آهي، جيڪو [[هندي سمنڊ|هندي سمنڊ ۾،]] [[مڊگاسڪر]] جي اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|ماريشس]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[موريشس|ماريشس]] کان 200 ڪلوميٽر پري آهي. ان جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] سينٽ ڊينس آهي. هي ٻيٽ تي 2,73,254 [[ھندو|هندو]] رهن ٿا، جيڪا ڪل آبادي جو 31 سيڪڙو آهن. hr4nz5emy9bb0g7o2kw2cpgur2p3kki 410162 410161 2026-09-06T16:48:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410162 wikitext text/x-wiki [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] ري يونين ( [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : <small>Réunion</small>، پراڻو نالو: <small>La</small> <small>Réunion</small>-Île <small>Bourbon</small>) [[فرانس|فرانسيسي]] ڪنٽرول هيٺ هڪ سمنڊ پار علائقو، ڊيپارٽمينٽ ۽ [[ٻيٽ]] آهي، جيڪو [[هندي سمنڊ|هندي سمنڊ ۾،]] [[مڊگاسڪر]] جي اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|ماريشس]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[موريشس|ماريشس]] کان 200 ڪلوميٽر پري آهي. ان جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] سينٽ ڊينس آهي. هي ٻيٽ تي 2,73,254 [[ھندو|هندو]] رهن ٿا، جيڪا ڪل آبادي جو 31 سيڪڙو آهن. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] fatmsmfb5v57lz3cv8p95id9r2brt92 410172 410162 2026-09-06T17:07:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 410172 wikitext text/x-wiki [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] ري يونين ( [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : <small>Réunion</small>، پراڻو نالو: <small>La</small> <small>Réunion</small>-Île <small>Bourbon</small>) [[فرانس|فرانسيسي]] ڪنٽرول هيٺ هڪ سمنڊ پار علائقو، ڊيپارٽمينٽ ۽ [[ٻيٽ]] آهي، جيڪو [[هندي سمنڊ|هندي سمنڊ ۾،]] [[مڊگاسڪر]] جي اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|ماريشس]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[موريشس|ماريشس]] کان 200 ڪلوميٽر پري آهي. ان جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] سينٽ ڊينس آهي. هي ٻيٽ تي 2,73,254 [[ھندو|هندو]] رهن ٿا، جيڪا ڪل آبادي جو 31 سيڪڙو آهن. [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] e5qnquk90ywygdknx4hwfyd3i6pnp9d 410350 410172 2026-09-07T08:59:57Z Memon2025 21315 /* */ 410350 wikitext text/x-wiki [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] ري يونين ( [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : <small>Réunion</small>، پراڻو نالو: <small>La</small> <small>Réunion</small>-Île <small>Bourbon</small>) [[فرانس|فرانسيسي]] ڪنٽرول هيٺ هڪ سمنڊ پار علائقو، ڊيپارٽمينٽ ۽ [[ٻيٽ]] آهي، جيڪو [[هندي سمنڊ|هندي سمنڊ ۾،]] [[مڊگاسڪر]] جي اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|ماريشس]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[موريشس|ماريشس]] کان 200 ڪلوميٽر پري آهي. ان جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] سينٽ ڊينس آهي. هي ٻيٽ تي 2,73,254 [[ھندو|هندو]] رهن ٿا، جيڪا ڪل آبادي جو 31 سيڪڙو آهن. {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Use dmy dates|date=March 2023}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Réunion | native_name = {{ubl| {{native name|fr|La Réunion}}|{{native name|rcf|La Rényon}} }} | native_name_lang = | settlement_type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department and region]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{force singular}} {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|I will flourish wherever I am brought|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = [[List of Presidents of the Regional Council of Réunion|President of Regional Council]] | leader_name = [[Huguette Bello]] ([[Pour La Réunion (political party)|PLR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15th region | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = January 2026 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Réunionese | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €24.457 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €27,054 (2024) | blank_name_sec1 = Languages | blank_info_sec1 = [[French language|French]]<br/>[[Réunion Creole]] | blank_name_sec2 = Currency | blank_info_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name = | leader_title1 = [[List of presidents of departmental councils (France)|President of Departmental Council]] | leader_name1 = Cyrille Melchior ([[The Republicans (France)|LR]]) }} '''Réunion''' ({{IPAc-en|r|iː|ˈ|juː|n|j|ə|n}}; {{IPA|fr|la ʁe.ynjɔ̃|lang|Fr-La Réunion.ogg}}; {{langx|rcf|La Rényon|label=[[Réunion Creole|Reunionese Creole]]}}; known as {{lang|fr|Île Bourbon}} before 1848) is an island in the [[Indian Ocean]] that is an [[overseas departments and regions of France|overseas department and region]] of [[France]] within the [[Africa|African region]]. Part of the [[Mascarene Islands]], it is located approximately {{convert|679|km|nmi|abbr=off}} east of the island of [[Madagascar]] and {{convert|175|km|nmi}} southwest of the island of [[Mauritius]]. {{As of|January 2026}}, it had a population of 910,985.<ref name="pop" /> Its capital and largest city is [[Saint-Denis, La Réunion|Saint-Denis]]. Before the arrival of French colonial subjects and immigrants in the 17th century, Réunion was an uninhabited island. Its tropical climate led to the development of a plantation economy focused primarily on [[Sugarcane|sugar]]; slaves from [[East Africa]] were imported as fieldworkers, followed by [[Malays (ethnic group)|Malays]], [[Viet people|Vietnamese]], [[Chinese people in Réunion|Chinese]], and [[Indians in Réunion|Indians]] as indentured laborers. Today, the greatest proportion of the population is of mixed descent, while the predominant language is [[Réunion Creole]], though French remains the sole official language. Since 1946, Réunion has been governed as a [[regions of France|French region]] and thus has a similar status to its counterparts in [[Metropolitan France]]. Consequently, it is one of the [[special member state territories and the European Union|outermost regions]] of the [[European Union]] and part of the [[eurozone]];<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> it is, along with the French overseas department of [[Mayotte]], one of the two eurozone areas in the [[Southern Hemisphere]] and in Africa. Owing to its strategic location, France maintains a large military presence on the island. [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] tivztn3ojzbloxyk6o19d6pqln8elrq 410354 410350 2026-09-07T09:07:45Z Memon2025 21315 /* */ 410354 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Réunion | native_name = {{ubl| {{native name|fr|La Réunion}}|{{native name|rcf|La Rényon}} }} | native_name_lang = | settlement_type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department and region]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{force singular}} {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|I will flourish wherever I am brought|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = [[List of Presidents of the Regional Council of Réunion|President of Regional Council]] | leader_name = [[Huguette Bello]] ([[Pour La Réunion (political party)|PLR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15th region | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = January 2026 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Réunionese | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €24.457 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €27,054 (2024) | blank_name_sec1 = Languages | blank_info_sec1 = [[French language|French]]<br/>[[Réunion Creole]] | blank_name_sec2 = Currency | blank_info_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name = | leader_title1 = [[List of presidents of departmental councils (France)|President of Departmental Council]] | leader_name1 = Cyrille Melchior ([[The Republicans (France)|LR]]) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] ري يونين ( [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] : <small>Réunion</small>، پراڻو نالو: <small>La</small> <small>Réunion</small>-Île <small>Bourbon</small>) [[فرانس|فرانسيسي]] ڪنٽرول هيٺ هڪ سمنڊ پار علائقو، ڊيپارٽمينٽ ۽ [[ٻيٽ]] آهي، جيڪو [[هندي سمنڊ|هندي سمنڊ ۾،]] [[مڊگاسڪر]] جي اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|ماريشس]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[موريشس|ماريشس]] کان 200 ڪلوميٽر پري آهي. ان جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] سينٽ ڊينس آهي. هي ٻيٽ تي 2,73,254 [[ھندو|هندو]] رهن ٿا، جيڪا ڪل آبادي جو 31 سيڪڙو آهن. Réunion ;La Rényon; {{IPA|fr|la ʁe.ynjɔ̃|lang|Fr-La Réunion.ogg}}; Reunionese Creole: La Rényon, also known as Ili Bourbon (French: Île Bourbon, before 1848) is an island in the [[Indian Ocean]] that is an [[overseas departments and regions of France|overseas department and region]] of [[France]] within the [[Africa|African region]]. Part of the [[Mascarene Islands]], it is located approximately {{convert|679|km|nmi|abbr=off}} east of the island of [[Madagascar]] and {{convert|175|km|nmi}} southwest of the island of [[Mauritius]]. {{As of|January 2026}}, it had a population of 910,985.<ref name="pop" /> Its capital and largest city is [[Saint-Denis, La Réunion|Saint-Denis]]. Before the arrival of French colonial subjects and immigrants in the 17th century, Réunion was an uninhabited island. Its tropical climate led to the development of a plantation economy focused primarily on [[Sugarcane|sugar]]; slaves from [[East Africa]] were imported as fieldworkers, followed by [[Malays (ethnic group)|Malays]], [[Viet people|Vietnamese]], [[Chinese people in Réunion|Chinese]], and [[Indians in Réunion|Indians]] as indentured laborers. Today, the greatest proportion of the population is of mixed descent, while the predominant language is [[Réunion Creole]], though French remains the sole official language. Since 1946, Réunion has been governed as a [[regions of France|French region]] and thus has a similar status to its counterparts in [[Metropolitan France]]. Consequently, it is one of the [[special member state territories and the European Union|outermost regions]] of the [[European Union]] and part of the [[eurozone]];<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> it is, along with the French overseas department of [[Mayotte]], one of the two eurozone areas in the [[Southern Hemisphere]] and in Africa. Owing to its strategic location, France maintains a large military presence on the island. [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] 5fmiphtmpotpgtqej5bcalg060f39yq 410355 410354 2026-09-07T09:13:34Z Memon2025 21315 /* */ 410355 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Réunion | native_name = {{ubl| {{native name|fr|La Réunion}}|{{native name|rcf|La Rényon}} }} | native_name_lang = | settlement_type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department and region]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{force singular}} {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|I will flourish wherever I am brought|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = [[List of Presidents of the Regional Council of Réunion|President of Regional Council]] | leader_name = [[Huguette Bello]] ([[Pour La Réunion (political party)|PLR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15th region | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = January 2026 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Réunionese | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €24.457 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €27,054 (2024) | blank_name_sec1 = Languages | blank_info_sec1 = [[French language|French]]<br/>[[Réunion Creole]] | blank_name_sec2 = Currency | blank_info_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name = | leader_title1 = [[List of presidents of departmental councils (France)|President of Departmental Council]] | leader_name1 = Cyrille Melchior ([[The Republicans (France)|LR]]) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] :<small> Réunion، پراڻو نالو:La Réunion، Île-Bourbon </small>) [[فرانس|فرانسيسي]] ڪنٽرول هيٺ هڪ سمنڊ پار علائقو، ڊيپارٽمينٽ ۽ [[ٻيٽ]] آهي، جيڪو [[هندي سمنڊ|هندي سمنڊ ۾،]] [[مڊگاسڪر]] جي اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|ماريشس]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[موريشس|ماريشس]] کان 200 ڪلوميٽر پري آهي. ان جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] سينٽ ڊينس آهي. هي ٻيٽ تي 2,73,254 [[ھندو|هندو]] رهن ٿا، جيڪا ڪل آبادي جو 31 سيڪڙو آهن. Réunion ;La Rényon; {{IPA|fr|la ʁe.ynjɔ̃|lang|Fr-La Réunion.ogg}}; Reunionese Creole: La Rényon, also known as Ili Bourbon (French: Île Bourbon, before 1848) is an island in the [[Indian Ocean]] that is an [[overseas departments and regions of France|overseas department and region]] of [[France]] within the [[Africa|African region]]. Part of the [[Mascarene Islands]], it is located approximately {{convert|679|km|nmi|abbr=off}} east of the island of [[Madagascar]] and {{convert|175|km|nmi}} southwest of the island of [[Mauritius]]. {{As of|January 2026}}, it had a population of 910,985.<ref name="pop" /> Its capital and largest city is [[Saint-Denis, La Réunion|Saint-Denis]]. Before the arrival of French colonial subjects and immigrants in the 17th century, Réunion was an uninhabited island. Its tropical climate led to the development of a plantation economy focused primarily on [[Sugarcane|sugar]]; slaves from [[East Africa]] were imported as fieldworkers, followed by [[Malays (ethnic group)|Malays]], [[Viet people|Vietnamese]], [[Chinese people in Réunion|Chinese]], and [[Indians in Réunion|Indians]] as indentured laborers. Today, the greatest proportion of the population is of mixed descent, while the predominant language is [[Réunion Creole]], though French remains the sole official language. Since 1946, Réunion has been governed as a [[regions of France|French region]] and thus has a similar status to its counterparts in [[Metropolitan France]]. Consequently, it is one of the [[special member state territories and the European Union|outermost regions]] of the [[European Union]] and part of the [[eurozone]];<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> it is, along with the French overseas department of [[Mayotte]], one of the two eurozone areas in the [[Southern Hemisphere]] and in Africa. Owing to its strategic location, France maintains a large military presence on the island. [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] mj6njg20ljw7chi7cjyvtuz5t6gfons 410356 410355 2026-09-07T09:47:16Z Memon2025 21315 /* */ 410356 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Réunion | native_name = {{ubl| {{native name|fr|La Réunion}}|{{native name|rcf|La Rényon}} }} | native_name_lang = | settlement_type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department and region]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{force singular}} {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|I will flourish wherever I am brought|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = [[List of Presidents of the Regional Council of Réunion|President of Regional Council]] | leader_name = [[Huguette Bello]] ([[Pour La Réunion (political party)|PLR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15th region | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = January 2026 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Réunionese | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €24.457 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €27,054 (2024) | blank_name_sec1 = Languages | blank_info_sec1 = [[French language|French]]<br/>[[Réunion Creole]] | blank_name_sec2 = Currency | blank_info_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name = | leader_title1 = [[List of presidents of departmental councils (France)|President of Departmental Council]] | leader_name1 = Cyrille Melchior ([[The Republicans (France)|LR]]) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] :<small> Réunion، پراڻو نالو:La Réunion، Île-Bourbon </small>) [[فرانس|فرانسيسي]] ڪنٽرول هيٺ هڪ سمنڊ پار علائقو، ڊيپارٽمينٽ ۽ [[ٻيٽ]] آهي، جيڪو [[هندي سمنڊ|هندي سمنڊ ۾،]] [[مڊگاسڪر]] جي اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|ماريشس]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[موريشس|ماريشس]] کان 200 ڪلوميٽر پري آهي. ان جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] سينٽ ڊينس آهي. هي ٻيٽ تي 2,73,254 [[ھندو|هندو]] رهن ٿا، جيڪا ڪل آبادي جو 31 سيڪڙو آهن. ريونيئن ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. == References == [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] 8flodz3u8xkp1dx0jwf1v7fjm9mlwsc 410357 410356 2026-09-07T09:48:59Z Memon2025 21315 /* */ 410357 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Réunion | native_name = {{ubl| {{native name|fr|La Réunion}}|{{native name|rcf|La Rényon}} }} | native_name_lang = | settlement_type = [[Overseas departments and regions of France|Overseas department and region]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{force singular}} {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|I will flourish wherever I am brought|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = [[List of Presidents of the Regional Council of Réunion|President of Regional Council]] | leader_name = [[Huguette Bello]] ([[Pour La Réunion (political party)|PLR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15th region | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = January 2026 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Réunionese | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €24.457 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €27,054 (2024) | blank_name_sec1 = Languages | blank_info_sec1 = [[French language|French]]<br/>[[Réunion Creole]] | blank_name_sec2 = Currency | blank_info_sec2 = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name = | leader_title1 = [[List of presidents of departmental councils (France)|President of Departmental Council]] | leader_name1 = Cyrille Melchior ([[The Republicans (France)|LR]]) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. == References == [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] 7vwf4oohof56fkxuidclnv12gvfk33j 410358 410357 2026-09-07T10:10:46Z Memon2025 21315 /* */ 410358 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Réunion | native_name = {{ubl| {{native name|fr|La Réunion}}|{{native name|rcf|La Rényon}} }} | native_name_lang =[[Overseas departments and regions of France|Overseas department and region]] of [[France]] and [[Special territories of members of the European Economic Area#Outermost Regions|outermost region]] of the [[European Union]] | settlement_type = | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = {{force singular}} {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|I will flourish wherever I am brought|break=yes}} | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ريونيون | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. == References == [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] ctsn2ot1gghhjymikexo0me4a2aw79p 410359 410358 2026-09-07T10:28:37Z Memon2025 21315 /* */ 410359 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = La Réunion ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])<br/>La Rényon ([[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]]) | native_name = Réunion | native_name_lang =فرانس جو ٻاهرين ملڪن وارو علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | settlement_type =فرانس جو ٻاهرين علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = فرينچ: Florebo. quocumque. ferar<br>فلوريبو ڪوڪمڪو فيرار<br>جتي به مون کي آندو ويندو، مان اتي ڦلنديس (ترقي ڪندس) | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ري يونين | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. == References == [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] azcteo05e2qa9c828vrsx94updi0buf 410360 410359 2026-09-07T10:31:35Z Memon2025 21315 410360 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = La Réunion ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])<br/>La Rényon ([[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]]) | native_name = Réunion | native_name_lang =فرانس جو ٻاهرين ملڪن وارو علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | settlement_type =فرانس جو ٻاهرين علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = فرينچ: Florebo. quocumque. ferar<br>فلوريبو ڪوڪمڪو فيرار<br>جتي به مون کي آندو ويندو، مان اتي ڦلنديس (ترقي ڪندس) | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ري يونين | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. == References == == External links == {{Commons category}} {{Wikivoyage}} === Government === * [https://www.departement974.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} * [http://www.reunion.gouv.fr/ Prefecture website] {{in lang|fr}} * [https://regionreunion.com/ Regional Council website] {{in lang|fr}} === General information === * [http://www.reunion.fr/en/ Official tourism website] * [https://whc.unesco.org/en/list/1317 UNESCO World Heritage Site datasheet] * {{wikiatlas|Réunion}} {{Réunion topics}} {{Navboxes |title = Articles relating to Réunion |list = {{Countries of Africa}} {{EU dependencies}} {{EU Outermost regions}} {{French overseas departments and territories}} {{Departments of France}} {{Indian Ocean}} {{Outlying territories of European countries}} {{Regions of France|current}} {{Réunion-related lists}} {{Somali Plate}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reunion}} [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] laqsathd87boqcr6u6h7h4c0svmygy2 410361 410360 2026-09-07T10:37:17Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 410361 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = La Réunion ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])<br/>La Rényon ([[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]]) | native_name = Réunion | native_name_lang =فرانس جو ٻاهرين ملڪن وارو علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | settlement_type =فرانس جو ٻاهرين علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = فرينچ: Florebo. quocumque. ferar<br>فلوريبو ڪوڪمڪو فيرار<br>جتي به مون کي آندو ويندو، مان اتي ڦلنديس (ترقي ڪندس) | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ري يونين | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. == References == ==پڻ ڏسو== {{Portal|آفريڪا|فرانس|ٻيٽ}} * ٻيٽن جي فهرست * فرانس جا انتظامي حصا ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} === Government === * [https://www.departement974.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} * [http://www.reunion.gouv.fr/ Prefecture website] {{in lang|fr}} * [https://regionreunion.com/ Regional Council website] {{in lang|fr}} === General information === * [http://www.reunion.fr/en/ Official tourism website] * [https://whc.unesco.org/en/list/1317 UNESCO World Heritage Site datasheet] * {{wikiatlas|Réunion}} {{Réunion topics}} {{Navboxes |title = Articles relating to Réunion |list = {{Countries of Africa}} {{EU dependencies}} {{EU Outermost regions}} {{French overseas departments and territories}} {{Departments of France}} {{Indian Ocean}} {{Outlying territories of European countries}} {{Regions of France|current}} {{Réunion-related lists}} {{Somali Plate}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reunion}} [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] [[زمرو:ريونيئن| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:اڳوڻيون فرانسيسي نوآباديون]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي بابت مضمون جن جو فرانسيسي وڪيپيڊيا مان ترجمو گهربل آهي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ فرانسيسي نوآباديات]] [[زمرو:فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[زمرو:اهڙا ملڪ ۽ علائقا جتي فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:هندستاني سمنڊ جا ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:اوورسيز فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:ماسڪرين ٻيٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:سامونڊي ڌاڙيلن جا اڏا ۽ جايون]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آتش فشاني ٻيٽ]] 2lg6syssx8ta6vh2m2sxp59scvh9ix4 410362 410361 2026-09-07T10:37:35Z Memon2025 21315 410362 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = La Réunion ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])<br/>La Rényon ([[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]]) | native_name = Réunion | native_name_lang =فرانس جو ٻاهرين ملڪن وارو علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | settlement_type =فرانس جو ٻاهرين علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = فرينچ: Florebo. quocumque. ferar<br>فلوريبو ڪوڪمڪو فيرار<br>جتي به مون کي آندو ويندو، مان اتي ڦلنديس (ترقي ڪندس) | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ري يونين | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|آفريڪا|فرانس|ٻيٽ}} * ٻيٽن جي فهرست * فرانس جا انتظامي حصا ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} === Government === * [https://www.departement974.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} * [http://www.reunion.gouv.fr/ Prefecture website] {{in lang|fr}} * [https://regionreunion.com/ Regional Council website] {{in lang|fr}} === General information === * [http://www.reunion.fr/en/ Official tourism website] * [https://whc.unesco.org/en/list/1317 UNESCO World Heritage Site datasheet] * {{wikiatlas|Réunion}} {{Réunion topics}} {{Navboxes |title = Articles relating to Réunion |list = {{Countries of Africa}} {{EU dependencies}} {{EU Outermost regions}} {{French overseas departments and territories}} {{Departments of France}} {{Indian Ocean}} {{Outlying territories of European countries}} {{Regions of France|current}} {{Réunion-related lists}} {{Somali Plate}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reunion}} [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] [[زمرو:ريونيئن| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:اڳوڻيون فرانسيسي نوآباديون]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي بابت مضمون جن جو فرانسيسي وڪيپيڊيا مان ترجمو گهربل آهي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ فرانسيسي نوآباديات]] [[زمرو:فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[زمرو:اهڙا ملڪ ۽ علائقا جتي فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:هندستاني سمنڊ جا ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:اوورسيز فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:ماسڪرين ٻيٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:سامونڊي ڌاڙيلن جا اڏا ۽ جايون]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آتش فشاني ٻيٽ]] mvfh4gomc07rbj1liifzq2xv5y4k42r 410363 410362 2026-09-07T10:38:22Z Memon2025 21315 /* General information */ 410363 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = La Réunion ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])<br/>La Rényon ([[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]]) | native_name = Réunion | native_name_lang =فرانس جو ٻاهرين ملڪن وارو علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | settlement_type =فرانس جو ٻاهرين علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = فرينچ: Florebo. quocumque. ferar<br>فلوريبو ڪوڪمڪو فيرار<br>جتي به مون کي آندو ويندو، مان اتي ڦلنديس (ترقي ڪندس) | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ري يونين | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|آفريڪا|فرانس|ٻيٽ}} * ٻيٽن جي فهرست * فرانس جا انتظامي حصا ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} === Government === * [https://www.departement974.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} * [http://www.reunion.gouv.fr/ Prefecture website] {{in lang|fr}} * [https://regionreunion.com/ Regional Council website] {{in lang|fr}} === General information === * [http://www.reunion.fr/en/ Official tourism website] * [https://whc.unesco.org/en/list/1317 UNESCO World Heritage Site datasheet] * {{wikiatlas|Réunion}} {{Navboxes |title = Articles relating to Réunion |list = {{Countries of Africa}} {{EU dependencies}} {{EU Outermost regions}} {{French overseas departments and territories}} {{Departments of France}} {{Indian Ocean}} {{Outlying territories of European countries}} {{Regions of France|current}} {{Réunion-related lists}} {{Somali Plate}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reunion}} [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] [[زمرو:ريونيئن| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:اڳوڻيون فرانسيسي نوآباديون]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي بابت مضمون جن جو فرانسيسي وڪيپيڊيا مان ترجمو گهربل آهي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ فرانسيسي نوآباديات]] [[زمرو:فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[زمرو:اهڙا ملڪ ۽ علائقا جتي فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:هندستاني سمنڊ جا ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:اوورسيز فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:ماسڪرين ٻيٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:سامونڊي ڌاڙيلن جا اڏا ۽ جايون]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آتش فشاني ٻيٽ]] lz7o811p3s4k1ucx1lzkckasdexy0ma 410364 410363 2026-09-07T10:39:10Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 410364 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = La Réunion ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])<br/>La Rényon ([[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]]) | native_name = Réunion | native_name_lang =فرانس جو ٻاهرين ملڪن وارو علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | settlement_type =فرانس جو ٻاهرين علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = فرينچ: Florebo. quocumque. ferar<br>فلوريبو ڪوڪمڪو فيرار<br>جتي به مون کي آندو ويندو، مان اتي ڦلنديس (ترقي ڪندس) | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ري يونين | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|آفريڪا|فرانس|ٻيٽ}} * [[ٻيٽن جي فهرست]] * [[فرانس جون انتظامي ورهاستون]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} === Government === * [https://www.departement974.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} * [http://www.reunion.gouv.fr/ Prefecture website] {{in lang|fr}} * [https://regionreunion.com/ Regional Council website] {{in lang|fr}} === General information === * [http://www.reunion.fr/en/ Official tourism website] * [https://whc.unesco.org/en/list/1317 UNESCO World Heritage Site datasheet] * {{wikiatlas|Réunion}} {{Navboxes |title = Articles relating to Réunion |list = {{Countries of Africa}} {{EU dependencies}} {{EU Outermost regions}} {{French overseas departments and territories}} {{Departments of France}} {{Indian Ocean}} {{Outlying territories of European countries}} {{Regions of France|current}} {{Réunion-related lists}} {{Somali Plate}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reunion}} [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] [[زمرو:ريونيئن| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:اڳوڻيون فرانسيسي نوآباديون]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي بابت مضمون جن جو فرانسيسي وڪيپيڊيا مان ترجمو گهربل آهي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ فرانسيسي نوآباديات]] [[زمرو:فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[زمرو:اهڙا ملڪ ۽ علائقا جتي فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:هندستاني سمنڊ جا ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:اوورسيز فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:ماسڪرين ٻيٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:سامونڊي ڌاڙيلن جا اڏا ۽ جايون]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آتش فشاني ٻيٽ]] i5z9fc4z902qphloiqv53sj08vh99nu 14 102355 410164 2026-09-06T16:52:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 410164 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 14 102356 410167 2026-09-06T16:56:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا ۾ ادارا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1974ع]] 410167 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا ۾ ادارا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1974ع]] kosdyrf4s8u6rmh9dzkcxcvcgjoh4jb 14 102357 410168 2026-09-06T16:57:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:آفريڪا]] 410168 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:آفريڪا]] p59xkun7df70p3xtb8fjresw8xs3kj9 14 102358 410169 2026-09-06T16:58:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1974ع]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] 410169 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1974ع]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] m34iz675poo24kbyme91wittbd8nbxo 14 102359 410170 2026-09-06T17:01:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1974ع جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] 410170 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1974ع جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] rwi7bcjzt3rdwwuwhw7ilwrrfg6srup 14 102360 410171 2026-09-06T17:02:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1974ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410171 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1974ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] sxcbqxr0y6nqmk04ruzqteibo3t3uq3 14 102361 410173 2026-09-06T17:08:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] زمرو:يو... 410173 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] 9g173hg793upk1tjr5f9gis7ckv3xzy 14 102362 410176 2026-09-06T17:51:32Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جون]] 410176 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جون]] j48k0ym9sctn8h6khkmts1kjf4pugth 410177 410176 2026-09-06T17:55:18Z Memon2025 21315 /* */ 410177 wikitext text/x-wiki [[زمرو:14]] [[زمرو:جون]] [[زمرو:ڏينهن]] 8ig7nea5rpfj3n6y2jlwxwpopn7ina3 410178 410177 2026-09-06T18:24:33Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:14 جون]] کي [[زمرو:14 جُونِ]] ڏانھن چوريو 410177 wikitext text/x-wiki [[زمرو:14]] [[زمرو:جون]] [[زمرو:ڏينهن]] 8ig7nea5rpfj3n6y2jlwxwpopn7ina3 14 102363 410179 2026-09-06T18:24:33Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:14 جون]] کي [[زمرو:14 جُونِ]] ڏانھن چوريو 410179 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:14 جُونِ}} b7ij23lqhb1vshdh4o6felwq4xp6wvq 0 102364 410187 2026-09-06T21:46:56Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[تيرانا]] ڏانھن چوريو 410187 wikitext text/x-wiki #چوريو[[تيرانا]] d3va7q5oqirjxke7t5276xdchbv1fzb 10 102365 410241 2026-09-06T23:14:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <div style="text-shadow:white 0em 0em 0.4em; font-size:100%"> {{Image label begin|image=Minibashkitë_in_Tirana_blank.svg|width={{{width|280}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.32|y=0.28|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 11|11]]}} {{Image label small|x=0.56|y=0.49|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 10|10]]}} {{Image label small|x=0.54|y=0.33|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 9|9]]}} {{Image label small|x=0.64|y=0.31|scale={{{width|250}}}|t... 410241 wikitext text/x-wiki <div style="text-shadow:white 0em 0em 0.4em; font-size:100%"> {{Image label begin|image=Minibashkitë_in_Tirana_blank.svg|width={{{width|280}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.32|y=0.28|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 11|11]]}} {{Image label small|x=0.56|y=0.49|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 10|10]]}} {{Image label small|x=0.54|y=0.33|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 9|9]]}} {{Image label small|x=0.64|y=0.31|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 8|8]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.47|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 7|7]]}} {{Image label small|x=0.24|y=0.58|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 6|6]]}} {{Image label small|x=0.82|y=0.25|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 4|4]]}} {{Image label small|x=0.86|y=0.37|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 3|3]]}} {{Image label small|x=0.92|y=0.44|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 1|1]]}} {{Image label small|x=0.77|y=0.63|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 2|2]]}} {{Image label small|x=0.50|y=0.61|scale={{{width|250}}}|text=[[ترانا 5|5]]}} {{Image label end}} </div> <noinclude> {{Documentation|Template:Image label begin/doc}} [[زمرو:ليبل ٿيل نقشي جا سانچا]] </noinclude> 1awaz5girm7r1slpjcbzmyijotpuw4b 14 102366 410263 2026-09-07T04:59:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 410263 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 410296 410263 2026-09-07T07:14:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 410296 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليسر اينٽيلس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڪيريبين ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] e1s5z632tfladuuhoitguzbrv1n67i2 14 102367 410277 2026-09-07T06:37:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410277 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102368 410280 2026-09-07T06:38:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410280 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102369 410281 2026-09-07T06:39:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410281 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102370 410282 2026-09-07T06:39:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410282 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102371 410297 2026-09-07T07:16:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻيٽن جو ميڙ]] 410297 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻيٽن جو ميڙ]] 7qz93zqudpw00ylj5w0679r7lj63l7y 410298 410297 2026-09-07T07:16:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 410298 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]] 5addnmz5mmzkqvc8ijwgyc40ft4xmr8 14 102372 410299 2026-09-07T07:17:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانسيسي ٻولي]] 410299 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي ٻولي]] jycch0f0uc0qifx53yusc8bqyebteo0 410300 410299 2026-09-07T07:18:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ثقافتي تنظيمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410300 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي ٻولي]] [[زمرو:ثقافتي تنظيمون]] i2vcnptcrp68fc2vlcq5pgtiadyrqx0 410301 410300 2026-09-07T07:18:19Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:فرانسيسي ٻولي]]; added [[Category:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410301 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ثقافتي تنظيمون]] 0cmfwnhs73ccy80ylgzr5o89e3fkncg 14 102373 410302 2026-09-07T07:19:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:ڪيريبين علائقو]] 410302 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:ڪيريبين علائقو]] sp0qoyqfueq2nhc3u9bxenfv2m3jldi 410303 410302 2026-09-07T07:19:35Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪيريبين علائقو]]; added [[Category:ڪيريبين علا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410303 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:ڪيريبين علا]] f3yidhatldbuys5mndmcwv50e0ovvdz 410304 410303 2026-09-07T07:20:11Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪيريبين علا]]; added [[Category:ڪئريبين علائقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410304 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:ڪئريبين علائقو]] j14owzl1cd28ypoed1hnbzh4idccoby 410305 410304 2026-09-07T07:20:34Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:فرانس]]; added [[Category:فرانس جي حڪومت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410305 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي حڪومت]] [[زمرو:ڪئريبين علائقو]] 08whcqbz2jghmnv8zy338mjsvztptlv 14 102374 410306 2026-09-07T07:21:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:ويسٽ انڊيز]] 410306 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:ويسٽ انڊيز]] qysxbiuusmq458ii6sk2xr8hkfrhamj 410307 410306 2026-09-07T07:23:06Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:برطانيه]]; added [[Category:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410307 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانيه جا سمنڊ پار علائقا]] [[زمرو:ويسٽ انڊيز]] d97fe75wdjwm21ss3m2mztzfrrcg9j2 14 102375 410308 2026-09-07T07:24:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سوئيڊن]] [[زمرو:نوآباديات]] 410308 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سوئيڊن]] [[زمرو:نوآباديات]] p8dhj1xsbjl3los6ktor8uvc3fwvk6u 410309 410308 2026-09-07T07:25:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 410309 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سوئيڊن]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] by9fdl6ibrn5we5efuzva7orto6u6zj 14 102376 410310 2026-09-07T07:27:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 410310 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] hnk73jx644o86wmwid4bbtpov3p0jc1 14 102377 410312 2026-09-07T07:30:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] 410312 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] owlmhinxhxsz2xc2a9baoxd1mrc1pfe 410313 410312 2026-09-07T07:32:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 410313 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1674ع جا قيام]] f80nlt8g08qzuregynj3o8fefyqs2yf 14 102378 410314 2026-09-07T07:34:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410314 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 9280v5wbj8wsyxdchkwrdtq74bkvjev 14 102379 410315 2026-09-07T07:35:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] 410315 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] qj3d03gskdke30l5qqxkt5nhpuo8v6s 410316 410315 2026-09-07T07:36:21Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اڳوڻيون سلطنتون]]; added [[Category:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410316 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] ruh69ghrityvpthfpwmds3pa7x9z12s 410317 410316 2026-09-07T07:38:30Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ]]; added [[Category:يورپ جا اڳواڻا علائقائي وجود]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410317 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جا اڳواڻا علائقائي وجود]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] 8kdxxqs66j3od50cqk7ho53g46clj8l 14 102380 410318 2026-09-07T07:39:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] زمرو:رياستون... 410318 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1816ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] f6kx35gcdjgyor19xh2tdv082n52w9w 410319 410318 2026-09-07T07:40:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 410319 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] ac2lvyesqzy0i8rr3g3aknmpskmx3bf 14 102381 410320 2026-09-07T07:42:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410320 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] qdh2wencnyzf30pl1l91pekn3hvnj78 14 102382 410321 2026-09-07T07:43:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 410321 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 3nfxkqkwkui1d266tb4p62o8e8qrht7 14 102383 410322 2026-09-07T07:44:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1816ع جا خاتما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] زمرو:... 410322 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1816ع جا خاتما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1674ع]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام]] rrm3h8tnsixps848z4ch9830ja6ru0x 410324 410322 2026-09-07T07:46:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 410324 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1816ع جا خاتما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] mxvyzbtixnd9yukwm32f0a1jl682q8l 14 102384 410323 2026-09-07T07:46:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] 410323 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] fq1amv98s7gi3rbjcsrg8yvv1hkwnb1 14 102385 410325 2026-09-07T07:49:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] 410325 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] lynju94e9mot7hp3j6p9ebuvc53etmz 410326 410325 2026-09-07T07:50:23Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آباد جڳھون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410326 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:آباد جڳھون]] dznqh4t6tkh6oprtdjo3cl443cevy9i 410327 410326 2026-09-07T07:51:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 410327 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آباد علائقا]] [[زمرو:چوٿين صديءَ جا قيام]] 20aad8vo1mm7fg3202ibkzo5me6dr0b 14 102386 410328 2026-09-07T07:52:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:آباد جڳھون]] 410328 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:آباد جڳھون]] cuz33csxbh6o48e0pve53npeg7ey19a 14 102387 410329 2026-09-07T07:53:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410329 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چوٿين صدي]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 8gwerr5dhnl89asxlso3udk2tn2x0k5 14 102388 410330 2026-09-07T07:55:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1674ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410330 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1674ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 0lr684c2517ea49ssff64no2o2r7lka 410331 410330 2026-09-07T07:56:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 410331 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1674ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] frnq6pr76v5vxjk81pmwm6m2cincx10 14 102389 410332 2026-09-07T08:09:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410332 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] gizb5n90xmec2vgi3mf3mlg2lopss07 410333 410332 2026-09-07T08:10:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 410333 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1759ع جا خاتما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 6ivy2u809hd4wfqj0wm2q83901vjrk3 14 102390 410334 2026-09-07T08:11:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] 410334 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] m29lb04xxgw20n8ev628fchoio1d6be 14 102391 410335 2026-09-07T08:12:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:1759ع جا قيام]] 410335 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:1759ع جا قيام]] t9c3opuy2a97g75n6t40vfjk9gnse4r 14 102392 410336 2026-09-07T08:13:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410336 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] temm6cjtkhpi1qfzc1qxjdn2osn6qew 14 102393 410337 2026-09-07T08:15:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] 410337 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] o3p69rywl1oqvocydkfaq6htypbhslu 410338 410337 2026-09-07T08:15:32Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اڳوڻيون سلطنتون]]; added [[Category:اڳوڻي سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410338 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] iwso4uot8go2k5olclqzpudqz7cqrj4 410339 410338 2026-09-07T08:16:02Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ]]; added [[Category:يورپ جا اڳواڻا علائقائي وجود]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410339 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ جا اڳواڻا علائقائي وجود]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] a31l33edhfc9xuba1c7yu7uokrgumbf 14 102394 410340 2026-09-07T08:18:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] 410340 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] h2f8bkrqufwx1juygexh1rk37wbpa7e 14 102395 410341 2026-09-07T08:19:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا خاتما]] 410341 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا خاتما]] ntgwx9d1ld6t9a1ukyucgfhvm2e2ikl 14 102396 410342 2026-09-07T08:20:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410342 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] gqotk513ba7uwgpryufla1dxoeyhhwf 410343 410342 2026-09-07T08:22:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 410343 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1763ع جا قيام]] iqq0gckadvi4k6oxcxttlbk3v4mwehj 14 102397 410344 2026-09-07T08:22:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410344 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] t6u2hby71g1h5gwospatw7hfevwn5tc 14 102398 410345 2026-09-07T08:24:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410345 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 6yyrj95e389kmb53r05ya4oogzgv148 410346 410345 2026-09-07T08:25:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 410346 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1759ع جا خاتما]] dq06hb7lwl6gyh01b3a8kcq1bqg168j 14 102399 410347 2026-09-07T08:26:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1759ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 410347 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1759ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] 89zj0j8n7gnhmh5ud4g24ur8oyym3cn 14 102400 410348 2026-09-07T08:27:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:1763ع جا خاتما]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410348 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:1763ع جا خاتما]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:فرانسيسي سلطنت]] [[زمرو:1816ع جا قيام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:1759ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:1763ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:1816ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 52plyobqtxow07xwwzi4jxrjoh46k22 4 102401 410349 2026-09-07T08:59:37Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 410349 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 410351 410349 2026-09-07T09:01:32Z JogiAsad 4693 410351 wikitext text/x-wiki [[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|frameless|کاٻو]] '''[[سنڌ]]''' [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ [[پاڪستان]] جو ٽيو ۽ آبادي جي لحاظ کان ٻيو وڏو صوبو آهي. سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي. سنڌ ۾ آبادي جا آثار 7000 سال قبل مسيع ۾ ملن ٿا. مهر ڳڙهه، جيڪو هاڻ [[بلوچستان]] جو حصو آهي، ڪنهن وقت سنڌ جون سرحدون ان تائين ڦهليل هيون. سنڌ جي ثقافت کي هزارين سال ترقي ڪرڻ ۾ لڳا، جنهن کان پوءِ 3000 سال قبل مسيح ۾ [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جو بنياد پيو. سنڌو تهذيب پنهنجي جوهر ۾ [[قديم مصر|آڳاٽي مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي برابر هئي. هتي جي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت|ٻولي]] پڻ جوڙي هئي. [[روهڙي]] يا [[اروڙ]] اڳاٽي سائوويرا بادشاهت جي گادي جو هنڌ هو، جنهن جو ذڪر شروعاتي [[ٻُڌ ڌرم]] جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] اونهاري جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] ۾ سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. <div align="right" class="noprint">[[سنڌ|مڪمل مضمون پڙهو...]]</div > </div> <div style="text-align: left; padding-left:10%"><small>[[image:Symbol star gold.svg|15px|alt=|link=]]&nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:چونڊ مضمون|وڌيڪ چونڊ مضمون]]'''</small></div> <noinclude>[[زمرو:مک صفحو سانچا]]</noinclude> 0a5w1ggyxk3pzmjjo3lm58e6ne2bx8o 4 102402 410352 2026-09-07T09:02:15Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 410352 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 410353 410352 2026-09-07T09:03:58Z JogiAsad 4693 410353 wikitext text/x-wiki [[فائل:Sukkur_4.jpg|80px|frameless|کاٻو]] '''اروڙ(انگريزي: Aror)''' راءِ گهراڻي (494ع- 622ع) ۽ برهمڻ گهراڻي (622ع- 712ع) جي دور ۾ سنڌ جو تختگاهه ھو. سنڌ جو هي قديم تخت گاهه/ قلعو /بندر روھڙي ضلعي [[سکر]] کان پنج ميل پري ڏکڻ اوڀر ۾ ٽڪريءَ تي ٺهيل آهي. ھي ماڳ اتر ′27◦40 ۽ اوڀر ′68◦ 50 ڊگرين تي آهي.ماڳ جو دور پراچين تاريخ کان چوٿين صدي ھجريءَ تائين آهي. ٻڌ ڌرم وارن جو ھتي ڪافي زور ھو. هتي ئي ن کان اڳ واري نئين پٿر جي دور جا آثار به ملن ٿا. ويدن واري زماني ۾ به ھي شھر چڱو -آباد- ھو. اروڙ تي چندر ونسي راجائن ٤٥٠ع کان ٦٤٢ع تائين حڪومت ڪئي. جن کي راءَ گھراڻو سڏيو وڃي ٿو. چندر ونسي گھراڻي ١١٠٠ ق. م ۾ به ھن شھر تي حڪومت ڪئي. سڪندر جي ڪاهه وقت ھتي جو راجا موسيڪانوس ھو. راءِ ساھسي جي وقت ۾ نيمروز ايرانيءَ ڪاھيو. ھي ھڪ وڏو -بندرگاهه- ھو، جنھن کي مضبوط حصار ڏنل ھو. عربن جي وقت به ھي شھر اوج تي ھو. عربن جي وقت ۾ توڙي جو ھي شھر تختگاهه نه رھيو، پر وڏو -بندرگاهه- ضرور ھو. ھي سنڌوءَ جي ھاڪڙي ڪپ تي ٻڌل ھو. چوٿين صدي عيسويءَ ۾ ھاڪڙي جي رخ مٽائڻ ڪري ھي بندر ڦٽڻ لڳو. ھاڻي ھي بندر، تختگاهه، قلعو، ھڪ ننڍي ڳوٺ جي صورت ۾ موجود آھي. اروڙ ماضيءَ جو بهشت برين ھو، جنھن جي ساراهه ابن خردازبه (٢٥٠ هه)، مسعوديءَ (٩٤٢ع)، ابن حوقل (٣٤٣هه) ۽ ٻين ڪئي آھي. ننڍي کنڊ جي پھرين مسجد محمد -بن قاسم جي وقت ۾ ھتي ٺھرائي وئي <div align="right" class="noprint">[[اروڙ|مڪمل مضمون پڙهو...]]</div > </div> <div id="mf-سsd" style="text-align: left; padding-left:10%"><small>[[image: HSUtvaldgrey.png|20px|alt=|link=]]&nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:بهترين مضمون|وڌيڪ مضمون]]'''</small></div> <noinclude>[[زمرو:مک صفحو سانچا]]</noinclude> o3gpsrh1mh62ht537teeu0wpehf9v5n 3 102403 410366 2026-09-07T11:28:20Z Tanbiruzzaman 17116 Tanbiruzzaman صفحي [[واپرائيندڙ بحث:কল্কি]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Depot, KG]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/কল্কি|কল্কি]]" to "[[Special:CentralAuth/Depot, KG|Depot, KG]]" 410366 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:Depot, KG]] 2mmliz693c3db4fjjtphjlopzp3c0kt