وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 4548 410491 410022 2026-09-08T09:32:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410491 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |date=2 December 2013 }}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي. [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر === ذريعو: ''[[هندستان ٽائمز]]''<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |title=BMC plans 'sister city square' to celebrate Mumbai's bond with its 15 sister cities |newspaper=[[Hindustan Times]] |date=6 March 2022 |access-date=2 December 2022 |archive-date=3 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044959/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |url-status=live }}</ref> {{columns-list|colwidth=22em| * {{flagdeco|Russia}} [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس (1963) * {{flagdeco|Japan}} [[يوڪوهاما]]، جاپان (1965) * {{flagdeco|Germany}} [[شٽٽگارٽ]]، جرمني (1968) * {{flagdeco|United States}} [[هونولولو]]، آمريڪا (1970) * {{flagdeco|United States}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (1972) * {{flagdeco|United States}} [[نيو يارڪ شهر]]، آمريڪا (1975) * {{flagdeco|South Korea}} [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا (1977) * {{flagdeco|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا (1995) * {{flagdeco|Fiji}} [[نادي، فجي|نادي]]، فجي (1996) * {{flagdeco|Turkey}} [[ازمير]]، ترڪي (1997) * {{flagdeco|Romania}} [[گالاچي]]، رومانيا (2005) * {{flagdeco|Madagascar}} [[انتاناناريوو]]، مڊگاسڪر (2008) * {{flagdeco|Croatia}} [[زگريب]]، ڪروشيا (2009) * {{flagdeco|Spain}} [[بارسلونا]]، اسپين (2012) * {{flagdeco|Ukraine}} [[اوڊيسا]]، يوڪرين (2013) * {{flagdeco|China}} [[شنگھائي]]، چين (2014) }} == پڻ ڏسو == * [[ممبئي سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] * [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جي شهرن جي فهرست]] * [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهري مجموعن جي فهرست]] * [[ڀارت جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست]] * {{annotated link|INS Mumbai}} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Baptista |first=Elsie Wilhelmina |title=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein |year=1967 |publisher=Bombay East Indian Association}} * {{Cite book |last=Bates |first=Crispin |year=2003 |title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |publisher=Orient Blackswan}} * {{Cite book |title=Cities of the World: World Regional Urban Development |last1=Brunn |first1=Stanley |last2=Williams |first2=Jack Francis |first3=Donald |last3=Zeigler |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |year=2003 |edition=Third |ref=bru |isbn=978-0-06-381225-3}} * {{Cite book |title=International Telecommunications Law [2008] |volume=II |last=Campbell |first=Dennis |year=2008 |publisher=Lulu Enterprises Incorporated |isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08}} * {{Cite book |title=Census of India, 1961 |publisher=Office of the Registrar General (India) |year=1962 |volume=5 |ref=cent}} * {{Cite book |last1=Carsten |first1=F.L. |title=The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) |volume=V |publisher=Cambridge University Press Archive |isbn=978-0-521-04544-5 |year=1961}} * {{Cite book |last1=Chaudhuri |first1=Asha Kuthari |title=Mahesh Dattani: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&q=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |access-date=26 April 2009 |series=Contemporary Indian Writers in English |year=2005 |publisher=Foundation Books |isbn=978-81-7596-260-6 |chapter=Introduction: Modern Indian Drama |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&pg=PA10-IA6 }} * {{Cite book |title=The Port of Bombay: a brief history |last=Chittar |first=Shantaram D. |publisher=[[Bombay Port Trust]] |year=1973}} * {{Cite book |last1=Datta |first1=Kavita |first2=Gareth A. |last2=Jones |year=1999 |title=Housing and finance in developing countries |isbn=978-0-415-17242-4 |publisher=Routledge |edition=illustrated |series=Volume 7 of Routledge studies in development and society}} * {{Cite book |title=History of Bombay, 1661–1708 |last=David |first=M. D. |publisher=[[University of Mumbai]] |year=1973}} * {{Cite book |title=Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India |last=David |first=M. D. |publisher=Himalaya Publishing House |year=1995}} * {{Cite book |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |title=Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] |publisher=La Découverte |location=Paris |year=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2}} * {{Cite book |title=Bombay: The Cities Within |last1=Dwivedi |first1=Sharada |author-link1=Sharada Dwivedi |last2=Mehrotra |first2=Rahul |publisher=Eminence Designs |year=2001 |isbn=978-81-85028-80-4}} * {{Cite book |title=Environment and urbanization |volume=v. 14, no. 1 |publisher=International Institute for Environment and Development |date=April 2002 |url=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC |isbn=978-1-84369-223-2 |access-date=29 August 2009 |ref=n450 }} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613120814/http://mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-date=13 June 2010 |access-date=28 August 2009 |title=Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR |publisher=MMRDA |ref=exe |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Farooqui |first=Amar |title=Opium city: the making of early Victorian Bombay |publisher=Three Essays Press |year=2006 |isbn=978-81-88789-32-0}} * {{Cite book |last=Fortescue |first=J.W. |year=2008 |title=A History of the British Army |volume=III |isbn=978-1-4437-7768-1 |publisher=Read Books}} * {{Cite book |last1=Fuller |first1=Christopher John |last2=Bénéï |first2=Véronique |title=The everyday state and society in modern India |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2001 |isbn=978-1-85065-471-1}} * {{Cite book |last1=Ganti |first1=Tejaswini |title=Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28854-5 |chapter=Introduction |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant }} * {{Cite book |title=Greater Bombay District Gazetteer |series=Maharashtra State Gazetteers |volume=v. 27, no. 1 |year=1960 |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |ref=bom}} * {{Cite book |last=Ghosh |first=Amalananda |title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology |publisher=Brill |year=1990 |isbn=978-81-215-0088-3}} * {{Cite book |last1=Guha |year=2007 |first1=Ramachandra |author-link1=Ramachandra Guha |title=India after Gandhi |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019881-7|title-link=India after Gandhi}} * {{Cite book |last=Hansen |first=Thomas Blom |year=2001 |title=Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay |isbn=978-0-691-08840-2 |url=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC |publisher=Princeton University Press |access-date=16 August 2009 }} * {{Cite book |last=Huda |first=Anwar |year=2004 |title=The Art and Science of Cinema |isbn=978-81-269-0348-1 |url=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |access-date=11 June 2008 }} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |title=The Essential Guide to Bollywood |year=2005 |publisher=Roli Books |isbn=978-81-7436-378-7 |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas }} * {{Cite book |title=Marketing in the 21st Century: New world marketing |last=Keillor |first=Bruce David |publisher=Praeger |volume=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |year=2007}} * {{Cite book |last=Kelsey |first=Jane |title=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |year=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |publisher=Taylor & Francis}} * {{Cite book |title=Muslims in the Deccan: a historical survey |last=Khalidi |first=Omar |publisher=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |year=2006}} * {{Cite book |title=Politics in India |last=Kothari |first=Rajni |author-link=Rajni Kothari |year=1970 |publisher=Orient Longman}} * {{Cite book |last=Krishnamoorthy |first=Bala |title=Environmental Management: Text And Cases |isbn=978-81-203-3329-1 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |year=2008}} * {{Cite book |last=Kumari |first=Asha |title=Hinduism and Buddhism |year=1990 |publisher=Vishwavidyalaya Prakashan |isbn=978-81-7124-060-9}} * {{Cite book |title=Lok Sabha debates |year=1998 |publisher=Lok Sabha Secretariat |location=New Delhi |ref=lsd}} * {{Cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |language=pt |chapter=Bombaim |publisher=Editorial Confluência |volume=I |year=1984}} * {{Cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: Bombay Lost and Found |year=2004 |publisher=Alfred A Knopf |isbn=978-0-375-40372-9 |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht }} * {{Cite book |title=Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo |publisher=United Nations Centre for Human Settlements |year=1993 |isbn=978-92-1-131233-1 |ref=UNB}} * {{Cite book |title=The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 |last=Misra |first=Satish Chandra |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |year=1982 |ref=misra}} * {{Cite book |last1=Morris |first1=Jan |last2=Winchester |first2=Simon |title=Stones of empire: the buildings of the Raj |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005|orig-year=1983 |edition=reissue, illustrated |isbn=978-0-19-280596-6}} * {{cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation ([[Government of Maharashtra]]) |ref=plan |access-date=29 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |archive-date=10 March 2009 }} * {{Cite book |last=Naravane |first=M. S. |year=2007 |title=Battles of the honourable East India Company: making of the Raj |isbn=978-81-313-0034-3 |publisher=APH Publishing}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Derek |title=The Mumbai Factfile |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-302947-2 |year=2003}} * {{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |format=PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]] |title=Office of the Commissioner of Police, Mumbai |publisher=[[Mumbai Police]] |access-date=15 June 2009 |ref=mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |archive-date=11 July 2009 }} * {{Cite book|editor1-last=Patel|editor1-first=Sujata|editor2-last=Masselos|editor2-first=Jim |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi |isbn=978-0-19-567711-9}} * {{Cite book |year=2005 |chapter-url=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |last=Pai |first=Pushpa |editor=Cohen, James |editor2=McAlister, Kara T. |editor3=Rolstad, Kellie |editor4=MacSwan, Jeff |title=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |chapter=Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City |publisher=Cascadilla Press |pages=1794–1806 |access-date=5 September 2009 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421131016/https://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |url-status=live }} * {{Cite book |title=The mangroves in Salsette Island near Bombay |last1=Patil |first1=R.P. |publisher=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |year=1957 |location=Calcutta}} * {{Cite book |last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |publisher=[[Business Standard]] |author-link=Aditi Phadnis}} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-date=11 July 2009 |title=Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA) |access-date=4 June 2010 |ref=pemmr |url-status=dead }} * {{Cite book |title=Proceedings of the Indian National Science Academy |publisher=[[Indian National Science Academy]] |year=1999 |volume=65 |ref=proc}} * {{Cite book |last=Rana |first=Mahendra Singh |year=2006 |title=India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |publisher=Sarup & Sons}} * {{Cite book |last1=Rohli |first1=Robert V. |last2=Vega |first2=Anthony J. |title=Climatology |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2007 |edition=illustrated |isbn=978-0-7637-3828-0}} * {{Cite book |title=History of Medieval India |last1=Saini |first1=A.K. |last2=Chand |last3=Hukam |publisher=Anmol Publications |isbn=978-81-261-2313-1 |ref=maratha}} * {{Cite book |title=Maharashtra |last=Singh |first=K.S. |author2=B.V. Bhanu |author3=B.R. Bhatnagar |author4=Anthropological Survey of India |author5=D. K. Bose |author6=V.S. Kulkarni |author7=J. Sreenath |publisher=Popular Prakashan |volume=XXX |isbn=978-81-7991-102-0 |year=2004 |ref=prabhu}} * {{Cite book |title=Researches in Indo-Portuguese history |volume=2 |publisher=Publication Scheme |year=1998 |last=Shirodkar |first=Prakashchandra P. |isbn=978-81-86782-15-6}} * {{Cite book |title=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal |last1=Swaminathan |first1=R. |first2=Jaya |last2=Goyal |publisher=Macmillan India in association with Observer Research Foundation |year=2006}} * {{Cite book |title=The children of Israel: the Bene Israel of Bombay |last=Strizower |first=Schifra |publisher=B. Blackwell |year=1971}} * {{Cite book |title=The Gazetteer of Bombay City and Island |series=Gazetteers of the Bombay Presidency |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |volume=2 |year=1978 |ref=bi}} * {{cite web |url=http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |title=The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 |publisher=State Election Commissioner ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=3 May 2009 |ref=mumact |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |archive-date=5 July 2007 }} * {{cite book |first1=Mathew |last1=Kurian |first2=Patricia |last2=McCarney |title=Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method |year=2010 |publisher=Springer |ref={{sfnref|Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method|2010}}|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-9425-4}} * {{Cite book |last=Vilanilam |first=John V. |edition=illustrated |year=2005 |title=Mass communication in India: a sociological perspective |isbn=978-0-7619-3372-4 |publisher=SAGE}} * {{Cite book |last1=Wasko |first1=Janet |title=How Hollywood works |year=2003 |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-6814-6}} * {{Cite book |title=WMO bulletin |publisher=[[World Meteorological Organization]] |year=2000 |volume=49 |ref=wmo}} * {{Cite book |title=An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change |last=Yimene |first=Ababu Minda |publisher=Cuvillier Verlag |year=2004 |isbn=978-3-86537-206-2 |ref=yakg}} * {{Cite book |last1=Yule |first1=Henry |last2=Burnell |first2=A. C. |year=1996|orig-year=1939 |title=A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |publisher=Routledge |edition=2}} * {{Cite book |last1=Zakakria |first1=Rafiq |last2=Indian National Congress |title=100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 |publisher=Reception Committee, Congress Centenary Session |year=1985 |ref=cng |author-link2=Indian National Congress}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{official website}} * {{GovPubs|Mumbai}} * {{Britannica|72526}} * {{OSM relation|7888990}} * [https://mumbaicity.gov.in/about-district/ ممبئي شهر، مهاراشٽر حڪومت] {{Geographic location |Centre = ممبئي |North = [[گجرات]]<br />[[مڌيا پرديش]] |East = [[تلنگانا]]<br />[[ڇتيس ڳڙهه]] |South = [[ڪرناٽڪ]]<br />[[گوا]] |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' }} {{Navboxes |title = ممبئي سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Mumbai topics}} {{Tourist attractions in Mumbai}} {{Maharashtra}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus agglomerations in India}} {{Mumbai metropolitan area}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Subject bar |book=Mumbai |portal1=Geography |portal2=Cities |portal3=India |commons=yes |commons-search=Category:Mumbai |n=yes |n-search=Category:Mumbai |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1156}} {{Authority control}} [[زمرو:ممبئي| ]] [[زمرو:ممبئي شهر ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:مهاراشٽر جا شهر]] <!--رياستي گاديءَ وارو شهر--> [[زمرو:ڀارت جا گاديءَ وارا شهر]]<!--مهاراشٽر رياست جي هاڻوڪي گادي--> [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جا آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:عربي سمنڊ جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:1507ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1507ع جون قيامون]] [[زمرو:ميگا شهر]] {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 9l5afazihy1q5k5ncam4sc2fzj88hu0 0 4718 410470 408987 2026-09-08T06:55:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410470 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = شهيد بينظيرآباد ضلعو | official_name = ضلعه شہید بينظير آباد | native_name = Shaheed Benazirabad District | native_name_lang = sd | other_name = نوابشاهه ضلعو | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = People's Medical College.jpg | image_alt = پيپلز ڪاليج آف ميڊيڪل سائنسز | image_caption = پيپلز ڪاليج آف ميڊيڪل سائنسز | image_map = Shaheed Benazirabad District Map.png | map_caption = شهيد بينظيرآباد ضلعي جا چار تعلقا: [[قاضي احمد تعلقو|قاضي احمد]]، [[دؤڙ تعلقو|دؤڙ]]، [[نوابشاهه تعلقو|نوابشاهه]] ۽ [[سڪرنڊ تعلقو|سڪرنڊ]] | pushpin_map = Pakistan#Sindh | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ هنڌ | coordinates = {{coord|26|24|N|68|20|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | established_title = ضلعي طور قيام | established_date = 1 نومبر 1912ع | seat_type = ضلعي صدر مقام | seat = [[نوابشاهه]] | parts_type = [[تعلقو|تعلقا]] | parts_style = coll,para | parts = 4 | p1 = '''[[دؤڙ تعلقو]]'''<br />'''[[قاضي احمد تعلقو]]'''<br />'''[[نوابشاهه تعلقو]]'''<br />'''[[سڪرنڊ تعلقو]]''' | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | area_total_km2 = 4502 | elevation_m = 31 | population_total = 1845102 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS-2023-SBA">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_1.pdf |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 598120 | population_rural = 1246982 | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_title1 = خواندگيءَ جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''ڪل:''' 50.86% |'''مرد:''' 61.07% |'''عورتون:''' 40.29% }} | demographics2_footnotes = <ref name="PBS-2023-Literacy">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +05:00 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 244 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 67450 | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] }} '''شهيد بينظيرآباد ضلعو''' ({{lang-en|Shaheed Benazirabad District}}؛ اڳوڻو '''نوابشاهه ضلعو''') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي وچئين حصي ۾ واقع [[سنڌ جا ضلعا|هڪ ضلعو]] آهي. ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[نوابشاهه]] شهر آهي ۽ اهو [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] جو مرڪزي ضلعو پڻ آهي. ضلعي جي ايراضي 4,502 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] مطابق ان جي آبادي 1,845,102 هئي، جنهن مان 598,120 شهري ۽ 1,246,982 ٻهراڙيءَ جي آبادي هئي.<ref name="PBS-2023-SBA" /> ضلعي جو موجوده نالو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هي ضلعو تاريخي طور '''نوابشاهه ضلعو''' سڏبو هو. بينظير ڀٽو جي ڊسمبر 2007ع ۾ قتل کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ جي مقامي ميمبرن ضلعي جو نالو سندس ياد ۾ تبديل ڪرڻ جي گهر ڪئي. سنڌ حڪومت جي بورڊ آف روينيو 15 سيپٽمبر 2008ع تي نوٽيفڪيشن جاري ڪري نوابشاهه ضلعي جو نالو تبديل ڪيو.<ref name="Nawabshah-Renamed">{{cite news |title=Nawabshah renamed after Benazir Bhutto |url=https://www.dawn.com/news/321394/nawabshah-renamed-after-benazir-bhutto |work=Dawn |date=17 September 2008 |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> ضلعي جو نالو تبديل ٿيڻ باوجود ان جي صدر مقام واري شهر جو نالو '''[[نوابشاهه]]''' برقرار رهيو. شهيد بينظيرآباد سنڌ جي تاريخي زرعي علائقن مان هڪ آهي. ضلعو [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ ان جي معيشت جو وڏو حصو آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سان لاڳاپيل آهي. ضلعي جي سرحد اتر ۾ [[نوشهروفيروز ضلعو]] ۽ [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، ڏکڻ ۾ [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] ۽ اولهه ۾ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] سان ملي ٿي.<ref name="PDMA-SBA">{{cite web |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/NSO_FR_Part_B.pdf |title=Organizational Capacity Assessment and Development of Capacity Enhancement Plan – PDMA and DDMAs Sindh |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> == نالو == ضلعي جو اصل نالو '''نوابشاهه''' هو، جيڪو ضلعي جي صدر مقام [[نوابشاهه]] جي نالي تان پيو. نوابشاهه شهر جو نالو مقامي زميندار '''سيد نواب شاهه''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي خاندان برطانوي دور ۾ شهر ۽ سرڪاري عمارتن لاءِ زمين ڏني هئي. 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ضلعو ڪيترن ڏهاڪن تائين نوابشاهه جي نالي سان قائم رهيو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ سندس ياد ۾ ضلعي جو نالو تبديل ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي وئي. اپريل 2008ع ۾ ان سلسلي ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ قرارداد منظور ٿيڻ کان پوءِ بورڊ آف روينيو سنڌ 15 سيپٽمبر 2008ع تي نوٽيفڪيشن جاري ڪيو ۽ نوابشاهه ضلعي جو نالو '''شهيد بينظيرآباد''' رکيو ويو.<ref name="Nawabshah-Renamed" /> نالي جي تبديليءَ باوجود '''نوابشاهه''' شهر جو تاريخي نالو تبديل نہ ڪيو ويو ۽ اهو اڄ بہ شهيد بينظيرآباد ضلعي ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] جو انتظامي صدر مقام آهي. == جاگرافي == [[File:Pakistan - Sindh - Shaheed Benazirabad.svg|thumb|سنڌ جي نقشي ۾ [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]]] شهيد بينظيرآباد ضلعو [[سنڌ]] جي وچئين حصي ۾، [[سنڌو درياهه]] جي اوڀر يا کاٻي ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ضلعي جو گهڻو حصو [[سنڌو ماٿري]] جي وسيع، سنئين ۽ زرخيز ميدانن تي مشتمل آهي. ضلعي جي جاگرافيائي پکيڙ تقريباً 25°59′ کان 26°38′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°52′ کان 68°27′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تائين آهي.<ref name="PDMA-SBA">{{cite web |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shaheed%20Benazirabad.pdf |title=District Disaster Management Plan: Shaheed Benazirabad |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> ضلعي جي زمين گهڻي ڀاڱي سنڌو درياهه جي وهڪري سان مختلف دورن ۾ آيل [[گاد]] مان ٺهيل [[ٻوڏ وارو ميدان|ٻوڏاڻن ميدانن]] جو حصو آهي. زمين جي سنئين بناوٽ ۽ واهن جي وسيع نظام سبب علائقي جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ آيل آهي. شهيد بينظيرآباد جي ڳوٺاڻي جاگرافيءَ ۾ آبپاشيءَ وارا فصل، باغ، واهه، ننڍيون شاخون ۽ ڳوٺ نمايان خصوصيتون آهن.<ref name="PDMA-SBA" /> === حدون === [[File:Sindh Dist NawabShah.svg|thumb|سنڌ جي نقشي ۾ نوابشاهه (هاڻوڪو شهيد بينظيرآباد) ضلعو.]] شهيد بينظيرآباد ضلعي جون حدون سنڌ جي ڪيترن ضلعن سان ملن ٿيون. ان جي اتر ۽ اتر-اوڀر طرف [[نوشهروفيروز ضلعو]]، اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف [[سانگهڙ ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[مٽياري ضلعو]] ۽ اولهه طرف [[ڄامشورو ضلعو]] واقع آهن. ضلعي جي اولهندي پاسي سنڌو درياهه وارو علائقو ان کي سنڌ جي ساڄي ڪناري وارن علائقن کان الڳ ڪري ٿو.<ref name="PDMA-SBA" /> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0288d1;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#e8f5e9,#fff8e1); color:#01579b; padding:7px;" | '''شهيد بينظيرآباد ضلعي جون جاگرافيائي حدون''' |- style="background:#0277bd; color:white;" ! طرف ! پاڙيسري علائقو |- style="background:#e1f5fe;" | '''اتر ۽ اتر-اوڀر''' | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- style="background:#e8f5e9;" | '''اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر''' | [[سانگهڙ ضلعو]] |- style="background:#fff8e1;" | '''ڏکڻ''' | [[مٽياري ضلعو]] |- style="background:#e1f5fe;" | '''اولهه''' | [[سنڌو درياهه]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو]] |} === زميني بناوٽ === [[File:Pakistan - Sindh - Nawabshah district.svg|thumb|سنڌ جي نقشي ۾ موجوده [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]، جيڪو اڳ نوابشاهه ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.]] ضلعي جي زميني بناوٽ سنڌو ماٿريءَ جي وچولي حصي سان مشابهت رکي ٿي ۽ هتي وڏا جبل يا جابلو سلسلا موجود ناهن. زمين عام طور گهٽ اوچائيءَ واري ۽ سنئين آهي. [[نوابشاهه]] شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي. سنئين زمين آبپاشي ۽ زراعت لاءِ سازگار آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي ٻوڏ دوران پاڻي بيهڻ ۽ زمين ٻڏڻ جو خطرو بہ وڌائي ٿي.<ref name="PDMA-SBA" /> سنڌو درياهه سان ويجهڙائيءَ سبب ضلعي جا ڪجهه اولهندي علائقا درياهي ٻوڏ جي خطري هيٺ اچن ٿا. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي شهيد بينظيرآباد کي درياهي ٻوڏ کان متاثر ٿي سگهندڙ ضلعن ۾ شمار ڪري ٿي؛ ضلعي ۾ 1973ع، 1976ع، 1992ع، 2010ع ۽ 2022ع دوران درياهي يا مون سون ٻوڏن جا اثر رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="PDMA-DisasterProfile">{{cite web |url=https://pdma.gos.pk/provincial-disaster-profile/ |title=Provincial Disaster Profile |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ پاڻي جا وسيلا === [[File:Nawabshah.Jpg|thumb|[[نوابشاهه]] ڀرسان آبپاشيءَ جو ڍانچو. واهن جو نظام شهيد بينظيرآباد جي زرعي معيشت ۽ جاگرافيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.]] شهيد بينظيرآباد جي زرعي جاگرافيءَ جي بناوٽ ۾ [[سنڌو درياهه]] مان نڪرندڙ آبپاشي نظام اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ضلعي ۾ پوکي گهڻي ڀاڱي قدرتي برسات بدران '''واهن جي آبپاشي''' تي دارومدار رکي ٿي. صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي مطابق علائقي جي زراعت بنيادي طور واهن جي پاڻيءَ سان ڪئي وڃي ٿي.<ref name="PDMA-SBA" /> سنڌ جي وسيع آبپاشي نظام سان ڳنڍيل مکيه واهن، شاخن، ڊسٽريبيوٽرين ۽ ننڍن واهن ذريعي پاڻي زرعي زمين تائين پهچايو وڃي ٿو. سنڌ جي آبپاشي کاتي جي رڪارڊ ۾ نوابشاهه واري علائقي لاءِ '''نصرت ڊويزن''' ۽ ٻين آبپاشي انتظامي يونٽن هيٺ مختلف واهن ۽ شاخن جو نظام درج ٿيل آهي.<ref name="Sindh-Irrigation-Nawabshah">{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries and Minors in Sindh Project |website=Sindh Irrigation Department |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ بہ ضلعي ۾ ڊرينيج نيٽ ورڪ موجود آهي. [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)]] منصوبي جي شروعات 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري وارن علائقن ۾ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي [[لوڻياٺ]] جي مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ ڪئي وئي. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب منصوبي جو پهريون مرحلو شهيد بينظيرآباد، ميرپورخاص، سانگهڙ ۽ بدين ضلعن جي لڳ ڀڳ 1.27 ملين ايڪڙ زمين ۾ پاڻي بيهڻ ۽ لوڻياٺ جي مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ جوڙيو ويو هو.<ref name="Sindh-Irrigation-LBOD">{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/DevII |title=Development Region II – LBOD Project |website=Sindh Irrigation Department |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> === آبهوا === شهيد بينظيرآباد جي آبهوا کي '''گرم ۽ نيم خشڪ''' (hot and semi-arid) درجي ۾ رکيو وڃي ٿو. سالياني برسات گهٽ ۽ غير يقيني هوندي آهي، جڏهن تہ اونهارو ڊگهو ۽ انتهائي گرم هوندو آهي. پي ڊي ايم اي جي ضلعي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ منصوبي مطابق ضلعي ۾ سراسري سالياني برسات تقريباً '''110.86 ملي ميٽر''' آهي.<ref name="PDMA-SBA" /> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffcc80,#fff8e1,#b3e5fc); color:#bf360c; padding:7px;" | '''شهيد بينظيرآباد جي آبهوا جون عام خاصيتون''' |- style="background:#e65100; color:white;" ! عنصر ! خاصيت |- style="background:#fff3e0;" | '''آبهوا جو قسم''' | گرم ۽ نيم خشڪ<ref name="PDMA-SBA" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''اونهارو''' | انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ |- style="background:#e3f2fd;" | '''سيارو''' | نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ |- style="background:#fff3e0;" | '''سراسري سالياني برسات''' | لڳ ڀڳ 110.86 ملي ميٽر<ref name="PDMA-SBA" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''مکيه برساتي عرصو''' | اونهاري جي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] واري موسم |} [[نوابشاهه]] پاڪستان جي انتهائي گرم هنڌن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جي موسمي تحقيق موجب نوابشاهه ۽ سنڌ جي ٻين اندروني علائقن ۾ مئي کان آگسٽ تائين گرمي ۽ [[گرميءَ جو اشاريه|هيٽ انڊيڪس]] تمام بلند سطح تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name="PMD-HeatIndex">{{cite journal |title=The Apparent Temperature Analysis of Pakistan Using Bio-Meteorological Indices |journal=Pakistan Journal of Meteorology |volume=4 |issue=8 |date=January 2008 |publisher=Pakistan Meteorological Department |url=https://www.pmd.gov.pk/rnd/rnd_files/vol4_issue8/2.The%20Apparent%20Temperature%20Analysis%20of%20Pakistan%20using%20Bio.pdf |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> '''30 اپريل 2018ع''' تي نوابشاهه جي موسمي اسٽيشن تي وڌ ۾ وڌ گرمي پد '''50.2 °C''' رڪارڊ ڪيو ويو. پاڪستان موسميات کاتي جي موسمي تبديليءَ بابت رپورٽ ۾ بہ اها ماپ درج ٿيل آهي. ان وقت عالمي موسمي رڪارڊن جي جائزي ۾ ان کي اپريل مهيني دوران دنيا ۾ معتبر طريقي سان رڪارڊ ٿيل انتهائي بلند گرمي پدن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref name="PMD-ClimateExtremes">{{cite web |url=https://www.pmd.gov.pk/reports/Extrme_Events_Scenario_Under_2C_Pakistan.pdf |title=Climate Change Extremes and Rainfall Variability over Pakistan |publisher=Pakistan Meteorological Department |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> === ٻوڏ، ڏڪار ۽ موسمي خطرا === سنئين زمين، سنڌو درياهه سان ويجهڙائي ۽ محدود قدرتي نيڪال سبب شهيد بينظيرآباد ۾ درياهي ٻوڏ ۽ شديد چوماسي برساتون اهم قدرتي خطرا آهن. پي ڊي ايم اي ضلعي ۾ '''درياهي ٻوڏ''' جي خطري کي وچولي ۽ '''ڏڪار''' جي خطري کي وڌيڪ اهم خطرن مان شمار ڪري ٿي.<ref name="PDMA-DisasterProfile" /> 2022ع جي غيرمعمولي چوماسي برساتن دوران ضلعو وڏي پيماني تي پاڻي هيٺ آيو. پي ڊي ايم اي جي 28 آگسٽ 2022ع واري سيٽلائيٽ ۽ GIS جائزي مطابق ضلعي ۾ جولاءِ ۽ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ '''1,012 ملي ميٽر''' برسات رڪارڊ ڪئي وئي ۽ لڳ ڀڳ '''897.94 چورس ڪلوميٽر''' ايراضي پاڻي هيٺ آئي. ساڳئي جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''765,168 ايڪڙ''' زرعي زمين مان '''150,416 ايڪڙ''' کان وڌيڪ پوکيل زمين ٻڏل ڄاڻائي وئي.<ref name="PDMA-2022-Inundation">{{cite web |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Shaheed%20Benazirabad_28-08-2022.pdf |title=Flood Inundation Map – District Shaheed Benazirabad |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=28 August 2022 |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#e8f5e9,#fff9c4); color:#01579b; padding:7px;" | '''2022ع جي ٻوڏ دوران شهيد بينظيرآباد جي صورتحال''' |- style="background:#0277bd; color:white;" ! انگ ! پي ڊي ايم اي جو اندازو |- style="background:#e1f5fe;" | '''جولاءِ–آگسٽ برسات''' | 1,012 ملي ميٽر |- style="background:#e8f5e9;" | '''پاڻي هيٺ آيل ايراضي''' | 897.94 چورس ڪلوميٽر |- style="background:#fff8e1;" | '''زرعي زمين''' | 765,168.18 ايڪڙ |- style="background:#e1f5fe;" | '''پاڻي هيٺ آيل زرعي زمين''' | 150,416.08 ايڪڙ |- style="background:#e8f5e9;" | '''متاثر يونين ڪائونسلون''' | 42 مان 41<ref name="PDMA-2022-Inundation" /> |} عام حالتن ۾ گهٽ برسات سبب زراعت جو دارومدار واهن تي آهي، پر غيرمعمولي چوماسي برسات دوران ساڳي سنئين زمين تي پاڻي بيهڻ جو مسئلو پيدا ٿي سگهي ٿو. ٻئي طرف برسات جي ڊگهي کوٽ، آبپاشيءَ جي پاڻيءَ ۾ گهٽتائي ۽ وڌندڙ گرمي ضلعي کي ڏڪار ۽ زرعي پيداوار ۾ گهٽتائيءَ جي خطري سان پڻ منهن ڏياري سگهن ٿا. پي ڊي ايم اي مستقبل ۾ موسمي تبديليءَ جي اثرن کي نظر ۾ رکندي ڏڪار برداشت ڪندڙ فصلن ۽ وڌيڪ ڪارائتن آبپاشي طريقن جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="PDMA-SBA" /> == انتظامي ورهاست == [[File:Shaheed Benazirabad District.jpg|thumb|شهيد بينظيرآباد ضلعي جي تعلقائي ورهاست]] شهيد بينظيرآباد ضلعو انتظامي طور چار تعلقن ۾ ورهايل آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ بہ [[دؤڙ تعلقو|دؤڙ]]، [[قاضي احمد تعلقو|قاضي احمد]]، [[نوابشاهه تعلقو|نوابشاهه]] ۽ [[سڪرنڊ تعلقو|سڪرنڊ]] ضلعي جا چار تعلقا ڄاڻايل آهن.<ref name="Sindh-Tehsils-SBA">{{cite web |url=https://steda.gos.pk/downloads/SEMIS_Codes_of_All_offices.pdf |title=SEMIS Codes of All Offices |publisher=Government of Sindh |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#fff8e1,#c8e6c9); color:#004d40; padding:7px;" | '''شهيد بينظيرآباد ضلعي جا تعلقا''' |- style="background:#00695c; color:white;" ! # ! تعلقو ! اهم شهر |- style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[دؤڙ تعلقو]] | [[دؤڙ]] |- style="background:#fff8e1;" | 2 | [[قاضي احمد تعلقو]] | [[قاضي احمد]] |- style="background:#e0f2f1;" | 3 | [[نوابشاهه تعلقو]] | [[نوابشاهه]] |- style="background:#fff8e1;" | 4 | [[سڪرنڊ تعلقو]] | [[سڪرنڊ]] |} == آبادي == [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] مطابق شهيد بينظيرآباد ضلعي جي ڪل آبادي '''1,845,102''' هئي. انهن مان '''1,246,982''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''598,120''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي شهري آبادي مجموعي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''32.42 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ آباديءَ جي گهاٽائي تقريباً '''409.84 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS-2023-SBA" /> {| class="wikitable" style="width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#e8f5e9,#fff8e1); color:#0d47a1; padding:7px;" | '''2023ع ۾ آباديءَ جي ورهاست''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! زمرو ! آبادي ! ڪل آباديءَ ۾ حصو |- style="background:#e3f2fd;" | '''ڪل''' | 1,845,102 | 100% |- style="background:#e8f5e9;" | '''ٻهراڙي''' | 1,246,982 | 67.58% |- style="background:#fff8e1;" | '''شهري''' | 598,120 | 32.42% |} 2023ع جي آدمشماري مطابق ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''50.86 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح '''61.07 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.29 سيڪڙو''' رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS-2023-Literacy" /> == تاريخي انتظامي پسمنظر == شهيد بينظيرآباد موجوده حدن ۾ 1912ع کان قائم نہ رهيو آهي، پر ان جون حدون ويهين صديءَ دوران ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. 1912ع ۾ قائم ٿيل تاريخي نوابشاهه ضلعو موجوده ضلعي کان گهڻو وسيع هو ۽ ان ۾ موجوده [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] ۽ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ضلعن جا ڪيترائي علائقا بہ شامل هئا. 1953ع ۾ [[شهدادپور تعلقو|شهدادپور]] ۽ [[سنجهورو تعلقو|سنجهورو]] نوابشاهه ضلعي کان ڌار ڪري سانگهڙ ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ [[نوشهروفيروز تعلقو|نوشهروفيروز]]، [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو]] ۽ [[مورو تعلقو|موري]] جي هڪ حصي کي ڌار ڪري [[نوشهروفيروز ضلعو]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ دولتپور تعلقو قائم ٿيو، جنهن کي بعد ۾ [[قاضي احمد تعلقو]] سڏيو ويو، جڏهن تہ 2005ع ۾ نوابشاهه تعلقي مان [[دؤڙ تعلقو]] ڌار قائم ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح موجوده شهيد بينظيرآباد ضلعو چار تعلقن—دؤڙ، قاضي احمد، نوابشاهه ۽ سڪرنڊ—تي مشتمل آهي. <!-- Wikimedia Commons تي تصديق ٿيل ۽ مضمون لاءِ لاڳاپيل نقشا: * File:Pakistan - Sindh - Shaheed Benazirabad.svg — سنڌ ۾ ضلعي جو هنڌ * File:Shaheed Benazirabad District Map.png — ضلعي جا چار تعلقا * File:Sindh Dist NawabShah.svg — اڳوڻي نوابشاهه ضلعي جو سنڌ ۾ هنڌ نوٽ: * "دڙو تعلقو" بدران صحيح نالو "دؤڙ تعلقو" (Daur Taluka) رکيو ويو آهي؛ سنڌ حڪومت جي موجوده رڪارڊ ۾ Daur درج آهي. * 2023ع جي آبادي، شهري/ٻهراڙي آبادي، ايراضي ۽ گهاٽائي Pakistan Bureau of Statistics جي Census 2023 Table 1 سان سڌي طرح ملائي وئي آهي. * Infobox مان موجوده ڊپٽي ڪمشنر جو نالو هٽايو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ هي عهدو تبديل ٿيندڙ آهي ۽ ڏنل "زاهد حسين رند" لاءِ موجوده 2026ع جو معتبر سرڪاري ماخذ شامل نہ هو. * NA-207 ۽ NA-208 کي infobox مان هٽايو ويو آهي؛ چونڊ تڪن کي الڳ "سياست/چونڊ تڪ" حصي ۾ موجوده ECP حدبنديءَ جي ماخذ سان شامل ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. * "founder = برطانوي حڪومت" هٽايو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ ضلعي جي انتظامي قيام کي ڪنهن شخص يا اداري کي "باني" طور منسوب ڪرڻ انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان ضروري ناهي. --> ```0 == نالي جي تبديلي == سيپٽمبر 2008ع ۾ [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي نوابشاهه سان تعلق رکندڙ ميمبرن جي مهم کان پوءِ ضلعي جو نالو تبديل ڪري اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي اعزاز ۾ '''شهيد بينظيرآباد ضلعو''' رکيو ويو. بينظير ڀٽو کي ڊسمبر 2007ع ۾ [[بينظير ڀٽو جو قتل|قتل]] ڪيو ويو هو.<ref name=":0" /> ضلعي جي نالي جي تبديلي تي سيد نوابشاهه جي خاندان ۽ ٻين حلقن پاران تنقيد ڪئي وئي. سندن خيال هو ته، جيتوڻيڪ بينظير ڀٽو جي وفات تي کين ڏک هو، پر نوابشاهه هڪ تاريخي نالو هو، تنهن ڪري ضلعي جو اصل نالو برقرار رکڻ گهرجي ها.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/321526/nawabshah-renamed-after-benazir-bhutto|title=Nawabshah renamed after Benazir Bhutto|date=17 September 2008|access-date=2016-12-26}}</ref> == تاريخ == [[File:Sindh Dist NawabShah.svg|thumb|سنڌ جي نقشي ۾ اڳوڻي نوابشاهه ضلعي جو هنڌ]] هاڻوڪو '''[[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]''' تاريخي طور '''نوابشاهه ضلعو''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. برطانوي راڄ دوران هن علائقي جي انتظامي جوڙجڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ نئين سر ترتيب ڏني وئي. نوابشاهه تعلقو، جنهن کي شروعاتي دور ۾ '''نصرت تعلقو''' سڏيو ويندو هو، 1903ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ شروعات ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو حصو هو.<ref name="SBA-DistrictCourts-History">{{cite web |url=https://districtcourtssba.gos.pk/ |title=District Shaheed Benazir Abad |website=District Courts Shaheed Benazirabad |publisher=District & Sessions Court Shaheed Benazirabad |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> 1909ع ۾ مقامي زميندار '''سيد نواب علي شاهه''' برطانوي حڪومت کي ريلوي اسٽيشن ۽ نئين شهر لاءِ 200 ايڪڙ، جڏهن تہ ضلعي ۽ تعلقي جي سرڪاري آفيسن لاءِ وڌيڪ 60 ايڪڙ زمين عطيو ڪئي. سرڪاري ذريعن موجب انهيءَ نسبت سان نصرت واري آباديءَ کي اڳتي هلي '''نوابشاهه''' جي نالي سان سڃاتو ويو.<ref name="SBA-DistrictCourts-History" /> === نوابشاهه ضلعي جو قيام === '''1 نومبر 1912ع''' تي نوابشاهه کي [[سنڌ]] ڊويزن جي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="SBA-DistrictCourts-History" /> ضلعي جي شروعاتي تاريخ ۽ انتظامي جوڙجڪ بابت اهم سرڪاري ماخذ ''Gazetteer of the Province of Sind, Volume V: Nawabshah District'' آهي، جنهن ۾ ضلعي جي آبادي، انتظام، زراعت، زمين، آبپاشي ۽ تعلقن بابت تفصيلي تاريخي انگ اکر ڏنل آهن.<ref name="Nawabshah-Gazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume V: Nawabshah District |publisher=Government of Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/158.pdf |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> قيام وقت نوابشاهه ضلعو موجوده شهيد بينظيرآباد ضلعي جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع هو. ان ۾ هيٺيان ست تعلقا شامل هئا:<ref name="Nawabshah-Gazetteer" /> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #8d6e63;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#fff8e1,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:7px;" | '''1912ع ۾ نوابشاهه ضلعي جا تعلقا''' |- style="background:#795548; color:white;" ! # ! تعلقو ! هاڻوڪي انتظامي حيثيت |- style="background:#efebe9;" | 1 | [[ڪنڊيارو تعلقو]] | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- style="background:#fff8e1;" | 2 | [[نوشهروفيروز تعلقو]] | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- style="background:#efebe9;" | 3 | [[مورو تعلقو]] | گهڻو حصو [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] ۾ |- style="background:#fff8e1;" | 4 | [[سڪرنڊ تعلقو]] | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] |- style="background:#efebe9;" | 5 | [[نوابشاهه تعلقو]] | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] |- style="background:#fff8e1;" | 6 | [[سنجهورو تعلقو]] | [[سانگهڙ ضلعو]] |- style="background:#efebe9;" | 7 | [[شهدادپور تعلقو]] | [[سانگهڙ ضلعو]] |} ان وقت ضلعي کي ٻن '''سب ڊويزنن''' ۾ ورهايو ويو هو. '''نوابشاهه سب ڊويزن''' ۾ [[نوابشاهه تعلقو|نوابشاهه]]، [[سنجهورو تعلقو|سنجهورو]] ۽ [[شهدادپور تعلقو|شهدادپور]] تعلقا شامل هئا، جڏهن تہ '''نوشهروفيروز سب ڊويزن''' ۾ [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو]]، [[نوشهروفيروز تعلقو|نوشهروفيروز]]، [[مورو تعلقو|مورو]] ۽ [[سڪرنڊ تعلقو|سڪرنڊ]] شامل هئا. === 1953ع جي انتظامي تبديلي === 1953ع ۾ سنڌ جي ضلعائي حدن ۾ تبديليءَ دوران [[شهدادپور تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو]] نوابشاهه ضلعي کان ڌار ڪري نئين انتظامي جوڙجڪ هيٺ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ نوابشاهه سب ڊويزن وٽ رڳو نوابشاهه تعلقو بچيو، تنهن ڪري [[سڪرنڊ تعلقو]] نوشهروفيروز سب ڊويزن مان منتقل ڪري نوابشاهه سب ڊويزن ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح 1912ع ۾ قائم ٿيل نوابشاهه ضلعي جون حدون پهريون ڀيرو وڏي پيماني تي گهٽجي ويون ۽ ان جي ڏاکڻي حصي جا شهدادپور ۽ سنجهورو علائقا مستقل طور سانگهڙ ضلعي جو حصو بڻجي ويا. === نوشهروفيروز ضلعي جو قيام === 1989ع ۾ نوابشاهه ضلعي جي حدن ۾ ٻي وڏي تبديلي آئي، جڏهن ان جي اترين حصي مان الڳ '''[[نوشهروفيروز ضلعو]]''' قائم ڪيو ويو. [[نوشهروفيروز تعلقو]]، [[ڪنڊيارو تعلقو]] ۽ [[مورو تعلقو|موري تعلقي]] جو وڏو حصو نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.{{sfn|PCO|2000|p=10}} ان انتظامي ورهاست سان گڏ '''[[دولتپور تعلقو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن لاءِ مورو تعلقي جي ڏاکڻي حصي ۽ [[سڪرنڊ تعلقو|سڪرنڊ تعلقي]] جي ڪجهه علائقن کي گڏ ڪيو ويو. ان کان پوءِ نوابشاهه ضلعي ۾ ٽي تعلقا رهيا: {| class="wikitable" style="width:65%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#e8f5e9); color:#01579b; padding:7px;" | '''1989ع کان پوءِ نوابشاهه ضلعي جا تعلقا''' |- style="background:#0277bd; color:white;" ! # ! تعلقو |- style="background:#e1f5fe;" | 1 | [[نوابشاهه تعلقو]] |- style="background:#e8f5e9;" | 2 | [[سڪرنڊ تعلقو]] |- style="background:#e1f5fe;" | 3 | [[دولتپور تعلقو]] |} 1989ع واري ورهاست سنڌ جي وچولي حصي جي انتظامي نقشي ۾ هڪ اهم تبديلي هئي؛ تاريخي نوابشاهه ضلعي جا علائقا هاڻي بنيادي طور ٽن موجوده ضلعن—[[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] ۽ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]—۾ ورهايل آهن. === دؤڙ ۽ قاضي احمد تعلقا === 2005ع ۾ مقامي حڪومت جي انتظامي جوڙجڪ دوران [[نوابشاهه تعلقو|نوابشاهه تعلقي]] جي هڪ حصي مان '''[[دؤڙ تعلقو]]''' قائم ڪيو ويو. ساڳئي عرصي ۾ '''دولتپور تعلقي''' جي انتظامي نالي کي تبديل ڪري '''[[قاضي احمد تعلقو]]''' رکيو ويو. ان کان پوءِ ضلعي جي موجوده بنيادي تعلقائي جوڙجڪ چار تعلقن تي مشتمل ٿي: # [[دؤڙ تعلقو]] # [[قاضي احمد تعلقو]] # [[نوابشاهه تعلقو]] # [[سڪرنڊ تعلقو]] سنڌ حڪومت جي سرڪاري دستاويزن ۾ بہ شهيد بينظيرآباد ضلعي جا اهي ئي چار تعلقا درج آهن.<ref name="PDMA-SBA">{{cite web |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Shaheed%20Benazirabad.pdf |title=District Disaster Management Plan: Shaheed Benazirabad |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> سنڌ جي تعليم کاتي جي ضلعي پروفائيل ۾ بہ '''دؤڙ، قاضي احمد، نوابشاهه ۽ سڪرنڊ''' کي ضلعي جا چار تعلقا/سب ڊويزنون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SBA-EducationProfile">{{cite web |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2016-17/Shaheed%20Benazirabad%20Profile.pdf |title=District Shaheed Benazirabad Profile |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> === نوابشاهه کان شهيد بينظيرآباد === [[File:Nawabshah.png|thumb|سنڌ جي نقشي ۾ نوابشاهه/شهيد بينظيرآباد جو هنڌ]] [[بينظير ڀٽو]] جي 27 ڊسمبر 2007ع تي قتل کان پوءِ سنڌ حڪومت نوابشاهه ضلعي جو نالو سندس ياد ۾ تبديل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''سيپٽمبر 2008ع''' ۾ نوابشاهه ضلعي جو سرڪاري نالو '''شهيد بينظيرآباد ضلعو''' رکيو ويو.<ref name="SBA-DistrictCourts-History" /> نالي جي تبديليءَ کان پوءِ بہ ضلعي جو انتظامي مرڪز [[نوابشاهه]] شهر ئي رهيو. سرڪاري ادارن ۾ ضلعي لاءِ '''شهيد بينظيرآباد''' جو نالو استعمال ٿئي ٿو، جڏهن تہ ضلعي صدر مقام واري شهر جو نالو نوابشاهه برقرار آهي.<ref name="PDMA-SBA" /> === انتظامي ارتقا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #00695c;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#fff8e1,#ffccbc); color:#004d40; padding:8px;" | '''شهيد بينظيرآباد/نوابشاهه ضلعي جي انتظامي ارتقا''' |- style="background:#00695c; color:white;" ! سال ! انتظامي تبديلي ! نتيجو |- style="background:#e0f2f1;" | '''1903ع''' | نصرت/نوابشاهه تعلقو قائم ٿيو | [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو حصو<ref name="SBA-DistrictCourts-History" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''1912ع''' | نوابشاهه الڳ ضلعو قائم | ست تعلقا؛ ٻہ سب ڊويزنون<ref name="Nawabshah-Gazetteer" /> |- style="background:#e8f5e9;" | '''1953ع''' | شهدادپور ۽ سنجهورو ڌار | ٻئي [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ شامل |- style="background:#fff3e0;" | '''1989ع''' | نوشهروفيروز ضلعو الڳ قائم | ڪنڊيارو، نوشهروفيروز ۽ موري جو وڏو حصو ڌار؛ دولتپور تعلقو قائم{{sfn|PCO|2000|p=10}} |- style="background:#e3f2fd;" | '''2005ع''' | دؤڙ تعلقو قائم؛ دولتپور جو نالو قاضي احمد | ضلعي ۾ چار تعلقا |- style="background:#f3e5f5;" | '''2008ع''' | نوابشاهه ضلعي جو نالو تبديل | '''شهيد بينظيرآباد ضلعو'''<ref name="SBA-DistrictCourts-History" /> |} === 2014ع جو زلزلو === 9 مئي 2014ع جي صبح جو نوابشاهه ۽ شهيد بينظيرآباد ضلعي جي ٻين علائقن ۾ زلزلي جا جهٽڪا محسوس ڪيا ويا. شروعاتي سرڪاري رپورٽن ۾ ان جي شدت 5.0 ڄاڻائي وئي، جڏهن تہ [[گڏيل رياستون جيولوجيڪل سروي|آمريڪي جيولوجيڪل سروي (USGS)]] ان سلسلي جي هڪ اهم جهٽڪي جي شدت 4.3 کان 4.5 جي لڳ ڀڳ رڪارڊ ڪئي.<ref name="Nawabshah-Quake-AP">{{cite news |last=Jawad |first=Adil |title=Magnitude 5 earthquake kills 1 in Pakistan |url=https://globalnews.ca/news/1320617/magnitude-5-earthquake-kills-1-in-pakistan/ |agency=Associated Press |work=Global News |date=9 May 2014 |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref><ref name="Nawabshah-Quake-Dawn">{{cite news |last=Memon |first=Zulfiqar |title=Nawabshah, many other towns hit by quake |url=https://www.dawn.com/news/1105304/nawabshah-many-other-towns-hit-by-quake |work=Dawn |date=10 May 2014 |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> زلزلي جو مرڪز نوابشاهه جي اتر-اوڀر طرف هو ۽ ان کان پوءِ ڪيترائي آفٽر شاڪ پڻ محسوس ڪيا ويا. [[نوابشاهه]]، [[دؤڙ]]، بانڌي، ڄام صاحب، [[سڪرنڊ]]، [[قاضي احمد]] ۽ شاهپور چاڪر سميت ڪيترن هنڌن تي گهرن کي نقصان پهتو. ''Dawn'' جي تفصيلي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 35 گهر متاثر ٿيا ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ شخص فوت ۽ 50 کان وڌيڪ ماڻهو زخمي ٿيا، جڏهن تہ ٻين شروعاتي سرڪاري رپورٽن ۾ زخمين جو انگ 70 تائين ڄاڻايو ويو.<ref name="Nawabshah-Quake-Dawn" /><ref name="Nawabshah-Quake-AP" /> <!-- نوٽ: * اڳوڻي متن ۾ "دڙو تعلقو" لکيل هو؛ سرڪاري سنڌ حڪومت جي دستاويزن مطابق صحيح نالو "دؤڙ تعلقو" (Daur Taluka) آهي. * 2014ع جي زلزلي لاءِ پراڻي متن ۾ رڳو "5.0 شدت، هڪ فوت، 70 زخمي" لکيل هو. مختلف ادارن شدت ۽ جاني نقصان بابت مختلف شروعاتي انگ ڏنا؛ تنهنڪري مٿئين متن ۾ Associated Press، USGS ۽ Dawn جي انگن کي واضح نموني الڳ ڪيو ويو آهي. * Wikimedia Commons مان تصديق ٿيل تاريخي/نقشي جون فائلون: File:Collector's Kacheri, Nawabshah.jpg File:Sindh Dist NawabShah.svg File:Nawabshah.png --> == انتظامي ورھاست == [[File:Shaheed Benazirabad District.jpg|thumb|شهيد بينظيرآباد ضلعي جا تعلقا]] شهيد بينظيرآباد ضلعي (اڳوڻو نوابشاهه ضلعو) جو مجموعي انتظام [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] جي ذميواري هوندي آهي. مئي 2023ع کان ڪنول نظام شيخ ضلعي جي ڊپٽي ڪمشنر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهي آهي، جيڪا شهيد بينظيرآباد ضلعي جي تاريخ ۾ هن عهدي تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت آفيسر آهي. ضلعو انتظامي طور هيٺين چئن [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: * [[سڪرنڊ تعلقو]] * [[نوابشاهه تعلقو]] * [[قاضي احمد تعلقو]] * [[دڙو تعلقو]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''[[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] جا تعلقا''' ! style="background:#D9EAD3;" | # ! style="background:#D9EAD3;" | تعلقو ! style="background:#D9EAD3;" | يونين ڪاؤنسلون ! style="background:#D9EAD3;" | آبادي |- | 1 | style="text-align:right;" | [[نوابشاهه تعلقو]] | 13 | {{formatnum:413913}} |- | 2 | style="text-align:right;" | [[سڪرنڊ تعلقو]] | 11 | {{formatnum:348003}} |- | 3 | style="text-align:right;" | [[دؤڙ تعلقو]] | 15 | {{formatnum:400476}} |- | 4 | style="text-align:right;" | [[قاضي احمد تعلقو]] | 12 | {{formatnum:321134}} |- ! style="background:#CFE2F3;" | ڪل ! style="background:#CFE2F3;" | ! style="background:#CFE2F3;" | 51 ! style="background:#CFE2F3;" | {{formatnum:1389608}} |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''[[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] جون يونين ڪاؤنسلون'''<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/shaheed-benazirabad-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d8%b4%db%81%db%8c%d8%af-%d8%a8%db%8c%d9%86%d8%b8%db%8c%d8%b1%d8%a2%d8%a8%d8%a7%d8%af-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86/ شھيد بينظير آباد ضلعو: يونين ڪاؤنسلن جي فهرست]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}، PoliticPK.</ref> |- ! style="background:#D9EAD3;" | # ! style="background:#D9EAD3;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#D9EAD3;" | # ! style="background:#D9EAD3;" | يونين ڪاؤنسل ! style="background:#D9EAD3;" | # ! style="background:#D9EAD3;" | يونين ڪاؤنسل |- |1||[[گوهرام مري]]||2||[[بهاول شاهه]]||3||[[سکيو ماڻهيجو]] |- |4||[[ڀورا]]||5||[[محراب پور، نوابشاهه|محراب پور]]||6||[[فتح پور، نوابشاهه|فتح پور]] |- |7||[[ماجد ڪيريو]]||8||[[پنهل خان چانڊيو]]||9||[[دليل ڏيرو]] |- |10||[[ماروي، نوابشاهه|ماروي]]||11||[[مير جلباڻي]]||12||[[موريو لاکو]] |- |13||[[حمل فقير]]||14||[[ڪمب ليما]]||15||[[جمال ڪيريو]] |- |16||[[کڏڙ]]||17||[[حسن جمالي]]||18||[[ڪرم جمالي]] |- |19||[[چنيسر]]||20||[[ولي محمد رند]]||21||[[مريد خان زرداري]] |- |22||[[خير شاهه]]||23||[[گهنڊتڙ]]||24||[[ڦليلي، نوابشاهه|ڦليلي]] |- |25||[[نور محمد جا قبا]]||26||[[کار، نوابشاهه|کار]]||27||[[چرڙو]] |- |28||[[هبيري]]||29||[[ٿاٺ]]||30||[[ڏيرڻ]] |- |31||[[مير محمد جوڻو]]||32||[[مرزا باغ]]||33||[[پٽ پيرل]] |- |34||[[قاضي احمد]]||35||[[منهڙو]]||36||[[ساڻ]] |- |37||[[ساوري]]||38||[[ميهراڙو]]||39||[[احمد ٻگيو]] |- |40||[[سعيد ڪنڊو]]||41||[[جمال شاهه]]||42||[[عبدالحسن]] |- |43||[[شير علي شاهه]]||44||[[آميرجي]]||45||[[نٿياڻي]] |- |46||[[رئيس سومر خان جمالي]]||47||[[ڄام ڏاتار]]||48||[[رئيس اسماعيل خان بروهي]] |- |49||[[مرزا فرخ بيگ]]||50||[[گپچاڻي]]||51||[[اٺهٺ موري]] |- |52||[[غلام حيدر شاهه]]||53||[[سٺ ميل]]||54||[[عبدالله خان لنڊ]] |- |55||[[سهيلو]]||56||[[هوت فقير رند]]||57||[[جهورو شر]] |- |58||[[اوڀاري ساوري]]||—||—||—||— |} هيٺ مڪمل فهرست کي گهٽ جاءِ وٺندڙ، رنگين ۽ کولجندڙ/بند ٿيندڙ جديد وڪي ٽيبل ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي: === ديهن جي فهرست === هيٺ [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] جي '''349 ديهن''' جي تعلقن موجب فهرست ڏنل آهي.<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | '''شهيد بينظيرآباد ضلعي جون ديهون''' ! style="background:#D9EAD3; width:5%;" | # ! style="background:#D9EAD3; width:20%;" | تعلقو ! style="background:#D9EAD3; width:10%;" | ديهن جو انگ ! style="background:#D9EAD3; width:65%;" | ديهن جي فهرست |- | 1 | '''[[نوابشاهه تعلقو]]''' | '''51''' | style="text-align:right;" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:right;"> '''فهرست ڏيکاريو''' <div class="mw-collapsible-content"> {{Div col|colwidth=10em}} * [[86-نصرت]] * [[87-نصرت]] * [[87-اي نصرت]] * [[88-نصرت]] * [[89-نصرت]] * [[90-نصرت]] * [[91-نصرت]] * [[102-نصرت]] * [[103-نصرت]] * [[104-نصرت]] * [[6-داد]] * [[8-داد]] * [[13-داد]] * [[14-داد]] * [[15-داد]] * [[16-داد]] * [[17-داد]] * [[18-داد]] * [[19-داد]] * [[20-داد]] * [[21-داد]] * [[22-داد]] * [[23-داد]] * [[24-داد]] * [[25-داد]] * [[26-داد]] * [[27-داد]] * [[28-داد]] * [[29-داد]] * [[30-داد]] * [[31-داد]] * [[32-داد]] * [[33-داد]] * [[34-داد]] * [[35-داد]] * [[36-داد]] * [[37-داد]] * [[38-داد]] * [[39-داد]] * [[40-داد]] * [[41-داد]] * [[42-داد]] * [[43-داد]] * [[44-داد]] * [[46-داد]] * [[47-داد]] * [[48-داد]] * [[49-داد]] * [[50-داد]] * [[کيارون]] * [[لکهمير]] {{Div col end}} </div> </div> |- | 2 | '''[[دؤڙ تعلقو]]''' | '''169''' | style="text-align:right;" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:right;"> '''فهرست ڏيکاريو''' <div class="mw-collapsible-content"> {{Div col|colwidth=10em}} * [[01-داد]] * [[2-داد]] * [[3-داد]] * [[3-اي داد]] * [[4-داد]] * [[4-اي داد]] * [[5-داد]] * [[7-داد]] * [[09-داد]] * [[10-داد]] * [[11-داد]] * [[12-داد]] * [[1-نصرت]] * [[2-نصرت]] * [[3-نصرت]] * [[4-نصرت]] * [[5-نصرت]] * [[6-نصرت]] * [[07-نصرت]] * [[08-نصرت]] * [[09-نصرت]] * [[10-نصرت]] * [[11-نصرت]] * [[12-نصرت]] * [[12-اي نصرت]] * [[13-نصرت]] * [[14-نصرت]] * [[15-نصرت]] * [[16-نصرت]] * [[17-نصرت]] * [[18-نصرت]] * [[19-نصرت]] * [[20-نصرت]] * [[21-نصرت]] * [[22-نصرت]] * [[23-نصرت]] * [[24-نصرت]] * [[25-نصرت]] * [[26-نصرت]] * [[26-اي نصرت]] * [[27-نصرت]] * [[28-نصرت]] * [[29-نصرت]] * [[30-نصرت]] * [[31-نصرت]] * [[32-نصرت]] * [[33-نصرت]] * [[34-نصرت]] * [[35-نصرت]] * [[36-نصرت]] * [[37-نصرت]] * [[38-نصرت]] * [[39-نصرت]] * [[40-نصرت]] * [[41-نصرت]] * [[42-نصرت]] * [[43-نصرت]] * [[44-نصرت]] * [[45-نصرت]] * [[46-نصرت]] * [[47-نصرت]] * [[48-نصرت]] * [[49-نصرت]] * [[50-نصرت]] * [[51-نصرت]] * [[52-نصرت]] * [[53-نصرت]] * [[54-نصرت]] * [[55-نصرت]] * [[56-نصرت]] * [[57-نصرت]] * [[58-نصرت]] * [[59-نصرت]] * [[60-نصرت]] * [[61-نصرت]] * [[62-نصرت]] * [[63-نصرت]] * [[64-نصرت]] * [[65-نصرت]] * [[66-نصرت]] * [[67-نصرت]] * [[68-نصرت]] * [[69-نصرت]] * [[70-نصرت]] * [[71-نصرت]] * [[72-نصرت]] * [[72-اي نصرت]] * [[73-نصرت]] * [[74-نصرت]] * [[75-نصرت]] * [[76-نصرت]] * [[77-نصرت]] * [[78-نصرت]] * [[79-نصرت]] * [[80-نصرت]] * [[81-نصرت]] * [[82-نصرت]] * [[83-نصرت]] * [[84-نصرت]] * [[85-نصرت]] * [[92-نصرت]] * [[93-نصرت]] * [[94-نصرت]] * [[95-نصرت]] * [[96-نصرت]] * [[97-نصرت]] * [[98-نصرت]] * [[99-نصرت]] * [[100-نصرت]] * [[101-نصرت]] * [[105-نصرت]] * [[105-اي نصرت]] * [[106-نصرت]] * [[107-نصرت]] * [[108-نصرت]] * [[109-نصرت]] * [[110-نصرت]] * [[111-نصرت]] * [[112-نصرت]] * [[113-نصرت]] * [[114-نصرت]] * [[115-نصرت]] * [[116-نصرت]] * [[117-نصرت]] * [[آڪڙو]] * [[آڪڙو-2]] * [[آڪڙو-3]] * [[آڪڙو-4]] * [[آڪڙو-5]] * [[آڪڙو-5/اي]] * [[آڪڙو-6]] * [[آڪڙو-7]] * [[آڪڙو-8]] * [[آڪڙو-9]] * [[آميرجي]] * [[چڪ-2]] * [[چڪ-3]] * [[چڪ-4]] * [[چڪ-5]] * [[چڪ-6]] * [[چڪ 1 کان 11 سهيلو]] * [[چڪ 1 کان 6 اوڀاري ساوري]] * [[ڇن بابو]] * [[غيرآباد داڳو]] * [[غيرآباد دؤڙ]] * [[غيرآباد مکڻ]] * [[گوجرو]] * [[گونگوتڙ]] * [[ڳجهڙو]] * [[گپچاڻي]] * [[جهمال]] * [[جهپ]] * [[ڪالري، شهيد بينظيرآباد|ڪالري]] * [[ماري سٻهر]] * [[اوڀاري آميرجي چڪ-2]] * [[اوڀاري آميرجي چڪ-3]] * [[اوڀاري ساوري]] * [[اوڀاري ساوري]] * [[اوڀاري ساوري]] * [[اوڀاري ساوري]] * [[اوڀاري ساوري]] * [[پنجو چان]] * [[شاهه حسين، سنڌ|شاهه حسين]] * [[سهيلو چڪ-2]] * [[سهيلو چڪ-3]] * [[سهيلو چڪ-4]] * [[سهيلو چڪ-5]] * [[سهيلو چڪ-6]] {{Div col end}} </div> </div> |- | 3 | '''[[قاضي احمد تعلقو]]''' | '''65''' | style="text-align:right;" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:right;"> '''فهرست ڏيکاريو''' <div class="mw-collapsible-content"> {{Div col|colwidth=10em}} * [[آباد مکڻ]] * [[احمد ٻگيو]] * [[الله کائي]] * [[آميرجي]] * [[بمڀائي]] * [[بمڀائي جاگير]] * [[ٻيٽ صفن]] * [[ڀيلارو]] * [[بوگڙي]] * [[چريورو]] * [[دولتپور، شهيد بينظيرآباد|دولتپور]] * [[ڏيرڻ، سنڌ|ڏيرڻ]] * [[ديم، شهيد بينظيرآباد|ديم]] * [[دريغ، شهيد بينظيرآباد|دريغ]] * [[غيرآباد مکڻ]] * [[هبيري]] * [[هوٿيپوٽا]] * [[جاري، شهيد بينظيرآباد|جاري]] * [[جرکويارو جاگير]] * [[جرکويارو رعيتِي]] * [[جڳپال]] * [[جنجهاڻ]] * [[ڪاڪا، شهيد بينظيرآباد|ڪاڪا]] * [[ڪنڌاري، سنڌ|ڪنڌاري]] * [[ڪچو ٿاٺ]] * [[ڪيٽي حسن شاهه]] * [[کڀڙو]] * [[کار، سنڌ|کار]] * [[کاريرو]] * [[کارجاڻي]] * [[ڪنڊاهه ننڍو]] * [[ڪنڊاهه وڏو]] * [[ڪنگو]] * [[ڪنرو]] * [[مالواهه]] * [[منهڙو]] * [[محراب واهه]] * [[ميهراڙو]] * [[مير محمد جوڻو]] * [[مير رڪن]] * [[مرزا باغ]] * [[مرزاپور جاگير-1]] * [[مرزاپور جاگير-2]] * [[نور محمد]] * [[اولهائي آميرجي]] * [[پڊ]] * [[پٽ پيرل]] * [[ڦليلي]] * [[پبجو]] * [[قاضي احمد]] * [[راجا واهه]] * [[ري-هوٿيپوٽا]] * [[سعيد ڪنڊو]] * [[سرمن ڪنڊي]] * [[ساوري، سنڌ|ساوري]] * [[سينڌل ڪمال]] * [[سيرچجا]] * [[شاهپور، شهيد بينظيرآباد|شاهپور]] * [[سکپور، شهيد بينظيرآباد|سکپور]] * [[ساڻ، شهيد بينظيرآباد|ساڻ]] * [[ٽالهي]] * [[ٿاٺ جاگير-1]] * [[ٿاٺ جاگير-2]] * [[ٿاٺ رعيتِي]] * [[اتر ساوري]] {{Div col end}} </div> </div> |- | 4 | '''[[سڪرنڊ تعلقو]]''' | '''64''' | style="text-align:right;" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:right;"> '''فهرست ڏيکاريو''' <div class="mw-collapsible-content"> {{Div col|colwidth=10em}} * [[1-رائن بوبڪ]] * [[2-سکيو ماڻهيجو]] * [[3-سامو راهو]] * [[4-بچل راهو]] * [[5-صوڀو لنڊ]] * [[6-ماروي]] * [[7-دڙي]] * [[8-اخراج]] * [[9-نور ڀورا]] * [[10-ڀورا]] * [[11-راهب شاهه]] * [[12-محرابپور]] * [[13-مري]] * [[14-لاڏو چانڊيو]] * [[15-فتح پور]] * [[16-ڄام جوڌو]] * [[17-فريد ڪيريو]] * [[18-سڪرنڊ]] * [[19-جلالاڻي]] * [[20-ڀٽا]] * [[21-داد]] * [[22-ڏنو شاهه]] * [[23-ست پري]] * [[24/1 دليل ڏيرو]] * [[24/2 دليل ڏيرو]] * [[25-ٻاٺو]] * [[بهاول شاهه]] * [[بائو، سنڌ|بائو]] * [[ٻيلو لکٽ]] * [[ٻيلو مڏ]] * [[ٻيلو مري]] * [[ٻيلو محرابپور]] * [[ٻيلو نصري]] * [[ڀرارو]] * [[چان ٻيار]] * [[چٽن شاهه]] * [[گوهرام مري]] * [[گولو ڏاهري]] * [[هالا واهڙ]] * [[جادو جوڻو]] * [[جمال ڪيريو]] * [[کڏڙ]] * [[ڪوٽ ڌڱاڻو]] * [[ڪمب ليما]] * [[لاکا جاگير]] * [[لاکا-1]] * [[لاکا-2]] * [[لکٽ]] * [[لال محمد ڀينجو]] * [[مڏ، سنڌ|مڏ]] * [[موريو لاکو]] * [[موري]] * [[منهڙ، سنڌ|منهڙ]] * [[نقور]] * [[روميو]] * [[صابو راهو]] * [[سکپور]] * [[سوٽيارو]] * [[ٽالي، شهيد بينظيرآباد|ٽالي]] * [[ٿارو انڙ]] * [[ترڇي]] * [[ترڇي-2]] * [[ٽوري، سنڌ|ٽوري]] * [[اختيار خان]] {{Div col end}} </div> </div> |- ! colspan="2" style="background:#CFE2F3;" | ڪل ! style="background:#CFE2F3;" | '''349''' ! style="background:#CFE2F3;" | چار تعلقا |} === ضلعي ۾ موجود ٻيا شهر، ڳوٺ ۽ علائقا === شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ ضلعي هيڊڪوارٽر [[نوابشاهه]] کان سواءِ ڪيترائي اهم شهر، ڳوٺ ۽ علائقا واقع آهن، جن ۾ [[سڪرنڊ]]، [[دوڙ، سنڌ|دوڙ]]، [[ٻانڌي]]، [[بڇيري]]، [[ڄام صاحب]]، [[قاضي احمد]]، [[سٺ ميل]]، [[دولتپور]]، [[شاهپور جهانيان]]، [[صابو راهو]] ۽ [[ڪاٺڙي]] شامل آهن. == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |228016 |1961 |330730 |1972 |678982 |1981 |838350 |1998 |1102584 |2017 |1613506 |2023 |1845102 |footnote=ذريعو:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ 334,356 گهراڻا ۽ ڪل آبادي 1,845,102 هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.18 مرد هئا، جڏهن ته شرح خواندگي 50.86٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 61.07٪ ۽ عورتن جي 40.29٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي جي 606,305 (32.87٪) آبادي جي عمر ڏهن سالن کان گهٽ هئي.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ڪل آبادي مان 598,120 (32.42٪) شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="2023table1"/> {{bar box |title=شهيد بينظيرآباد ضلعي جا مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.06}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|4.49}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.45}} }} {| class="wikitable sortable" |+ '''شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ مذهب موجب آبادي''' ! rowspan="2" |مذهبي گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|54–57}}{{Efn|1941ع جا انگ اکر اڳوڻي نوابشاهه ضلعي جي نوابشاهه ۽ سڪرنڊ تعلقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ موجوده ضلعي سان مطابقت رکن ٿا. ضلعي ۽ تعلقن جون حدون 1995ع کان پوءِ تبديل ٿي چڪيون آهن.}} ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Shaheed Benazirabad District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/103 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- |[[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15px]] |{{formatnum:113964}} |79.21 |{{formatnum:1545996}} |95.82 |{{formatnum:1753589}} |95.06 |- |[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] [[File:Om.svg|16px]] |{{formatnum:27102}} |18.84 |{{formatnum:62316}} |3.86 |{{formatnum:82817}} |4.49 |- |[[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19px]] |{{formatnum:2462}} |1.71 |{{N/a}} |{{N/a}} |24 |~0 |- |[[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21px]] |60 |0.04 |{{formatnum:4044}} |0.25 |{{formatnum:6507}} |0.35 |- |ٻيا{{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[ٻڌ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]]، [[اد ڌرمي]] يا بيان نه ڪيل مذهب شامل آهن.}} |288 |0.20 |{{formatnum:1150}} |0.07 |{{formatnum:1690}} |0.10 |- ! ڪل ! {{formatnum:143876}} ! 100 ! {{formatnum:1613506}} ! 100 ! {{formatnum:1844627}} ! 100 |} ضلعي جي اڪثريتي آبادي [[اسلام]] سان تعلق رکي ٿي، جيڪا ڪل آبادي جو 95.06٪ آهي، جڏهن ته [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] 4.49٪ آبادي جو مذهب آهي. ٻين مذهبن جي پيروڪارن ۾ گهڻائي [[عيسائيت|عيسائين]] جي آهي، جيڪي بنيادي طور [[نوابشاهه]] شهر ۾ آباد آهن.<ref name="2023table9"/> {{Pie chart |caption=شهيد بينظيرآباد ضلعي جون مادري ٻوليون (2023ع)<ref name="2023table11"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=85.2 |color1=gold |label2=[[اردو]] |value2=6.17 |color2=green |label3=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3=3.63 |color3=saddlebrown |label4=[[براهوئي ٻولي|براهوئي]] |value4=1.64 |color4=mediumspringgreen |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=1.57 |color5=darkblue |label6=ٻيون |value6=1.79 |color6=grey }} 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي 85.2٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 6.17٪ [[اردو]]، 3.63٪ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.64٪ [[براهوئي ٻولي|براهوئي]] ۽ 1.57٪ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ظاهر ڪيو.<ref name="2023table11">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == تعليم == شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ تعليم جو نظام پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن کان وٺي فني، طبي ۽ يونيورسٽي سطح جي اعليٰ تعليم تائين پکڙيل آهي. [[نوابشاهه]] ضلعي جو اهم تعليمي مرڪز آهي، جتي انجنيئرنگ، طب، صحت، سائنس ۽ سماجي علمن جون اعليٰ تعليمي درسگاهون قائم آهن، جڏهن تہ [[سڪرنڊ]] ۾ زرعي ۽ جانورن جي طبي سائنس سان لاڳاپيل اعليٰ تعليمي ادارو موجود آهي.<ref name="HEC-SBA-Universities">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> === خواندگي === [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] مطابق شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي '''خواندگيءَ جي شرح 50.86 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''61.07 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.29 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ 20.8 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS-2023-Literacy">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:72%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#e8f5e9,#fff8e1); color:#0d47a1; padding:8px;" | '''شهيد بينظيرآباد ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! زمرو ! خواندگيءَ جي شرح |- style="background:#e3f2fd;" | '''مجموعي''' | '''50.86%''' |- style="background:#e8f5e9;" | '''مرد''' | 61.07% |- style="background:#fff8e1;" | '''عورتون''' | 40.29% |- | colspan="2" style="background:#f5f5f5; font-size:90%;" | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري<ref name="PBS-2023-Literacy" /> |} === اسڪولي تعليم === سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي '''سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع''' موجب شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولن جو وڏو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو. ضلعي ۾ '''2,251 پرائمري، 101 ايليمينٽري، 61 مڊل، 90 سيڪنڊري ۽ 18 هائير سيڪنڊري اسڪول''' درج هئا.<ref name="ASC-2023-24-SBA">{{cite web |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Shaheed Benazirabad – District Profile, Annual School Census 2023-24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#fff8e1,#ffecb3); color:#004d40; padding:8px;" | '''سرڪاري اسڪولن جي سطح وار ورهاست، 2023–24ع''' |- style="background:#00695c; color:white;" ! تعليمي سطح ! اسڪولن جو انگ |- style="background:#e0f2f1;" | '''پرائمري''' | 2,251 |- style="background:#fff8e1;" | '''ايليمينٽري''' | 101 |- style="background:#e8f5e9;" | '''مڊل''' | 61 |- style="background:#fff3e0;" | '''سيڪنڊري''' | 90 |- style="background:#e3f2fd;" | '''هائير سيڪنڊري''' | 18 |- style="background:#eeeeee; font-weight:bold;" | '''ڪل''' | '''2,521''' |- | colspan="2" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | ماخذ: سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع<ref name="ASC-2023-24-SBA" /> |} اسڪولي نيٽ ورڪ جي بناوٽ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پرائمري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جو انگ گهڻو گهٽ آهي. 2023–24ع ۾ پرائمري اسڪول ضلعي جي سرڪاري اسڪولي نيٽ ورڪ جو لڳ ڀڳ 89 سيڪڙو هئا.<ref name="ASC-2023-24-SBA" /> اها بناوٽ پرائمري تعليم کان پوءِ شاگردن لاءِ مٿين درجن تائين اسڪولن جي دستيابي کي ضلعي جي تعليمي رٿابنديءَ جو اهم مسئلو بڻائي ٿي. === اسڪولن جون بنيادي سهولتون === 2023–24ع جي سالياني اسڪول آدمشماري موجب ضلعي جي '''2,521''' سرڪاري اسڪولن مان '''2,240''' وٽ عمارت موجود هئي، جڏهن تہ '''281 اسڪول عمارت کان سواءِ''' يا ''shelterless'' درج ڪيا ويا. انهن مان 277 عمارت کان سواءِ اسڪول پرائمري سطح جا هئا.<ref name="ASC-2023-24-SBA" /> ساڳئي سروي ۾ تعلقن جي سطح تي اسڪولن ۾ عمارت، چوديواري، بيت الخلا، بجلي ۽ پيئڻ جي پاڻيءَ جي دستيابيءَ ۾ واضح فرق رڪارڊ ڪيو ويو.<ref name="ASC-2023-24-SBA" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #7b1fa2;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:8px;" | '''سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتن جي دستيابي، 2023–24ع''' |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! تعلقو ! عمارت ! چوديواري ! بيت الخلا ! بجلي ! پيئڻ جو پاڻي |- style="background:#f3e5f5;" | '''دولتپور/قاضي احمد''' | 83.4% | 56% | 67.0% | 39% | 71% |- style="background:#e3f2fd;" | '''[[دؤڙ تعلقو|دؤڙ]]''' | 87.3% | 59% | 75.3% | 48% | 66% |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[نوابشاهه تعلقو|نوابشاهه]]''' | 92.3% | 74% | 84.7% | 65% | 82% |- style="background:#fff8e1;" | '''[[سڪرنڊ تعلقو|سڪرنڊ]]''' | 94.1% | 68% | 81.7% | 58% | 82% |- | colspan="6" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | ماخذ: سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع<ref name="ASC-2023-24-SBA" /> |} انگن موجب اسڪولي عمارتن ۽ بنيادي سهولتن جي دستيابي نوابشاهه ۽ سڪرنڊ ۾ نسبتاً بهتر هئي، جڏهن تہ ٻين تعلقن ۾ خاص طور بجلي، چوديواري ۽ پيئڻ جي پاڻيءَ تائين رسائيءَ ۾ کوٽ موجود هئي. سروي ۾ عمارت کان سواءِ 281 اسڪولن مان 95 ڇوڪرن، 49 ڇوڪرين ۽ 137 گڏيل تعليم وارا اسڪول هئا.<ref name="ASC-2023-24-SBA" /> === داخلا ۽ صنفي فرق === سرڪاري تعليمي انگن مان ضلعي ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي اسڪولي داخلا ۾ تاريخي فرق پڻ نظر اچي ٿو. 2016–17ع جي سالياني اسڪول آدمشماري مطابق ضلعي جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''241,167 شاگرد''' داخل هئا، جن مان '''148,799 ڇوڪرا''' ۽ '''92,368 ڇوڪريون''' هيون. ساڳئي سال سرڪاري اسڪولن ۾ 6,780 استاد ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="SBA-ASC-2016">{{cite web |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2016-17/Shaheed%20Benazirabad%20Profile.pdf |title=District Shaheed Benazirabad Profile according to Annual School Census 2016-17 |publisher=Reform Support Unit, School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2017 |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> 2018–19ع جي سرڪاري اسڪولي انگن ۾ ضلعي ۾ ڪچي کان ٻارهين درجي تائين '''278,054''' شاگرد درج هئا. انهن مان پرائمري درجن ۾ شاگردن جو انگ مٿين درجن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هو، جيڪو تعليم جي مٿين سطحن ڏانهن ويندي داخلا ۾ گهٽتائيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindh-Education-2019">{{cite web |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/Profiling%202019%2013-01-2020.pdf |title=Schools: Enrollment in District – Class Wise |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2020 |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> === تعليمي ڪارڪردگي ۽ چئلينج === تعليمي مهم '''الف اعلان''' جي ''پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن ريٽنگز 2017'' ۾ استعمال ڪيل تعليمي اشاري ۾ شاگردن جي سکيا، اسڪول ۾ برقرار رهڻ ۽ صنفي برابريءَ جهڙن عنصرن کي شامل ڪيو ويو هو.<ref name="AlifAilaan-2017-Dawn">{{cite news |title=Punjab ranks third, KP fifth in Alif Ailaan's education rankings |url=https://www.dawn.com/news/1376593 |work=Dawn |date=14 December 2017 |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> پراڻي متن ۾ شهيد بينظيرآباد کي '''125هين نمبر''' تي ڄاڻايو ويو هو، پر دستياب 2017ع جي الف اعلان ضلعي ڊيٽا سان اها دعويٰ مطابقت نٿي رکي. الف اعلان جي سنڌ بابت تفصيلي رپورٽ ۾ شهيد بينظيرآباد کي ''بيانڊ پرائمري ريڊينيس'' ۾ سنڌ اندر '''11هين''' ۽ ملڪ اندر '''87هين''' نمبر تي ڏيکاريو ويو، جنهن جو اسڪور '''42.37''' هو؛ ''Above-primary to primary ratio'' 10.64 ۽ اسڪول انفراسٽرڪچر اسڪور 74.11 هو.<ref name="AlifAilaan-Sindh-2018">{{cite report |title=Five Years of Education Reforms in Sindh 2013–2018 |publisher=Alif Ailaan |year=2018 |url=https://rcchr.com.pk/wp-content/uploads/2020/01/Alif-Ailaan-Report-on-Education-in-Sindh-2013-2018.pdf |format=PDF |language=en |access-date=30 August 2026 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffcc80,#fff9c4,#c8e6c9); color:#bf360c; padding:8px;" | '''الف اعلان موجب پرائمري کان مٿين تعليم جي تياري''' |- style="background:#e65100; color:white;" ! اشارو ! شهيد بينظيرآباد |- style="background:#fff3e0;" | '''سنڌ اندر درجو''' | 11هون |- style="background:#fff8e1;" | '''قومي درجو''' | 87هون |- style="background:#e8f5e9;" | '''Beyond-primary readiness score''' | 42.37 |- style="background:#e3f2fd;" | '''پرائمري کان مٿين اسڪولن جو تناسب''' | 10.64 |- style="background:#f3e5f5;" | '''اسڪول انفراسٽرڪچر اسڪور''' | 74.11 |- | colspan="2" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | ماخذ: الف اعلان، سنڌ تعليمي جائزو 2013–2018ع<ref name="AlifAilaan-Sindh-2018" /> |} موجوده سرڪاري انگن مان ضلعي جي تعليم سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ فرق، عمارت کان سواءِ اسڪول، بجلي ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي اڻپوري دستيابي ۽ پرائمري جي ڀيٽ ۾ مٿين سطح جي اسڪولن جو گهٽ انگ نمايان ٿين ٿا.<ref name="PBS-2023-Literacy" /><ref name="ASC-2023-24-SBA" /> === اعليٰ تعليم === شهيد بينظيرآباد سنڌ جي وچئين حصي ۾ اعليٰ تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي رڪارڊ ۾ ضلعي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا تسليم ٿيل آهن، جن ۾ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي، شهيد بينظيرآباد]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] ۽ [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] شامل آهن.<ref name="HEC-SBA-Universities" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border:2px solid #3949ab;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#b2dfdb,#fff9c4); color:#1a237e; padding:8px;" | '''شهيد بينظيرآباد جا اهم اعليٰ تعليمي ادارا''' |- style="background:#3949ab; color:white;" ! ادارو ! هنڌ ! اهم شعبو ! تاريخي پسمنظر |- style="background:#e8eaf6;" | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي | 1974ع کان نوابشاهه ۾ انجنيئرنگ تعليم؛ 1996ع ۾ موجوده آزاد يونيورسٽيءَ جي حيثيت<ref name="QUEST-History">{{cite web |url=https://www.quest.edu.pk/history/ |title=History |publisher=Quaid-e-Awam University of Engineering, Science & Technology |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> |- style="background:#e0f2f1;" | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[نوابشاهه]] | طب ۽ صحت جون سائنسون | 1974ع ۾ پيپلز ميڊيڪل ڪاليج طور قائم؛ 2009–10ع ۾ يونيورسٽيءَ جي حيثيت<ref name="PUMHS-History">{{cite web |url=https://pumhs.edu.pk/history.html |title=Historical Background |publisher=Peoples University of Medical & Health Sciences for Women |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> |- style="background:#fff8e1;" | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي، شهيد بينظيرآباد]] | نوابشاهه–سڪرنڊ روڊ | سائنس، سماجي سائنس، ڪاروبار، تعليم ۽ آءِ ٽي | سنڌ ايڪٽ نمبر XIX آف 2010 تحت قائم<ref name="SBBU-Act">{{cite web |url=https://www.sbbusba.edu.pk/sbbu-main/downloads.html |title=The Shaheed Benazir Bhutto University, Shaheed Benazirabad Act, 2009 |publisher=Shaheed Benazir Bhutto University, Shaheed Benazirabad |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> |- style="background:#f1f8e9;" | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[سڪرنڊ]] | جانورن جي طب ۽ اينيمل سائنسز | [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|HEC]] پاران تسليم ٿيل سرڪاري يونيورسٽي<ref name="HEC-SBA-Universities" /> |} === انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي جي تعليم === [[File:Quest Liberey.Jpg|thumb|[[نوابشاهه]] ۾ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي لائبريري؛ نوابشاهه شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ اعليٰ تعليم جو اهم مرڪز آهي.]] [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] (QUEST) جي تاريخ نوابشاهه ۾ 1974ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن انجنيئرنگ شاگردن جي پهرين جماعت هتي تعليم شروع ڪئي. 1977ع ۾ ڪيمپس کي يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو؛ 1980ع ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي ڄامشوري منتقليءَ کان پوءِ نوابشاهه وارو ادارو انجنيئرنگ ڪاليج طور ڪم ڪندو رهيو. 7 آگسٽ 1996ع تي ان کي آزاد يونيورسٽيءَ جو درجو ڏئي موجوده نالو ڏنو ويو.<ref name="QUEST-History" /> HEC جي موجوده رڪارڊ ۾ QUEST هڪ تسليم ٿيل سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ ان جو مکيه ڪيمپس نوابشاهه ۾ آهي.<ref name="HEC-SBA-Universities" /> === طبي تعليم === ضلعي ۾ عورتن جي طبي تعليم جو اهم مرڪز [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] آهي. ان جو بنياد اپريل 1974ع ۾ '''پيپلز ميڊيڪل ڪاليج''' جي نالي سان رکيو ويو. شروعات ۾ ڪاليج کي ڊسٽرڪٽ ڪائونسل هاءِ اسڪول جي عمارت جي هڪ حصي ۾ عارضي طور قائم ڪيو ويو ۽ ضلعي اسپتال کي ڪلينڪل تدريس لاءِ ان سان ڳنڍيو ويو.<ref name="PUMHS-History" /> سنڌ حڪومت 21 ڊسمبر 2009ع تي قانون وسيلي اداري کي يونيورسٽيءَ جي حيثيت ڏني ۽ نومبر 2010ع ۾ ان قانون کي گورنر سنڌ جي منظوري ملي. يونيورسٽيءَ ۾ طبي تعليم سان گڏ فزيوٿراپي، فارماسيوٽيڪل سائنسز، نرسنگ، پبلڪ هيلٿ ۽ ٻين صحت سان لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.<ref name="PUMHS-History" /> === عام ۽ تحقيقي اعليٰ تعليم === [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي، شهيد بينظيرآباد]] نوابشاهه–سڪرنڊ روڊ تي واقع هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي. يونيورسٽيءَ وٽ سائنس، سماجي سائنس، ڪاروبار، تعليم ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي سميت مختلف تدريسي ۽ تحقيقي شعبا آهن. HEC ان جي مکيه ڪيمپس سان گڏ نوشهروفيروز ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HEC-SBA-Universities" /> 2026ع ۾ يونيورسٽيءَ کي HEC کان انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ ۾ پي ايڇ ڊي پروگرام شروع ڪرڻ لاءِ اين او سي پڻ ملي.<ref name="SBBU-2026">{{cite web |url=https://sbbusba.edu.pk/index.html |title=Shaheed Benazir Bhutto University, Shaheed Benazirabad |publisher=Shaheed Benazir Bhutto University |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> [[سڪرنڊ]] ۾ قائم [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] ضلعي ۾ جانورن جي طب، لائيو اسٽاڪ ۽ اينيمل سائنسز جي اعليٰ تعليم جو مرڪز آهي ۽ HEC جي تسليم ٿيل سنڌ جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل آهي.<ref name="HEC-SBA-Universities" /> == تقريبون == '''ايڇ. ايم. خواجا ساليانو فلاور شو''' 1954ع ۾ ايڇ. ايم. خواجا پاران خواجا گارڊن ۾ شروع ڪيو ويو. هي نمائش هر سال ٽن يا چئن ڏينهن تائين جاري رهندي آهي.<ref>[http://www.benazirabad.edu.pk/files/flowershow_2009.swf The H.M. Khoja Annual Flower Show]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == اهم تعليمي ادارا == === يونيورسٽيون === * [[بينظير آباد ۾ عورتن جي پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] * [[قائد عوام انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي، شهيد بينظيرآباد]] * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] === ڪاليج === * [[بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز، شهيد بينظيرآباد]] * [[گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، نوابشاهه]] * [[قائداعظم لا ڪاليج، نوابشاهه]] * [[اسد پبلڪ ڪاليج، شاهپور جهانيان]] * [[ڀٽائي انسٽيٽيوٽ آف نرسنگ، نوابشاهه]] * [[بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ، نوابشاهه]] * [[سينٽرل ڪاٽن ريسرچ انسٽيٽيوٽ، سڪرنڊ]] * [[سينٽرل ويٽ ريسرچ انسٽيٽيوٽ، سڪرنڊ]] * [[ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز پاڪستان، نوابشاهه]] * [[ڪرائون ڪاليج آف ڪامرس، نوابشاهه]] * [[عليڳڙهه ماڊل اسڪول، نوابشاهه]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج (ڇوڪرا)، نوابشاهه]] * [[گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج، نوابشاهه]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج (ڇوڪرا)، قاضي احمد]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج (ڇوڪرا)، سڪرنڊ]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج (ڇوڪريون)، قاضي احمد]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج (ڇوڪريون)، سڪرنڊ]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، سٺ ميل]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، دولتپور]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج، دؤڙ]] * [[گورنمينٽ گرلز ڪاليج، دولتپور]] * [[گورنمينٽ ڊگري ڪاليج (ڇوڪريون)، نوابشاهه]] * [[گورنمينٽ سائنس ڪاليج، نوابشاهه]] * [[گورنمينٽ عائشه گرلز ڪاليج، نوابشاهه]] * [[امپيريل سائنس ڪاليج، نوابشاهه]] * [[انڊس انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، نوابشاهه]] * [[نوابشاهه هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج]] * [[نوابشاهه انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] * [[پائوٽ ڪاليج، نوابشاهه]] * [[صوبائي انسٽيٽيوٽ آف ٽيچر ايجوڪيشن، نوابشاهه]] * [[قائداعظم رينجرز پبلڪ اسڪول اينڊ ڪاليج، نوابشاهه]] * [[شاهين ووڪيشنل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]] * [[سنڌ ليڊرشپ اسڪول، سڪرنڊ]] * [[دي لائنز ڪاليج آف لا، نوابشاهه]] == اهم صحت مرڪز == * [[بينظير انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] * [[سول اسپتال نوابشاهه]] * [[نورين ڪينسر اسپتال، نوابشاهه]] * [[جانورن جي اسپتال، نوابشاهه]] * [[اي ڊبليو آر او آئي سينٽر، نوابشاهه]] * [[مئٽرنٽي اينڊ چائلڊ هيلٿ ڪيئر انسٽيٽيوٽ، نوابشاهه]] * [[ميڊيڪل سينٽر، دولتپور]] * [[تعلقه اسپتال دؤڙ]] * [[تعلقه اسپتال قاضي احمد]] * [[تعلقه اسپتال سڪرنڊ]] * [[ٽراما سينٽر، نوابشاهه]] == پڻ ڏسو == * [[بلاول اسٽيڊيم]] * [[ايڇ. ايم. خواجا آڊيٽوريم]] * [[ميونسپل ڪارپوريشن شھيد بينظيرآباد]] * [[بحريا ٽائون نوابشاھ|بحريا ٽائون بينظيرآباد]] * [[شھيد بينظير ڀٽو خاص صنعتي علائقو]] * [[پيپلز بس سروس بينظيرآباد]] * [[شھيد بينظيرآباد ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == ذريعا == * {{Cite book |title=1998 District Census Report of Nawabshah |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census Publication |volume=63 |date=2000 |ref={{harvid|PCO|2000}} }} * [http://www.ecp.gov.pk/content/gresult.html پاڪستان اليڪشن ڪميشن جي ويب سائيٽ: قومي اسيمبليءَ جي چونڊن جا نتيجا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925011106/http://www.ecp.gov.pk/content/gresult.html |date=25 September 2009}} * محمد ايوب شاد، ''آئينه ضلعو نوابشاهه''. {{Portal|پاڪستان}} {{سنڌ جا ضلعا}} {{Authority control}} {{Coord|26|35|N|68|10|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:بينظير ڀٽو جون يادگارون]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{سنڌ جا ضلعا}} [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:شهيد بينظير آباد ڊويزن]] 12m85shf3d33a5lwv9cdq9qj2x9e439 0 4719 410466 408475 2026-09-08T04:58:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410466 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو شهر}} {{Infobox settlement | name = دادو | official_name = دادو | native_name = Dadu | settlement_type = [[پاڪستان جا وڏا شهر|شهر]] | image_skyline =Allama I.I. Kazi Library Dadu - panoramio - kamran.solangi.jpg | imagesize = 250px | image_caption = [[علامه آءِ آءِ قاضي]] لائبريري، دادو | coordinates = {{Coord|26|43|57|N|67|46|45|E|type:city_region:PK-SD|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = دادو | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ دادو جو هنڌ | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[دادو ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[دادو تعلقو]] | seat_type = ضلعي صدر مقام | seat = دادو | government_type = ميونسپل ڪميٽي | total_type = شهر | population_total = 188317 | population_as_of = [[2023 پاڪستان آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=29 August 2026}}</ref> | population_rank = [[پاڪستان جا وڏا شهر|52هون، پاڪستان]] | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = [[2023 پاڪستان آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | demographics1_title1 = مرد | demographics1_info1 = 95,044 | demographics1_title2 = عورتون | demographics1_info2 = 93,258 | demographics1_title3 = ٽرانسجينڊر | demographics1_info3 = 15 | demographics1_title4 = سالياني آبادي واڌ | demographics1_info4 = 1.59٪ | demographics1_title5 = اوسط گهراڻي جي ماپ | demographics1_info5 = 5.39 ماڻهو | elevation_m = 35 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 76200 | area_code = 025 | area_code_type = [[پاڪستان جا ٽيليفون ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 }} '''دادو''' ({{lang-en|Dadu}}) [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جو هڪ اهم شهر ۽ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. اهو [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] جو پڻ مرڪزي شهر آهي ۽ انتظامي طور [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ شامل آهي. شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي پاسي سنڌ جي زرخيز ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 100 ميل (160 ڪلوميٽر) اتر-اولهه طرف آهي.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Dadu |url=https://www.britannica.com/place/Dadu-Pakistan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 August 2026}}</ref> دادو علائقائي واپار، سرڪاري انتظام، تعليم، صحت ۽ آمدورفت جو اهم مرڪز آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا]] موجب شهر هڪ ورهائڻ ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ سڙڪ ۽ ريل ذريعي [[حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] سميت ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Britannica" /> شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌو درياهه جي آبپاشي واري ميداني پٽيءَ ۾ اچي ٿو، جتي زرعي زمينن کي دادو ڪينال ۽ ان سان لاڳاپيل آبپاشي نظام وسيلي پاڻي ملي ٿو. هن علائقي جي اهم فصلن ۾ ڪڻڪ، چڻا، چانور ۽ جوئر شامل آهن.<ref name="Britannica" /> دادو ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ سرڪاري ڪاليج، اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن ته [[سنڌ يونيورسٽي]] جو ڪيمپس پڻ شهر ۾ قائم آهي. صحت جي حوالي سان [[سول اسپتال دادو]] شهر ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ لاءِ اهم سرڪاري علاجگاهه آهي. دادو اتر ۽ ڏکڻ سنڌ جي وچ ۾ پنهنجي زميني ۽ ريلوي رابطن سبب واپار ۽ سفر جي لحاظ کان پڻ اهميت رکي ٿو. [[2023 پاڪستان آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] مطابق دادو ميونسپل ڪميٽيءَ جي ڪُل آبادي '''188,317''' هئي، جنهن ۾ '''95,044 مرد'''، '''93,258 عورتون''' ۽ '''15 ٽرانسجينڊر''' فرد شامل هئا. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.59 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته في گهراڻي ماڻهن جو اوسط تعداد '''5.39''' هو.<ref name="PBS2023" /> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 171 هزار هئي، جڏهن ته 1998ع جي ابتدائي آدمشماريءَ ۾ آبادي 98,575 رڪارڊ ڪئي وئي هئي.<ref name="Britannica" /> آباديءَ جي لحاظ کان دادو سنڌ جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ 2023ع ۾ پاڪستان جو لڳ ڀڳ 52هون وڏو شهري مرڪز هو. [[فائل:Civil Hospital Dadu (Emergency Ward) - panoramio.jpg|thumb|left|upright=1|سول اسپتال دادو جو ايمرجنسي وارڊ]] [[فائل:Agricultural Engineering Workshop Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|upright=1|ايگريڪلچرل انجنيئرنگ ورڪشاپ دادو]] [[فائل:Army Public School Dadu & Indus Highway - panoramio.jpg|thumb|left|upright=1|[[انڊس هاءِ وي]] ڀرسان آرمي پبلڪ اسڪول دادو]] [[فائل:Girls College Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|right|upright=1|گرلس ڪاليج روڊ، دادو]] {{Clear}} == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == '''دادو''' لفظ سنڌي توڙي هنديءَ ۾ وڏي ڀاءُ يا ڪنهن وڏي عمر واري مرد لاءِ عزت جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. شهر جي نالي جي بڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، پر ان سلسلي ۾ ڪا حتمي تاريخي راءِ موجود نه آهي. هڪ روايت موجب شهر جي نالي کي [[دادو ديال]] (1544ع–1603ع) ۽ سندس پوئلڳن سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. دادو ديال هڪ صوفي مزاج سنت ۽ شاعر هو، جنهن جا پوئلڳ ''دادو پنٿي'' يا ''دادو ونسي'' سڏبا هئا. مقامي تاريخي روايتن موجب دادو ديال جي پوئلڳن مان سنت ڏييو رام (1836ع–1906ع) ۽ سنت ڀڳت رام سامتاڻي مان لڏي اچي موجوده دادو واري علائقي ۾ آباد ٿيا. ٻڌايو وڃي ٿو ته هنن هتي هڪ مندر قائم ڪيو، جنهن ۾ اوتار جڳتناٿ جي پوڄا ڪئي ويندي هئي ۽ سنڌ توڙي هندستان جي ٻين علائقن مان عقيدتمند پڻ هتي ايندا هئا دادو ديال جي پاڻ هن علائقي ۾ اچڻ بابت پڻ هڪ مقامي روايت موجود آهي. انهيءَ بنياد تي اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته موجوده شهر جو نالو دادو پنٿي يا دادو ونسي سنتن ۽ سندن مندر سان وابستگيءَ سبب پيو هجي ۽ وقت گذرڻ سان مختصر ٿي '''دادو''' جي صورت اختيار ڪري ويو هجي. بهرحال، هن وضاحت جي تصديق ڪندڙ قطعي تاريخي يا آثار قديمه جا ثبوت موجود نه هجڻ سبب ان کي شهر جي نالي جي بڻ بابت هڪ روايت سمجهيو وڃي ٿو == تاريخ == دادو شهر جي شروعات ۽ ابتدائي آبادڪاريءَ جي صحيح تاريخ بابت محدود دستاويزي مواد موجود آهي. شهر جي نالي ۽ بنياد بابت مختلف مقامي روايتون ملن ٿيون، پر انهن مان ڪنهن هڪ روايت جي حمايت ۾ اهڙا تاريخي يا آثار قديمه جا ثبوت موجود ناهن، جن جي بنياد تي شهر جي قيام جو ڪو قطعي سال مقرر ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، اڻويهين صديءَ جي برطانوي انتظامي ۽ جاگرافيائي دستاويزن مان پتو پوي ٿو ته موجوده دادو ان وقت تائين هڪ سڃاتل آبادي ۽ تعلقي جو مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="ImperialGazetteerDadu">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |publisher=Trübner & Co. |location=London |chapter=Karachi District |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/03/imperialgazettee07hunt_bw.pdf |access-date=29 August 2026 }}</ref> === شروعاتي پسمنظر ۽ ڪلهوڙا دور === موجوده دادو ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو تاريخي طور [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ميداني پٽيءَ جو حصو رهيو آهي. ضلعي جي وسيع علائقي ۾ [[خدا آباد، سنڌ|خدا آباد]]، [[سيوهڻ]]، [[جوهي]] ۽ ٻين قديم آبادين جي موجودگيءَ سبب هي خطو گهڻي عرصي کان سنڌ جي سياسي، زرعي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ دادو جي ڀرسان واقع خدا آباد اهم سياسي مرڪز بڻيو ۽ ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو.<ref name="RSPNDadu">{{cite web |title=Dadu – Brief District Profile |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Dadu-District-profile.pdf |publisher=Rural Support Programmes Network |date=November 2016 |access-date=29 August 2026 }}</ref> مقامي تاريخ بابت لکڻين ۾ موجوده دادو جي ڀرپاسي جي [[مرکپور]]، فتحپور، سامتاڻي ۽ ٻين آبادين جو ذڪر ڪلهوڙا دور سان ڳنڍيو ويو آهي. ليکڪ [[عزيز ڪنگراڻي]] موجب ڪلهوڙا دور جي ڪجهه روايتن ۽ بيانن ۾ مرکپور ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ماڳن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته دادو شهر بابت ساڳئي دور جا واضح حوالا نسبتاً گهٽ آهن.<ref name="Kingrani">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |date=18 December 2014 |access-date=29 August 2026 }}</ref> تنهنڪري انهن حوالن مان رڳو ايترو چئي سگهجي ٿو ته موجوده دادو جي چوڌاري ڪيتريون ئي پراڻيون آباديون موجود هيون؛ انهن جي بنياد تي دادو شهر جي ٺهڻ جو قطعي زمانو مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. دادو جي بنياد کي ڪنهن ''دادو شاهه'' نالي شخص يا [[دادو ديال]] سان منسوب ڪندڙ مقامي روايتون پڻ ملن ٿيون، پر اهڙين روايتن جي تصديق ڪندڙ همعصر تاريخي دستاويز موجود ناهن. ان ڪري انهن کي شهر جي ابتدا بابت روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ڪي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور.<ref name="Kingrani" /> === اڻويهين صدي ۽ برطانوي دور === [[سنڌ تي انگريزن جي فتح]] کان پوءِ 1843ع ۾ هي علائقو برطانوي انتظام هيٺ آيو. اڻويهين صديءَ ۾ دادو انتظامي طور [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] سان لاڳاپيل هو. ''Imperial Gazetteer of India'' جي هڪ اوائلي شماري ۾ دادو کي ڪراچي ضلعي جي اهم شهرن ۽ آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي ۽ ان وقت ان جي آبادي '''2,270''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="ImperialGazetteerDadu" /> هي حوالو گهٽ ۾ گهٽ اڻويهين صديءَ جي پوئين حصي تائين دادو جي هڪ باقاعده سڃاتل آبادي هجڻ جو دستاويزي ثبوت فراهم ڪري ٿو. برطانوي دور ۾ سنڌوءَ جي اولهندي ڪناري واري هن پٽيءَ جي زرعي ۽ انتظامي اهميت وڌي. دادو، جوهي ۽ سيوهڻ جا تعلقا ان وقت ڪراچي ضلعي جي اترين حصي ۾ شامل هئا. بعد ۾ انتظامي ضرورتن تحت انهن علائقن کي نئين جوڙيل لاڙڪاڻي ضلعي سان ڳنڍيو ويو. 1 آگسٽ 1901ع تي [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ وقت دادو، جوهي ۽ سيوهڻ تعلقا ڪراچي ضلعي مان ڪڍي نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.<ref name="KarachiGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind, B Volume II: Karachi District |publisher=Government of Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/156.pdf |access-date=29 August 2026 }}</ref> ڪراچي ضلعي جي گزيٽيئر ۾ پڻ واضح طور درج آهي ته دادو، جوهي ۽ سيوهڻ تعلقا 1901ع ۾ ڪراچي کان لاڙڪاڻي ضلعي ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا.<ref name="KarachiGazetteer" /> 1907ع تائين دادو تعلقي بابت الڳ سرڪاري زميني سروي ۽ ''revision settlement'' رپورٽ پڻ تيار ڪئي وئي، جيڪا ان وقت دادو جي باقاعده روينيو ۽ انتظامي يونٽ هجڻ جي نشاندهي ڪري ٿي.<ref>{{cite book |title=Papers relating to the revision survey settlement of the Dadu Taluka of the Larkana District |publisher=Commissioner-in-Sind's Press |location=Karachi |year=1907 }}</ref> === ريلوي ۽ مواصلاتي اهميت === ويهين صديءَ جي شروعات تائين دادو سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي هلندڙ مواصلاتي رستن تي اهم مقام حاصل ڪري چڪو هو. بعد ۾ ريلوي ۽ سڙڪ رابطن شهر جي انتظامي ۽ تجارتي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. [[File:Railway Station Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|[[دادو ريلوي اسٽيشن]]؛ ريلوي رابطي شهر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو]] 1961ع جي ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ دادو کي ريلوي ۽ موٽر هلڻ لائق رستن وسيلي حيدرآباد ڊويزن جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل شهر قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت دادو وٽ ريلوي جنڪشن هو ۽ شهر کان ضلعي جي ٻين تعلقي هيڊڪوارٽرن ڏانهن بسون باقاعدي هلنديون هيون.<ref name="Census1961Dadu">{{cite report |title=District Census Report: Dadu, 1961 |publisher=Population Census Organisation, Government of Pakistan |year=1961 |chapter=Dadu Town |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/1961_District_Census_Report_Dadu.pdf |access-date=29 August 2026 }}</ref> ريلوي ۽ بعد ۾ روڊ نيٽ ورڪ جي ترقيءَ سان دادو ڀرپاسي جي زرعي علائقن، [[جوهي]]، [[ميهڙ]] ۽ سنڌوءَ جي اولهندي پاسي جي ٻين آبادين لاءِ آمدورفت ۽ سرڪاري خدمتن جو مرڪز بڻجندو ويو. === دادو ضلعي جو قيام === 1931ع دادو شهر جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو، جڏهن برطانوي هندستان جي انتظاميا نئون '''[[دادو ضلعو]]''' قائم ڪري دادو شهر کي ان جو صدر مقام بڻايو. سرڪاري ضلعي پروفائيل مطابق نئون ضلعو اپريل 1931ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ ڪراچي ضلعن جي علائقن مان جوڙيو ويو.<ref name="SMEDADadu">{{cite web |title=Dadu District Profile |url=https://pk.smeda.org/phocadownload/Sindh/DADU_profile.pdf |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |access-date=29 August 2026 }}</ref> نئين ضلعي ۾ ٻن انتظامي سب ڊويزنن هيٺ ست تعلقا شامل هئا: * دادو سب ڊويزن: ** [[دادو تعلقو]] ** ڪڪڙ تعلقو، جيڪو بعد ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو]] سڏجڻ لڳو ** [[ميهڙ تعلقو]] ** [[جوهي تعلقو]] * سيوهڻ سب ڊويزن: ** [[سيوهڻ تعلقو]] ** [[ڪوٽڙي تعلقو]] ** محال ڪوهستان دادو ضلعي جو پهريون ڪليڪٽر '''راءِ بهادر جگت سنگهه''' مقرر ٿيو ۽ ضلعي ڪليڪٽريٽ جي عمارت پڻ 1931ع ۾ تعمير ٿي.<ref name="SMEDADadu" /> ان سان دادو هڪ ننڍي تعلقي مرڪز کان ضلعي سطح جي انتظامي شهر ۾ تبديل ٿيو. ضلعي جا عدالتي، پوليس، روينيو ۽ ٻين سرڪاري کاتن جا مرڪزي دفتر آهستي آهستي هتي قائم ٿيڻ لڳا. [[File:District Court Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|دادو ضلعي عدالت؛ ضلعي صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ شهر ۾ عدالتي ۽ انتظامي ادارا مرڪوز ٿيا]] ضلعي جو لوڪل بورڊ 18 اپريل 1933ع تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ خان بهادر محمد پريل خان ڪلهوڙو ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name="SMEDADadu" /><ref name="DaduGovHistory">{{cite web |title=About Dadu: Brief History |url=https://executivedistrictofficercdd.webnode.page/about-dadu/ |publisher=District Government Dadu |access-date=29 August 2026 }}</ref> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] ۽ [[ورهاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ دادو جي سماجي ۽ شهري بناوٽ ۾ پڻ تبديليون آيون. سرڪاري ضلعي پروفائيلن موجب، ورهاڱي کان پوءِ هندو برادريءَ جا ڪيترائي خاندان هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان کان ايندڙ ڪجهه مسلمان مهاجر خاندان دادو ضلعي ۾ آباد ٿيا.<ref name="SMEDADadu" /><ref name="RSPNDadu" /> ضلعي صدر مقام هجڻ سبب آزاديءَ کان پوءِ دادو ۾ سرڪاري ادارن، تعليم، صحت، مواصلات ۽ شهري خدمتن جي واڌ جاري رهي. وقت سان شهر ڀرپاسي جي زرعي ۽ ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ سرڪاري ڪم ڪار، علاج، تعليم ۽ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. 1951ع جي آدمشماريءَ ۾ دادو شهر جي آبادي '''13,716''' هئي، جنهن ۾ 7,904 مرد ۽ 5,812 عورتون شامل هيون. 1961ع تائين شهر جي آبادي وڌي '''19,142''' ٿي وئي، يعني ڏهن سالن دوران لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref name="Census1961Dadu" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''دادو شهر جي آبادي، 1951ع–1961ع''' |- ! آدمشماري ! مرد ! عورتون ! ڪُل آبادي |- | 1951ع | 7,904 | 5,812 | 13,716 |- | 1961ع | 10,582 | 8,560 | 19,142 |} 1961ع تائين دادو ۾ هڪ '''ميونسپل ڪميٽي''' مقامي انتظام سنڀاليندي هئي. ان ۾ چيئرمين سميت ويهه ميمبر هئا ۽ ڊپٽي ڪمشنر جو دفتردار ان جو عهدي موجب چيئرمين هوندو هو.<ref name="Census1961Dadu" /> ان وقت شهر ۾ ڊپٽي ڪمشنر، سيشن جج، سول سرجن، پوليس عملدار، روينيو عملدار ۽ ٻين ضلعي کاتن جا مرڪزي دفتر پڻ موجود هئا.<ref name="Census1961Dadu" /> === ويهين صديءَ جي وچ وارو دادو === 1961ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ دادو جي ان وقت جي شهري بناوٽ بابت تفصيلي ڄاڻ ڏئي ٿي. شهر ۾ هڪ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، هڪ لا ڪاليج، ٻه ڇوڪرن جا هاءِ اسڪول، هڪ گرلس هاءِ اسڪول ۽ ڇوڪرين لاءِ هڪ صنعتي اسڪول موجود هئا.<ref name="Census1961Dadu" /> پاڻيءَ لاءِ پڪن کوهن ۽ هينڊ پمپن جو استعمال ٿيندو هو ۽ شهر کي بجلي پڻ فراهم ڪئي ويندي هئي. رپورٽ مطابق دادو ان وقت وڏو واپاري مرڪز نه هو، پر شهر ۾ چانور ڇڙڻ جا ڪارخانا، هڪ برف جو ڪارخانو ۽ پيٽرول پمپ موجود هئا.<ref name="Census1961Dadu" /> اهي انگ اکر ڏيکارين ٿا ته 1931ع ۾ ضلعي صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ ٽن ڏهاڪن اندر دادو هڪ منظم انتظامي شهر جي صورت اختيار ڪري چڪو هو، جتي عدليه، پوليس، تعليم، صحت ۽ مقامي حڪومت جا ادارا گڏ ٿيا هئا. [[File:Railway Station Road Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|ريلوي اسٽيشن روڊ، دادو]] === شهري واڌ === 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دادو جي آبادي ۽ شهري ايراضيءَ ۾ مسلسل واڌ ٿي. نوان رهائشي پاڙا، بازارون، تعليمي ادارا ۽ سرڪاري آفيسون شهر جي پراڻي مرڪز کان ٻاهر پکڙجڻ لڳيون. سنڌوءَ جي اولهندي پاسي جو اهم ضلعي صدر مقام هجڻ ۽ [[انڊس هاءِ وي]] سان رابطو قائم ٿيڻ شهر جي علائقائي اهميت ۾ وڌيڪ اضافو ڪيو. سرڪاري ضلعي تاريخ موجب انڊس هاءِ وي آزاديءَ کان پوءِ تعمير ٿيو ۽ دادو کي سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري اتر-ڏکڻ روڊ نيٽ ورڪ سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍيو.<ref name="DaduGovHistory" /> [[File:New Chowk Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|نيو چوڪ؛ جديد دادو جي مرڪزي شهري علائقن مان هڪ]] 1972ع جي آدمشماريءَ ۾ دادو شهر جي آبادي 30,184، 1981ع ۾ 39,298 ۽ 1998ع ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ٿي وئي. ويهين صديءَ جي پوئين ڏهاڪن ۾ آباديءَ سان گڏ شهر جو تجارتي، تعليمي ۽ رهائشي ڍانچو پڻ وڌندو ويو. === 2004ع جي انتظامي ورهاست === 1931ع کان 2004ع تائين دادو شهر هڪ انتهائي وسيع ضلعي جو صدر مقام رهيو، جنهن جي ڏاکڻي حصي ۾ سيوهڻ، ڪوٽڙي ۽ ڪوهستان جا علائقا پڻ شامل هئا. 13 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت، سنڌ لينڊ روينيو ايڪٽ 1967ع هيٺ نوٽيفڪيشن جاري ڪري دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان نئون '''[[ڄامشورو ضلعو]]''' قائم ڪيو.<ref name="JamshoroNotification">{{cite court |litigants=Government of Sindh through Local Government, Karachi v. Khursheed Ahmed Junejo and others |court=Supreme Court of Pakistan |date=2005 |reporter=PLD |vol=2005 |opinion=797 |url=https://pakistancaselaw.com/case/103741/government-of-sindh-through-local-government-karachi-vs-khursheed-ahmed-junejo |access-date=29 August 2026 }}</ref> نئين ڄامشورو ضلعي ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[مانجهند]] ۽ ڪوهستاني علائقا شامل ڪيا ويا، جڏهن ته دادو ضلعي ۾ دادو، [[جوهي]]، [[ميهڙ]] ۽ [[خيرپور ناٿن شاهه]] تعلقا رهجي ويا.<ref name="DaduGovHistory" /> ان انتظامي تبديليءَ سان دادو ضلعي جي ايراضي نمايان طور گهٽجي وئي، پر دادو شهر نئين حدبنديءَ کان پوءِ به ضلعي جو صدر مقام برقرار رهيو. [[File:Dadu District.svg|thumb|left|موجوده سنڌ ۾ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو هنڌ؛ 2004ع ۾ ڏاکڻي علائقي کي ڌار ڪري [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو]] === جديد دور === 21هين صديءَ ۾ دادو پنهنجي تاريخي ضلعي صدر مقام واري حيثيت برقرار رکندي تعليم، صحت، واپار، عدليه ۽ سرڪاري انتظام جو مرڪز بڻيل آهي. [[انڊس هاءِ وي]]، ريلوي ۽ سنڌو درياهه پار روڊ رابطن سبب شهر دادو ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن کي سنڌ جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيندڙ اهم مرڪز آهي. [[2023 پاڪستان آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] مطابق دادو ميونسپل ڪميٽيءَ جي آبادي '''188,317''' تائين پهچي وئي، جيڪا 1951ع جي 13,716 آباديءَ جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> شهر جي تاريخي ارتقا کي مجموعي طور ٽن اهم مرحلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اڻويهين صديءَ تائين هڪ مقامي آبادي ۽ تعلقي مرڪز طور واڌ، 1931ع کان ضلعي صدر مقام جي حيثيت ۾ انتظامي ترقي، ۽ آزاديءَ کان پوءِ تيز شهري ۽ آبادي واڌ. ان جي ابتڙ، شهر جي بلڪل ابتدائي بنياد ۽ نالي بابت روايتون اڃا تائين واضح دستاويزي ثبوتن کان محروم آهن. == جاگرافي == دادو سنڌ جي وچ-اولهندي حصي ۾، سنڌو درياهه جي ساڄي يعني اولهندي ڪناري واري ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي هم آهنگ تقريباً 26°44′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°47′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن. شهر جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 35 ميٽر آهي. دادو [[حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا]] دادو کي سنڌو درياهه جي اولهه طرف واقع هڪ اهم تقسيمي ۽ واپاري مرڪز بيان ڪري ٿي، جيڪو رستن ۽ ريل ذريعي حيدرآباد، ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين حصن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Britannica" /> دادو جي اوڀر طرف سنڌوءَ جو آبپاشي وارو ميداني علائقو آهي، جڏهن ته اولهه طرف زمين بتدريج [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] ۽ ڪڇي علائقن ڏانهن وڌي ٿي. انهيءَ جاگرافيائي حيثيت سبب دادو شهر آبپاشي وارن زرعي علائقن ۽ اولهندي جابلو علائقن وچ ۾ واپار ۽ آمدورفت جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. == تعليم == دادو شهر [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو اهم تعليمي مرڪز آهي، جتي پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم کان وٺي ڊگري، قانوني، تجارتي ۽ يونيورسٽي سطح تائين سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. شهر ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب دادو، [[جوهي]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن مان پڻ ڪيترائي شاگرد ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ هتي اچن ٿا. دادو ۾ سرڪاري ڪاليجي تعليم جو اهم ادارو '''استاد بخاري گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج دادو''' آهي. سنڌ حڪومت جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي فهرست موجب دادو شهر ۾ گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج ۽ '''گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج دادو''' موجود آهن؛ ٻنهي ادارن ۾ سائنس، جڏهن ته بوائز ۽ گرلس ڪاليجن ۾ آرٽس، ڪامرس ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا مضمون پڻ پڙهايا وڃن ٿا.<ref name="SindhColleges">{{cite web |title=Government Colleges |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=College Education Department, Government of Sindh |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:U.B Degree college dadu - panoramio.jpg|thumb|right|استاد بخاري گورنمينٽ ڊگري ڪاليج دادو]] [[File:Govt Degree Girls College Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج دادو]] === اعليٰ تعليم === دادو ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان اهم ادارو '''[[سنڌ يونيورسٽي]] جو محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس، دادو''' آهي. سنڌ يونيورسٽيءَ موجب دادو ڪيمپس 2011ع ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد دادو ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي شاگردن، خاص طور تي ڇوڪرين، کي سندن پنهنجي علائقي ۾ اعليٰ تعليم تائين رسائي فراهم ڪرڻ هو.<ref name="SUDadu">{{cite web |title=Dadu Campus |url=https://usindh.edu.pk/page/42 |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان]] پڻ دادو کي سنڌ يونيورسٽيءَ جي تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECDadu">{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=[[هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> سنڌ يونيورسٽيءَ جي 2024ع واري پراسپيڪٽس موجب ڪيمپس جي قيام وقت اهو '''استاد بخاري گورنمينٽ ڊگري ڪاليج دادو''' جي احاطي ۾ ڪم ڪندو هو. اپريل 2012ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيمپس لاءِ دادو شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر ڏکڻ طرف '''50 ايڪڙ''' زمين مختص ڪئي.<ref name="SUProspectus2024">{{cite web |title=Undergraduate Prospectus 2024 |url=https://admission.usindh.edu.pk/admission/assets/Prospectus_2024.pdf |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> 2026ع جي داخلا پروگرام موجب دادو ڪيمپس ۾ بي بي اي (آنرز)، بي ايس انگريزي ٻولي ۽ ادب ۽ بي ايس انفارميشن ٽيڪنالاجي جا پروگرام پيش ڪيا پيا وڃن.<ref name="SUAdmissions2026">{{cite web |title=Admissions 2026 |url=https://admission.usindh.edu.pk/admission/assets/advertisement_2026.pdf |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> 2026ع جي داخلا مهم دوران دادو ڪيمپس لاءِ بيچلر پروگرامن جون 408 درخواستون ۽ بي ايس ٽئين سال لاءِ 42 درخواستون وصول ٿيون.<ref>{{cite web |title=SU receives over 22,000 applications for admissions-2026 despite separation of its two campuses |url=https://news.usindh.edu.pk/Web/news_detail?id=1672 |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9edf7;" | '''سنڌ يونيورسٽي دادو ڪيمپس جا اهم پروگرام''' |- ! style="background:#cfe8ff;" | پروگرام ! style="background:#cfe8ff;" | سطح ! style="background:#cfe8ff;" | شعبو |- | بي بي اي (آنرز) | بيچلر | بزنس ايڊمنسٽريشن |- | بي ايس انفارميشن ٽيڪنالاجي | بيچلر | انفارميشن ٽيڪنالاجي |- | بي ايس انگريزي ٻولي ۽ ادب | بيچلر | انگريزي |} === ڪاليجي تعليم === دادو شهر ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ سرڪاري ڊگري ڪاليج موجود آهن. سنڌ حڪومت جي موجوده ڪاليج فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج دادو''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج دادو''' ٻنهي کي دادو ضلعي جي سرڪاري ڪاليجن طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhColleges" /> گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج دادو، جيڪو استاد بخاري جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي سرڪاري لاڳاپيل ڪاليجن واري فهرست ۾ پڻ درج آهي.<ref name="HECAffiliated">{{cite web |title=List of Recognized Affiliate Colleges of Public Sector HEIs |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Documents/List%20of%20the%20Recognized%20Affiliate%20College%20of%20Public%20Sector-HEIs.pdf |publisher=[[هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:Girls College Road - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|right|گرلس ڪاليج روڊ، دادو]] {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#e2f0d9;" | '''دادو شهر جا اهم اعليٰ ۽ ڪاليجي تعليمي ادارا''' |- ! style="background:#d9ead3;" | ادارو ! style="background:#d9ead3;" | قسم ! style="background:#d9ead3;" | اهم تدريسي شعبا / حيثيت |- | [[سنڌ يونيورسٽي]]، محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس دادو | يونيورسٽي ڪيمپس | بي بي اي، بي ايس انفارميشن ٽيڪنالاجي، بي ايس انگريزي |- | استاد بخاري گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج دادو | سرڪاري ڊگري ڪاليج | سائنس، آرٽس، ڪامرس ۽ ڪمپيوٽر سائنس |- | گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج دادو | سرڪاري ڊگري ڪاليج | سائنس، آرٽس، ڪامرس ۽ ڪمپيوٽر سائنس |- | گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج دادو | سرڪاري قانوني ڪاليج | قانون |- | گورنمينٽ ڪمرشل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ دادو | فني ۽ تجارتي ادارو | تجارتي ۽ پيشاور تربيت |} === قانوني تعليم === دادو ۾ '''گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج''' قانون جي تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] جي لاڳاپيل ڪاليجن جي فهرست ۾ هن کي دادو ضلعي جي قانوني ڪاليج طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Affiliated Colleges |url=https://usindh.edu.pk/colleges |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> ڪاليج جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب اداري ۾ ايل ايل بي جا پروگرام پڙهايا وڃن ٿا. ان جي پهرين تعميراتي مرحلي لاءِ ڇهه ايڪڙ زمين تي لڳ ڀڳ 80 ملين رپين جي لاڳت ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PIBLaw">{{cite web |title=Government PIB Law College |url=https://www.gpiblc.edu.pk/ |publisher=Government Pir Illahi Bux Law College, Dadu |access-date=29 August 2026 }}</ref> === اسڪولي تعليم === دادو ۾ ڪيترائي سرڪاري هاءِ اسڪول ۽ خانگي اسڪول موجود آهن. شهر جي پراڻن ۽ سڃاتل سرڪاري اسڪولن ۾ '''گورنمينٽ ڪي. جي. گرلس هاءِ اسڪول''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پائليٽ هاءِ اسڪول''' شامل آهن. شهر ۾ [[آرمي پبلڪ اسڪول]] پڻ ڪم ڪري ٿو، جيڪو [[انڊس هاءِ وي]] ڀرسان واقع آهي. [[File:Government K.G. Girls High School Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|گورنمينٽ ڪي. جي. گرلس هاءِ اسڪول دادو]] [[File:Govt Girls Pilot High School Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|گورنمينٽ گرلس پائليٽ هاءِ اسڪول دادو]] [[File:Army Public School Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|آرمي پبلڪ اسڪول دادو]] {{Clear}} === فني ۽ تجارتي تعليم === روايتي اسڪولي ۽ ڪاليجي تعليم کانسواءِ دادو ۾ فني ۽ تجارتي تربيت جا ادارا پڻ موجود رهيا آهن. انهن مان '''گورنمينٽ ڪمرشل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ دادو''' تجارتي ۽ پيشاور تربيت سان لاڳاپيل ادارو آهي. [[File:Government Commercial Training Institute, Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|گورنمينٽ ڪمرشل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ، دادو]] اهڙن ادارن جو مقصد شاگردن کي روايتي ڊگري تعليم کانسواءِ عملي، آفيس انتظام، واپار ۽ ٻين روزگار سان لاڳاپيل مهارتن جي تربيت فراهم ڪرڻ آهي. === لائبريريون ۽ مطالعاتي سهولتون === شهر ۾ '''علامه آءِ آءِ قاضي لائبريري''' اهم عوامي مطالعاتي سهولت طور سڃاتي وڃي ٿي. هي لائبريري [[علامه آءِ آءِ قاضي]] جي نالي سان منسوب آهي ۽ شهر جي شاگردن ۽ پڙهندڙن لاءِ مطالعي جي جڳهه طور ڪم ڪري ٿي. [[File:Allama I.I. Kazi Library Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|علامه آءِ آءِ قاضي لائبريري، دادو]] {{Clear}} === تعليمي ادارن جون تصويرون === <gallery widths="180" heights="140" mode="packed"> File:U.B Degree college dadu - panoramio.jpg|استاد بخاري گورنمينٽ ڊگري ڪاليج دادو File:Govt Degree Girls College Dadu - panoramio.jpg|گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج دادو File:Government K.G. Girls High School Dadu - panoramio.jpg|گورنمينٽ ڪي. جي. گرلس هاءِ اسڪول File:Govt Girls Pilot High School Dadu - panoramio.jpg|گورنمينٽ گرلس پائليٽ هاءِ اسڪول File:Army Public School Dadu - panoramio.jpg|آرمي پبلڪ اسڪول دادو File:Government Commercial Training Institute, Dadu - panoramio.jpg|گورنمينٽ ڪمرشل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ File:Allama I.I. Kazi Library Dadu - panoramio.jpg|علامه آءِ آءِ قاضي لائبريري File:Girls College Road - panoramio - kamran.solangi.jpg|گرلس ڪاليج روڊ </gallery> == صحت == دادو، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سبب ضلعي جي صحت جي نظام جو هڪ اهم مرڪز آهي. شهر ۾ سرڪاري اسپتال، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جو مرڪز، ڊسپينسري، خانگي ڪلينڪون ۽ تشخيصي ليبارٽريون موجود آهن. انهن مان سڀ کان اهم سرڪاري علاجگاهه '''سول اسپتال دادو''' آهي، جيڪا ضلعي سطح جي اسپتال طور دادو شهر سان گڏ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي مريضن کي پڻ علاج جون سهولتون فراهم ڪري ٿي.<ref name="SindhHealthDadu2024">{{cite web |title=Health Facilities Information 2024 (Dadu) |url=https://health.sindh.gov.pk/information-of-health-facilities-2024-dadu |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:Civil Hospital Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|سول اسپتال دادو، شهر جي مکيه سرڪاري علاجگاهه]] === سول اسپتال دادو === سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي 2024ع واري سرڪاري فهرست ۾ '''سول اسپتال دادو''' کي ''Civil Hospital/DHQ'' يعني ضلعي هيڊڪوارٽر سطح جي اسپتال طور درج ڪيو ويو آهي. اسپتال [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] جي دادو شهر واري يونين ڪائونسل-I ۾ واقع آهي ۽ سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي انتظام هيٺ ڪم ڪري ٿي.<ref name="SindhHealthDadu2024" /> 2024ع جي سرڪاري انگن مطابق سول اسپتال دادو ۾ '''188 منظور ٿيل بسترا''' آهن ۽ اسپتال کي '''24 ڪلاڪ فعال''' صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhHealthDadu2024" /> ضلعي صدر مقام واري اسپتال هجڻ سبب اها شهر جي صحت جي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. [[File:Civil Hospital Dadu (Emergency Ward) - panoramio.jpg|thumb|left|سول اسپتال دادو جو ايمرجنسي وارڊ]] سول اسپتال جو ايمرجنسي شعبو اسپتال جي اهم حصن مان هڪ آهي. [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي موجود اسپتال ۽ ان جي ايمرجنسي وارڊ جون تصويرون 2009ع ۾ ورتيون ويون هيون ۽ سول اسپتال دادو جي عمارت ۽ ايمرجنسي شعبي جي ان وقت واري صورت ڏيکارين ٿيون. {{Clear}} === ماءُ ۽ ٻار جي صحت === دادو شهر ۾ عام طبي سهولتن کان سواءِ ماءُ ۽ ٻار جي صحت لاءِ پڻ سرڪاري سهولت موجود آهي. سنڌ حڪومت جي 2024ع واري فهرست موجب '''مسڻ روڊ، دادو''' تي قائم '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز''' (MCH Center) ۾ پنج بسترا موجود آهن. هي مرڪز صحت کاتي جي انتظام هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ سرڪاري رڪارڊ ۾ ڇهن ڪلاڪن واري فعال صحت مرڪز طور درج آهي.<ref name="SindhHealthDadu2024" /> شهر جي '''بگڙي ڪالوني''' ۾ هڪ سرڪاري ڊسپينسري پڻ قائم آهي، جيڪا صحت کاتي جي انتظام هيٺ ڇهن ڪلاڪن واري صحت سهولت طور درج ٿيل آهي.<ref name="SindhHealthDadu2024" /> اهي ننڍا صحت مرڪز بنيادي طبي خدمتن ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت جي خدمتن ذريعي سول اسپتال تي مريضن جي بار کي ورهائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#d9edf7;" | '''دادو شهر جون اهم سرڪاري صحت سهولتون (2024ع)'''<ref name="SindhHealthDadu2024" /> |- ! style="background:#cfe8ff;" | صحت مرڪز ! style="background:#cfe8ff;" | قسم ! style="background:#cfe8ff;" | بسترا ! style="background:#cfe8ff;" | انتظام ! style="background:#cfe8ff;" | ڪم جو وقت ! style="background:#cfe8ff;" | حالت |- | سول اسپتال دادو | سول اسپتال / ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتال | '''188''' | سنڌ صحت کاتو | 24 ڪلاڪ | فعال |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، مسڻ روڊ | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 5 | سنڌ صحت کاتو | 6 ڪلاڪ | فعال |- | سرڪاري ڊسپينسري، بگڙي ڪالوني | سرڪاري ڊسپينسري | — | سنڌ صحت کاتو | 6 ڪلاڪ | فعال |} === تشخيصي ۽ ليبارٽري سهولتون === دادو ۾ سرڪاري صحت جي ادارن سان گڏ خانگي ۽ غيرسرڪاري تشخيصي سهولتون پڻ موجود آهن. '''[[آغا خان يونيورسٽي اسپتال]]''' جو ڪلينڪل ليبارٽري ڪليڪشن يونٽ شهر ۾ ڪم ڪري ٿو. آغا خان يونيورسٽي اسپتال جي موجوده هنڌن واري فهرست موجب دادو ليبارٽري ڪليڪشن يونٽ '''وي آءِ پي روڊ، ڊي پي او هائوس جي سامهون''' واقع آهي.<ref name="AKUHDadu">{{cite web |title=Find a Location |url=https://hospitals.aku.edu/pakistan/Pages/Find-a-Location.aspx |publisher=[[آغا خان يونيورسٽي اسپتال]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:Laboratory - Collection Unit of Dadu (Agha Khan University Hospital) - panoramio.jpg|thumb|right|دادو ۾ [[آغا خان يونيورسٽي اسپتال]] جو ليبارٽري ڪليڪشن يونٽ]] اداري جي فهرست موجب هن يونٽ ۾ ڪلينڪل ليبارٽريءَ لاءِ نمونا گڏ ڪرڻ جون خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="AKUHDadu" /> [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي هن مرڪز جي 30 جولاءِ 2009ع تي ورتل تصوير پڻ موجود آهي. === بنيادي صحت ۽ ڀرپاسي جا علائقا === دادو شهر اعليٰ سطح جي سرڪاري علاج لاءِ نه رڳو شهري آبادي پر [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] جي وسيع ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ پڻ مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. شهر کان ٻاهر تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز (BHU)، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ٻيون بنيادي صحت جون سهولتون قائم آهن.<ref name="SindhHealthDadu2024" /> سنڌ حڪومت جي 2024ع واري رڪارڊ موجب خدا آباد، موندر، ڦلجي اسٽيشن، پراڻو ديرو، جهلو، ابراهيم پنهور، پيارو ڳوٺ، ڦڪا، سامتاڻي، پاٽ، سيتا وليج، مخدوم بلاول ۽ ٻين آبادين ۾ بنيادي صحت مرڪز موجود آهن. انهن مان ڪيترن مرڪزن جو انتظام '''پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ''' (PPHI Sindh) وٽ آهي، جڏهن ته ٻيا سڌيءَ ريت سنڌ حڪومت جي صحت کاتي هيٺ ڪم ڪن ٿا.<ref name="SindhHealthDadu2024" /> [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] جي انگن مطابق دادو ضلعي ۾ ان جي انتظام هيٺ بنيادي صحت جي سهولتن جو نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ليبارٽري سهولتون شامل آهن.<ref name="PPHIDadu">{{cite web |title=District Dadu |url=https://pphisindh.org/home/district-info.php?id=4 |publisher=People's Primary Healthcare Initiative Sindh |access-date=29 August 2026 }}</ref> === حفاظتي ٽُڪا ۽ عوامي صحت === دادو ۾ بنيادي صحت جي نظام جو هڪ حصو ٻارن ۽ عورتن لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي فراهمي پڻ آهي. پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ 2019ع کان دادو ۽ خيرپور ضلعن ۾ '''توسيع ڪيل حفاظتي ٽُڪن واري پروگرام''' (EPI) سان گڏ ڪم ڪري رهي آهي. پروگرام جو مقصد ٻارن کي ويڪسين سان روڪي سگهجندڙ بيمارين کان تحفظ ڏيڻ ۽ حامله توڙي ٻار ڄڻڻ واري عمر جي عورتن کي ٽيٽنس خلاف تحفظ فراهم ڪرڻ آهي.<ref name="PPHIEPI">{{cite web |title=Expanded Program on Immunization (EPI) |url=https://www.pphisindh.org/home/epi.php |publisher=People's Primary Healthcare Initiative Sindh |access-date=29 August 2026 }}</ref> === ٻوڏن دوران صحت جون خدمتون === دادو ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي ٻوڏن کان متاثر ٿيندا رهيا آهن، جنهن ڪري آفتن دوران صحت جي خدمتن جي فراهمي خاص اهميت رکي ٿي. [[2010 پاڪستان ٻوڏون|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] کان پوءِ دادو ڀرسان متاثر آبادين ۾ موبائل صحت مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ۾ ڊاڪٽرن، نرسن ۽ فارماسسٽن جون ٽيمون بنيادي طبي علاج فراهم ڪنديون هيون. اهڙيون ٽيمون پاڻيءَ سان پکڙجندڙ بيمارين جي امڪاني وبائن جي جلد سڃاڻپ لاءِ پڻ ڪم ڪنديون هيون. [[File:Doctor examines woman In Sindh (1198).jpg|thumb|left|2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ دادو ڀرسان ڳوٺ ۾ موبائل صحت مرڪز تي عورت جو طبي معائنو]] [[File:Prescribing medicine to prevent sickness and disease (5333078656).jpg|thumb|right|2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ دادو ڀرسان موبائل صحت مرڪز ۾ ٻار کي دوا فراهم ڪندي صحت عملي جو ميمبر]] {{Clear}} === صحت جي ادارن جون تصويرون === <gallery widths="180" heights="140" mode="packed"> File:Civil Hospital Dadu - panoramio.jpg|سول اسپتال دادو File:Civil Hospital Dadu (Emergency Ward) - panoramio.jpg|سول اسپتال جو ايمرجنسي وارڊ File:Laboratory - Collection Unit of Dadu (Agha Khan University Hospital) - panoramio.jpg|آغا خان يونيورسٽي اسپتال جو ليبارٽري ڪليڪشن يونٽ </gallery> == آمدورفت == دادو سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي اتر–ڏکڻ آمدورفت جي اهم رستي تي واقع آهي. شهر جو بنيادي شاهراهي رابطو '''[[انڊس هاءِ وي]] (اين-55)''' سان آهي، جڏهن ته ريلوي ذريعي دادو [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ اڳتي اتر سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي وڃڻ لاءِ '''[[دادو–مورو پل]]''' دادو واري علائقي کي [[مورو]] ۽ سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري واري شاهراهي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Dadu |url=https://www.britannica.com/place/Dadu-Pakistan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:Dadu Bypass - panoramio.jpg|thumb|right|دادو باءِ پاس؛ شهر جي اولهندي پاسي واري روڊ نيٽ ورڪ جو حصو]] === شاهراهي آمدورفت === دادو جو سڀ کان اهم قومي شاهراهي رابطو '''اين-55''' آهي، جنهن کي عام طور '''[[انڊس هاءِ وي]]''' سڏيو وڃي ٿو. هي شاهراهه سنڌو درياهه جي ساڄي يعني اولهندي ڪناري واري اتر–ڏکڻ آمدورفت جو اهم محور آهي. دادو وٽ اين-55 شهر کي ڏکڻ طرف [[سيوهڻ]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] واري علائقي سان، جڏهن ته اتر طرف [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Britannica" /> شهر جي مرڪزي آباديءَ مان ڊگهي فاصلي واري ٽريفڪ جو دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ دادو وٽ باءِ پاس پڻ موجود آهي. [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي 2009ع ۾ ورتل دادو باءِ پاس جي تصوير شهر جي ان شاهراهي ڍانچي کي دستاويز ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=File:Dadu Bypass - panoramio.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dadu_Bypass_-_panoramio.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:CNG Station - panoramio.jpg|thumb|right|دادو ۾ اين-55 انڊس هاءِ وي تي سي اين جي اسٽيشن]] دادو ۾ اين-55 جي موجودگيءَ سبب شهر ضلعي جي اندروني روڊن ۽ بين الاضلاعي شاهراهن جي وچ ۾ هڪ اهم سنگم طور ڪم ڪري ٿو. ڀرپاسي جي [[جوهي]] ۽ ٻين آبادين ڏانهن ويندڙ مقامي رستا پڻ دادو کان نڪرن ٿا، جنهن ڪري شهر مسافرن، زرعي پيداوار ۽ تجارتي سامان جي آمدورفت جو مرڪز آهي. === دادو–مورو پل === دادو جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] تي واقع '''[[دادو–مورو پل]]''' سنڌوءَ جي ٻنهي ڪنارن جي روڊ رابطي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. پل دادو واري ساڄي ڪناري کي [[مورو]] ۽ [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] واري کاٻي ڪناري سان ڳنڍي ٿي. ان ذريعي دادو کان سنڌوءَ جي اوڀر طرف واقع قومي شاهراهي نيٽ ورڪ تائين سڌي زميني پهچ ممڪن ٿئي ٿي. دادو–مورو پل جو افتتاح '''1982ع''' ۾ ڪيو ويو ۽ پل جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''5 ڪلوميٽر''' ڄاڻايل آهي.<ref name="DaduMoroBridge">{{cite web |title=Dadu-Moro Bridge, Naushero |url=https://heritage.eftsindh.com/site/259/naushahro-feroze/dadu-moro-bridge |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=29 August 2026 }}</ref> دادو–مورو پل رڳو مسافرن جي اچ وڃ لاءِ نه پر ٻنهي ڪنارن جي زرعي ۽ تجارتي آمدورفت لاءِ پڻ اهم رابطو فراهم ڪري ٿي. سنڌ جي آبپاشي ۽ ٻوڏ بابت سرڪاري مطالعي ۾ به '''دادو-مورو پل''' کي سنڌو درياهه تي پاڻيءَ جي وهڪري جي ماپ وارن اهم هنڌن مان هڪ طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Project Phase-I: Preparation of Regional Plan for the Left Bank of Indus, Delta and Coastal Zone |url=https://sida.org.pk/download/reports/2.%20Vol-ii%20Annex%20to%20main%20report%20June%202011.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |date=June 2011 |access-date=29 August 2026 }}</ref> === ريلوي === '''[[دادو ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي تاريخي آمدورفت واري ڍانچي جو اهم حصو آهي. اسٽيشن [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''DDU''' آهي.<ref>{{cite web |title=Dadu railway station |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18387991 |website=Wikidata |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:Railway Station Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|[[دادو ريلوي اسٽيشن]]]] [[File:Railway Station Dadu - panoramio - kamran.solangi (2).jpg|250px|thumb|دادو ريلوي اسٽيشن جو منظر]] ڪوٽڙي–اٽڪ لائين دادو کي ڏکڻ طرف [[سيوهڻ]] ۽ [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪوٽڙي جنڪشن]] سان ۽ اتر طرف [[لاڙڪاڻو]] ۽ اڳتي سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. اهڙي طرح دادو جو ريلوي رابطو تاريخي طور شهر جي مسافرن، واپار ۽ سامان جي نقل و حمل لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="Britannica" /> دادو ريلوي اسٽيشن جي ڀرپاسي اسٽيشن روڊ شهر جي اهم شهري رستن مان هڪ آهي. [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي 2009ع جون تصويرون ريلوي اسٽيشن، پليٽ فارم ۽ ريلوي اسٽيشن روڊ جي ان وقت واري حالت کي دستاويز ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Category:Dadu railway station (Pakistan) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Dadu_railway_station_(Pakistan) |website=Wikimedia Commons |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:Railway Station Dadu - panoramio - kamran.solangi (3).jpg|thumb|right|دادو ريلوي اسٽيشن جو ٻيو منظر]] {{Clear}} === ريلوي خدمتون === دادو ريلوي اسٽيشن تي مسافر ريل گاڏيون بيهن ٿيون ۽ شهر کي سنڌ توڙي پاڪستان جي ٻين حصن سان ريلوي رابطو فراهم ڪن ٿيون. موجوده ريلوي شيڊيول جي معلومات موجب '''بولان ميل''' ۽ '''موهن جو دڙو پسينجر''' دادو ريلوي اسٽيشن تي بيهندڙ ريل گاڏين ۾ شامل آهن.<ref name="DaduTrains">{{cite web |title=Dadu Railway Station |url=https://railwaystations.pk/search-by-stations/dadu/ |website=Pakistan Railway Stations |access-date=29 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#d9edf7;" | '''دادو جا اهم آمدورفت رابطا''' |- ! style="background:#cfe8ff;" | ذريعو ! style="background:#cfe8ff;" | رستو / سهولت ! style="background:#cfe8ff;" | اهم رابطا ! style="background:#cfe8ff;" | حيثيت |- | شاهراهه | [[انڊس هاءِ وي]] (اين-55) | سيوهڻ، ڄامشورو، ميهڙ، لاڙڪاڻو | قومي شاهراهه |- | روڊ | دادو باءِ پاس | شهر جي ٻاهرين شاهراهي ٽريفڪ | باءِ پاس |- | پل | [[دادو–مورو پل]] | دادو – مورو | سنڌو درياهه پار رابطو |- | ريلوي | [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] | ڪوٽڙي، سيوهڻ، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اڳتي اتر | بين شهري ريلوي |- | ريلوي اسٽيشن | [[دادو ريلوي اسٽيشن]] | مسافر ريل گاڏيون | اسٽيشن ڪوڊ DDU |} === شهري آمدورفت === شهر اندر آمدورفت جو دارومدار روڊن تي آهي. ريلوي اسٽيشن روڊ، انڊس هاءِ وي سان ملندڙ رستا، دادو باءِ پاس ۽ شهر جون مرڪزي بازارون مقامي ٽريفڪ جا اهم محور آهن. بسون، ڪوچون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون مقامي ۽ بين شهري سفر لاءِ استعمال ٿين ٿيون. دادو جو ضلعي صدر مقام هجڻ ڪري شهر کان [[جوهي]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ تعلقي جي ننڍين آبادين ڏانهن پڻ مسافر گاڏيون هلن ٿيون. اهڙي طرح شهر جو آمدورفت وارو ڍانچو رڳو دادو جي شهري آباديءَ لاءِ نه، پر ڀرپاسي جي وڏي ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ پڻ اهم آهي. == آبادي == دادو جي آبادي ويهين صديءَ دوران ۽ خاص طور [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي. ضلعي صدر مقام، واپاري مرڪز، روڊ ۽ ريلوي رابطن ۽ سرڪاري، تعليمي ۽ صحت جي ادارن جي مرڪز طور شهر جي ترقيءَ سان گڏ ان جي شهري آباديءَ ۾ پڻ مسلسل اضافو ٿيو. [[2023 پاڪستان آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] مطابق '''دادو ميونسپل ڪميٽي''' جي ڪُل آبادي '''188,317''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:New Chowk Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|نيو چوڪ، دادو؛ شهر جي وڌندڙ تجارتي ۽ شهري مرڪزن مان هڪ]] === تاريخي آبادي === دادو جي جديد آباديءَ جي واڌ جو عمل ويهين صديءَ جي وچ کان وڌيڪ نمايان ٿيو. 1951ع جي پهرين پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ دادو شهر جي آبادي '''13,716''' هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي '''19,142''' ٿي وئي.<ref name="Census1961Dadu"/> 1972ع تائين آبادي 30,184 ۽ 1981ع ۾ 39,298 تائين پهتي. 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ دادو جي آبادي هڪ لک کان وڌي وئي. مختلف پراڻن ذريعن ۾ 1998ع لاءِ ٿورو فرق ملي ٿو: پاڪستاني آدمشماريءَ سان لاڳاپيل تاريخي سلسلي ۾ '''102,550''' جڏهن ته ''Encyclopaedia Britannica'' ۾ ابتدائي 1998ع واري انگ طور '''98,575''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Dadu |url=https://www.britannica.com/place/Dadu-Pakistan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 August 2026 }}</ref> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ دادو جي آبادي لڳ ڀڳ 171 هزار ٿي وئي. پراڻي 2017ع واري نتيجي ۾ 171,191 جو انگ استعمال ٿيندو رهيو، جڏهن ته [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي حتمي 2023ع واري شهري مڪانن جي تقابلي جدول ۾ دادو جي 2017ع واري آبادي '''171,319''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PBS2023" /> شمارياتي تسلسل لاءِ هيٺين جدول ۾ PBS جي تازي تقابلي انگ کي ترجيح ڏني وئي آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" |+ style="background:#d9edf7;" | '''دادو شهر جي تاريخي آبادي''' |- ! style="background:#cfe8ff;" | آدمشماري ! style="background:#cfe8ff;" | آبادي ! style="background:#cfe8ff;" | گذريل آدمشماريءَ کان واڌ |- | 1951ع | {{formatnum:13716}} | — |- | 1961ع | {{formatnum:19142}} | +39.6٪ |- | 1972ع | {{formatnum:30184}} | +57.7٪ |- | 1981ع | {{formatnum:39298}} | +30.2٪ |- | 1998ع | {{formatnum:102550}} | +161.0٪ |- | 2017ع | {{formatnum:171319}} | +67.1٪ |- | '''2023ع''' | '''{{formatnum:188317}}''' | '''+9.9٪''' |} <small>'''نوٽ:''' 2017ع لاءِ جدول ۾ PBS جي 2023ع واري حتمي تقابلي جدول جو 171,319 وارو انگ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023" /></small> === آباديءَ جي واڌ === 1951ع کان 2023ع تائين دادو جي آبادي '''13,716 کان وڌي 188,317''' ٿي، يعني لڳ ڀڳ ستن ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ ٿي وئي.<ref name="Census1961Dadu" /><ref name="PBS2023" /> آباديءَ ۾ سڀ کان نمايان عددي واڌ ويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ايڪويهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ ٿي. 1972ع کان 1981ع تائين آبادي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته 1981ع کان 1998ع تائين شهر جي رڪارڊ ٿيل آبادي ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي وئي. 1998ع کان 2017ع تائين پڻ نمايان واڌ جاري رهي. ان جي ابتڙ، 2017ع کان 2023ع تائين آبادي 171,319 مان وڌي 188,317 ٿي، يعني ڇهن سالن ۾ لڳ ڀڳ '''9.9 سيڪڙو''' اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023" /> PBS موجب 2017ع کان 2023ع تائين دادو جي آباديءَ جي '''سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.59 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#e2f0d9;" | '''2023ع ۾ دادو جي آباديءَ جا اهم انگ'''<ref name="PBS2023" /> |- ! style="background:#d9ead3;" | اشارو ! style="background:#d9ead3;" | انگ |- | ڪُل آبادي | '''188,317''' |- | مرد | 95,044 |- | عورتون | 93,258 |- | ٽرانسجينڊر | 15 |- | سالياني آبادي واڌ | 1.59٪ |- | گهراڻا | 34,935 |- | في گهراڻي اوسط ماڻهو | 5.39 |} === جنسي بناوٽ === 2023ع ۾ دادو جي ڪُل 188,317 رهاڪن مان '''95,044 مرد''' ۽ '''93,258 عورتون''' هيون، جڏهن ته '''15''' ماڻهن کي آدمشماريءَ ۾ ٽرانسجينڊر طور رڪارڊ ڪيو ويو.<ref name="PBS2023" /> مرد شهر جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''50.47 سيڪڙو''' ۽ عورتون لڳ ڀڳ '''49.52 سيڪڙو''' هيون. اهڙيءَ طرح شهر جي مرد ۽ عورت آباديءَ ۾ تمام ٿورو فرق هو ۽ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 102 مرد هئا. {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#fce5cd;" | '''دادو جي آباديءَ جي جنسي بناوٽ، 2023ع'''<ref name="PBS2023" /> |- ! style="background:#f9cb9c;" | جنس ! style="background:#f9cb9c;" | آبادي ! style="background:#f9cb9c;" | ڪُل آباديءَ ۾ حصو |- | مرد | {{formatnum:95044}} | 50.47٪ |- | عورتون | {{formatnum:93258}} | 49.52٪ |- | ٽرانسجينڊر | {{formatnum:15}} | 0.01٪ کان گهٽ |- ! ڪُل ! {{formatnum:188317}} ! 100٪ |} === گهراڻا === 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق دادو ميونسپل ڪميٽيءَ ۾ '''34,935 گهراڻا''' رڪارڊ ڪيا ويا ۽ هڪ گهراڻي ۾ رهندڙ ماڻهن جو اوسط تعداد '''5.39''' هو.<ref name="PBS2023" /> اهي انگ دادو کي هڪ گنجان شهري آباديءَ واري ضلعي صدر مقام طور ظاهر ڪن ٿا، جتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ رهائشي علائقن، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، آمدورفت ۽ ٻين شهري خدمتن جي گهرج پڻ وڌندي رهي آهي. [[File:Old Bus Stand Road Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|پراڻو بس اسٽينڊ روڊ؛ دادو جي شهري آباديءَ جو حصو]] {{Clear}} === شهري واڌ === دادو جي آباديءَ جي واڌ سان شهر جي آباد ايراضي پڻ پراڻي مرڪز کان ٻاهر پکڙجندي وئي آهي. ريلوي اسٽيشن، نيو چوڪ، گرلس ڪاليج روڊ، انڊس هاءِ وي ۽ باءِ پاس جي ڀرپاسي رهائشي ۽ تجارتي سرگرمين جي واڌ جديد دادو جي شهري توسيع جو حصو آهي. ضلعي صدر مقام هجڻ سبب سرڪاري آفيسن، عدالتن، تعليمي ادارن، اسپتالن ۽ مارڪيٽن جي شهر ۾ مرڪوز ٿيڻ سان ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن مان روزاني آمدورفت ۽ مستقل لڏپلاڻ پڻ دادو جي شهري ڪردار کي وڌايو آهي. [[File:Night View New Chowk - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|right|نيو چوڪ جو رات جو منظر]] [[File:Girls College Road - panoramio - kamran.solangi.jpg|thumb|left|گرلس ڪاليج روڊ، دادو جي وڌندڙ شهري ايراضيءَ جو حصو]] {{Clear}} === آباديءَ جون تصويرون === <gallery widths="180" heights="140" mode="packed"> File:New Chowk Dadu - panoramio.jpg|دادو جو نيو چوڪ File:Night View New Chowk - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|نيو چوڪ جو رات جو منظر File:Old Bus Stand Road Dadu - panoramio.jpg|پراڻو بس اسٽينڊ روڊ File:Girls College Road - panoramio - kamran.solangi.jpg|گرلس ڪاليج روڊ File:Muhallah Shahani - panoramio.jpg|دادو جو رهائشي پاڙو </gallery> == معيشت == دادو جي معيشت جو بنيادي تعلق ڀرپاسي جي زرعي علائقن، واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن جي شعبن سان آهي. [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سبب شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، سرڪاري انتظام، تعليم، صحت، بئنڪنگ، پرچون واپار ۽ آمدورفت جو اهم مرڪز آهي. ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا]]'' دادو کي هڪ '''ورهائڻ ۽ واپاري مرڪز''' قرار ڏئي ٿي، جيڪو روڊ ۽ ريل ذريعي [[حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Dadu |url=https://www.britannica.com/place/Dadu-Pakistan |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 August 2026 }}</ref> [[File:Sabzi Mandi Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|دادو جي سبزي منڊي؛ شهر ڀرپاسي جي زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جو مرڪز آهي]] === زراعت ۽ شهري معيشت === دادو شهر پاڻ هڪ شهري آبادي آهي، پر ان جي معيشت ڀرپاسي جي زرعي پٽيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري وارو ميداني علائقو واهن ذريعي سيراب ٿئي ٿو ۽ زرعي پيداوار شهر جي مارڪيٽن، واپار ۽ ٽرانسپورٽ جي سرگرمين لاءِ اهم معاشي بنياد فراهم ڪري ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا'' موجب دادو جي ڀرپاسي واري زرعي علائقي کي '''دادو ڪينال''' وسيلي پاڻي ملي ٿو، جيڪو [[سکر بئراج]] سان لاڳاپيل آبپاشي نظام جو حصو آهي. علائقي جي اهم فصلن ۾ '''ڪڻڪ، چڻا، چانور ۽ جوئر''' شامل آهن.<ref name="Britannica" /> [[File:Dadu Canal - panoramio.jpg|thumb|left|[[دادو ڪينال]]، دادو]] [[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|right|پنج موڙ وٽ دادو ڪينال]] ضلعي سطح تي زراعت معيشت جو اهم شعبو آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي انگن موجب دادو ضلعي ۾ ڪڻڪ ۽ چانور اهم خوراڪي فصل آهن، جڏهن ته ڪپهه، ڪمند، تيل وارا ٻج، داليون، ڀاڄيون ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="SindhAgriculture">{{cite web |title=Agricultural Statistics of Pakistan |url=https://mnfsr.gov.pk/SiteImage/Misc/files/Agricultural%20Statistics%20of%20Pakistan%202020-21.pdf |publisher=Ministry of National Food Security and Research, Government of Pakistan |access-date=29 August 2026 }}</ref> انهن ضلعي سطح جي زرعي سرگرمين جو واپاري اثر دادو شهر جي منڊين، دڪانن، ٽرانسپورٽ ۽ زرعي خدمتن تي پوي ٿو. === آبپاشي === دادو واري زرعي پٽيءَ جي معيشت [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام تي گهڻو دارومدار رکي ٿي. '''دادو ڪينال''' سکر بئراج مان نڪرندڙ ساڄي ڪناري جي اهم واهن مان هڪ آهي. سنڌ ايريگيشن کاتي موجب سکر بئراج مان ست وڏا واهه نڪرن ٿا، جن مان دادو ڪينال، رائيس ڪينال ۽ نارٿ ويسٽرن ڪينال سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري تي واقع آهن.<ref name="SukkurBarrage">{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/sukkur-barrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=29 August 2026 }}</ref> دادو ڪينال ۽ ان جي شاخن ذريعي حاصل ٿيندڙ پاڻي ڀرپاسي جي زرعي زمينن جي پوکيءَ لاءِ بنيادي وسيلو آهي. آبپاشيءَ جي دستيابي سبب زرعي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل واپار دادو جي شهري معيشت سان تاريخي طور ڳنڍيل رهيو آهي.<ref name="Britannica" /> === زرعي منڊيون ۽ واپار === دادو ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مارڪيٽ ٽائون طور ڪم ڪري ٿو. شهر جي '''سبزي منڊي''' ۾ ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي خريد ۽ وڪري جون سرگرميون ٿين ٿيون، جڏهن ته شهر جون ٻيون مارڪيٽون روزمره استعمال جي شين ۽ زرعي ضرورتن جي واپار جو مرڪز آهن. شهر جو [[انڊس هاءِ وي]] (اين-55)، [[دادو ريلوي اسٽيشن|ريلوي]] ۽ [[دادو–مورو پل]] سان رابطو زرعي پيداوار ۽ ٻين سامان جي نقل و حمل ۾ مدد ڪري ٿو. اهڙي طرح دادو ڀرپاسي جي پيداوار کي سنڌ جي ٻين مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۽ ٻاهرين علائقن مان واپاري سامان آڻڻ لاءِ علائقائي ورهائڻ واري مرڪز جي حيثيت رکي ٿو.<ref name="Britannica" /> === چانور ۽ زرعي پروسيسنگ === دادو ضلعي ۾ چانورن جي پوک سبب چانورن جي ڇڙائي ۽ زرعي پيداوار جي پروسيسنگ سان لاڳاپيل سرگرميون پڻ مقامي معيشت جو حصو رهيون آهن. 1961ع جي سرڪاري ضلعي آدمشماري رپورٽ موجب ان وقت دادو شهر ۾ '''چانورن جون ملون''' موجود هيون، جنهن مان شهر ۽ ڀرپاسي جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن جي وچ ۾ تاريخي معاشي لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Census1961Dadu"/> زرعي پيداوار جي پروسيسنگ سان گڏ ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائون، مشينري، ٽريڪٽرن جا پرزا ۽ زرعي اوزار وڪڻندڙ ڪاروبار پڻ زرعي پٽي ۽ شهر جي وچ ۾ معاشي رابطي جو حصو آهن. [[File:Agricultural Engineering Workshop Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|دادو ۾ زرعي انجنيئرنگ ورڪشاپ]] === زرعي انجنيئرنگ ۽ مشينري === دادو ۾ '''زرعي انجنيئرنگ ورڪشاپ''' جي موجودگي شهر جي زرعي خدمتن واري ڪردار کي ظاهر ڪري ٿي. اهڙيون سهولتون زرعي مشينري، زمين جي تياري ۽ زرعي اوزارن سان لاڳاپيل خدمتن لاءِ استعمال ٿين ٿيون. سنڌ حڪومت جو زرعي انجنيئرنگ ۽ واٽر مئنيجمينٽ شعبو صوبي ۾ زرعي مشينري، زمين جي ترقي، فارم ميڪانائيزيشن ۽ پاڻيءَ جي انتظام سان لاڳاپيل خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Agriculture Engineering & Water Management |url=https://agri.sindh.gov.pk/ |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=29 August 2026 }}</ref> === چوپايو مال === دادو جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ چوپائي مال پالڻ پڻ معيشت جو اهم حصو آهي. ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون مقامي زرعي معيشت سان گڏ کير، گوشت ۽ ٻين جانورن جي شين جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪن ٿيون. ضلعي سطح تي زرعي ۽ چوپائي مال جي پيداوار جو هڪ حصو دادو شهر جي مارڪيٽن ذريعي وڪرو ۽ ورهايو وڃي ٿو. دادو جي معيشت ۾ چوپائي مال جو ڪردار خاص طور انهن علائقن لاءِ اهم آهي، جتي مستقل آبپاشي محدود آهي ۽ زرعي پوک سان گڏ مال پالڻ گهريلو آمدنيءَ جو ذريعو بڻجي ٿو. === صنعت ۽ ننڍا ڪاروبار === دادو وڏي صنعتي شهر جي ڀيٽ ۾ بنيادي طور زرعي واپار ۽ خدمتن تي ٻڌل معيشت رکي ٿو. تنهن هوندي به شهر ۽ ضلعي ۾ زرعي پيداوار جي پروسيسنگ، چانورن جي ملن، اٽي جي ملن، برف ٺاهڻ، تعميراتي مواد ۽ ننڍن پيداواري ڪاروبارن جون سرگرميون موجود رهيون آهن. 1961ع جي ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ دادو شهر اندر چانورن جي ملن سان گڏ '''برف جي ڪارخاني''' جو پڻ ذڪر ڪيو ويو هو.<ref name="Census1961Dadu" /> وقت سان گڏ شهر جي معيشت ۾ پرچون ۽ ٿوڪ واپار، گاڏين جي مرمت، تعميراتي سرگرمين ۽ ننڍن خدمتي ڪاروبارن جو حصو وڌيو آهي. === معدني وسيلا ۽ توانائي === وسيع دادو ضلعو معدني وسيلن جي لحاظ کان پڻ اهم آهي. ضلعي جي اولهندي ۽ جبلائي علائقن ۾ تيل ۽ گئس، جپسم، چن جو پٿر ۽ ٻين معدني وسيلن جا ذخيرا رپورٽ ڪيا ويا آهن.<ref name="SMEDADadu">{{cite web |title=Dadu District Profile |url=https://pk.smeda.org/phocadownload/Sindh/DADU_profile.pdf |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |access-date=29 August 2026 }}</ref> اهي وسيلا بنيادي طور '''دادو ضلعي جي معيشت''' سان تعلق رکن ٿا ۽ انهن کي دادو شهر اندر موجود صنعتون سمجهڻ درست نه ٿيندو. تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل سرگرمين جو ضلعي جي روزگار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتي شعبي تي معاشي اثر پوي ٿو، جڏهن ته دادو شهر ضلعي جو انتظامي ۽ تجارتي مرڪز هجڻ سبب انهن سرگرمين سان اڻ سڌيءَ طرح ڳنڍيل آهي.<ref name="SMEDADadu" /> === خدمتن جو شعبو === دادو ضلعي جو صدر مقام هجڻ سبب '''خدمتن جو شعبو''' شهر جي جديد معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. ضلعي انتظاميا، عدالتن، پوليس، صحت کاتي، تعليم کاتي ۽ ٻين سرڪاري ادارن جون آفيسون شهر ۾ مرڪوز آهن، جنهن ڪري سرڪاري ملازمت مقامي روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] جي دادو ڪيمپس، سرڪاري ڪاليجن، اسڪولن، [[سول اسپتال دادو]] ۽ ٻين صحت جي ادارن سبب تعليم ۽ صحت سان لاڳاپيل روزگار ۽ خدمتون پڻ شهري معيشت ۾ حصو وٺن ٿيون. بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، ٽرانسپورٽ، گاڏين جي مرمت، پرچون دڪان ۽ ننڍا ڪاروبار شهر جي خدمتي معيشت جا ٻيا اهم حصا آهن. === تجارتي مرڪز === شهر جون روايتي بازارون ۽ جديد تجارتي علائقا دادو ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن جي صارفين لاءِ خريداريءَ جا مرڪز آهن. '''نيو چوڪ'''، سبزي منڊي، پراڻي بس اسٽينڊ وارو علائقو ۽ مرڪزي بازارن جا رستا شهر جي تجارتي سرگرمين جا اهم هنڌ آهن. [[File:New Chowk Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|نيو چوڪ، دادو جي اهم تجارتي علائقن مان هڪ]] [[File:Old Bus Stand Road Dadu - panoramio.jpg|thumb|left|پراڻو بس اسٽينڊ روڊ، دادو]] شهر جي آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ کاڌي پيتي، ڪپڙن، گهريلو سامان، تعميراتي مواد، ٽرانسپورٽ، موبائل فون ۽ ٻين صارف خدمتن جي مارڪيٽ پڻ وڌندي رهي آهي. {{Clear}} === معيشت جا اهم شعبا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#e2f0d9;" | '''دادو جي معيشت جا اهم شعبا''' |- ! style="background:#d9ead3;" | شعبو ! style="background:#d9ead3;" | اهم سرگرميون ! style="background:#d9ead3;" | معاشي ڪردار |- | زراعت | ڪڻڪ، چانور، چڻا، جوئر، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل | ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو بنياد |- | زرعي واپار | سبزي منڊي، اناج ۽ زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري | دادو کي علائقائي مارڪيٽ ۽ ورهائڻ وارو مرڪز بڻائي ٿو |- | زرعي پروسيسنگ | چانورن ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ | زرعي پيداوار ۾ قدر جو اضافو |- | چوپايو مال | ڍور، مينهون، رڍون ۽ ٻڪريون | کير، گوشت ۽ ڳوٺاڻن گهراڻن جي آمدني |- | ننڍي صنعت | چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، برف ۽ ٻيا ننڍا ڪارخانا | شهري روزگار ۽ مقامي پيداوار |- | واپار | ٿوڪ ۽ پرچون مارڪيٽون | شهر ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ لاءِ سامان جي فراهمي |- | ٽرانسپورٽ | اين-55، ريلوي، دادو–مورو پل ۽ مقامي ٽرانسپورٽ | سامان ۽ مسافرن جي علائقائي نقل و حمل |- | خدمتون | سرڪاري انتظام، تعليم، صحت، بئنڪنگ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن | شهري روزگار جو اهم حصو |} == ثقافت ۽ ادب == دادو سنڌي ٻولي، جديد سنڌي شاعري، لوڪ موسيقي، تاريخ ۽ آثار قديمه جي تحقيق جي حوالي سان اهم ادبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. شهر جي ثقافتي زندگيءَ تي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن، [[سنڌو درياهه]] جي ميداني ثقافت، سنڌي لوڪ روايتن ۽ صوفي فڪر جو اثر نظر اچي ٿو. ويهين صديءَ دوران دادو سان لاڳاپيل شاعرن، اديبن، محققن ۽ راڳين سنڌي ادب ۽ موسيقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته شهر ۾ ادبي گڏجاڻيون، مشاعرا، ڪتابي تقريبون، ورسيون ۽ ثقافتي پروگرام پڻ منعقد ٿيندا رهيا آهن.<ref name="DaduGlance">{{cite book |title=Dadu At A Glance |author=Abbasi, Niaz Ali |year=2010 |chapter=The Poets and Writers of Dadu District |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Dadu_At_A_Glance-Niaz_Ali-Abbasi-2010-Complete.pdf |access-date=29 August 2026 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> دادو جي ادبي سڃاڻپ ۾ [[استاد بخاري]] کي خاص حيثيت حاصل آهي. ان کان سواءِ [[تاج صحرائي]]، [[عزيز ڪنگراڻي]] ۽ ٻين اديبن ۽ محققن جو شهر سان گهرو تعلق رهيو آهي، جڏهن ته [[منظور سخيراڻي]] جهڙن فنڪارن سنڌي موسيقيءَ ۾ دادو جي ثقافتي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو آهي. === استاد بخاري ۽ شاعري === دادو جي جديد ادبي سڃاڻپ جو سڀ کان نمايان نالو '''[[استاد بخاري]]''' آهي. سندس اصل نالو سيد احمد شاهه بخاري هو ۽ هو 16 جنوري 1930ع تي دادو ضلعي جي ڳوٺ غلام چانڊيو ۾ ڄائو. تعليم کاتي ۾ استاد طور عملي زندگي شروع ڪرڻ کان پوءِ هن [[سنڌ يونيورسٽي]] مان سنڌي ادب ۾ ايم اي ڪئي ۽ بعد ۾ ڪاليجي استاد ۽ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="SABUstad">{{cite web |title=Ustad Bukhari |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/10/12/ustad-bukhari-1/ |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> استاد بخاري جديد سنڌي شاعريءَ جي مقبول شاعرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ محبت، وطن، انساني ڀائيچاري، عام ماڻهن جي زندگي، پورهيتن ۽ هارين جا مسئلا ۽ سماجي اڻ برابري اهم موضوع آهن. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي جرنل ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب سندس شاعري ترقي پسند فڪر سان لاڳاپيل هئي ۽ هن خاص طور سماج جي پيڙهيل ۽ پورهيت طبقن جي احساسن ۽ مسئلن کي شاعريءَ جو موضوع بڻايو.<ref name="BukhariProgressive">{{cite journal |last=Bozdar |first=Muhammad Chhuttal |title=استاد بخاريءَ جي شاعريءَ ۾ ترقي پسند فڪر جو تحقيقي جائزو |trans-title=Analysis of Progressive Thought in the Poetry of Ustad Bukhari |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-193-analysis-of-progressive-thought-in-the-poetry-of-ustad-bukhari |journal=Sindhi Boli Research Journal |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=29 August 2026 }}</ref> سندس مشهور شعري مجموعن ۾ ''گيت اسان جا جيت اسان جي''، ''هي گيت گلابي ٻارن جا''، ''اوتون جوتون''، ''ڪوڪڻ يا ڪلياڻ''، ''سوچون، ڀڻڪا، واڪا''، ''لهر لهر دريا''، ''ڪاري ڪڪر هيٺ''، ''ڌرتي سرتي'' ۽ ''زندگي زندگي'' شامل آهن.<ref name="SABUstad" /> استاد بخاري 9 آڪٽوبر 1992ع تي وفات ڪئي. دادو ۾ سندس ادبي ورثي کي محفوظ رکڻ ۽ متعارف ڪرائڻ لاءِ سندس جنم ۽ ورسيءَ جي موقعي تي ادبي تقريبون منعقد ٿينديون رهيون آهن. 2018ع ۾ سندس 26هين ورسيءَ جي مکيه تقريب دادو جي ضلعي ڪائونسل هال ۾ استاد بخاري فائونڊيشن پاران منعقد ڪئي وئي، جنهن ۾ شاعرن، اديبن، دانشورن ۽ محققن شرڪت ڪئي.<ref name="BukhariDawn2018">{{cite news |title=Death anniversary of Ustad Bukhari observed |url=https://www.dawn.com/news/1437923 |work=Dawn |date=10 October 2018 |access-date=29 August 2026 }}</ref> دادو جي گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج کي پڻ سندس نالي سان '''استاد بخاري گورنمينٽ ڊگري ڪاليج''' سڏيو وڃي ٿو، جيڪو شهر ۾ سندس ادبي ۽ تعليمي ورثي جي يادگار آهي. === تاج صحرائي ۽ تحقيقي روايت === '''[[تاج صحرائي]]''' (اصل نالو تاج محمد ميمڻ) دادو جي ادبي، تعليمي ۽ تحقيقي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. هو 1921ع ۾ [[شڪارپور]] ۾ ڄائو، پر بعد ۾ دادو منتقل ٿيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو شهر ۾ تعليم، صحافت، ادب، تاريخ ۽ آثار قديمه جي تحقيق ۾ گذاريائين.<ref name="TajDawn">{{cite news |last=Aziz |first=Shaikh |title=Taj Sehrai — a teacher, historian |url=https://www.dawn.com/news/1063812 |work=Dawn |date=7 November 2002 |access-date=29 August 2026 }}</ref> دادو اچڻ کان پوءِ تاج صحرائي 1948ع ۾ هفتيوار اخبار '''آواز''' جاري ڪئي، جيڪا 1952ع تائين شايع ٿيندي رهي. بعد ۾ هو تعليم سان وابسته ٿيو ۽ دادو ۾ '''طالب المولى هاءِ اسڪول''' جي قيام ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="TajDawn" /> [[File:Allama I.I. Kazi Library Dadu - panoramio.jpg|thumb|right|علامه آءِ آءِ قاضي لائبريري، دادو؛ جنهن جي قيام سان تاج صحرائي جو نالو وابسته آهي]] تاج صحرائي '''علامه آءِ آءِ قاضي لائبريري دادو''' جو پڻ باني هو.<ref name="TajDeath">{{cite news |title=Taj Sehrai passes away |url=https://www.dawn.com/news/64165 |work=Dawn |date=30 October 2002 |access-date=29 August 2026 }}</ref> هن سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، انسانيات ۽ آثار قديمه تي وسيع تحقيق ڪئي. سندس تحقيق ۾ [[رني ڪوٽ]]، آمري تهذيب، ڪائي وارو علائقو، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[لال شهباز قلندر]] سان لاڳاپيل موضوع شامل هئا.<ref name="TajResearch">{{cite news |title=Call to include Taj Sehrai’s works in syllabi |url=https://www.dawn.com/news/1216881 |work=Dawn |date=2 November 2015 |access-date=29 August 2026 }}</ref> هو سنڌي ادبي سنگت ۽ سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن جي دادو واري سرگرمين سان پڻ وابسته رهيو ۽ رني ڪوٽ سيمينار ۽ لال شهباز قلندر ادبي ڪانفرنس سميت مختلف علمي ۽ ادبي سرگرمين جي تنظيم ۾ حصو ورتائين.<ref name="TajDawn" /> 2002ع ۾ سندس وفات کان پوءِ به دادو ۾ سندس ورسيءَ تي علمي تقريبون منعقد ٿينديون رهيون آهن.<ref name="TajResearch" /> === ادبي سرگرميون === دادو ۾ ادبي گڏجاڻين ۽ مشاعرن جي روايت شهر جي ثقافتي زندگيءَ جو حصو رهي آهي. '''[[سنڌي ادبي سنگت]]''' جون مقامي سرگرميون، شاعرن ۽ اديبن جون ورسيون، ڪتابن بابت ويهڪون ۽ مشاعرا سنڌي ٻولي ۽ ادب جي واڌاري لاءِ پليٽفارم مهيا ڪندا رهيا آهن. استاد بخاري جي جنم ڏينهن ۽ ورسيءَ تي دادو ۽ ضلعي جي ٻين شهرن ۾ ٿيندڙ ادبي تقريبن ۾ شاعر، اديب، محقق ۽ پڙهندڙ گڏ ٿين ٿا. ''Dawn'' مطابق سندس 2018ع واري ورسيءَ جي تقريب ۾ سندس شاعري ۽ سنڌي ادب ۾ ڪردار تي اديبن ۽ مورخن خيالن جو اظهار ڪيو.<ref name="BukhariDawn2018" /> تاج صحرائي جي ياد ۾ پڻ دادو ۾ ادبي ۽ تحقيقي تقريبون منعقد ٿينديون رهيون آهن. 2015ع ۾ سندس 13هين ورسيءَ تي دادو شهر ۾ ٽن مختلف هنڌن تي تقريبون ٿيون، جن مان مکيه تقريب طالب المولى هاءِ اسڪول ۾ سنڌي ادبي سنگت جي دادو شاخ پاران منعقد ڪئي وئي.<ref name="TajResearch" /> === لوڪ موسيقي === دادو جي ثقافتي زندگيءَ ۾ '''سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقي''' پڻ اهم جاءِ والاري ٿي. ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ صوفي شاعري، لوڪ گيت ۽ روايتي ساز ثقافتي گڏجاڻين، ميلن ۽ درگاهن سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[File:Manzoor Sakhirani in a wedding ceremony program.jpg|thumb|right|[[منظور سخيراڻي]]، دادو سان تعلق رکندڙ مشهور سنڌي راڳي]] دادو شهر ۽ ضلعي سان ڪيترائي شاعر، اديب، محقق ۽ فنڪار وابسته رهيا آهن. انهن ۾ [[استاد بخاري]]، [[تاج صحرائي]]، [[عزيز ڪنگراڻي]] ۽ [[منظور سخيراڻي]] نمايان آهن. دادو سان وابسته مشهور سنڌي فنڪارن مان '''[[منظور سخيراڻي]]''' نمايان آهي. هو 1959ع ۾ دادو شهر ۾ ڄائو ۽ 1980ع کان باقاعدي ڳائڻ جي شعبي سان وابسته ٿيو. سندس ڳائڻ ۾ سنڌي لوڪ ۽ علائقائي موسيقي نمايان رهي آهي. دادو ۾ ثقافتي پروگرامن دوران پڻ منظور سخيراڻي ۽ ٻين مقامي فنڪارن جون موسيقيءَ جون محفلون منعقد ٿينديون رهيون آهن. 2019ع جي سنڌي ثقافتي ڏهاڙي تي دادو پريس ڪلب وٽ ٿيل وڏي ثقافتي پروگرام ۾ منظور سخيراڻي ۽ بالاڪ سنڌي سميت فنڪارن سنڌي ثقافتي گيت پيش ڪيا.<ref name="CultureDayDadu">{{cite news |title=Centuries-old rich culture of province highlighted on Sindhi Culture Day |url=https://dailytimes.com.pk/511439/centuries-old-rich-culture-of-province-highlighted-on-sindhi-culture-day/ |work=Daily Times |date=2 December 2019 |access-date=29 August 2026 }}</ref> دادو ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جي روايت کي محفوظ ڪرڻ جون منظم ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2017ع کان شروع ٿيل هڪ ثقافتي منصوبي هيٺ مقامي ڳائڻن کي روايتي ۽ جديد سازن جي تربيت ڏني وئي ۽ اٺ صوفي موسيقيءَ جا گروهه تيار ڪيا ويا، جن صوفي درگاهن ۽ ثقافتي ميلن ۾ موسيقي پيش ڪئي.<ref>{{cite news |title=Countering religious extremism with Sufi music |url=https://dailytimes.com.pk/235837/countering-religious-extremism-with-sufi-music/ |work=Daily Times |access-date=29 August 2026 }}</ref> === سنڌي ثقافتي ڏهاڙو === [[سنڌي ثقافتي ڏهاڙو]] دادو ۾ وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو. ان موقعي تي شهر ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي ۽ روايتي لباس پائڻ سان گڏ ثقافتي ريليون، موسيقيءَ جون محفلون ۽ اسڪولن ۽ ڪاليجن جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. 2019ع ۾ دادو شهر ۾ مختلف تعليمي ۽ سماجي ادارن پاران گهٽ ۾ گهٽ '''24 ثقافتي ريليون''' ڪڍيون ويون. دادو پريس ڪلب وٽ وڏي ثقافتي تقريب ٿي، جڏهن ته [[سنڌ يونيورسٽي]] جي دادو ڪيمپس ۽ استاد بخاري ڊگري ڪاليج پڻ ثقافتي پروگرام ۽ ريليون منعقد ڪيون.<ref name="CultureDayDadu" /> انهن سرگرمين ۾ '''اجرڪ''' ۽ '''سنڌي ٽوپي''' سنڌي سڃاڻپ جي نمايان علامتن طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته سنڌي موسيقي، روايتي لباس ۽ اجتماعي ناچ پڻ تقريبن جو حصو هوندا آهن. === تاريخ ۽ آثار قديمه جي مطالعي جو مرڪز === دادو جي ادبي روايت رڳو شاعري ۽ افسانوي ادب تائين محدود ناهي؛ شهر سان تاريخ، جاگرافي، لوڪ ادب ۽ آثار قديمه تي ڪم ڪندڙ محقق پڻ وابسته رهيا آهن. تاج صحرائي کان پوءِ [[عزيز ڪنگراڻي]] سميت مختلف ليکڪن دادو ۽ سنڌ جي تاريخي ماڳن، قديم آبادين ۽ ثقافتي ورثي تي تحقيق ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو آهي. عزيز ڪنگراڻي سنڌ جي تاريخي ۽ آثار قديمه جي ماڳن بابت لکڻ ۽ تحقيق لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. سندس ڪم ۾ سنڌ جي خطري هيٺ آيل ورثي ۽ تاريخي ماڳن جي دستاويزبندي پڻ شامل آهي.<ref>{{cite news |title=Speakers call for preserving indigenous languages |url=https://www.dawn.com/news/1815046 |work=Dawn |access-date=29 August 2026 }}</ref> دادو جي جاگرافيائي بيهڪ پڻ هن تحقيقي روايت لاءِ اهم رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جي وسيع تاريخي پسمنظر ۾ [[منڇر ڍنڍ]]، [[سيوهڻ]]، [[آمري]]، [[ڪائي]] ۽ [[گورک هل اسٽيشن|گورک]] سميت ڪيترائي تاريخي، آثار قديمه ۽ قدرتي ماڳ شامل رهيا آهن. === ثقافتي ۽ ادبي شخصيتون === دادو شهر ۽ وسيع دادو ضلعي سان ڪيترائي شاعر، ليکڪ، محقق ۽ فنڪار وابسته رهيا آهن. انهن شخصيتن جي نسبت شهر يا ضلعي سان مختلف نوعيت جي آهي؛ ڪي دادو شهر ۾ ڄاوا يا رهيا، جڏهن ته ٻيا وسيع ضلعي جي مختلف علائقن سان تعلق رکن ٿا.<ref name="DaduGlance" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#eadcf8;" | '''دادو سان وابسته چونڊ ادبي ۽ ثقافتي شخصيتون''' |- ! style="background:#dfc8f1;" | شخصيت ! style="background:#dfc8f1;" | شعبو ! style="background:#dfc8f1;" | دادو سان لاڳاپو / اهميت |- | [[استاد بخاري]] | شاعري | جديد سنڌي شاعريءَ جو نمايان شاعر؛ دادو ضلعي ۾ ڄائو ۽ شهر جي ادبي سڃاڻپ سان گهرو تعلق |- | [[تاج صحرائي]] | تاريخ، ادب ۽ آثار قديمه | دادو ۾ رهائش؛ علامه آءِ آءِ قاضي لائبريري ۽ طالب المولى هاءِ اسڪول جو باني |- | [[عزيز ڪنگراڻي]] | ادب، تاريخ ۽ آثار قديمه | دادو ۽ سنڌ جي تاريخي ۽ آثار قديمه جي ورثي تي تحقيق |- | [[منظور سخيراڻي]] | سنڌي موسيقي | دادو شهر ۾ ڄائو سنڌي راڳي |} === ثقافتي يادگار ۽ ادارا === دادو ۾ ڪجهه ادارا شهر جي علمي ۽ ادبي شخصيتن جي ياد کي محفوظ رکن ٿا. '''علامه آءِ آءِ قاضي لائبريري''' مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته '''استاد بخاري گورنمينٽ ڊگري ڪاليج''' شهر جي سڀ کان مشهور شاعرن مان هڪ جي نالي سان منسوب آهي. {{Clear}} ==مشھور ماڻھو== ===ادبي شخصيتون=== علامہ احمد مجتبیٰ غالب ملڪاڻي، [[استاد بخاري]]، [[تاج صحرائي]]، [[عبدالله مگسي]]، حافظ احسن چنه، [[عزيز ڪنگراڻي]]، [[اڪبر جسڪاڻي]]، فاروق سولنگي، [[شمس سومرو]]، [[محمد بخش سميجو]]، عثمان ميمڻ، حاڪم علي شاھ بخاري، [[منظور سخيراڻي]] ، [[انور قنبراڻي]]، [[محمد فقير مسخرو]] [[شبير شاهاڻي]] [[رجب آزاد سولنگي]],،[[ماڻڪ ڪنگراڻي]] ۽ ٻيا دادو ضلعي جي ادب، شاعري ۽ ڪلا جا اهم نالا آهن. == وڌيڪ ڏسو == * [[دادو ضلعو]] * [[دادو تعلقو]] * [[جوهي]] * [[ميهڙ]] * [[خيرپور ناٿن شاهه]] * [[خدا آباد، سنڌ]] * [[گورک هل]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[انڊس هاءِ وي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://www.britannica.com/place/Dadu-Pakistan انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا ۾ دادو] [[زمرو:دادو شهر]] [[زمرو:دادو تعلقو]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:دادو ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گنجان آباديون]] h3pfet1s33onc23la4o5tufl6jbocz7 0 5959 410460 318579 2026-09-08T03:37:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410460 wikitext text/x-wiki بـوائـل نالي سائنسدان، گيس جي متعلق هڪ قانون دريافت ڪيو، جنهن کي '''بوائل جو قانون ({{lang-en|Boyle's Law Of Gas}}''') چيو وڃي ٿو. اهو قانون 1662ع ۾ شايع ٿيو. '''وضاحت''' بوائل جي گيس جي قانون مطابق؛ "گيس گرمي پد (Temperature) کي مستقل رکجي تہ پوءِ گيس جي والار (Volume) دٻاء (Pressure) سان ابتي نسبت ۾ آهي." جنهن جي وضاحت هن ريت ڪري سگهجي ٿي تہ جي گيس جي گرمي پد کي مستقل يعني کيس تبديل ٿيڻ نہ ڏجي، تہ پوءِ دٻاء کي گهٽائبو تہ سندس والار وڌي ويندي، پر جي ان جي ابتڙ دٻاء کي وڌائبو تہ والار گهٽجي ويندي. کيس رياضياتي ٻوليءَ ۾ هيٺين نموني بيان ڪبو؛ [[فائل:Boyles Law animated.gif|thumb|left|250px|هن خاڪي ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته دٻاءُ وڌائڻ تي گيس جو مقدار گهٽ ٿي ويندو آهي]] <big>'''pα1/V'''</big> [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/15/Boyles_Law_animated.gif سندس چرندڙ خاڪو ڏسڻ لاءِ ڪلڪ ڪيو] <br>[http://group.chem.iastate.edu/Greenbowe/sections/projectfolder/flashfiles/gaslaw/boyles_law_graph.html سافٽويئر ذريعي سمجهڻ لاءِ هتي ڪلڪ ڪيو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828193944/http://group.chem.iastate.edu/Greenbowe/sections/projectfolder/flashfiles/gaslaw/boyles_law_graph.html |date=2013-08-28 }} [[عڪس:Legge di Boyle dati originali.jpg|thumb|بوائل جي اصل انگن جو هڪ گراف]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حجم]] [[زمرو:سائنسي قانون]] [[زمرو:گيس جا قانون]] [[زمرو:مقدار]] 53efvnu3q19k5crn5gudud7h9upidh5 0 11298 410457 214529 2026-09-08T03:26:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410457 wikitext text/x-wiki [[فائل:Onions.jpg|thumb|بصر]] '''بصر''' (Onion) هڪ ٻوٽو آهي، جنهن جو زمين ۾ هيٺ وارو حصو عام طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي [[يُورَپ|يورپ]] ۾ بصرن جا گهڻا ئي قسم ٿيندا آهن. [[ڀارت|هندستان]] ۾ به ٻه چار قسم آهن، جي تمام وڏا ۽ چڱا ٿيندا آهن. [[پٽنا|پاٽنا]] ۽ [[ممبئي|بمبئي]]ءَ جا بصر مشهور آهن. بصر جو ٻج هڪ ورهيه تائين سالم رهي سگهي ٿو، پوءِ خراب ٿيو وڃي، تنهنڪري عجب ڪونهي، جو ولايت مان آيل جهونو ٻج اڪثر نه ڦٽندو آهي. انهيءَ لاءِ چڱيء ٻج هٿ ڪرڻ جو رستو اهو آهي ته سياري جي شروع ۾ بازار مان چونڊ بصر وٺي، باغ ۾ فوٽ فوٽ تفاوت تي پوکي ڇڏجن. اهي آرڙهه جي شروعات ۾ تمام ججهو ٻج پيدا ڪندا، جو ٻاٽلين ۾ بند ڪري مضبوط ٻوچ ڏيئي ايندڙ سياري جي موسم ۾ پوکڻ لاءِ رکي ڇڏجي. بصرن جي پوکڻ جو وقت [[سيپٽمبر]] [[آڪٽوبر]] مهينو آهي. ٻج ڇٽ به ڪندا آهن، پر اڪثر ناڙيءَ وانگي ٻيجارو پوکيندا آهن جنهن کي بصري چوندا آهن. چريون هڪٻئي کان ڏهه انچ پري هجن. زمين هلڪي هجي ۽ منجهس پراڻو ڀاڻ وجهي، سنئون ڪري ڀڄائي پوءِ ٻج پوکجي. پوءِ ٻيجارو ڪڍي ڇڊو ڪري ڇهن ڇهن انچن تي سلو سلو هڻجي. ٻاهر جو آيل ٻج بهتر آهي ته ڪونڊين ۾ پوکجي، پوءِ جڏهن سلا ٽي چار انچ وڏا ٿين، تڏهن ڪڍي کليءَ زمين ۾ رکجن. بصرن کي ذري ذري [[پاڻي]] ڏيڻ مان فائدو آهي. گرم موسم جي اوائل ۾ جڏهن ڳنڍيون وڏيون ٻجهن، تڏهن مٿيان پن موڙي ڀڃي ڇڏجن ته جلد سڙي وڃن. پوءِ بصر ڪڍي ٻه ٽي ڏينهن اس ۾ رکجن ته سڪن، پوءِ گڏ ڪري رکجن. بصرن جي لاءِ چڱو ڀاڻ آهي ڇيڻي يا ڪاٺيءَ جي رک ۽ هڏن جو چورو؛ جي ملي سگهي. ٻيجاري ڪڍڻ مهل سنڀال ڪجي ته سلن جون پاڙون نه ڀڄي يا ڇڄي پون. پاڻي ڏيڻ کانپوءِ زمين سڪي ٺوٺ ٿئي ته رنبيءَ سان ڀڃي هٿ سان ڀوري ڇڏجي. بصر اڇي، ڳاڙهي، ڀوري ۽ پيلي رنگ جا ٿيندا آهن ۽ جدا جدا قد جا ٿيندا آهن. بصرن کي ماڻهو ڪچو به کائيندا آهن، جيتوڻيڪ انهيءَ ڪري وات ۾ خراب پاس ٿئي ٿي. بعضي ڀاڄيءَ وانگي ٻوڙ ۾ وجهندا آهن. بعضي خلاصو سندن ڀرتو يا ساڳ ڪندا آهن. بعضي سرڪي يا لوڻ سان ڪم آڻيندا آهن. سندن آچار به سڏيندا آهن. شالَٽ ۽ لِيڪ مشهور انگريزي بصرن جا نمونا آهن. عام بصر کي انگريزيءَ ۾ اونين چوندا آهن.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن: 1960ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو</ref> == فائدا == بصر هڪ قسم جي [[سبزي]] آهي، جنهن ۾ وٽامن سي جو وڏي مقدار موجود آهي. جيڪا غذائيت جو مدافعتي صحت، ڪوليجين جي اُپت، ٽشوز جي مرمت ۽ لوهه (آئرن) کي جذب ڪرڻ شامل آهي. ان جي ڪري هن کي غذا جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. اڄڪلھ هن جي پوک عام آهي. هن کي تازو، آچار، ٻوري وغيره جي شڪل ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن جو جو ذائقو تيز، مصالحيدار، مٺو، ۽ تکو هوندو آهي. هن کي سرڪو ملائي استعمال ڪرڻ عام آهي. == تاريخ ۾ بصر جو استعمال == بصر ۽ ان طرح جو سبزيون هزارن  سالن کان انسان استعمال ڪندو اچي ٿو. ٽامي جي دور ۾ به هن جو استعمال ٿيو آهي جيڪو تقريباً 5000ق۔م۔  جي تاریخ جي گواهي ڏي ٿو.<ref name="selfsufficientish"><span class="citation web" contenteditable="false">[http://www.selfsufficientish.com/onion.htm "Onions Allium cepa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509170526/http://www.selfsufficientish.com/onion.htm |date=2006-05-09 }}. ''selfsufficientish.com''<span class="printonly">. http://www.selfsufficientish.com/onion.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509170526/http://www.selfsufficientish.com/onion.htm |date=2006-05-09 }}</span><span class="reference-accessdate">۔ اخذ کردہ بتاریخ 2006-04-02</span>.</span></ref> == دوائون ۽ صحتي اثر == هن جو استعمال، بخار، ذيابطيس، قلبي مرضن فائديمند ثابت ٿيو آهي. بصر جو شمار، دنيا جي 45 صحتمند غذائن ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref>[http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=45 World's Healthiest Foods]</ref> == نئون بصر == اسان جڏهن بصر (Onion) ڇليندا آهيون يا ڪٽيندا آهيون ته اهو اکين ۾ ڳوڙها آڻڻ جو سبب بڻجندو آهي. پر هاڻي جاپاني ماهرن اکين ۾ ڳوڙها نه آڻيندڙ بصر پوکي ورتو آهي. جاپاني سائنسدانن ان نئين بصر کي خوشي جو بال (سمائل بال) جو نالو ڏنو آهي ۽ ان جي تياري ۾ 20 سالن جي اڻٿڪ محنت لڳي آهي. ماهرن مطابق بصر ۾ هڪ اينزائم اکين ۾ ساڙو ۽ ڳوڙها آڻيندو آهي، تنهن ڪري ماهرن ان اينزائم کي ئي گهڻو ڪمزور ڪري ڇڏيو آهي. جاپاني سائنسدانن مطابق اها ٽيڪنالاجي واپاري يا ڪمرشيل استعمال لاءِ بالڪل تيار آهي. شروعات ۾ آزمائشي طور پنج ٽن بصر مختلف دڪانن تي وڪرو ڪيا ويا ۽ ماڻهن ان جي گهڻي واکاڻ ڪئي.<ref>[http://awamiawaz.com/55306/ بصر اکين ۾ ڳوڙها آڻيندڙ قوت کان محروم<!-- Bot generated title -->]</ref> == تصويرون == <gallery> فائل:Onion on lettuce by Swatjester.jpg|ڳاڙھو بصر فائل:Muck onions 8640.jpg|نيويارڪ جي يھبا شھر ڀرسان بصرن جي پوک فائل:Cooked onions in frying pan.JPG|ڪڙاھيءَ ۾ بصرن کي تريو پيو وڃي. فائل:Pro-Pak onion weigher CW10.jpg|نيدرلينڊز ۾ بصر کي ماپيو ۽ پيڪ ڪيو پيو وڃي. فائل:Onion.jpg|سڪايل بصر فائل:Spring Onion.jpg|بصر </gallery> == حوالا == <div style="font-size:88%;"> {{حوالا}}{{حوالا}} </div> [[زمرو:علم نباتات]] [[زمرو:فصل]] tepi943um7czqqc3an31ve8ytrcmdm0 0 11784 410458 406826 2026-09-08T03:29:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410458 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ اوڀر يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه بلغاريا | native_name = {{lang|bg|Република България}} | common_name = بلغاريا | image_flag = Flag of Bulgaria.svg | image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg | coa_size = 100 | national_motto = {{lang|bg|Съединението прави силата}}<br />{{tlit|bg|Sŭedinenieto pravi silata}}<br />({{lang|sd|"[[اتحاد طاقت آهي]]"}}) | national_anthem = {{lang|bg|Мила Родино}}<br />{{tlit|bg|[[ميلا رودينو]]}}<br />({{lang|sd|"پياري مادر وطن"}})<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Mila Rodino instrumental.ogg]]}}</div> | image_map = EU-Bulgaria.svg | map_width = 250px | map_caption = {{map caption|location_color=dark green|region=يورپ|region_color=dark grey|subregion=the [[يورپي يونين]]|subregion_color=green|legend=EU-Bulgaria.svg}} | capital = [[صوفيا]] | coordinates = {{Coord|42|41|51|N|23|19|21|E|type:city(1,200,000)_region:BG-22|name=Largo|display=inline}} | largest_city = گادي وارو شھر | official_languages = [[بلغاري ٻولي|بلغاري]]<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of Bulgaria |url=https://www.parliament.bg/en/const |publisher=National Assembly of the Republic of Bulgaria |access-date=30 August 2020 |archive-date=19 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819054232/https://www.parliament.bg/en/const |url-status=dead}}</ref> | languages_type = [[سرڪاري رسم الخط]] | languages = [[بلغاري الفابيٽ|سيريلڪ]] | languages_sub = no | ethnic_groups = {{unbulleted list|85.7% [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]|8.5% [[بلغاريا جا ترڪ|ترڪ]]|4.5% [[بلغاريا جا روماني ماڻهو|روما]]|1.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2021 جي آدمشماري{{refn|group=note|name=one|"تعين نه ٿي سگهيو"، "جواب ڏيڻ نٿا چاهين" ۽ "نامعلوم" زمرا شامل ناهن. ڏسو [[#آبادي|آبادي]].}} | ethnic_groups_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics>{{cite web |url=https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf |title=Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението |trans-title=2021 Census: Ethnocultural characteristics of the population |publisher=[[بلغاريا جو قومي شمارياتي ادارو]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195716/https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf |archive-date=24 November 2022 |url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; | {{Tree list}} * 64.7% [[عيسائيت]] ** 62.7% [[بلغاري آرٿوڊوڪس چرچ|بلغاري آرٿوڊوڪس]] ** 2.0% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |15.9% [[لادينيت|ڪوبه مذهب نه]] |9.8% [[بلغاريا ۾ اسلام|اسلام]] |0.1% [[بلغاريا ۾ مذهب|ٻيا]] |9.5% بي جواب}} | religion_year = 2021 جي آدمشماري | religion_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics /> | demonym = {{Unbulleted list |[[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]}} | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[بلغاريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ايليانا يوٽووا]] | leader_title2 = [[بلغاريا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = ''خالي'' | leader_title3 = [[بلغاريا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = [[رومن راديف]] | leader_title4 = [[بلغاريا جي قومي اسيمبلي جو چيئرپرسن|قومي اسيمبلي جو چيئرپرسن]] | leader_name4 = [[ميهائيلا ڊوتسووا]] | legislature = [[قومي اسيمبلي (بلغاريا)|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[بلغاريا جي تاريخ|قيام جي تاريخ]] | established_event1 = [[پهرين بلغاري سلطنت|پهرين بلغاري سلطنت]] | established_date1 = 681–1018 | established_event2 = [[ٻي بلغاري سلطنت|ٻي بلغاري سلطنت]] | established_date2 = 1185–1396 | established_event3 = [[بلغاريا جي پرنسپلٽي]] | established_date3 = 3 مارچ 1878 | established_event4 = [[بلغاريا جي آزاديءَ جو اعلان|آزادي]] [[عثماني سلطنت]] کان | established_date4 = 5 آڪٽوبر 1908 | established_event5 = [[1946ع بلغاري جمهوري ريفرنڊم|بادشاهت جو خاتمو]] | established_date5 = 15 سيپٽمبر 1946 | established_event6 = [[بلغاريا جي تاريخ (1990–هاڻوڪو)|موجوده رياستي شڪل]] | established_date6 = 15 نومبر 1990 | area_rank = 103هون | area_km2 = 110,993.6<ref name="Penin">{{cite book |last=Penin |first=Rumen |script-title=bg:Природна география на България |trans-title=Natural Geography of Bulgaria |publisher=Bulvest 2000 |page=18 |year=2007 |isbn=978-954-18-0546-6 |language=bg}}</ref> | area_sq_mi = 42,811 | percent_water = 2.16<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu |title=Field listing: Area |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=9 October 2018 |archive-date=31 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu |url-status=dead}}</ref> | population_census_year = 2021<ref>{{cite web |url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_population.pdf |title=НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА |publisher=[[بلغاريا جو قومي شمارياتي ادارو]] (NSI) |website=www.nsi.bg |language=bulgarian |access-date=9 November 2024}}</ref> | population_census = {{DecreaseNeutral}} 6,519,789 | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 6,423,207 | population_estimate_rank = 109هون | population_estimate_year = ڊسمبر 2025<ref>{{cite web |url=https://www.nsi.bg/en/press-release/population-and-demographic-processes-9002 |title=Population and Demographic Processes in 2025 |publisher=[[بلغاريا جو قومي شمارياتي ادارو]] (NSI) |website=www.nsi.bg |date=29 April 2026 |access-date=11 May 2026}}</ref> | population_density_km2 = {{#expr: 6445481/110994 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr: 6445481/42855 round 0}} | population_density_rank = 154هون | GDP_PPP = {{increase}} $264.699&nbsp;ارب<ref name="IMF.ORG">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Download World Economic Outlook database: October 2024 – Bulgaria |website=imf.org |access-date=2025-05-24}}</ref> | GDP_PPP_rank = 73هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $41,901<ref name="IMFWEO.BG">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Bulgaria) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=22 October 2024 |access-date=9 November 2024}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 55هون | GDP_nominal = {{increase}} $117.007&nbsp;ارب<ref name="IMFWEO.BG" /> | GDP_nominal_rank = 68هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $18,522<ref name="IMFWEO.BG" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 59هون | Gini = 37.2 | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[يورو اسٽيٽ]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 June 2024 |archive-date=20 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |url-status=live}}</ref> | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | HDI = 0.845 | HDI_rank = 55هون | HDI_year = 2023<!-- مهرباني ڪري اشاعت واري سال بدران اهو سال استعمال ڪريو، جنهن سان انگ اکر واسطو رکن ٿا. --> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري جو وقت|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | calling_code = [[+359]] | cctld = {{hlist|[[.bg]]|[[.бг]]}} }} '''بلغاريا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Bulgaria.ogg|b|ʌ|l|ˈ|ɡ|ɛər|i|ə|,_|b|ʊ|l|-}}؛ {{langx|bg|България|translit=Bŭlgariya|engvar=gb}} {{IPA|bg|bɐɫˈɡarijɐ||LL-Q7918 (bul)-Kiril kovachev-България.wav}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه بلغاريا'''،{{efn|{{langx|bg|Република България|links=no|Republika Bŭlgariya|engvar=gb}}، {{IPA|bg|rɛˈpublikɐ bɐɫˈɡarijɐ|IPA}}}} [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو [[بلقان]] جي اوڀرئين حصي ۾، [[ڊينيوب]] درياهه جي بلڪل ڏکڻ ۽ [[ڪارو سمنڊ]] جي اولهه ۾ واقع آهي. بلغاريا جي ڏکڻ ۾ [[يونان]] ۽ [[ترڪي]]، اولهه ۾ [[سربيا]] ۽ [[اتر مقدونيا]]، جڏهن تہ اتر ۾ ڊينيوب درياهه جي ٻئي پاسي [[رومانيا]] واقع آهن. ان جي ايراضي {{convert|110994|km2}} آهي، جنهن ڪري اهو ايراضيءَ جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] جو ڏهون وڏو ۽ [[ايراضيءَ جي لحاظ کان يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو سورهون وڏو ملڪ]] آهي. [[صوفيا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[پلووديف]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] ۽ [[برگاس]] شامل آهن. هاڻوڪي بلغاريا جي سرزمين تي آباد قديم ترين سماجن مان هڪ [[ڪارانووو ثقافت]] (6,500 ق.م.) هئي. ڇهين کان ٽين صدي ق.م. دوران هي علائقو قديم [[ٿريشيائي ماڻهو|ٿريشيائي ماڻهن]]، [[فارسي ماڻهو|فارسين]]، [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽن]] ۽ [[قديم مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي ماڻهن]] جي وچ ۾ جنگين جو ميدان رهيو؛ علائقي ۾ استحڪام تڏهن آيو جڏهن [[رومي سلطنت]] 45ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو. رومي رياست جي ٽٽڻ کان پوءِ علائقي ۾ قبائلي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. ڇهين صديءَ جي لڳ ڀڳ انهن علائقن ۾ [[اوائلي سلاو ماڻهو|اوائلي سلاو]] اچي آباد ٿيا. [[بلغار ماڻهو|بلغارن]]، [[بلغاريا جو اسپاروخ|اسپاروخ]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[قديم عظيم بلغاريا]] جي سرزمين کان حملا ڪيا ۽ پوءِ ستين صديءَ جي آخر ڌاري مستقل طور بلقان ۾ داخل ٿي ويا. هنن [[پهرين بلغاري سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن کي [[بازنطيني سلطنت]] 681ع ۾ هڪ معاهدي وسيلي تسليم ڪيو. هن سلطنت بلقان جي وڏي حصي تي غلبو حاصل ڪيو ۽ [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] ثقافتن تي [[سيريلڪ رسم الخط]] جي ترقيءَ وسيلي نمايان اثر وڌو. پهرين بلغاري سلطنت يارهين صديءَ جي شروعات تائين قائم رهي، جڏهن بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيون]] ان کي فتح ڪري ختم ڪري ڇڏيو. 1185ع ۾ [[اسين ۽ پيٽر جي بغاوت|بلغارين جي ڪامياب بغاوت]] جي نتيجي ۾ [[ٻي بلغاري سلطنت]] قائم ٿي، جيڪا [[بلغاريا جو ايوان اسين ٻيون|ايوان اسين ٻيون]] (1218–1241) جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. ڪيترين ئي ٿڪائيندڙ جنگين ۽ جاگيرداراڻي تڪرارن کان پوءِ سلطنت ٽٽي پکڙي وئي ۽ 1396ع ۾ لڳ ڀڳ پنجن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت|عثماني]] حڪمرانيءَ هيٺ اچي وئي. [[1877–78ع جي روس-ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ ٽين ۽ موجوده بلغاري رياست وجود ۾ آئي، جنهن 1908ع ۾ عثماني سلطنت کان پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ڪيترائي نسلي بلغاري نئين ملڪ جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا، جنهن [[الحاق پسندي]] وارن جذبن کي هٿي ڏني ۽ نتيجي ۾ پاڙيسري ملڪن سان ڪيترائي تڪرار ٿيا، جڏهن تہ ٻنهي عالمي جنگين ۾ بلغاريا [[جرمني]] سان اتحاد ڪيو. 1946ع ۾ بلغاريا سوويت قيادت واري [[اوڀر بلاڪ]] جو حصو بڻيو ۽ [[عوامي جمهوريه بلغاريا|هڪ سوشلسٽ رياست]] بڻجي ويو. حڪمران [[بلغاري ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ پارٽي]] [[1989ع جا انقلاب|1989ع جي انقلابن]] کان پوءِ اقتدار تي پنهنجي هڪ هٽي ختم ڪري ڇڏي ۽ [[گهڻ پارٽي نظام|گهڻ پارٽي]] چونڊن جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ بلغاريا [[جمهوريت]] ڏانهن منتقل ٿيو. 1991ع ۾ [[بلغاريا جو آئين|جمهوري آئين]] اختيار ڪرڻ کان پوءِ بلغاريا هڪ [[پارلياماني جمهوريه]] آهي، جيڪو 28 [[بلغاريا جا صوبا|صوبن]] تي مشتمل آهي ۽ جنهن ۾ [[بلغاريا جي حڪومت|سياسي، انتظامي ۽ معاشي مرڪزيت]] جو درجو گهڻو آهي. هڪ [[ترقي يافته ملڪ]] جي حيثيت سان، ان جي [[ترقي يافته معيشت|ترقي يافته]]، [[وڏي آمدني واري معيشت]] [[يورپي گڏيل منڊي]] جو حصو آهي ۽ گهڻو ڪري خدمتن تي ٻڌل آهي، جنهن کان پوءِ [[بلغاريا ۾ صنعت|پيداواري صنعت]]، [[بلغاريا ۾ کاڻ کوٽائي|کاڻ کوٽائي]] ۽ [[بلغاريا ۾ زراعت|زراعت]] اچن ٿا. [[بلغاريا ۾ توانائي|قدرتي گئس ۽ تيل جي پائپ لائنن]] لاءِ لنگهه واري ملڪ طور ڪردار، گڏوگڏ [[بلغاريا جو ڪاري سمنڊ وارو سامونڊي ڪنارو|ڪاري سمنڊ تي ان جي حڪمت عمليءَ واري هنڌ]]، بلغاريا جي اهميت تي اثرانداز ٿيا آهن. بلغاريا [[2007ع ۾ يورپي يونين جي توسيع|يورپي يونين]]، جنهن ۾ [[شينگن علائقو]] ۽ [[يورو زون]] پڻ شامل آهن، [[نيٽو جي توسيع#ولنيئس گروپ|نيٽو]] ۽ [[بخارسٽ نائن]] جهڙين مختلف علائقائي ذيلي تنظيمن جو رڪن ملڪ آهي. == نالي جي اصل == ''بلغاريا'' جو نالو ''[[بلغار ماڻهو|بلغارن]]'' مان نڪتل آهي، جيڪي [[ترڪ قومون|ترڪ]] نسل جو هڪ قبيلو هئا ۽ جن پهرين بلغاري سلطنت قائم ڪئي. سندن نالي جي اصل پوريءَ طرح سمجهي نه وئي آهي ۽ ان جو سراغ چوٿين صدي عيسويءَ کان اڳ تائين لڳائڻ ڏکيو آهي؛{{sfn|Golden|1992|pages=103–104}} تنهن هوندي بہ، ممڪن آهي تہ اهو [[اوائلي ترڪ ٻولي|اوائلي ترڪ]] لفظ ''bulģha'' ("ملائڻ"، "لوڏڻ"، "هلائڻ") ۽ ان مان نڪتل لفظ ''bulgak'' ("بغاوت"، "بدنظمي") مان ورتل هجي.<ref>{{cite book |last=Bowersock |first=Glen W. |title=Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World |publisher=Harvard University Press |page=354 |year=1999 |isbn=978-0-674-51173-6 |url=https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221948/https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 |url-status=live}}</ref> ان جي معنيٰ وڌيڪ وسيع ڪري "باغي ٿيڻ"، "ڀڙڪائڻ" يا "بدنظميءَ جي حالت پيدا ڪرڻ" به ٿي سگهي ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح ان مان نڪتل معنيٰ "بدنظمي پيدا ڪندڙ" ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Chen|2012|page=97}}<ref>{{cite book |last=Petersen |first=Leif Inge Ree |title=Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400–800 AD): Byzantium, the West and Islam |publisher=Brill |year=2013 |page=369 |isbn=978-9004254466 |url=https://books.google.com/books?id=BRGaAAAAQBAJ&pg=PA369 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221949/https://books.google.com/books?id=BRGaAAAAQBAJ&pg=PA369 |url-status=live}}</ref>{{sfn|Golden|1992|page=104}} [[اندروني ايشيا]] ۾ اهڙن قبائلي گروهن، جن جا نالا صوتياتي لحاظ کان ويجها هئا، کي اڪثر ساڳين اصطلاحن سان بيان ڪيو ويندو هو، جيئن [[جيئي ماڻهو|بولووجي]]، جيڪي "[[پنج بربر|پنج بربر]]" گروهن جو هڪ حصو هئا ۽ چوٿين صديءَ دوران کين هڪ ئي وقت "مخلوط نسل" ۽ "بدامني پيدا ڪندڙ" طور بيان ڪيو ويندو هو.{{sfn|Chen|2012|pages=92–95, 97}} == تاريخ == {{Main|بلغاريا جي تاريخ}} === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === {{Further|قبل از تاريخ يورپ|قديم يورپ (آثار قديمه)|نئين پٿر واري دور جو يورپ|ٽامي جي پٿر واري دور جو يورپ|ڪانسي جي دور جو يورپ|لوهي دور جو يورپ|اوڊريسيائي بادشاهت|ٿريشيائي ماڻهو|يوناني بيٺڪ سازي|سلاو ماڻهو}} [[File:Sofia - Odrysian Wreath from Golyamata Mogila.jpg|thumb|upright|left|alt=قومي تاريخي عجائب گهر ۾ رکيل ٿريشيائي سونهري هار|[[قومي تاريخي عجائب گهر (بلغاريا)|قومي تاريخي عجائب گهر]] ۾ اوڊريسيائي سونهري [[هار]]]] اڄوڪي بلغاريا جي سرزمين تي انساني سرگرميءَ جي سڀ کان اوائلي نشانين مان ڪجهه [[نيئنڊرٿل]] انسانن جا لڳ ڀڳ 150,000 سال پراڻا، يعني [[وچئين پئليوليٿڪ دور]] سان واسطو رکندڙ باقيات آهن.<ref>{{cite journal |last1=Tillier |first1=Anne-Marie |last2=Sirakov |first2=Nikolay |last3=Guadelli |first3=Aleta |last4=Fernandez |first4=Philippe |last5=Sirakova |first5=Svoboda |title=Evidence of Neanderthals in the Balkans: The infant radius from Kozarnika Cave (Bulgaria) |journal=Journal of Human Evolution |volume=111 |date=October 2017 |issue=111 |pages=54–62 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.06.002 |pmid=28874274 |bibcode=2017JHumE.111...54T |issn=0047-2484}}</ref> [[باچو ڪيرو غار]] مان مليل ''[[هومو سيپيئنس]]'' جا {{Circa|47,000 [[سال بي پي]]}} پراڻا باقيات يورپ ۾ جديد انسانن جي سڀ کان اوائلي آمد جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Fewlass, H, Talamo, S, Wacker, S, et. al |title=A 14C chronology for the Middle to Upper Palaeolithic transition at Bacho Kiro Cave, Bulgaria |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=4 |date=2020 |issue=6 |pages=794–801 |doi=10.1038/s41559-020-1136-3 |pmid=32393865 |bibcode=2020NatEE...4..794F |hdl=11585/770560 |s2cid=218593433 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hublin, J, Sirakov, N, Aldeias, V, et. al |title=Initial Upper Palaeolithic ''Homo sapiens'' from Bacho Kiro Cave, Bulgaria |journal=Nature |volume=581 |pages=299–302 |date=2020 |issue=7808 |doi=10.1038/s41586-020-2259-z |pmid=32433609 |bibcode=2020Natur.581..299H |hdl=11585/770553 |s2cid=218592678 |url=https://kar.kent.ac.uk/81524/1/Hublin%20et%20al%20_authors%20accepted.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://kar.kent.ac.uk/81524/1/Hublin%20et%20al%20_authors%20accepted.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> [[ڪارانووو ثقافت]] {{Circa|6,500 ق.م.}} ڌاري وجود ۾ آئي ۽ علائقي جي ڪيترين ئي [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جي سماجن مان هڪ هئي، جيڪي [[زراعت]] جي آڌار تي ترقي ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Gimbutas |first=Marija A. |title=The Gods and Goddesses of Old Europe: 7000 to 3500 BC Myths, Legends and Cult Images |publisher=University of California Press |pages=29–32 |year=1974 |isbn=978-0-520-01995-9 |url=https://books.google.com/books?id=SLACTsmH4aYC&pg=PA29 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221949/https://books.google.com/books?id=SLACTsmH4aYC&pg=PA29 |url-status=live}}</ref> [[سونار|سون تي ڪم ڪرڻ]] جي ايجاد جو اعزاز [[وارنا ثقافت]] کي ڏنو وڃي ٿو،<ref>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/371376 |title=Development of metallurgy in Eurasia |journal=Antiquity |volume=83 |issue=322 |last1=Roberts |first1=Benjamin W. |last2=Thornton |first2=Christopher P. |year=2009 |publisher=Department of Prehistory and Europe, [[British Museum]] |page=1015 |access-date=28 July 2018 |quote=ان جي ابتڙ، سون جو سڀ کان اوائلي استعمال ۽ ان تي ڪم ڪرڻ جا ثبوت بلقان ۾ پنجين هزار سال قبل مسيح جي وچ ڌاري ملن ٿا، جيڪي ٽامي کي ڳارڻ جي سڀ کان اوائلي معلوم عمل کان ڪيترائي سؤ سال پوءِ جا آهن. ان جو سڀ کان نمايان ثبوت بلغاريا جي وارنا ۾ قبرن کي سينگاريندڙ مختلف شين مان ملي ٿو (رينفريو 1986؛ هائيم وغيره 2007). ان جي ابتڙ، ڏکڻ اولهه ايشيا مان مليل سون جون سڀ کان اوائليون شيون فقط چوٿين هزار سال قبل مسيح جي شروعات جون آهن، جيئن اسرائيل جي نهال قانا مان مليل شيون (گولڊن 2009)، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو تہ سون جو استعمال شايد ڏکڻ اوڀر يورپ جي ايجاد هئي، جيتوڻيڪ اها روايت مختصر عرصي تائين قائم رهي. |doi=10.1017/S0003598X00099312 |s2cid=163062746 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115181121/https://www.academia.edu/371376 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=de Laet |first=Sigfried J. |title=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century BC |publisher=UNESCO / Routledge |page=99 |year=1996 |isbn=978-92-3-102811-3 |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC&pg=PA99 |quote=سون تي ڪم ڪرڻ جو پهريون وڏو مرڪز بلغاريا ۾ ڪاري سمنڊ جي ڪناري تي، ڊينيوب درياهه جي ڇوڙ وٽ واقع هو. |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221950/https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC&pg=PA99 |url-status=live}}</ref> جنهن [[وارنا نيڪروپولس|دنيا جا سڀ کان پراڻا سونهري زيور]] تيار ڪيا، جن جي عمر اندازي موجب 6,000 سالن کان به وڌيڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Grande |first=Lance |title=Gems and Gemstones: Timeless Natural Beauty of the Mineral World |publisher=University of Chicago Press |page=292 |year=2009 |isbn=978-0-226-30511-0 |url=https://books.google.com/books?id=RnE9Fa4pbn0C&pg=PA292 |quote=دنيا جا سڀ کان پراڻا معلوم سونهري زيور بلغاريا جي وارنا نيڪروپولس واري آثار قديمه جي ماڳ تان مليا آهن ۽ اهي 6,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن (ريڊيو ڪاربن تاريخ نگاري موجب 4,600 ق.م. کان 4,200 ق.م. جي وچ واري دور جا آهن).|access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221951/https://books.google.com/books?id=RnE9Fa4pbn0C&pg=PA292 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Anthony |editor-first=David W. |editor-last2=Chi |editor-first2=Jennifer |title=The Lost World of Old Europe: The Danube Valley, 5000–3500 BC |publisher=Institute for the Study of the Ancient World |pages=39, 201 |year=2010 |isbn=978-0-691-14388-0 |url=https://books.google.com/books?id=gFEARIQ6zYoC&pg=PA39 |quote=وارنا جي قبرستان ۾ قبر نمبر 43، قديم يورپ جي سڀ کان وڌيڪ مالا مال واحد قبر آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 4600–4500 ق.م. جي دور سان تعلق رکي ٿي. |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221951/https://books.google.com/books?id=gFEARIQ6zYoC&pg=PA39 |url-status=live}}</ref> هن خزاني يورپ جي اوائلي سماجن ۾ سماجي درجي بندي ۽ طبقاتي بناوٽ کي سمجهڻ ۾ اهم مدد ڪئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.culture.gouv.fr/culture/arcnat/harsova/en/dobro3.htm |title=The Gumelnita Culture |publisher=Government of France |access-date=4 December 2011 |quote=وارنا جو نيڪروپولس هن ثقافت کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013045509/http://www.culture.gouv.fr/culture/arcnat/harsova/en/dobro3.htm |archive-date=13 October 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="CENTCOM" /><ref>{{cite book |last=Schoenberger |first=Erica |title=Nature, Choice and Social Power |publisher=Routledge |page=81 |year=2015 |isbn=978-0-415-83386-8 |url=https://books.google.com/books?id=TO5TBAAAQBAJ&pg=PA81 |quote=وارنا جون قبرون غريبن جي سادن دفنن کان وٺي قيمتي شين سان مالا مال قبرن تائين آهن، جيڪي سماجي تفاوت جي نسبتاً بلند درجي جي نشاندهي ڪن ٿيون. انهن قبرن جي دريافت وارنا ثقافت جي مخصوص سماجي تنظيم جي بناوٽ ۽ نئين پٿر واري دور جي ثقافتن ۾ سماجي طبقاتي ورڇ جي شروعات بابت نظرين جو نئين سر جائزو وٺڻ جو سبب بڻي آهي.|access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221951/https://books.google.com/books?id=TO5TBAAAQBAJ&pg=PA81 |url-status=live}}</ref> ٻارهين صدي ق.م. کان ڪجهه وقت اڳ، جديد [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي ماڻهن]] جي ٽن بنيادي اباڻن گروهن مان هڪ، [[ٿريشيائي ماڻهو]]، [[بلقان اپٻيٽ]] ۾ ظاهر ٿيا.{{Sfn|Crampton|1987|page=1}}<ref name="EBBulgars">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/Bulgar |title=Bulgar |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626201549/https://www.britannica.com/topic/Bulgar |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boardman |first1=John |last2=Edwards |first2=I.E.S. |last3=Sollberger |first3=E. |title=The Cambridge Ancient History – part 1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC |volume=3 |publisher=Cambridge University Press |page=53 |year=1982 |isbn=978-0-521-22496-3 |url=https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA53 |quote=تنهن هوندي بہ، اسان انهيءَ قديم دور ۾ ٿريشيائي ماڻهن جي پڪ سان سڃاڻپ نٿا ڪري سگهون، ڇاڪاڻ تہ اسان کي يقيني طور معلوم ناهي تہ ان وقت تائين ٿريشيائي ۽ ايليريائي قبيلا هڪ ٻئي کان الڳ ٿي چڪا هئا يا نه. تنهنڪري اوائلي ٿريشيائين جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، جن مان لوهي دور ۾ ٿريشيائي ماڻهو اُسريا. |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221952/https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA53 |url-status=live}}</ref> ٿريشيائي قبيلائي هئا ۽ سندن ڪا گڏيل رياست نه هئي، تنهن هوندي به هو [[ڌاتوڪاري]] ۾ ماهر هئا ۽ هنن [[قديم يونان|يونانين]] کي [[اورفيوس|اورفيائي]] ۽ [[ڊائني سس|ڊائني سيائي]] مذهبي روايتون ڏنيون.<ref name="EBBalkans">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Balkans#ref476014 |title=Balkans |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John B. |last=Allcock |access-date=16 August 2018 |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517055138/https://www.britannica.com/place/Balkans#ref476014 |url-status=live}}</ref> اڄوڪي بلغاريا جي علائقن تي [[اخميني سلطنت|فارسين]] جا حملا، جيڪي ڇهين صدي ق.م. ۾ شروع ٿيا، ٿريشيائي اتحاد لاءِ هڪ محرڪ بڻيا.<ref>{{cite book |last1=Kidner |first1=Frank |title=Making Europe: The Story of the West |publisher=Cengage Learning |page=57 |year=2013 |isbn=978-1-111-84131-7 |url=https://books.google.com/books?id=1_E_CQAAQBAJ&pg=PA57 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221952/https://books.google.com/books?id=1_E_CQAAQBAJ&pg=PA57 |url-status=live}}</ref> [[يونان تي ٻيو فارسي حملو|479 ق.م. ۾ ٻئي فارسي حملي]] جي شڪست کان پوءِ،{{sfn|Roisman|2011|pages=135–138, 343–345}} گهڻا ٿريشيائي قبيلا بادشاهه [[ٽيريس پهريون|ٽيريس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ متحد ٿيا ۽ [[اوڊريسيائي بادشاهت]] قائم ڪيائون.<ref name="EBBalkans" />{{sfn|Roisman|2011|pages=135–138, 343–345}}<ref>{{cite book |last=Nagle |first=D. Brendan |title=Readings in Greek History: Sources and Interpretations |publisher=Oxford University Press |page=230 |year=2006 |isbn=978-0-19-997845-8 |quote=However, one of the Thracian tribes, the Odrysians, succeeded in unifying the Thracians and creating a powerful state}}</ref> 341 ق.م. ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيون|فلپ ٻيون]] ان کي ڪمزور ڪري پنهنجي تابع بڻايو،<ref>{{cite book |last=Ashley |first=James R. |title=The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359–323 B.C |publisher=McFarland & Company, Inc. |pages=139–140 |year=1998 |isbn=978-0-7864-1918-0 |url=https://books.google.com/books?id=nTmXOFX-wioC&pg=PA139 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221952/https://books.google.com/books?id=nTmXOFX-wioC&pg=PA139 |url-status=live}}</ref> ٽين صديءَ ۾ [[ٽائلس|سيلٽن ان تي حملا ڪيا]]،<ref>{{cite book |last=O Hogain |first=Daithi |title=The Celts: A History |date=2002 |publisher=The Boydell Press |pages=69–71 |isbn=978-0-85115-923-2 |url=https://books.google.com/books?id=-yd1huHoXJwC&pg=PA69 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221953/https://books.google.com/books?id=-yd1huHoXJwC&pg=PA69 |url-status=live}}</ref> ۽ آخرڪار 45ع ۾ [[ٿريسيا|رومي سلطنت جو هڪ صوبو]] بڻجي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Gagarin |editor1-first=Michael |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |volume=1 |publisher=Oxford University Press |page=55 |year=2010 |isbn=978-0-19-517072-6 |url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC&pg=PA55 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221952/https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC&pg=PA55 |url-status=live}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين سڄي بلقان اپٻيٽ تي رومي حڪمراني قائم ٿي چڪي هئي. [[عيسائيت]] چوٿين صديءَ جي لڳ ڀڳ هن علائقي ۾ پکڙجڻ شروع ٿي؛<ref name="EBBalkans" /> انهيءَ دور ۾ [[گوٿ ماڻهو|گوٿ]] بشپ [[الفلاس]] لڳ ڀڳ 381ع ۾ اڄوڪي اتر بلغاريا ۾ [[گوٿڪ بائبل]] تيار ڪئي، جيڪا ڪنهن [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۾ لکيل پهرين ڪتاب طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Ulfilas |title=Ulfilas |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=18 August 2018 |archive-date=18 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818185035/https://www.britannica.com/biography/Ulfilas |url-status=live}}</ref> 476ع ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال|اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلقان وارو علائقو ورثي ۾ حاصل ڪيو، پر فارس خلاف سندن ڊگهي فوجي مهمن هنن علائقن کي بربر حملن لاءِ ڪمزور ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-beginnings-of-modern-Bulgaria |title=The Beginnings of Modern Bulgaria |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=9 October 2018 |archive-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917200352/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-beginnings-of-modern-Bulgaria |url-status=live}}</ref> ان سان [[اوائلي سلاو ماڻهو|سلاون]] کي بلقان اپٻيٽ ۾ داخل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ هنن آهستي آهستي ان جي اندرين حصن کي [[اسڪلاويني|ڏاکڻن سلاون]] جي ملڪ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جيڪي هڪ [[جمهوريت]] هيٺ رهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Singleton |first1=Fred |last2=Fred |first2=Singleton |title=A Short History of the Yugoslav Peoples |publisher=Cambridge University Press |pages=13–14 |year=1985 |isbn=978-0-521-27485-2 |url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&pg=PA13 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221953/https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&pg=PA13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fouracre |first1=Paul |last2=McKitterick |first2=Rosamond |last3=Reuter |first3=Timothy |last4=Abulafia |first4=David |last5=Luscombe |first5=David Edward |last6=Allmand |first6=C.T. |last7=Riley-Smith |first7=Jonathan |last8=Jones |first8=Michael |title=The New Cambridge Medieval History: Volume 1, c. 500 – c. 700 |publisher=Cambridge University Press |page=524 |year=1995 |isbn=978-0-521-36291-7 |url=https://books.google.com/books?id=JcmwuoTsKO0C&pg=PA524 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221953/https://books.google.com/books?id=JcmwuoTsKO0C&pg=PA524 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Curta |first1=Florin |title=The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500–700 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-42888-0 |pages=311–334 |url=https://www.limesromanus.org/sites/all/files/The%20Making%20of%20the%20Slavs.pdf |access-date=20 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326235159/http://www.limesromanus.org/sites/all/files/The%20Making%20of%20the%20Slavs.pdf |archive-date=26 March 2016 |url-status=usurped}}</ref> جزوي طور [[هيلينستي دور#بلقان|هيلينائيز ٿيل]]، [[ٿريڪو-رومي|رومائيز ٿيل]] ۽ [[ٿريشيائي گوٿ|گوٿائيز ٿيل]] ٿريشيائي بعد ۾ نون آبادڪارن ۾ ضم ٿي ويا.{{Sfn|MacDermott|1998|page=19}}<ref>{{cite book |last=Detrez |first=Raymond |title=Historical Dictionary of Bulgaria |publisher=Rowman & Littlefield |page=5 |year=2014 |isbn=978-1-4422-4179-4}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Parry |editor1-first=Ken |title=The Blackwell Companion to Eastern Christianity |publisher=Wiley-Blackwell |page=48 |year=2010 |isbn=978-1-4443-3361-9 |quote=بلقان جي فتح ۽ بلغاري سلطنت جو عروج مقامي آبادي ۽ ان جي مادي توڙي روحاني ثقافت لاءِ ڪا تباهي نه هئا. نون آبادڪارن ۽ مقامي رومائيز ٿيل يا نيم رومائيز ٿيل ٿريشيائي-ايليريائي عيسائين هڪ ٻئي جي طرزِ زندگي ۽ سماجي-اقتصادي تنظيم سان گڏوگڏ هڪ ٻئي جي ثقافتن، ٻولين ۽ مذهبي نظرين تي پڻ اثر وڌو.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wolfram |first1=Herwig |title=History of the Goths |publisher=University of California Press |page=8 |year=1990 |isbn=978-0-520-06983-1 |url=https://books.google.com/books?id=xsQxcJvaLjAC&pg=PA8 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221953/https://books.google.com/books?id=xsQxcJvaLjAC&pg=PA8 |url-status=live}}</ref> === پهرين بلغاري سلطنت === {{Main|پهرين بلغاري سلطنت}} سلاون جي اچڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ علائقي تي هڪ ڀيرو ٻيهر حملو ٿيو، هن ڀيري [[بلغار ماڻهو|بلغارن]] [[خان (لقب)|خان]] [[اسپاروخ]] جي اڳواڻيءَ ۾ حملو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Zlatarski |first=Vasil |title=Istorija 1A – b1 – 1 |script-title=bg:История на Първото българско Царство. I. Епоха на хуно–българското надмощие (679–852) |trans-title=History of the First Bulgarian Empire. Period of Hunnic-Bulgarian domination (679–852) |publisher=Marin Drinov Publishing House |language=bg |page=188 |year=1938 |url=http://macedonia.kroraina.com/vz1a/vz1a_b1_1.html |access-date=23 May 2012 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512222714/http://macedonia.kroraina.com/vz1a/vz1a_b1_1.html |url-status=live}}</ref> سندن لشڪر [[قديم عظيم بلغاريا]] جي باقيات مان هو، جيڪا ڪاري سمنڊ جي اتر ۾ اڄوڪي يوڪرين ۽ ڏاکڻي [[روس]] واري علائقي ۾ واقع هڪ ختم ٿي ويل قبائلي وفاق هئي. اسپاروخ [[ميسيا]] ۾ بازنطيني علائقن تي حملو ڪيو ۽ 680ع ۾ اتي جي سلاو قبيلن کي فتح ڪيو.<ref name="EBBulgars" /> 681ع ۾ [[بازنطيني سلطنت]] سان امن جو معاهدو ٿيو، جنهن سان [[پهرين بلغاري سلطنت]] جو بنياد پيو. بلغارن هڪ مضبوط ۽ پاڻ ۾ ويجهي حڪمران اقليتي طبقي جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="fine">{{cite book |last1=Fine |first1=John Van Antwerp |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |publisher=University of Michigan Press |pages=68–70 |year=1991 |isbn=978-0-472-08149-3 |url=https://books.google.com/books?id=Y0NBxG9Id58C&pg=PR4 |access-date=22 September 2020 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221954/https://books.google.com/books?id=Y0NBxG9Id58C&pg=PR4 |url-status=live}}</ref> [[File:Car Simeon Bulharsky - Alfons Mucha.jpg|thumb|alt=بلغاري شهنشاهه سيميون پهرئين جي تصوير|شهنشاهه [[بلغاريا جو سيميون پهريون|سيميون پهريون]]: سلاوي ادب جو صبح جو تارو، [[الفونس موخا]] جي ''[[سلاو رزميه]]'' سلسلي مان|left]] اٺين ۽ نائين صدين دوران ايندڙ حڪمرانن بلغاري رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. [[ڪروم]] هڪ لکيل قانوني ضابطو متعارف ڪرايو ۽ [[پليسڪا جي جنگ]] ۾ بازنطينين جي هڪ وڏي حملي کي روڪيو، جنهن ۾ بازنطيني شهنشاهه [[نائيڪيفورس پهريون]] مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Vlasto |first=Alexis P. |title=The Entry of the Slavs Into Christendom: An Introduction to the Medieval History of the Slavs |publisher=Cambridge University Press |page=157 |year=1970 |isbn=978-0-521-07459-9 |url=https://books.google.com/books?id=fpVOAAAAIAAJ&pg=PA157 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221956/https://books.google.com/books?id=fpVOAAAAIAAJ&pg=PA157 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Krum |title=Krum |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=28 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512222652/https://www.britannica.com/biography/Krum |url-status=live}}</ref> [[بلغاريا جو بوريس پهريون|بوريس پهرئين]] 864ع ۾ بلغارن جي بت پرستي ختم ڪري ان جي جاءِ تي [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت]] اختيار ڪئي. [[بلغاريا جي عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت اختيار ڪرڻ]] کان پوءِ بازنطينين [[بلغاري آرٿوڊوڪس چرچ|بلغاري چرچ]] کي تسليم ڪيو<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42725 |title=The Spread of Christianity |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |archive-date=24 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724173142/http://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42725 |url-status=live}}</ref> ۽ گاديءَ واري شهر [[پريسلاو]] ۾ تيار ڪيل [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ الفابيٽ]] اختيار ڪئي وئي.{{Sfn|Crampton|2007|pages=12–13}} گڏيل ٻولي، مذهب ۽ رسم الخط مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو ۽ آهستي آهستي سلاون ۽ بلغارن کي هڪ اهڙي متحد قوم ۾ ضم ڪري ڇڏيو، جيڪا هڪ ئي [[سلاوي ٻوليون|سلاوي ٻولي]] ڳالهائيندي هئي.<ref name="EB">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42726 |title=Reign of Simeon I |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |quote=بلغاريا جي عيسائيت اختيار ڪرڻ جو هڪ سياسي پاسو پڻ هو، ڇاڪاڻ تہ ان مرڪزي اختيار جي واڌ ۽ بلغارن ۽ سلاون جي هڪ متحد بلغاري قوم ۾ ضم ٿيڻ، ٻنهي ۾ حصو ورتو. |archive-date=24 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724173142/http://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-first-Bulgarian-empire#ref42726 |url-status=live}}</ref>{{Sfn|Crampton|2007|pages=12–13}} [[بلغاريا جو سونهري دور|سونهري دور]] [[سيميون اعظم]] جي 34 سالن واري حڪمرانيءَ دوران شروع ٿيو، جنهن جي دور ۾ رياست پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي علائقائي توسيع حاصل ڪئي.{{Sfn|The First Golden Age}} قديم بلغاري ٻوليءَ ۾ تخليق ٿيل ادب جلد ئي اتر طرف سڄي اوڀر يورپ ۾ پکڙجي ويو ۽ اها ٻولي پاڻ علائقي جي [[رابطي جي ٻولي]] بڻجي وئي.<ref name="ReferenceA">{{cite journal |last=Lunt |first=Horace G. |date=January 1987 |title=On the relationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus |journal=Russian Linguistics |volume=11 |pages=133–162 |doi=10.1007/BF00242073 |s2cid=166319427 |number=2}}</ref><ref>{{cite book |last=Schenker |first=Alexander |title=The Dawn of Slavic |publisher=Yale University Press |year=1995 |pages=185–186, 189–190}}</ref><ref>{{cite book |last=Lunt |first=Horace |url=https://archive.org/details/oldchurchslavoni00lunt |title=Old Church Slavonic Grammar |publisher=Mouton de Gruyter |year=2001 |isbn=9783110162844 |pages=[https://archive.org/details/oldchurchslavoni00lunt/page/n19 3]–4 |url-access=limited}}</ref><ref>{{cite book |last=Wien |first=Lysaght |title=Old Church Slavonic (Old Bulgarian)-Middle Greek-Modern English dictionary |publisher=Verlag Bruder Hollinek |year=1983}}</ref><ref name="fortson">Benjamin W. Fortson. ''Indo-European Language and Culture: An Introduction'', p.&nbsp;374.</ref> انهن سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي ترقيُن بلغاريا کي ان وقت يورپ جي [[وچئين دور جون عظيم طاقتون|وچئين دور جي عظيم طاقتن]] مان هڪ بڻائي ڇڏيو، جتي اهو بازنطيني سلطنت ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|فرينڪي سلطنت]] سان گڏ اهم طاقت هو.<ref>{{Cite book |last=Ziemann |first=Daniel |url=https://hgsoe.ios-regensburg.de/fileadmin/doc/texte/Band1/Ziemann_Das_Erste_Bulgarische_Reich.pdf |title=Eine frühmittelalterliche Großmacht zwischen Byzanz und Abendland. (German: An early medieval great power between Byzantium and the Occident) |publisher=Published by the Institute for East and Southeast European Studies of the Leibniz Association, Regensburg 2016 |edition=Online handbook on the history of South-East Europe. Volume I Rule and politics in Southeastern Europe until 1800. |location=}}</ref> 927ع ۾ سيميون جي وفات کان پوءِ [[مجار ماڻهو|مجارن]] ۽ [[پيچينيگ ماڻهو|پيچينيگن]] سان جنگين ۽ [[بوگوميل ازم|بوگوميل بدعقيدي]] جي پکڙجڻ سبب سلطنت ڪمزور ٿي وئي.<ref name="EB" /><ref>{{cite book |last=Browning |first=Robert |title=Byzantium and Bulgaria |year=1975 |publisher=Temple Smith |pages=[https://archive.org/details/byzantiumbulgari0000brow/page/194 194–195] |isbn=978-0-520-02670-4 |url=https://archive.org/details/byzantiumbulgari0000brow/page/194}}</ref> سيميون جي جانشين [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهرئين]] کي پنهنجي ٽن ڀائرن مان ٻن جي بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو، پر ٻنهي بغاوتن کي دٻايو ويو.<ref>{{harvnb|Fine|1991|p=162}}</ref> سندس حڪمرانيءَ دوران بازنطينين سان هڪ سازگار [[927ع جو بازنطيني-بلغاري معاهدو|امن معاهدو]] ڪري سلطنت کي مستحڪم ڪيو ويو، جنهن کي پيٽر ۽ بازنطيني شهنشاهه [[رومانوس پهريون ليڪاپينوس|رومانوس]] جي پوٽيءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.<ref>{{harvnb|Angelov et al|1981|p=370}}</ref><ref name="fine161">{{harvnb|Fine|1991|p=161}}</ref><ref>{{harvnb|Whittow|1996|p=292}}</ref><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=274}}</ref> هن معاهدي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ 40 سالن جي پرامن لاڳاپن ۽ ملڪ اندر خوشحاليءَ واري دور جي شروعات ڪئي.<ref name="stephenson25">{{harvnb|Stephenson|2004|p=25}}</ref><ref>{{harvnb|Whittow|1996|pp=292–293}}</ref> اهو دور 965ع تائين جاري رهيو، جڏهن بازنطين سان ٻيهر جنگ شروع ٿي؛ پيٽر کي فالج جو حملو ٿيو ۽ هو هڪ خانقاهه ۾ گوشه نشين ٿي ويو، جتي 969ع ۾ وفات ڪيائين.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Peter-I-tsar-of-Bulgaria |title=Peter I |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=31 May 2026 |url-status=live}}</ref> مسلسل [[ڪيئوان روس|روس]] ۽ بازنطيني حملن کان پوءِ 971ع ۾ [[ويليڪي پريسلاو|پريسلاو]] تي بازنطيني فوج قبضو ڪري ورتو.<ref name="EB" /> [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سلطنت انهن حملن کان عارضي طور بحال ٿي، پر اهو دور تڏهن ختم ٿيو جڏهن بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيون]] 1014ع ۾ [[ڪليديون جي جنگ|ڪليوچ]] وٽ بلغاري فوج کي شڪست ڏني.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Samuel-tsar-of-western-Bulgaria |title=Samuel |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=20 January 2012 |archive-date=29 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129220046/http://www.britannica.com/eb/article-9065243/Samuel |url-status=live}}</ref> ساموئيل جنگ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ وفات ڪري ويو ۽ 1018ع تائين بازنطينين [[بلغاريا جي بازنطيني فتح|پهرين بلغاري سلطنت کي فتح ڪري ورتو]].<ref>{{cite book |editor-last=Scylitzae |editor-first=Ioannis |title=Synopsis Historiarum |series=Corpus Fontium Byzantiae Historiae, vol. 5 |publisher=De Gruyter |page=457 |year=1973 |isbn=978-3-11-002285-8}}</ref>{{Sfn|Crampton|1987|page=4}} باسل ٻئين مقامي اميرن جي حڪمراني برقرار رکي، کين [[بازنطيني نوڪر شاهي ۽ اشرافيه]] ۾ شامل ڪيو ۽ سندن زمينن تان سون ۾ محصول ادا ڪرڻ جي ذميواري ختم ڪري ان جي بدران [[جنسي محصول|جنس جي صورت ۾ محصول]] ڏيڻ جي اجازت ڏني، جنهن سان بغاوتن کي روڪيو ويو.<ref name="Averil" /><ref name="Ostrog">{{cite book |last=Ostrogorsky |first=Georgije |title=History of the Byzantine State |publisher=Rutgers University Press |page=[https://archive.org/details/historyofbyzanti00ostr/page/311 311] |year=1969 |isbn=978-0-8135-1198-6 |url=https://archive.org/details/historyofbyzanti00ostr/page/311}}</ref> [[بلغاري آرٿوڊوڪس چرچ|بلغاري پئٽريارڪي]] جو درجو گهٽائي [[اوهرڊ جي آرٿوڊوڪس آرچ بشپري (قديم)|آرچ بشپري]] ڪيو ويو، پر ان پنهنجي [[خودمختيار چرچ|خودمختيار حيثيت]] ۽ پنهنجا [[ڊائوسيس|ڊائوسيس]] برقرار رکيا.<ref name="Ostrog" /><ref name="Averil">{{cite book |last=Cameron |first=Averil |title=The Byzantines |url=https://archive.org/details/byzantinesthepeo00came |url-access=limited |publisher=Blackwell Publishing |page=[https://archive.org/details/byzantinesthepeo00came/page/n186 170] |year=2006 |isbn=978-1-4051-9833-2}}</ref> === ٻي بلغاري سلطنت === {{Main|ٻي بلغاري سلطنت}} [[File:Bulgaria-Iván Asen2-es.svg|alt=13هين صديءَ جي وچ ڌاري بلغاري سلطنت جو نقشو|right|thumb|[[ايوان اسين ٻيون]] (1218–1241) جي حڪمرانيءَ دوران ٻي بلغاري سلطنت جي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ ڏيکاريندڙ نقشو]] 1025ع ۾ باسل ٻئين جي وفات کان پوءِ بازنطيني گهرو پاليسي مرڪزي، فوجي نوعيت واري مضبوطيءَ کان هٽي هڪ ڪمزور، شهري قيادت واري انتظاميا ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن صوبائي دفاع کي نظرانداز ڪيو. ان جي نتيجي ۾ سڌيءَ طرح وڏي پيماني تي بدامني پيدا ٿي—جنهن جو سڀ کان نمايان مثال [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] (1040–41) هئي—جڏهن ناراض بلغاري رعيت ۽ بيزار فوجي اشرافيه ڳرن محصولن ۽ نوڪر شاهيءَ جي بدانتظامي خلاف بغاوت ڪئي. [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] حملي آورن هٿان [[مانزيڪرٽ جي جنگ|مانزيڪرٽ ۾ تباهه ڪندڙ فوجي شڪست]] کان پوءِ سلطنت جو اختيار ڪمزور ٿي ويو ۽ [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ان کي وڌيڪ پريشان ڪري ڇڏيو. ان صورتحال بازنطيني [[يونانيت اختيار ڪرائڻ|يونانيت اختيار ڪرائڻ]] جي ڪوششن کي درهم برهم ڪري ڇڏيو ۽ وڌيڪ بغاوتن لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو. [[اسين خاندان]] جي اميرن [[ايوان اسين پهريون]] ۽ [[بلغاريا جو پيٽر چوٿون|پيٽر چوٿين]] ان موقعي مان فائدو وٺندي [[اسين ۽ پيٽر جي بغاوت|هڪ وڏي بغاوت]] منظم ڪئي ۽ [[ويليڪو ترنووو|ترنووو]] کي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻائي بلغاري رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا.<ref name="EBSecondEmpire">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire |title=Bulgaria – Second Bulgarian Empire |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=27 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223818/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire |url-status=live}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ivan Asen I". Encyclopedia Britannica, 1 Jan. 2025, https://www.britannica.com/biography/Ivan-Asen-I. Accessed 5 April 2025</ref> [[ڪالويان]]، اسين خاندان جو ٽيون بادشاهه، پنهنجي حڪمراني [[بلغراد]] ۽ [[اوهرڊ]] تائين وڌائي. هن [[پوپ]] جي روحاني بالادستيءَ کي تسليم ڪيو ۽ [[پوپي نمائندو|پوپي نمائندي]] کان شاهي تاج حاصل ڪيو.<ref name=EB1911>{{cite EB1911 |last=Bourchier |first=James |author-link=James David Bourchier |wstitle=Bulgaria/History |display=History of Bulgaria |volume=4 |pages=779–784}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bulgaria - The Second Golden Age |url=https://countrystudies.us/bulgaria/7.htm |access-date=2025-04-05 |website=countrystudies.us}}</ref> سلطنت [[ايوان اسين ٻيون]] (1218–1241) جي حڪمرانيءَ دوران پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن ان جون سرحدون [[البانيا]] جي سامونڊي ڪناري، سربيا ۽ [[ايپيرس]] تائين پکڙجي ويون، جڏهن تہ واپار ۽ ثقافت پڻ عروج تي پهتا.<ref name=EB1911 /><ref name="EBSecondEmpire" /> ايوان اسين جي حڪمراني مذهبي معاملن ۾ روم کان پري ٿيڻ واري تبديليءَ سان پڻ نمايان هئي.{{Sfn|Crampton|1987|page=6}} اسين خاندان 1257ع ۾ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ اندروني تڪرار ۽ بازنطيني، هنگريائي ۽ منگولن جا لڳاتار حملا ٿيا، جن [[سونهري لشڪر]] کي ڪمزور ٿيل بلغاري رياست تي [[بلغاريا ۽ سربيا تي منگول حملو|بالادستي قائم ڪرڻ]] جو موقعو ڏنو.<ref name="EB1911" />{{Sfn|Crampton|1987|page=6}} سوئر پاليندڙ [[بلغاريا جو ايوائلو|ايوائلو]] منگولن کي ٻاهر ڪڍي ڇڏيو؛ هن [[ايوائلو جي بغاوت|هارين جي هڪ وڏي بغاوت]] جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کيس 1277ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ شهنشاهه بڻائي ڇڏيو.<ref name="Martin 2017">{{cite book |last=Martin |first=Michael |title=City of the Sun: Development and Popular Resistance in the Pre-Modern West |publisher=Algora Publishing |page=344 |year=2017 |isbn=978-1-62894-279-8 |url=https://books.google.com/books?id=gN8lDwAAQBAJ&pg=PA344 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221956/https://books.google.com/books?id=gN8lDwAAQBAJ&pg=PA344 |url-status=live}}</ref><ref name="EBSecondEmpire" /> سندس مختصر حڪمراني 1280ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[بويار|جاگيردار زميندارن]] کيس اقتدار تان هٽائي ڇڏيو،<ref name="Martin 2017" /> جن جي پوءِ ٿيندڙ گروهي تڪرارن سبب ٻي بلغاري سلطنت 14هين صديءَ تائين ننڍين جاگيردار رياستن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="EBSecondEmpire" /> فن ۽ ثقافت ۾ ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر عروج اچڻ باوجود،<ref name="f436">{{harvnb|Fine|1987|p=436}}</ref><ref name="k337">{{harvnb|Kazhdan|1991|p=337}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kǎnev |first=Petǎr |year=2002 |title=Religion in Bulgaria after 1989 |url=http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=B7ABEB3F-8650-4798-8CC2-649B6E6C24F2 |url-status=dead |journal=South-East Europe Review |issue=1 |page=81 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729232906/http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5 |archive-date=29 July 2012 |access-date=18 February 2007}}</ref> باقي بچيل بلغاري [[باقيات رياست|باقيات رياستون]]—[[ويدين جي زارشاھي|ويدين]] ۽ [[ٻي بلغاري سلطنت#ايوان اليگزينڊر ۽ بلغاريا جو زوال|ترنووو]] جون ٻه زارشاهيُون ۽ [[ڊوبروجا جي ڊيسپوٽيٽ|ڊوبروجا جي ڊيسپوٽيٽ]]—ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ هڪ نئين خطري، [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]]، لاءِ آسان شڪار بڻجي ويون.<ref name="EB1911" /> === عثماني حڪمراني === {{Main|عثماني بلغاريا}} [[File:Battle of Nicopolis.jpg|thumb|left|upright|1396ع جي نيڪوپولس جي جنگ وچئين دور جي بلغاري رياستي وجود جي پڄاڻيءَ جي نشاندهي ڪئي.]] 1340ع واري ڏهاڪي ۾ بازنطينين عثمانين کي ڀاڙي جي سپاهين طور استعمال ڪيو، پر پوءِ اهي پاڻ حملي آور بڻجي ويا.<ref name="Ottoman rule" /> سلطان [[مراد پهريون]] 1362ع ۾ بازنطينين کان [[ايڊريانوپل]] کسي ورتو؛ [[صوفيا]] 1382ع ۾ ۽ ان کان پوءِ [[شومين]] 1388ع ۾ عثمانين جي قبضي هيٺ آيا.<ref name="Ottoman rule" /> عثمانين 1393ع ۾ بلغاري سرزمين جي فتح مڪمل ڪئي، جڏهن ٽن مهينن جي گهيري کان پوءِ ترنووو کي لٽيو ويو، ۽ پوءِ [[نيڪوپولس جي جنگ]] جي نتيجي ۾ 1396ع ۾ [[ويدين جي زارشاهي|ويدين زارشاهي]] جو زوال آيو. [[سوزوپول]] آخري بلغاري آبادي هئي، جيڪا 1453ع ۾ عثمانين جي قبضي هيٺ آئي.<ref>{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/132804/ |first=Maria |last=Guineva |title=Old Town Sozopol – Bulgaria's 'Rescued' Miracle and Its Modern Day Saviors |publisher=[[Novinite]] |date=10 October 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-date=18 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318173915/https://www.novinite.com/articles/132804/ |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ بلغاري اشرافيه جو خاتمو ڪيو ويو ۽ هارين کي عثماني مالڪن جي [[غلام هاري نظام|غلام هارين]] ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref name="Ottoman rule">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42728 |title=Bulgaria – Ottoman rule |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=21 December 2011 |quote=بلغاري اشرافيه تباهه ڪئي وئي—ان جا ميمبر يا تہ مارجي ويا، ڀڄي ويا، يا اسلام ۽ ترڪيت اختيار ڪيائون—۽ هارين کي ترڪ مالڪن جي غلام هارين ۾ تبديل ڪيو ويو. |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223818/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42728 |url-status=live}}</ref> جڏهن تہ تعليم يافته پادري طبقي جو وڏو حصو ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويو.<ref name="Jireček">{{cite book |last=Jireček |first=K.J. |author-link=Konstantin Josef Jireček |title=Geschichte der Bulgaren |trans-title=History of the Bulgarians |publisher=Nachdr. d. Ausg. Prag |page=88 |year=1876 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=VBhThVLpc4MC&pg=PA88 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221956/https://books.google.com/books?id=VBhThVLpc4MC&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> بلغارين تي ڳرا محصول لاڳو ڪيا ويا (جن ۾ [[ديوشيرمه]]، يا ''رت جو محصول'' پڻ شامل هو)، سندن ثقافت کي دٻايو ويو،<ref name="Jireček" /> ۽ آباديءَ جي هڪ حصي ۾ [[اسلام قبول ڪرڻ|اسلاميت اختيار ڪرڻ]] جو عمل پڻ ٿيو.<ref>{{cite book |last=Minkov |first=Anton |title=Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası – Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730 |publisher=Brill |page=193 |year=2004 |isbn=978-9004135765 |url=https://books.google.com/books?id=zQsB_AghBKkC&pg=PA193 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221958/https://books.google.com/books?id=zQsB_AghBKkC&pg=PA193 |url-status=live}}</ref> عثماني اختيارين [[روم ملت]] نالي هڪ مذهبي انتظامي برادري قائم ڪئي، جيڪا نسلي سڃاڻپ کان سواءِ سڀني آرٿوڊوڪس عيسائين جي انتظام لاءِ ذميوار هئي.<ref>{{cite book |last=Detrez |first=Raymond |title=Europe and the Historical Legacies in the Balkans |publisher=Peter Lang Publishers |page=36 |year=2008 |isbn=978-9052013749 |url=https://books.google.com/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA36 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221958/https://books.google.com/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA36 |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ مقامي آباديءَ جي وڏي حصي آهستي آهستي پنهنجي الڳ قومي شعور کي وڃائي ڇڏيو ۽ پاڻ کي رڳو پنهنجي مذهب جي بنياد تي سڃاڻڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Fishman |first=Joshua A. |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives |publisher=Oxford University Press |page=276 |year=2010 |isbn=978-0-19-537492-6 |url={{Google books|7oAUeUVtc58C |page=276 |plainurl=yes}} |quote=بلغاري نسلي سڃاڻپ جا لڳ ڀڳ ڪي به نشان باقي نه رهيا هئا؛ عثماني ملت نظام موجب آبادي پاڻ کي عيسائي طور سڃاڻيندي هئي، يعني مذهبي عقيدن تي ٻڌل برادرين جي صورت ۾. بلغاري نسلي سڃاڻپ کي بيان ڪرڻ جون پهريون ڪوششون 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ٿيون. |access-date=30 September 2018}}</ref><ref>{{cite book |last1=Roudometof |first1=Victor |last2=Robertson |first2=Roland |title=Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans |publisher=Greenwood Publishing Group |pages=68–71 |year=2001 |isbn=978-0-313-31949-5 |url=https://books.google.com/books?id=I9p_m7oXQ00C&pg=PA68 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222514/https://books.google.com/books?id=I9p_m7oXQ00C&pg=PA68 |url-status=live}}</ref> ڪجهه اڪيلين خانقاهن ۾ رهيل پادري طبقي پنهنجي نسلي سڃاڻپ کي زنده رکيو، جنهن سبب اها ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ برقرار رهي،{{Sfn|Crampton|1987|page=8}} ۽ ملڪ جي اتر اولهه ۾ موجود سرگرم [[بلغاريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ برادري]] ۾ پڻ قائم رهي.<ref>{{cite book |last=Carvalho |first=Joaquim |title=Religion and Power in Europe: Conflict and Convergence |publisher=Edizioni Plus |page=261 |year=2007 |isbn=978-8884924643 |url=https://books.google.com/books?id=jR98-Ata0CkC&pg=PA261 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222537/https://books.google.com/books?id=jR98-Ata0CkC&pg=PA261 |url-status=live}}</ref> جڏهن عثماني طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي تہ [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگ آسٽريا]] ۽ روس بلغاري عيسائين کي امڪاني اتحادي طور ڏسڻ لڳا. آسٽريا وارن پهرين 1598ع ۾ [[ترنووو جي پهرين بغاوت|ترنووو جي بغاوت]] جي حمايت ڪئي، پوءِ 1686ع ۾ [[ترنووو جي ٻي بغاوت|ٻي بغاوت]]، 1688ع ۾ [[چيپرووتسي بغاوت]] ۽ آخرڪار 1689ع ۾ [[ڪارپوش جي بغاوت]] جي مدد ڪئي.<ref name="Decline">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42731 |title=Bulgaria – Ottoman administration |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=20 October 2012 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223818/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire#ref42731 |url-status=live}}</ref> [[روسي سلطنت]] پڻ 1774ع جي [[ڪوچڪ قائنارجه جو معاهدو|ڪوچڪ قائنارجه جي معاهدي]] وسيلي عثماني سرزمين تي رهندڙ عيسائين جي محافظ طور پنهنجي دعويٰ پيش ڪئي.<ref name="Decline" /> [[File:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|alt=ايگلز نيسٽ جو دفاع، اليڪسي پوپوف جي 1893ع جي تصوير، جنهن ۾ شپڪا لڪ جو دفاع ڏيکاريل آهي|1877ع ۾ شپڪا لڪ جو روسي-بلغاري دفاع]] 18هين صديءَ جي اولهه يورپي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خيالي]] بلغاريا ۾ [[بلغاريا جي قومي جاڳرتا|قومي جاڳرتا]] جي شروعات تي اثرانداز ٿي.<ref name="Ottoman rule" /> ان قومي شعور کي ٻيهر زنده ڪيو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد لاءِ نظرياتي بنياد فراهم ڪيو، جنهن جو نتيجو [[1876ع جي اپريل بغاوت]] جي صورت ۾ نڪتو. عثماني اختيارين جڏهن بغاوت کي دٻايو تہ لڳ ڀڳ 30,000 بلغاري مارجي ويا. انهن قتل عامن [[عظيم طاقتون#تاريخ|عظيم طاقتن]] کي قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو.{{Sfn|The Final Move to Independence}} هنن 1876ع ۾ [[قسطنطنيه ڪانفرنس]] سڏائي، پر عثمانين ان جي فيصلن کي رد ڪري ڇڏيو. ان سان روسي سلطنت کي ٻين عظيم طاقتن سان ٽڪراءَ جو خطرو کڻڻ کان سواءِ فوجي حل ڳولڻ جو موقعو مليو، جيئن [[ڪريميا جي جنگ]] ۾ ٿيو هو.{{Sfn|The Final Move to Independence}} 1877ع ۾ [[روس-ترڪ جنگ (1877–1878)|روس عثمانين خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]] ۽ [[اوپالچينتسي|بلغاري باغين]] جي مدد سان کين شڪست ڏني، خاص طور [[شپڪا لڪ جي جنگ]] دوران، جيڪا اهم هئي ڇاڪاڻ تہ ان روس کي [[قسطنطنيه]] ڏانهن ويندڙ مکيه رستي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://novinite.com/view_news.php?id=125840 |title=Reminiscence from Days of Liberation |publisher=[[Novinite]] |date=3 March 2011 |access-date=20 December 2011 |archive-date=16 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616084709/http://www.novinite.com/view_news.php?id=125840 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Shipka-Pass |title=Shipka Pass |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=18 August 2018 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510021603/https://www.britannica.com/place/Shipka-Pass |url-status=live}}</ref> === ٽين بلغاري رياست === {{Main|بلغاريا جي تاريخ (1878–1946)|عوامي جمهوريه بلغاريا|1989ع کان پوءِ بلغاريا جي تاريخ}} [[File:Bulgaria-SanStefano -(1878)-byTodorBozhinov.png|upright=1.2|left|alt=سان اسٽيفانو جي معاهدي موجب بلغاريا جو نقشو|thumb|ابتدائي سان اسٽيفانو جي معاهدي موجب بلغاريا جون سرحدون]] [[سان اسٽيفانو جو معاهدو]] 3 مارچ 1878ع تي [[روسي سلطنت|روس]] ۽ [[عثماني سلطنت]] وچ ۾ صحيح ٿيو. ان معاهدي تحت هڪ خودمختيار بلغاري پرنسپلٽي قائم ٿيڻي هئي، جيڪا [[ميسيا]]، [[مقدونيا (علائقو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] تائين پکڙيل هجي ها، يعني لڳ ڀڳ انهن ئي علائقن تي جيڪي [[ٻي بلغاري سلطنت]] ۾ شامل هئا،{{Sfn|San Stefano, Berlin and Independence}}<ref>{{cite book |last=Blamires |first=Cyprian |title=World Fascism: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |page=107 |year=2006 |isbn=978-1-57607-940-9 |url={{Google books|jR98-nvD2rZSVau4C |page=107 |plainurl=yes}} |quote=مارچ 1878ع ۾ ترڪ حڪمرانيءَ کان آزاديءَ کان پوءِ وچئين دور جي بلغاري سلطنت جي حدن مطابق ٻيهر قائم ڪيل "عظيم بلغاريا" گهڻو وقت برقرار نه رهي.}}{{dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ۽ هاڻي هي ڏينهن [[بلغاريا ۾ عام موڪلون|عام موڪل]] آهي، جنهن کي [[آزاديءَ جو ڏينهن (بلغاريا)|قومي آزاديءَ جو ڏينهن]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100803129/on-march-3-bulgaria-celebrates-national-liberation-day |title=On March 3 Bulgaria celebrates National Liberation Day |date=3 March 2017 |website=Radio Bulgaria |access-date=24 February 2019 |archive-date=21 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021235416/http://bnr.bg/en/post/100803129/on-march-3-bulgaria-celebrates-national-liberation-day |url-status=live}}</ref> ٻين [[عظيم طاقتون#تاريخ|عظيم طاقتن]] ان معاهدي کي فوري طور رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ تہ کين خدشو هو تہ [[بلقان]] ۾ اهڙو وڏو ملڪ سندن مفادن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. ان جي جاءِ تي 13 جولاءِ تي صحيح ٿيل [[برلن جو معاهدو، 1878|برلن جو معاهدو]] لاڳو ٿيو. ان تحت تمام ننڍي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا رڳو ميسيا ۽ [[صوفيا]] واري علائقي تي مشتمل هئي، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ نسلي بلغاري نئين ملڪ جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا.{{Sfn|San Stefano, Berlin and Independence}}<ref name=BBCProfile>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1061402.stm |title=Timeline: Bulgaria – A chronology of key events |work=BBC News |date=6 May 2010 |access-date=20 December 2011 |archive-date=7 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307084019/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1061402.stm |url-status=live}}</ref> ان صورتحال 20هين صديءَ جي پهرين اڌ دوران بلغاريا جي فوجي نوعيت واري پرڏيهي پاليسيءَ جي رخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{Sfn|Historical Setting}} بلغاري پرنسپلٽي [[سرب-بلغاري جنگ|سربيا خلاف جنگ]] کٽي ۽ 1885ع ۾ نيم خودمختيار عثماني علائقي [[اوڀر روميليا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو، جڏهن تہ 5 آڪٽوبر 1908ع تي پاڻ کي آزاد بلغاري بادشاهت قرار ڏنو.{{Sfn|Crampton|2007|page=174}} آزاديءَ کان پوءِ وارن سالن ۾ بلغاريا تيزيءَ سان فوجي طاقت وڌائي ۽ ان کي اڪثر "بلقان جو [[پروشيا]]" سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pinon |first=Rene |title=L'Europe et la Jeune Turquie: Les Aspects Nouveaux de la Question d'Orient |trans-title=Europe and Young Turkey: The new aspects of the Eastern Question |publisher=Perrin et cie |page=411 |year=1913 |url=https://books.google.com/books?id=xL9DAAAAYAAJ&pg=PA411 |quote=اڪثر چيو ويندو آهي تہ بلغاريا بلقان جو پروشيا آهي. |language=fr |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222516/https://books.google.com/books?id=xL9DAAAAYAAJ&pg=PA411 |url-status=live}}</ref> 1912ع کان 1918ع تائين بلغاريا لڳاتار ٽن تڪرارن ۾ شامل ٿيو—ٻه [[بلقان جنگيون]] ۽ [[پهرين عالمي جنگ]]. [[ٻي بلقان جنگ]] ۾ تباهه ڪندڙ شڪست کان پوءِ بلغاريا، پهرين عالمي جنگ ۾ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] سان اتحاد ڪرڻ سبب، ٻيهر شڪست کائيندڙ ڌر ۾ اچي بيٺو. ملڪ پنهنجي آباديءَ جي چوٿين حصي کان به وڌيڪ ماڻهن تي ٻڌل 1,200,000 فوجين جي لشڪر کي جنگ ۾ لاٿو،<ref>{{cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |last2=Wood |first2=Laura |title=The European Powers in the First World War: An Encyclopedia |publisher=Taylor & Francis |page=173 |year=1996 |isbn=978-0-8153-0399-2 |url=https://books.google.com/books?id=EHI3PCjDtsUC&pg=PA173 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222516/https://books.google.com/books?id=EHI3PCjDtsUC&pg=PA173 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/1/1699/papers/Broadberry_Klein.pdf |title=Aggregate and Per Capita GDP in Europe, 1870–2000: Continental, Regional and National Data with Changing Boundaries |last1=Broadberry |first1=Stephen |last2=Klein |first2=Alexander |date=8 February 2008 |publisher=[[Centre for Economic Policy Research]] |page=18 |access-date=24 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622094503/http://www.cepr.org/meets/wkcn/1/1699/papers/Broadberry_Klein.pdf |archive-date=22 June 2012}}</ref> ۽ [[ڊوئران جي جنگ (1917)|ڊوئران]] ۽ [[موناستير جي جنگ (1917)|موناستير]] ۾ ڪيترين فيصلائتين فتحن باوجود، 1918ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ جي نتيجي ۾ ملڪ کي وڏا علائقائي نقصان ٿيا ۽ ڪل 87,500 سپاهي مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/greatwar/resources/casdeath_pop.html |title=WWI Casualty and Death Tables |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003230916/https://www.pbs.org/greatwar/resources/casdeath_pop.html |archive-date=3 October 2016 |access-date=28 July 2018}}</ref> 1912ع کان 1929ع تائين وڃايل علائقن مان 253,000 کان وڌيڪ پناهگير [[لڏپلاڻ|لڏي]] بلغاريا آيا،<ref>{{cite journal |last1=Mintchev |first1=Veselin |title=External Migration in Bulgaria |journal=South-East Europe Review |date=October 1999 |issue=3/99 |page=124 |url=http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=473FBAEF-623D-4ADA-903A-17241B78BDDB |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012418/http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=473FBAEF-623D-4ADA-903A-17241B78BDDB |archive-date=17 January 2013 |access-date=6 August 2018}}</ref> جنهن اڳ ئي تباهه ٿيل قومي معيشت تي وڌيڪ بار وڌو.<ref>{{cite book |last=Chenoweth |first=Erica |title=Rethinking Violence: States and Non-State Actors in Conflict |publisher=Belfer Center for Science and International Affairs |page=129 |year=2010 |isbn=978-0-262-01420-5 |url=https://books.google.com/books?id=JyD_AmGnu34C&pg=PA129 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222517/https://books.google.com/books?id=JyD_AmGnu34C&pg=PA129 |url-status=live}}</ref> [[File:BASA-3K-7-342-28-Boris III of Bulgaria.jpeg|thumb|upright|alt=زار بوريس ٽئين جي تصوير|زار [[بلغاريا جو بوريس ٽيون|بوريس ٽيون]]]] ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل سياسي بدامني زار [[بلغاريا جو بوريس ٽيون|بوريس ٽئين]] (1918–1943) جي شاهي [[آمرانه نظام|آمرانه حڪومت]] جي قيام جو سبب بڻي. بلغاريا 1941ع ۾ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي رڪن طور ٻي عالمي جنگ ۾ شامل ٿيو، پر [[آپريشن بارباروسا]] ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪيائين ۽ [[بلغاري يهودين جي بچاءَ|پنهنجي يهودي آباديءَ کي]] [[نازي حراستي ڪيمپون|حراستي ڪيمپن]] ڏانهن جلاوطنيءَ کان بچايو.{{Sfn|Bulgaria in World War II: The Passive Alliance}} 1943ع جي وچ ڌاري بوريس ٽئين جي اوچتي وفات ملڪ کي سياسي افراتفريءَ ۾ ڌڪي ڇڏيو، جيئن جنگ جرمنيءَ خلاف رخ اختيار ڪرڻ لڳي ۽ ڪميونسٽ گوريلا تحريڪ زور وٺڻ لڳي. [[بوگدان فيلوف]] جي حڪومت پوءِ اتحادي طاقتن سان امن قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهي. بلغاريا پنهنجي سرزمين تان جرمن فوجون ڪڍڻ بابت سوويت مطالبن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سيپٽمبر 1944ع ۾ سوويت يونين جنگ جو اعلان ڪيو ۽ ملڪ تي حملو ڪيو.{{Sfn|Wartime Crisis}} ڪميونسٽن جي بالادستيءَ واري [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو، محوري طاقتن سان شموليت ختم ڪئي ۽ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين اتحادي ڌر سان شامل رهيو.<ref>{{cite book |last=Pavlowitch |first=Stevan K. |title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia |publisher=Columbia University Press |pages=238–240 |year=2008 |isbn=978-0-19-932663-1 |url=https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC&pg=PA238 |quote=جڏهن بلغاريا سيپٽمبر ۾ ڌر تبديل ڪئي |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222517/https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC&pg=PA238 |url-status=live}}</ref> بلغاريا کي جنگ دوران نسبتاً ٿورو نقصان پهتو ۽ سوويت يونين کانئس ڪو به جنگي تاوان طلب نه ڪيو. پر [[ڪريووا جو معاهدو|ڏاکڻي ڊوبروجا]] جي نمايان استثنا کان سواءِ جنگ دوران حاصل ڪيل سڀئي علائقا وڃائجي ويا.{{Sfn|The Soviet Occupation}} [[File:Georgi Dimitrov.jpg|thumb|150px|left|[[گيورگي دميتروف]]، 1946ع کان 1949ع تائين [[بلغاري ڪميونسٽ پارٽي]] جو اڳواڻ]] 9 سيپٽمبر 1944ع جي [[1944ع جو بلغاري فوجي انقلاب|کاٻي ڌر جي فوجي انقلاب]] جي نتيجي ۾ بادشاهت ختم ڪئي وئي ۽ [[عوامي عدالت (بلغاريا)|اٽڪل 1,000 کان 3,000 مخالفن، جنگي ڏوهارين ۽ اڳوڻي شاهي اشرافيه جي ميمبرن کي موت جي سزا]] ڏني وئي.<ref>{{cite book |last=Valentino |first=Benjamin A. |title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale |url-access=limited |publisher=Cornell University Press |pages=[https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale/page/91 91]–151 |year=2005 |isbn=978-0-8014-3965-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Stankova |first=Marietta |title=Bulgaria in British Foreign Policy, 1943–1949 |publisher=Anthem Press |page=99 |year=2015 |isbn=978-1-78308-430-2 |url=https://books.google.com/books?id=y7G2BgAAQBAJ&pg=PA99 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222517/https://books.google.com/books?id=y7G2BgAAQBAJ&pg=PA99 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Neuburger |first=Mary C. |title=Balkan Smoke: Tobacco and the Making of Modern Bulgaria |publisher=Cornell University Press |page=162 |year=2013 |isbn=978-0-8014-5084-6 |url=https://books.google.com/books?id=E7JDJzogCHMC&pg=PA162 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115222517/https://books.google.com/books?id=E7JDJzogCHMC&pg=PA162 |url-status=live}}</ref> پر 1946ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ ئي [[هڪ پارٽي واري رياست|هڪ پارٽي]] واري [[عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي.{{Sfn|Crampton|2005|page=271}} اها [[گيورگي دميتروف]] (1946–1949) جي اڳواڻيءَ هيٺ سوويت اثر واري دائري ۾ اچي وئي، جنهن هڪ جابراڻي، تيزيءَ سان صنعتي ٿيندڙ [[اسٽالنزم|اسٽالنسٽ]] رياست قائم ڪئي.{{Sfn|The Soviet Occupation}} 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين زندگيءَ جو معيار نمايان طور بهتر ٿيو ۽ سياسي جبر ۾ نرمي آئي.{{Sfn|Domestic Policy and Its Results|ps=Quote: "حقيقي اجرتن ۾ 75 سيڪڙو واڌ ٿي، گوشت، ميون ۽ ڀاڄين جي استعمال ۾ نمايان اضافو ٿيو، ۽ طبي سهولتون ۽ ڊاڪٽر آباديءَ جي وڌيڪ حصي لاءِ دستياب ٿيا"}}{{Sfn|After Stalin}} سوويت طرز جي [[منصوبا بند معيشت]] ۾ [[ٽوڊور ژيوڪوف]] (1954–1989) جي دور ۾ ڪجهه تجرباتي مارڪيٽ رخ واريون پاليسيون ظاهر ٿيون.{{Sfn|The Economy}} جنگ واري دور جي سطح جي ڀيٽ ۾ قومي [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] پنج ڀيرا ۽ في فرد جي ڊي پي 1980ع واري ڏهاڪي تائين چار ڀيرا وڌي،<ref>{{cite web |url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/1/1699/papers/Broadberry_Klein.pdf |title=Aggregate and per capita GDP in Europe, 1870–2000 |author1=Stephen Broadberry |author2=Alexander Klein |date=27 October 2011 |access-date=12 July 2013 |pages=23, 27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530083710/http://www.cepr.org/meets/wkcn/1/1699/papers/Broadberry_Klein.pdf |archive-date=30 May 2013}}</ref> جيتوڻيڪ 1960ع، 1977ع ۽ 1980ع ۾ قرضن ۾ شديد اضافو ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Vachkov |first1=Daniel |last2=Ivanov |first2=Martin |title=Българският външен дълг 1944–1989: Банкрутът на комунистическата икономика |trans-title=Bulgarian Foreign Debt 1944–1989 |publisher=Siela |pages=103, 153, 191 |year=2008 |isbn=978-9542803072}}</ref> ژيوڪوف جي ڌيءَ [[ليودميلا ژيوڪووا|ليودميلا]] بلغاري ورثي، ثقافت ۽ فن کي سڄي دنيا ۾ هٿي ڏئي قومي فخر کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.{{Sfn|The Political Atmosphere in the 1970s}} نسلي بلغاري اڪثريت ۾ پيدائش جي شرح گهٽجڻ کي منهن ڏيندي، ژيوڪوف جي حڪومت 1984ع ۾ اقليتي نسلي [[بلغاري ترڪ|ترڪن]] کي پنهنجي سڃاڻپ ختم ڪرڻ ۽ کين ضم ڪرڻ جي ڪوشش طور سلاوي نالا اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{Sfn|Bulgaria in the 1980s}} انهن پاليسين جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 300,000 نسلي ترڪ ترڪي لڏي ويا.<ref>{{cite news |first=Celestine |last=Bohlen |title=Vote Gives Key Role to Ethnic Turks |url=https://www.nytimes.com/1991/10/17/world/bulgaria-vote-gives-key-role-to-ethnic-turks.html |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=17 October 1991 |access-date=20 December 2011 |quote=1980ع واري ڏهاڪي ۾... ڪميونسٽ اڳواڻ ٽوڊور ژيوڪوف ثقافتي انضمام جي مهم شروع ڪئي، جنهن نسلي ترڪن کي سلاوي نالا اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو، سندن مسجدون ۽ عبادتگاهون بند ڪيون ويون ۽ احتجاج جي هر ڪوشش کي دٻايو ويو. ان جو هڪ نتيجو 1989ع ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي ترڪن جو وڏي پيماني تي پاڙيسري [[ترڪي]] ڏانهن لڏپلاڻ هو. |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511235325/http://www.nytimes.com/1991/10/17/world/bulgaria-vote-gives-key-role-to-ethnic-turks.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-muslims/cracks-show-in-bulgarias-muslim-ethnic-model-idUSTRE55001C20090601 |title=Cracks show in Bulgaria's Muslim ethnic model |work=Reuters |first=Anna |last=Mudeva |date=31 May 2009 |access-date=30 October 2011 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019002528/https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-muslims/cracks-show-in-bulgarias-muslim-ethnic-model-idUSTRE55001C20090601 |url-status=live}}</ref> [[1989ع جا انقلاب|1989ع جي انقلابن]] جي اثر هيٺ ڪميونسٽ پارٽي 10 نومبر 1989ع تي پنهنجي سياسي هڪ هٽي ڇڏڻ تي مجبور ٿي. ژيوڪوف استعيفا ڏني ۽ بلغاريا [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمهوريت]] ڏانهن منتقلي شروع ڪئي.{{Sfn|Government and Politics}} جون 1990ع ۾ ٿيل پهرين آزاد چونڊون ڪميونسٽ پارٽي کٽيون، جنهن هاڻي پنهنجو نالو بدلائي [[بلغاري سوشلسٽ پارٽي]] رکيو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=117822 |title=Bulgarian Politicians Discuss First Democratic Elections 20y After |publisher=[[Novinite]] |date=5 July 2010 |access-date=20 December 2011 |archive-date=10 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210115345/http://novinite.com/view_news.php?id=117822 |url-status=live}}</ref> جولاءِ 1991ع ۾ [[بلغاريا جو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو، جنهن نسبتاً ڪمزور چونڊيل صدر ۽ قانون ساز اداري آڏو جوابده وزيراعظم جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.bg/en/const/ |title=National Assembly of the Republic of Bulgaria – Constitution |website=www.parliament.bg |access-date=16 January 2019 |archive-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526070900/https://www.parliament.bg/en/const |url-status=live}}</ref> نئون نظام شروعاتي طور زندگيءَ جي معيار بهتر ڪرڻ يا معاشي واڌ پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو—2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سراسري زندگيءَ جو معيار ۽ معاشي ڪارڪردگي ڪميونسٽ دور جي ڀيٽ ۾ هيٺ رهيا.<ref>{{cite news |first=Vasil |last=Prodanov |script-title=bg:Разрушителният български преход |trans-title=The destructive Bulgarian transition |url=http://bg.mondediplo.com/article181.html |newspaper=[[لي موند ڊپلوماتيڪ]] |language=bg |date=1 October 2007 |access-date=20 December 2011 |archive-date=6 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206224143/http://bg.mondediplo.com/article181.html |url-status=live}}</ref> 2001ع کان پوءِ معاشي، سياسي ۽ جاگرافيائي-سياسي حالتون نمايان طور بهتر ٿيون،{{Sfn|Library of Congress|2006|page=16}} ۽ بلغاريا 2003ع ۾ انساني ترقيءَ جي بلند درجي تي پهتو.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR05_complete.pdf |title=Human Development Index Report |publisher=United Nations |year=2005 |page=224 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310193948/http://hdr.undp.org/en/media/HDR05_complete.pdf |archive-date=10 March 2011 |access-date=28 July 2018}}</ref> اهو 2004ع ۾ [[نيٽو]] جو رڪن بڻيو<ref name="nato" /> ۽ [[افغانستان جي جنگ (2001–2021)|افغانستان جي جنگ]] ۾ حصو ورتو. ڪيترن سالن جي سڌارن کان پوءِ، حڪومت ۾ ڪرپشن بابت يورپي يونين جي خدشن باوجود، بلغاريا 2007ع ۾ [[يورپي يونين]] ۽ [[يورپي گڏيل منڊي|گڏيل منڊي]] ۾ شامل ٿيو.<ref name="Ind" /> بلغاريا 2018ع ۾ [[يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت]] [[صوفيا]] جي [[قومي ثقافتي محل]] ۾ سنڀالي.<ref>{{cite web |url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1627764 |title=Bulgaria Absolutely Ready to Take Over EU Presidency, Minister Says |publisher=Bulgarian Telegraph Agency |date=2 August 2017 |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721103133/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1627764 |url-status=live}}</ref> == جاگرافي == {{Main|بلغاريا جي جاگرافي}} [[File:Bulgaria-geographic map-en.svg|thumb|upright=1.3| بلغاريا جو طبعياتي نقشو]] بلغاريا ڏکڻ اوڀر يورپ ۾، بلقان جي اوڀرئين حصي ۾ واقع وچولي ماپ جو ملڪ آهي. ان جي ايراضي {{convert|110994|km2|0}} آهي، جڏهن تہ ان جي پنجن پاڙيسري ملڪن سان زميني سرحدن جي ڪل ڊيگهه {{convert|1808|km|0}} ۽ سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{convert|354|km|0}} آهي.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=4}} بلغاريا جا جاگرافيائي هم آهنگ [[43هون اتر ويڪرائي ڦاڪ|43° اتر]] ۽ [[25هون اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|25° اوڀر]] آهن.<ref name="CIA World Factbook">{{Cite CIA World Factbook |country=Bulgaria |access-date=4 December 2011}}</ref> ملڪ جون سڀ کان نمايان [[طبعياتي بناوٽ|طبعياتي خاصيتون]] [[ڊينيوب ميدان (بلغاريا)|ڊينيوب ميدان]]، [[بلقان جبل]]، [[مٿانهون ٿريشيائي ميدان]] ۽ [[ريلا]]-[[روڊوپي جبل|روڊوپي]] [[جبلائي مجموعو]] آهن.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=4}} ڊينيوب ميدان جو ڏاکڻو ڪنارو بلقان جبلن جي دامن ڏانهن مٿي ٿيندو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[ڊينيوب]] رومانيا سان سرحد مقرر ڪري ٿو. [[ٿريس]] جو ميدان لڳ ڀڳ ٽڪنڊي شڪل وارو آهي، جيڪو [[صوفيا]] جي ڏکڻ اوڀر کان شروع ٿي [[بلغاريا جو ڪاري سمنڊ وارو سامونڊي ڪنارو|ڪاري سمنڊ جي ڪناري]] ڏانهن پهچندي ويڪرو ٿيندو وڃي ٿو.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=4}} بلقان جبل ملڪ جي وچ مان اولهه کان اوڀر ڏانهن پکڙيل آهن. جبلائي ڏکڻ اولهه ۾ ٻه نمايان [[برفاني زميني بناوٽ|الپائن قسم]] جا سلسلا—[[ريلا]] ۽ [[پيرين]]—آهن، جيڪي اوڀر ۾ نسبتاً گهٽ اوچائيءَ وارن پر وڌيڪ وسيع [[روڊوپي جبلن]] سان لڳن ٿا، جڏهن تہ اولهه، اتر اولهه ۽ ڏکڻ ۾ وچولي اوچائيءَ وارا ٻيا جبل، جهڙوڪ [[ويتوشا]]، [[اوسوگووو]] ۽ [[بيلاسيتسا]]، واقع آهن.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=4}} [[موسالا]]، جنهن جي اوچائي {{convert|2925|m|ft|0}} آهي، بلغاريا ۽ سڄي بلقان ٻنهي جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي. ڪاري سمنڊ جو ڪنارو ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ آهي.<ref name="CIA World Factbook" /> ميداني علائقا ملڪ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽين ايراضي والارين ٿا، جڏهن تہ پليٽو ۽ ٽڪريون 41 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.{{Sfn|Topography}} گهڻا درياهه ننڍا ۽ گهٽ پاڻيءَ وارا آهن. رڳو بلغاريا جي سرزمين اندر وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه [[اسڪر (درياهه)|اسڪر]] آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|368|km|0}} آهي. [[اسٽروما درياهه|اسٽروما]] ۽ [[ماريتسا]] ڏکڻ جا ٻه اهم درياهه آهن.{{Sfn|NSI Brochure|2018|pages=2–3}}{{Sfn|Library of Congress|2006|page=4}} === آبهوا === [[File:Bulgaria Köppen.svg|alt=بلغاريا جا ڪوپن آبهوا قسم|left|thumb|upright=1.3|بلغاريا جا ڪوپن آبهوا قسم]] بلغاريا جي آبهوا گهڻ رخي ۽ تبديلي پذير آهي، جنهن جو سبب ان جو [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]]، [[سامونڊي آبهوا|سامونڊي]] ۽ [[برعظمي آبهوا|برعظمي]] هوائي ماسن جي ملڻ واري هنڌ تي واقع هجڻ ۽ گڏوگڏ جبلن جو رڪاوٽي اثر آهي.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=4}} اتر بلغاريا جو سراسري گرمي پد بلقان جبلن جي ڏکڻ وارن علائقن جي ڀيٽ ۾ {{convert|1|C-change|1}} گهٽ آهي، جڏهن تہ اتي {{convert|200|mm|1}} وڌيڪ برسات پوي ٿي. مختلف علائقن ۾ گرمي پد جي حدن ۾ نمايان فرق آهي. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{cvt|-38.3|°C|°F|1}} ۽ سڀ کان وڌيڪ {{cvt|45.2|°C|°F|1}} آهي.<ref>{{cite web |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/bulnc2.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://unfccc.int/resource/docs/natc/bulnc2.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Bulgaria Second National Communication |publisher=[[گڏيل قومن جو موسمي تبديليءَ بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] |access-date=9 October 2018}}</ref> [[برسات (موسميات)|برسات]] جو ساليانو سراسري مقدار لڳ ڀڳ {{convert|630|mm|in|1}} آهي، جيڪو [[ڊوبروجا]] ۾ {{convert|500|mm|1}} کان جبلن ۾ {{convert|2500|mm|1}} کان وڌيڪ تائين رهي ٿو. برعظمي هوائي ماس سياري دوران وڏي مقدار ۾ برفباري آڻين ٿا.{{Sfn|Climate}} نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود بلغاريا جي آبهوا گهڻ رخي ۽ پيچيده آهي. ملڪ [[برعظمي آبهوا|برعظمي آبهوا واري خطي]] جي سڀ کان ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي، جڏهن تہ ڏکڻ جا ڪجهه ننڍا علائقا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي]] ۾ اچن ٿا.<ref>{{harvnb|Donchev|Karakashev|2004|p=52}}</ref> برعظمي علائقو غالب آهي، ڇاڪاڻ تہ برعظمي هوائي ماس بنا رڪاوٽ [[ڊينيوب ميدان (بلغاريا)|ڊينيوب ميدان]] ۾ آسانيءَ سان داخل ٿين ٿا. برعظمي اثر، جيڪو سياري ۾ وڌيڪ طاقتور هوندو آهي، گهڻي برفباري پيدا ڪري ٿو؛ جڏهن تہ ڀونوچ سمنڊ وارو اثر اونهاري جي ٻي اڌ ۾ وڌي ٿو ۽ گرم، خشڪ موسم پيدا ڪري ٿو. بلغاريا کي پنجن آبهوا وارن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: برعظمي علائقو (ڊينيوب ميدان، پري-بلقان ۽ عبوري زميني بناوٽ واري علائقي جون مٿانهون واديون)؛ عبوري علائقو (مٿانهون ٿريشيائي ميدان، اسٽروما ۽ ميستا وادين جو وڏو حصو ۽ هيٺاهين سب-بلقان واديون)؛ برعظمي-ڀونوچ سمنڊ وارو علائقو (اسٽروما ۽ ميستا وادين جا سڀ کان ڏاکڻا حصا، اوڀر روڊوپي جبل، ساڪار ۽ اسٽرانڊژا)؛ سامونڊي ڪناري سان ڪاري سمنڊ وارو علائقو، جيڪو اندرئين طرف سراسري {{cvt|30-40|km}} تائين پکڙيل آهي؛ ۽ {{cvt|1000|m}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي جبلن ۾ الپائن علائقو (مرڪزي بلقان جبل، ريلا، پيرين، ويتوشا، اولهه روڊوپي جبل وغيره).<ref>{{harvnb|Donchev|Karakashev|2004|pp=59–61}}</ref> === حياتياتي گوناگونيت ۽ تحفظ === [[File:Lacerta viridis Зелен гущер.jpg|alt=يورپي سائي ڪرڙي جي تصوير|right|thumb|روپوتامو قدرتي محفوظ علائقي ۾ هڪ [[يورپي سائي ڪرڙي]]؛ هي علائقو بلغاريا جي ڏهن حياتياتي محفوظ علائقن مان هڪ آهي]] آبهوا، پاڻيءَ، ارضيات ۽ طبعياتي حالتن جي گڏيل اثر سبب ٻوٽن ۽ جانورن جي نسلن ۾ نسبتاً وڏي گوناگونيت پيدا ٿي آهي.<ref name="biodiversity">{{cite web |url=http://www.flora.biodiversity.bg/bg_flora_fr.htm |title=Характеристика на флората и растителността на България |publisher=Bulgarian-Swiss Program For Biodiversity |access-date=21 March 2013 |archive-date=27 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427002409/http://www.flora.biodiversity.bg/bg_flora_fr.htm |url-status=dead}}</ref> بلغاريا جي [[حياتياتي گوناگونيت]]، جيڪا يورپ جي امير ترين حياتياتي گوناگونيتن مان هڪ آهي،<ref name="diversity of flora and fauna">{{cite web |url=http://unesco-bg.org/file_store/2._bogatstvobr_25.1.10.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://unesco-bg.org/file_store/2._bogatstvobr_25.1.10.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |script-title=bg:Видово разнообразие на България |trans-title=Species biodiversity in Bulgaria |publisher=UNESCO report |language=bg |date=2013 |access-date=30 July 2018}}</ref> [[بلغاريا جا محفوظ علائقا|ٽن قومي پارڪن، 11 قدرتي پارڪن، 10 [[حياتياتي محفوظ علائقو|حياتياتي محفوظ علائقن]] ۽ 565 محفوظ علائقن ۾ تحفظ هيٺ آهي]].{{Sfn|NSI Brochure|2018|page=29}}<ref>{{cite web |url=http://www.gorabg-magazine.info/bg/index.php?option=com_content&view=article&id=14&showall=1 |title=Бъдещето на природните паркове в България и техните администрации |trans-title=The future of Bulgaria's natural parks and their administrations |publisher=Gora Magazine |first=Toma |last=Belev |date=June 2010 |access-date=20 December 2011 |archive-date=2 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102101145/http://www.gorabg-magazine.info/bg/index.php?option=com_content&view=article&id=14&showall=1 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/ |title=Europe & North America: 297 biosphere reserves in 36 countries |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=4 April 2016 |archive-date=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805094626/http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america |url-status=live}}</ref> يورپ جي 233 [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتي جانورن]] جي نسلن مان 93 بلغاريا ۾ ملن ٿا، جڏهن تہ [[پوپٽ]] جي نسلن جو 49 سيڪڙو ۽ [[نليون رکندڙ ٻوٽا|نليون رکندڙ ٻوٽن]] جي نسلن جو 30 سيڪڙو پڻ هتي ملي ٿو.<ref name="IUCN">{{cite web |url=https://cmsdata.iucn.org/downloads/bulgaria_s_biodiversity_at_risk_fact_sheet_may_2013.pdf |title=Bulgaria's biodiversity at risk |publisher=[[آءِ يو سي اين ريڊ لسٽ]] |date=2013 |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504023321/https://cmsdata.iucn.org/downloads/bulgaria_s_biodiversity_at_risk_fact_sheet_may_2013.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> مجموعي طور 41,493 ٻوٽن ۽ جانورن جون نسلون موجود آهن.<ref name="IUCN" /> وڏي آبادي رکندڙ وڏن ٿڻائتن جانورن ۾ [[هرڻ]] (106,323)، [[جهنگلي سوئر]] (88,948)، [[سونهري گدڙ]] (47,293) ۽ [[ڳاڙهو لومڙ]] (32,326) شامل آهن. [[تتر]]ن جو انگ لڳ ڀڳ 328,000 آهي، جنهن ڪري اهي سڀ کان وڌيڪ پکڙيل [[شڪار (شڪار بازي)|شڪاري پکي]] آهن.{{Sfn|NSI Brochure|2018|page=3}} بلغاريا ۾ آکيرا ٺاهيندڙ سڀني پکين مان هڪ ٽيون [[ريلا قومي پارڪ]] ۾ ملي ٿو، جتي بلندين تي آرڪٽڪ ۽ الپائن نسلون پڻ ملن ٿيون.<ref name="EB Bio">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria#ref42692 |title=Bulgaria: Plant and animal life |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |archive-date=28 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828192550/https://www.britannica.com/place/Bulgaria#ref42692 |url-status=live}}</ref> نباتات ۾ 3,800 کان وڌيڪ نليون رکندڙ ٻوٽن جون نسلون شامل آهن، جن مان 170 [[مقامي نسل|مقامي]] آهن ۽ 150 کي خطري هيٺ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="biodiversity" /> نباتات جي اداري پاران بلغاريا ۾ وڏن [[فنجائي|فنجائين]] جي تيار ڪيل فهرست ۾ 1,500 کان وڌيڪ نسلن جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://mycotaxon.com/resources/checklists/denchev-v111-checklist.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://mycotaxon.com/resources/checklists/denchev-v111-checklist.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Checklist of the larger basidiomycetes ın Bulgaria |publisher=Institute of Botany, Bulgarian Academy of Sciences |first=Cvetomir |last=Denchev |access-date=12 September 2018}}</ref> بلغاريا ۾ [[ٻيلن جي ايراضي]] ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو آهي، جيڪا 2020ع ۾ 3,893,000 هيڪٽر (ha) ٻيلن جي برابر هئي، جڏهن تہ 1990ع ۾ اها 3,327,000 هيڪٽر هئي. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن جي ايراضي 3,116,000 هيڪٽر ۽ پوکيل ٻيلن جي ايراضي 777,000 هيڪٽر هئي. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 18 سيڪڙو کي [[ابتدائي ٻيلو]] قرار ڏنو ويو—يعني مقامي وڻن جي نسلن تي مشتمل اهڙا ٻيلا، جن ۾ انساني سرگرميءَ جا ڪي واضح نشان نظر نٿا اچن—۽ لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو ٻيلن جي ايراضي محفوظ علائقن اندر هئي. 2015ع لاءِ ٻيلن جي 88 سيڪڙو ايراضي [[رياستي ملڪيت|عوامي ملڪيت]] ۽ 12 سيڪڙو [[نجي ملڪيت|نجي ملڪيت]] هيٺ ڄاڻائي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bulgaria |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BGR/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}</ref><ref>{{cite web |url=http://data.un.org/en/iso/bg.html |title=Bulgaria – Environmental Summary, UNData, United Nations |publisher=United Nations |access-date=20 December 2011 |archive-date=22 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222045515/http://data.un.org/en/iso/bg.html |url-status=live}}</ref> 1998ع ۾ بلغاري حڪومت قومي حياتياتي گوناگونيت تحفظ حڪمت عملي منظور ڪئي، جيڪا مقامي ماحولياتي نظامن جي بچاءَ، خطري هيٺ نسلن جي تحفظ ۽ جينياتي وسيلن جي حفاظت لاءِ هڪ جامع پروگرام آهي.<ref>{{cite web |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/bulgaria/index.htm |title=Biodiversity in Bulgaria |publisher=GRID-Arendal |access-date=21 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430050257/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/bulgaria/index.htm |archive-date=30 April 2016}}</ref> بلغاريا وٽ يورپ جا ڪجهه سڀ کان وڏا [[نيچورا 2000]] علائقا آهن، جيڪي ملڪ جي 33.8 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.eea.europa.eu/soer/countries/bg/soertopic_view?topic=biodiversity |title=Report on European Environment Agency about the Nature protection and biodiversity in Europe |publisher=European Environment Agency |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322001515/http://www.eea.europa.eu/soer/countries/bg/soertopic_view?topic=biodiversity |archive-date=22 March 2014 |access-date=16 October 2018}}</ref> ملڪ 1990ع کان 2009ع تائين [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج]] ۾ 30 سيڪڙو گهٽتائي آڻي پنهنجي [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] واري هدف کي پڻ حاصل ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=106682 |title=Bulgaria Achieves Kyoto Protocol Targets – IWR Report |publisher=[[Novinite]] |date=11 August 2009 |access-date=20 December 2011 |archive-date=16 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716082406/http://www.novinite.com/view_news.php?id=106682 |url-status=live}}</ref> بلغاريا 2024ع جي [[ماحولياتي ڪارڪردگي انڊيڪس]] ۾ 37هين نمبر تي آهي، پر هوا جي معيار ۾ ان جو اسڪور گهٽ آهي.<ref>{{cite web |url=https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/BGR |title=Bulgaria |publisher=[[ماحولياتي ڪارڪردگي انڊيڪس]]/[[ييل يونيورسٽي]] |access-date=12 September 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422215154/https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/BGR |url-status=dead}}</ref> [[هوا ۾ معلق ذرڙا|معلق ذرڙن]] جي سطح يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي،<ref>{{cite news |first=Danny |last=Hakim |title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland |url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=15 October 2013 |access-date=15 October 2013}}{{cbignore}}</ref> خاص طور شهري علائقن ۾، جيڪي گاڏين جي اچ وڃ ۽ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن کان متاثر آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=89367 |title=High Air Pollution to Close Downtown Sofia |publisher=[[Novinite]] |date=14 January 2008 |access-date=20 December 2011 |archive-date=11 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111130614/http://www.novinite.com/view_news.php?id=89367 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=117439 |title=Bulgaria's Sofia, Plovdiv Suffer Worst Air Pollution in Europe |publisher=[[Novinite]] |date=23 June 2010 |access-date=20 December 2011 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511094347/http://novinite.com/view_news.php?id=117439 |url-status=live}}</ref> انهن مان هڪ، [[لگنائيٽ]] تي هلندڙ [[ماريتسا اِزتوڪ ڪمپليڪس|ماريتسا اِزتوڪ-2]] بجلي گهر، يورپي يونين ۾ صحت ۽ ماحول کي سڀ کان وڌيڪ نقصان پهچائيندڙ بجلي گهر آهي.<ref name=EEA>{{cite web |url=http://www.eea.europa.eu/data-and-maps/daviz/industrial-facilities-causing-the-highest-damage#tab-daviz-tabular |title=Industrial facilities causing the highest damage costs to health and the environment |date=24 November 2014 |publisher=European Environment Agency |access-date=25 November 2014 |archive-date=12 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212152824/https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/daviz/industrial-facilities-causing-the-highest-damage#tab-daviz-tabular |url-status=live}}</ref> زراعت ۾ جراثيم ڪش دوائن جو استعمال ۽ پراڻا صنعتي گندي پاڻيءَ جا نظام زمين ۽ پاڻيءَ جي وڏي پيماني تي آلودگي جو سبب بڻجن ٿا.<ref name="ESI">{{cite web |url=http://www.esiweb.org/index.php?lang=en&id=379 |title=Bulgaria's quest to meet the environmental acquis |publisher=European Stability Initiative |date=10 December 2008 |access-date=20 December 2011 |archive-date=17 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717121204/http://www.esiweb.org/index.php?lang=en&id=379 |url-status=live}}</ref> پاڻيءَ جي معيار ۾ 1998ع کان بهتري اچڻ شروع ٿي ۽ ان کان پوءِ معتدل بهتريءَ جو رجحان برقرار رهيو آهي. مٿاڇري وارن درياهن مان 75 سيڪڙو کان وڌيڪ يورپي سٺي معيار جي معيارن تي پورا لهن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.eea.europa.eu/soer/countries/bg/soertopic_view?topic=freshwater |title=Report on European Environment Agency about the quality of freshwaters in Europe |publisher=European Environment Agency |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416022753/http://www.eea.europa.eu/soer/countries/bg/soertopic_view?topic=freshwater |archive-date=16 April 2014 |access-date=21 March 2014}}</ref> == سياست == {{Main|بلغاريا جي سياست}} [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|thumb|left|alt=صوفيا ۾ قومي اسيمبلي جي عمارت|[[لارگو، صوفيا|آزادي اسڪوائر]]، [[صوفيا]]: صدارت جو هيڊڪوارٽر (ساڄي پاسي)، قومي اسيمبلي (وچ ۾) ۽ وزيرن جي ڪائونسل (کاٻي پاسي).]] بلغاريا هڪ [[پارلياماني جمهوريت]] آهي، جتي [[بلغاريا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] [[حڪومت جو سربراهه]] ۽ سڀ کان طاقتور انتظامي عهدو رکندڙ هوندو آهي.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=16}} سياسي نظام جا ٽي شعبا آهن—قانون ساز، انتظامي ۽ عدالتي—۽ گهٽ ۾ گهٽ 18 ورهين جي عمر وارن [[شهري|شهرين]] لاءِ [[عام ووٽ جو حق]] موجود آهي. [[بلغاريا جو آئين|آئين]] سڌي جمهوريت جا طريقا پڻ مهيا ڪري ٿو، يعني درخواستون ۽ قومي [[ريفرنڊم]].<ref name="DD-Navi">{{cite web |url=http://direct-democracy-navigator.org/countries/bulgaria/legal_designs |title=Overview of direct democratic instruments in Bulgaria |publisher=Navigator to Direct Democracy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116183501/http://direct-democracy-navigator.org/countries/bulgaria/legal_designs |archive-date=16 January 2014 |access-date=25 July 2018}}</ref> چونڊن جي نگراني هڪ آزاد مرڪزي چونڊ ڪميشن ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀني وڏين سياسي پارٽين جا ميمبر شامل هوندا آهن. قومي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان اڳ پارٽين لاءِ ڪميشن وٽ رجسٽريشن لازمي آهي.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=17}} عام طور تي چونڊيل وزيراعظم اها پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جيڪا پارلياماني چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، جيتوڻيڪ هميشه ائين نه ٿيندو آهي.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=16}} وزيراعظم جي ابتڙ، صدر جا گهرو اختيار نسبتاً محدود آهن. سڌيءَ ريت چونڊيل [[بلغاريا جو صدر|صدر]] [[رياست جو سربراهه]] ۽ هٿياربند فوجن جو [[اعليٰ سپهه سالار]] هوندو آهي ۽ کيس ڪنهن قانوني مسودي کي وڌيڪ بحث لاءِ واپس موڪلڻ جو اختيار هوندو آهي، پر پارليامينٽ سادي اڪثريت سان [[صدارتي ويٽو]] کي رد ڪري سگهي ٿي.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=16}} سياسي پارٽيون [[قومي اسيمبلي (بلغاريا)|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي حاصل ڪن ٿيون، جيڪا 240 ميمبرن تي ٻڌل ادارو آهي، جن کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. قومي اسيمبليءَ کي قانون منظور ڪرڻ، بجيٽ جي منظوري، صدارتي چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، وزيراعظم ۽ ٻين وزيرن جي چونڊ يا برطرفي، جنگ جو اعلان ڪرڻ، فوجون ٻاهرين ملڪن ۾ موڪلڻ ۽ بين الاقوامي معاهدن ۽ ٺاهن جي توثيق ڪرڻ جا اختيار حاصل آهن.{{Sfn|Library of Congress|2006|pages=16–17}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = President Iliyana Yotova (3x4 cropped).jpg | alt1 = صدر ايليانا يوٽووا جي تصوير | width1 = 125 | caption1 = [[ايليانا يوٽووا]]<br />[[بلغاريا جو صدر|صدر]] | image2 = Official portrait of Rumen Radev (2026) (cropped).jpg | alt2 = وزيراعظم رومن راديف جي تصوير | width2 = 125 | caption2 = [[رومن راديف]]<br />[[بلغاريا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | total_width = 300 }} مجموعي طور بلغاريا ۾ حڪومتن جي عدم استحڪام جو رجحان ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/idUSFit981123 |title=Fitch: Early Bulgaria Elections Would Create Fiscal Uncertainty |work=Reuters |date=23 November 2016 |access-date=9 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512222756/https://www.reuters.com/article/idUSFit981123 |url-status=live}}</ref> وچ ساڄي ڌر جي، يورپي يونين حامي پارٽي [[جي اي آر بي]] جي اڳواڻ [[بوئڪو بوريسوف]] 2009ع کان 2021ع تائين ٽي ڀيرا وزيراعظم رهيو. پارٽي [[2009ع جي بلغاري پارلياماني چونڊ|2009ع جي عام چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪري [[اقليتي حڪومت]] قائم ڪئي،<ref>{{cite magazine |url=http://www.businessweek.com/news/2012-04-06/bulgarian-cabinet-faces-no-confidence-vote-over-atomic-plant |title=Bulgarian Cabinet Faces No-Confidence Vote Over Atomic Plant |magazine=[[بلومبرگ بزنس ويڪ]] |date=6 April 2012 |access-date=1 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726205035/http://www.businessweek.com/news/2012-04-06/bulgarian-cabinet-faces-no-confidence-vote-over-atomic-plant |archive-date=26 July 2013}}</ref> جيڪا فيبروري 2013ع ۾ گهٽ زندگيءَ جي معيار، ڪرپشن<ref>{{cite news |last1=Cage |first1=Sam |last2=Tsolova |first2=Tsvetelia |title=Bulgarian government resigns amid growing protests |url=https://www.reuters.com/article/world/bulgarian-government-resigns-amid-growing-protests-idUSBRE91J09J/ |access-date=1 December 2025 |work=[[رائٽرز]] |date=20 February 2013}}</ref> ۽ جمهوري نظام جي مبينا ناڪامي خلاف [[بوريسوف ڪابينا خلاف احتجاج|سڄي ملڪ ۾ احتجاجن]] کان پوءِ استعيفا ڏئي ڇڏي.<ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/02/201322163943882279.html |title=Protests in Bulgaria and the new practice of democracy |publisher=الجزيره |first=Mariya |last=Petkova |date=21 February 2013 |access-date=7 March 2013 |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622043541/http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/02/201322163943882279.html |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ [[2013ع جي بلغاري پارلياماني چونڊ|مئي ۾ ٿيل وقت کان اڳ چونڊن]] ۾ جي اي آر بي ٿوري برتري سان کٽي،<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-election-idUSBRE94A09920130512 |title=Rightist GERB holds lead in Bulgaria's election |work=Reuters |first=Tsvetelia |last=Tsolova |date=12 May 2013 |access-date=15 May 2013 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181140/http://www.reuters.com/article/2013/05/12/us-bulgaria-election-idUSBRE94A09920130512 |url-status=live}}</ref> پر بوريسوف پارلياماني حمايت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهڻ کان پوءِ [[بلغاري سوشلسٽ پارٽي]] نيٺ [[پلامين اوريشارسڪي]] جي اڳواڻيءَ ۾ حڪومت قائم ڪئي.<ref name="form">{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=150686 |title=PM Hopeful: New Bulgarian Cabinet Will Be 'Expert, Pragmatic' |publisher=[[Novinite]] |date=25 May 2013 |access-date=12 March 2014 |archive-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313002312/http://www.novinite.com/view_news.php?id=150686 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Neil |last=Buckley |title=Bulgaria parliament votes for a 'Mario Monti' to lead government |url=https://www.ft.com/content/fc0873ba-c7b2-11e2-9c52-00144feab7de |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fc0873ba-c7b2-11e2-9c52-00144feab7de |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Financial Times |date=29 May 2013 |access-date=28 July 2018}}</ref> اوريشارسڪي حڪومت لڳاتار [[2013–14ع ۾ اوريشارسڪي ڪابينا خلاف بلغاري احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن]] دوران جولاءِ 2014ع ۾ استعيفا ڏني.<ref>{{cite web |title=Bulgarians protest government of 'oligarchs' |url=https://www.dw.com/en/bulgarians-protest-government-of-oligarchs/a-16909751 |publisher=Deutsche Welle |first=Bistra |last=Seiler |date=26 June 2013 |access-date=28 July 2018 |archive-date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610233330/http://www.dw.de/bulgarians-protest-government-of-oligarchs/a-16909751 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/162221/Timeline+of+Oresharski%27s+Cabinet%3A+A+Government+in+Constant+Jeopardy |title=Timeline of Oresharski's Cabinet: A Government in Constant Jeopardy |publisher=[[Novinite]] |date=24 July 2014 |access-date=29 July 2014 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512222829/https://www.novinite.com/articles/162221/Timeline+of+Oresharski%27s+Cabinet%3A+A+Government+in+Constant+Jeopardy |url-status=live}}</ref> [[2014ع جي بلغاري پارلياماني چونڊ|آڪٽوبر 2014ع جي چونڊن]] ۾ جي اي آر بي ٽيون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/articles/163898/Bulgaria%27s+Grand+Parliament+Chessboard+Might+Be+Both+Ailment+and+Cure |title=Bulgaria's Grand Parliament Chessboard Might Be Both Ailment and Cure |publisher=[[Novinite]] |first=Angel |last=Petrov |date=6 October 2014 |access-date=7 October 2014 |archive-date=7 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907081534/https://www.novinite.com/articles/163898/Bulgaria%27s+Grand+Parliament+Chessboard+Might+Be+Both+Ailment+and+Cure |url-status=live}}</ref> بوريسوف ڪيترين ساڄي ڌر جي پارٽين سان گڏ [[ٻي بوريسوف حڪومت|اتحادي حڪومت قائم ڪئي]]،<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-government-idUSKBN0IQ1ID20141106 |title=Bulgaria's Borisov plasters together coalition government |work=Reuters |first=Tsvetelia |last=Tsolova |date=6 November 2014 |access-date=28 July 2018 |archive-date=19 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419163046/https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-government-idUSKBN0IQ1ID20141106 |url-status=live}}</ref> پر سندس پارٽيءَ جي حمايت يافته اميدوار جي [[2016ع جي بلغاري صدارتي چونڊ|2016ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن ٻيهر استعيفا ڏني. [[2017ع جي بلغاري پارلياماني چونڊ|مارچ 2017ع جي وقت کان اڳ چونڊ]] ٻيهر جي اي آر بي کٽي، پر پارليامينٽ ۾ ان کي 95 سيٽون مليون. پارٽي 27 سيٽون رکندڙ انتهائي ساڄي ڌر جي [[يونائيٽيڊ پيٽرياٽس]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="WP1">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/04/25/bulgarias-government-will-include-nationalist-parties-on-the-far-right-heres-why-and-what-this-means/ |title=Bulgaria's government will include far-right nationalist parties for the first time |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |first=Nina |last=Barzachka |date=25 April 2017 |access-date=9 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512222921/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/04/25/bulgarias-government-will-include-nationalist-parties-on-the-far-right-heres-why-and-what-this-means/ |url-status=live}}</ref> بوريسوف جي آخري ڪابينا دوران پريس جي آزاديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي ۽ ڪرپشن بابت ڪيترائي انڪشاف سامهون آيا، جن 2020ع ۾ [[2020–2021ع بلغاري احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن جي هڪ ٻي لهر]] کي جنم ڏنو.<ref>Todorov, Svetoslav (10 July 2020). [https://balkaninsight.com/2020/07/10/fresh-protest-wave-gains-momentum-in-bulgaria/ "Fresh Protest Wave Gains Momentum in Bulgaria."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220416233504/https://balkaninsight.com/2020/07/10/fresh-protest-wave-gains-momentum-in-bulgaria/ |date=16 April 2022 }} ''BalkanInsight.com''. Retrieved 20 July 2021.</ref><ref>[https://www.dw.com/en/bulgaria-anti-government-protests-continue-for-a-ninth-day/a-54224137 "Bulgaria: Anti-Government Protests Continue for a Ninth Day"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220416233508/https://www.dw.com/en/bulgaria-anti-government-protests-continue-for-a-ninth-day/a-54224137 |date=16 April 2022 }} (18 July 2020). ''DW.com''. Retrieved 20 July 2021.</ref> جي اي آر بي [[اپريل 2021ع بلغاري پارلياماني چونڊ|اپريل 2021ع جي باقاعده چونڊن]] ۾ پهرين نمبر تي رهي، پر اها ان جي ان وقت تائين سڀ کان ڪمزور ڪارڪردگي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/bulgaria-election-pm-borissovs-party-wins-but-falls-short-of-majority/a-57102610 |title=Bulgaria election: PM Borissov's party wins but falls short of majority &#124; DW &#124; 05.04.2021 |website=[[ڊوئچي ويل]] |access-date=30 May 2021 |archive-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427234315/https://www.dw.com/en/bulgaria-election-pm-borissovs-party-wins-but-falls-short-of-majority/a-57102610 |url-status=live}}</ref> ٻين سڀني پارٽين حڪومت ٺاهڻ کان انڪار ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/bulgaria-faces-fresh-elections-socialists-refuse-form-government-2021-05-01/ |title=Reuters |website=[[رائٽرز]] |date=May 2021 |access-date=30 May 2021 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508182040/https://www.reuters.com/world/europe/bulgaria-faces-fresh-elections-socialists-refuse-form-government-2021-05-01/ |url-status=live}}</ref> ۽ ٿوري عرصي جي سياسي جمود کان پوءِ [[جولاءِ 2021ع بلغاري پارلياماني چونڊ|جولاءِ 2021ع لاءِ ٻي چونڊ]] سڏائي وئي. اها چونڊ به جمود ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، ڇاڪاڻ تہ ڪا به سياسي پارٽي اتحادي حڪومت ٺاهڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref name="reuters2021-09">{{Cite web |date=2 September 2021 |title=Bulgaria faces fresh elections as Socialists refuse to form a government |url=https://www.reuters.com/world/europe/bulgaria-faces-fresh-elections-socialists-refuse-form-government-2021-09-02/ |access-date=6 September 2021 |website=Reuters |language=en |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905234845/https://www.reuters.com/world/europe/bulgaria-faces-fresh-elections-socialists-refuse-form-government-2021-09-02/ |url-status=live}}</ref> اپريل 2023ع ۾ سياسي جمود سبب بلغاريا اپريل 2021ع کان پوءِ پنهنجي پنجين [[2023ع بلغاري پارلياماني چونڊ|پارلياماني چونڊ]] ڪرائي. جي اي آر بي سڀ کان وڏي پارٽي رهي ۽ 69 سيٽون حاصل ڪيائين. [[وي ڪنٽينيو دي چينج]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد 240 رڪني پارليامينٽ ۾ 64 سيٽون حاصل ڪيون. جون 2023ع ۾ وزيراعظم [[نيڪولائي دينڪوف]] وي ڪنٽينيو دي چينج ۽ جي اي آر بي وچ ۾ هڪ نئون اتحادي حڪومت ٺاهي. اتحادي معاهدي موجب، دينڪوف پهرين نون مهينن تائين حڪومت جي اڳواڻي ڪرڻ وارو هو. ان کان پوءِ جي اي آر بي سان تعلق رکندڙ اڳوڻي يورپي ڪمشنر [[ماريا گابريل]] کي سندس جاءِ وٺڻي هئي. هن کي نون مهينن کان پوءِ وزيراعظم جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref>{{cite news |title=Bulgaria's parliament elects new government led by PM Denkov |url=https://www.reuters.com/world/europe/bulgarias-parliament-elects-new-government-led-by-pm-denkov-2023-06-06/ |work=Reuters |date=6 June 2023 |language=en |access-date=10 June 2023 |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610152222/https://www.reuters.com/world/europe/bulgarias-parliament-elects-new-government-led-by-pm-denkov-2023-06-06/ |url-status=live}}</ref> دينڪوف گردشي معاهدي مطابق 5 مارچ 2024ع تي استعيفا ڏني، جيئن گابريل نئين وزيراعظم بڻجي سگهي.<ref>{{Cite news |date=5 March 2024 |title=Bulgaria's PM resigns, as agreed, amid some coalition confusion |url=https://www.reuters.com/world/europe/bulgarias-pm-resigns-agreed-amid-some-coalition-confusion-2024-03-05/ |work=[[رائٽرز]]}}</ref> 20 مارچ 2024ع تي رٿيل حڪومتي گردشي تبديلي ۽ نئين سر حڪومت ٺاهڻ جو معاهدو، ڪابينا جي جوڙجڪ بابت ٻن اتحادن وچ ۾ اختلافن ۽ لاڳاپن جي خراب ٿيڻ سبب ناڪام ٿي ويو.<ref>{{Cite web |author=Denitsa Koseva |date=20 March 2024 |title=Bulgaria thrown into new political crisis, snap general election likely |url=https://www.intellinews.com/bulgaria-thrown-into-new-political-crisis-snap-general-election-likely-317585/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320095504/https://www.intellinews.com/bulgaria-thrown-into-new-political-crisis-snap-general-election-likely-317585/ |archive-date=20 March 2024 |access-date=20 March 2024 |publisher=BNE Intellinews}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 March 2024 |title=Mariya Gabriel's Proposed Cabinet Sparks Controversy: WCC-DB Disagrees with Composition |url=https://www.novinite.com/articles/224940/Mariya+Gabriel%27s+Proposed+Cabinet+Sparks+Controversy%3A+WCC-DB+Disagrees+with+Composition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320075225/https://www.novinite.com/articles/224940/Mariya%20Gabriel%27s%20Proposed%20Cabinet%20Sparks%20Controversy%3A%20WCC-DB%20Disagrees%20with%20Composition |archive-date=20 March 2024 |access-date=20 March 2024 |publisher=Novinite}}</ref><ref>{{Cite web |author=Krassen Nikolov |date=20 March 2024 |title=Bulgarian cabinet rotation falls, snap election looms |url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/bulgarian-cabinet-rotation-falls-snap-election-looms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611044222/https://www.euractiv.com/section/politics/news/bulgarian-cabinet-rotation-falls-snap-election-looms/ |archive-date=11 June 2024 |access-date=20 March 2024 |publisher=Euractiv}}</ref> نئين حڪومت ٺاهڻ لاءِ ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو،<ref>{{Cite web |author=Desislava Toncheva |date=20 March 2024 |title=Outgoing PM Denkov: We Can Sit at the Negotiation Table and Finish Them in a Reasonable Way |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/638481-outgoing-pm-denkov-we-can-sit-at-the-negotiation-table-and-finish-them-in-a-rea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320075227/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/638481-outgoing-pm-denkov-we-can-sit-at-the-negotiation-table-and-finish-them-in-a-rea |archive-date=20 March 2024 |access-date=20 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref> پر انهن مان ڪا به اهڙي حڪومت نه ٺهي سگهي، جيڪا اڪثريتي حمايت حاصل ڪري سگهي.<ref>{{Cite web |author=Lyubomir Gigov |date=24 March 2024 |title=Movement for Rights and Freedoms Will Decline Third Cabinet-Forming Mandate, Wants Early Elections Pronto |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641010-movement-for-rights-and-freedoms-will-decline-third-cabinet-forming-mandate-wan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324173523/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641010-movement-for-rights-and-freedoms-will-decline-third-cabinet-forming-mandate-wan |archive-date=24 March 2024 |access-date=24 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref><ref>{{Cite web |author=Nikolay Zabov |date=24 March 2024 |title=UPDATED: Gabriel Won't Run for PM, Clears Way for Early Elections |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/640975-gabriel-won-t-run-for-pm-clears-way-for-early-elections |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324173521/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/640975-gabriel-won-t-run-for-pm-clears-way-for-early-elections |archive-date=24 March 2024 |access-date=24 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref><ref>{{Cite web |author=Roumen Yanovski |date=26 March 2024 |title=Parliament Ends First Mandate for Government Formation |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641885-parliament-ends-first-mandate-for-government-formation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326102914/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641885-parliament-ends-first-mandate-for-government-formation |archive-date=26 March 2024 |access-date=26 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 March 2024 |title=A Failed Government Mandate: What's Next |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641271-a-failed-government-mandate-what-s-next |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325161129/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641271-a-failed-government-mandate-what-s-next |archive-date=25 March 2024 |access-date=25 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref> جي اي آر بي حڪومت ٺاهڻ جو موقعو رد ڪري ڇڏيو. پي پي–ڊي بي اصل گردشي معاهدي تي عمل ڪرڻ لاءِ محدود ڪوشش ڪئي. حڪومت ٺاهڻ جو آخري موقعو، جيڪو صدر [[رومن راديف]] طرفان ڏنو ويو، آءِ ٽي اين کي مليو، پر ان به فوراً ان کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web |author=Dimitrina Solakova |date=26 March 2024 |title=UPDATED: CC-DB Proposes to GERB-UDF that Second Cabinet-forming Mandate Be National, Common |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641862-cc-db-propose-to-gerb-udf-that-second-cabinet-forming-mandate-be-national-comm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326102925/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/641862-cc-db-propose-to-gerb-udf-that-second-cabinet-forming-mandate-be-national-comm |archive-date=26 March 2024 |access-date=26 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 March 2024 |title=UPDATED: GERB Turns Down CC-DB Last Offer for Government |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/642058-gerb-turns-down-cc-db-last-offer-for-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326122603/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/642058-gerb-turns-down-cc-db-last-offer-for-government |archive-date=26 March 2024 |access-date=26 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2024 |title=Bulgaria's Political Crisis: WCC-DB Returned Second Mandate Unfulfilled – President To Convene The Parties In 10 Days |url=https://www.novinite.com/articles/225140/Bulgaria%27s+Political+Crisis%3A+WCC-DB+Returned+Second+Mandate+Unfulfilled+-+President+To+Convene+The+Parties+In+10+Days |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328153418/https://www.novinite.com/articles/225140/Bulgaria%27s+Political+Crisis%3A+WCC-DB+Returned+Second+Mandate+Unfulfilled+-+President+To+Convene+The+Parties+In+10+Days |archive-date=28 March 2024 |access-date=28 March 2024 |publisher=Novinite}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 March 2024 |title=Bulgaria's populists reject mandate to form government, set stage for snap vote |url=https://www.reuters.com/world/europe/bulgarias-populists-reject-mandate-form-government-set-stage-snap-vote-2024-03-28/ |publisher=Reuters}}</ref> 29 مارچ تي، آئين جي آرٽيڪل 98 موجب،<ref>{{Cite web |date=28 March 2024 |title=After All Three Government-Forming Mandates Fail, President Has to Find a Caretaker PM but that May Be an Uphill Task |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/643762-after-all-three-government-forming-mandates-fail-president-has-to-find-a-careta |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329015626/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/643762-after-all-three-government-forming-mandates-fail-president-has-to-find-a-careta |archive-date=29 March 2024 |access-date=28 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref> صدر [[چيمبر آف آڊٽ (بلغاريا)|قومي آڊٽ آفيس]] جي چيئرمين [[دميتار گلاوچيف]] کي نگران وزيراعظم لاءِ اميدوار مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |date=29 March 2024 |title=President Picks National Audit Office Head for Caretaker PM-Designate |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/644684-president-picks-national-audit-office-head-for-caretaker-pm-designate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329204720/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/644684-president-picks-national-audit-office-head-for-caretaker-pm-designate |archive-date=29 March 2024 |access-date=29 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref> کيس 6 اپريل 2024ع تائين هڪ هفتي جي مهلت ڏني وئي تہ نگران حڪومت جي جوڙجڪ پيش ڪري.<ref>{{Cite web |author=Yoana Vodenicharova |date=30 March 2024 |title=President Radev Assigns PM-designate Glavchev to Propose Caretaker Cabinet Lineup |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/644820-president-radev-assigns-pm-designate-glavchev-to-propose-caretaker-cabinet-lineu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330173959/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/644820-president-radev-assigns-pm-designate-glavchev-to-propose-caretaker-cabinet-lineu |archive-date=30 March 2024 |access-date=30 March 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref> گلاوچيف 5 اپريل 2024ع تي نگران حڪومت بابت پنهنجو تجويز ڪيل خاڪو پيش ڪيو،<ref>{{Cite web |date=5 April 2024 |title=UPDATED: PM-Designate Proposes Caretaker Cabinet |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/648057-pm-designate-proposes-caretaker-cabinet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405110251/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/648057-pm-designate-proposes-caretaker-cabinet |archive-date=5 April 2024 |access-date=5 April 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref> جيڪو ڳالهين کان پوءِ صدر منظور ڪيو، ۽ چونڊون 9 جون 2024ع لاءِ مقرر ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=5 April 2024 |title=UPDATED: PM-Designate, President, Parliamentary Parties Hold Talks on Caretaker Cabinet |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/647997-pm-designate-president-parliamentary-parties-hold-talks-on-caretaker-cabinet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405111451/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/647997-pm-designate-president-parliamentary-parties-hold-talks-on-caretaker-cabinet |archive-date=5 April 2024 |access-date=5 April 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref><ref name="9 June 2024 announced">{{Cite web |author=Yoanna Vodenova |date=5 April 2024 |title=UPDATED: European and Snap Parliamentary Elections in Bulgaria to be Held Simultaneously on June 9 |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/648162-european-and-snap-parliamentary-elections-in-bulgaria-to-be-held-simultaneously- |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405110041/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/648162-european-and-snap-parliamentary-elections-in-bulgaria-to-be-held-simultaneously- |archive-date=5 April 2024 |access-date=5 April 2024 |publisher=Bulgarian News Agency}}</ref> گلاوچيف ۽ سندس ڪابينا 9 اپريل 2024ع تي قومي اسيمبليءَ آڏو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |date=9 April 2024 |title=Bulgarian parliament formally approves caretaker government to run country until June 9 elections |url=https://apnews.com/article/bulgaria-interim-government-elections-420c9287382ee4bf93c8463842554617 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411094254/https://apnews.com/article/bulgaria-interim-government-elections-420c9287382ee4bf93c8463842554617 |archive-date=11 April 2024 |access-date=9 April 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref> نئين چونڊيل [[بلغاريا جي 51هين قومي اسيمبلي|51هين پارليامينٽ]] 11 نومبر 2024ع تي سڀني چونڊيل ميمبرن جي حلف کڻڻ کان پوءِ [[بلغاريا جي 50هين قومي اسيمبلي|50هين پارليامينٽ]] جي جاءِ ورتي.<ref name="MPoath(NOV2024)">{{Cite web |date=11 November 2024 |title=The Members of the 51th National Assembly officially took the oath of office |url=https://parliament.bg/en/news/ID/6132 |access-date=11 November 2024 |website=National Assembly of the Republic of Bulgaria (parliament.bg)}}</ref> 11 ووٽنگ مرحلن کان پوءِ، [[ناتاليا ڪيسيلووا]] ([[بي ايس پي – يونائيٽيڊ ليفٽ|بي ايس پي–او ايل]]) 6 ڊسمبر 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي اسپيڪر چونڊي وئي.<ref name="11th vote">{{Cite web |author=Desislava Antova |date=6 December 2024 |title=ОБНОВЕНА: Наталия Киселова е избрана за председател на 51-вото Народно събрание |trans-title=UPDATED: Natalia Kiselova elected as Speaker of the 51st National Assembly |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/794888-nataliya-kiselova-e-izbrana-za-predsedatel-na-51-voto-narodno-sabranie |access-date=6 December 2024 |website=BTA |language=bg}}</ref> صدر [[رومن راديف]] 15 جنوري 2025ع تي سڀ کان وڏي پارٽي جي اي آر بي–ايس ڊي ايس کي [[آڪٽوبر 2024ع بلغاري پارلياماني چونڊ#پهريون ڳالهين وارو مينڊيٽ|پهريون ڳالهين وارو مينڊيٽ]] ڏنو،<ref name="ZhelyazkovProgramme">{{Cite web |author=Dimitrina Solakova |date=15 January 2025 |title=Wrap-up: GERB-UDF Mandated to Form Cabinet, Unveil Proposed Lineup |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/815213-gerb-udf-mandated-to-form-cabinet-unveil-proposed-lineup |access-date=15 January 2025 |website=BTA |language=en}}</ref> جنهن [[بلغاري سوشلسٽ پارٽي|بي ايس پي]] ۽ [[ديئر از سچ ا پيپل|آءِ ٽي اين]] سان گڏ اقليتي حڪومت ٺاهي، جيڪا [[الائنس فار رائيٽس اينڊ فريڊمز|اي پي ايس (دوگان)]] جي حمايت سان قائم رهي. حڪومت جي اڳواڻي جي اي آر بي جي سياستدان [[روزن ژيليازڪوف]] ڪئي.<ref name="APSsupport">{{Cite web |date=14 January 2025 |title=Хората на Доган ще подкрепят кабинет на ГЕРБ, БСП и ИТН |trans-title=Dogan's people will support a cabinet of GERB, BSP and ITN |url=https://www.mediapool.bg/horata-na-dogan-shte-podkrepyat-kabinet-na-gerb-bsp-i-itn-news367038.html |access-date=14 January 2025 |website=Mediapool |language=bg}}</ref><ref name="APSsupportConfirmed">{{Cite web |author=Yoana Vodenicharova |date=15 January 2025 |title=Movement for Rights and Freedoms' Operations Bureau Confirms Support for Zhelyazkov's Cabinet |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/815272-movement-for-rights-and-freedoms-operations-bureau-confirms-support-for-zhelyaz |access-date=15 January 2025 |website=BTA |language=en}}</ref> ژيليازڪوف حڪومت جو بنيادي واعدو 2026ع ۾ ملڪ کي [[يورو زون]] ۾ داخل ڪرائڻ هو،<ref>{{cite news |date=27 April 2025|title=European Council President welcomes Bulgaria's efforts towards euro zone, support for Ukraine|url=https://sofiaglobe.com/2025/04/27/european-council-president-welcomes-bulgarias-efforts-toward-euro-zone-support-for-ukraine/|access-date=22 April 2026|work=The Sofia Globe}}</ref><ref>{{cite news |date=20 March 2025|title=Bulgarian PM discusses country's euro zone accession with ECB, Eurogroup heads|url=https://sofiaglobe.com/2025/03/20/bulgarian-pm-discusses-countrys-euro-zone-accession-with-ecb-eurogroup-heads/|access-date=22 April 2026|work=The Sofia Globe}}</ref><ref>{{cite web |last=Nikolov|first=Krassen|date=5 February 2025|title=New Bulgarian government confirms commitment to eurozone entry|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/new-bulgarian-government-confirms-commitment-to-eurozone-entry/|website=Euroactiv|access-date=22 April 2026}}</ref> جيڪو 2025ع ۾ حاصل ڪيو ويو، جڏهن بلغاريا آخري رڪاوٽون پار ڪيون ۽ داخلا کي ممڪن بڻائڻ لاءِ قانوني فريم ورڪ اختيار ڪيو.<ref>{{cite news |last=Maclachlan|first=Eden|date=28 December 2025|title=Bulgaria prepares to join eurozone amid fears of Russian-backed disinformation|url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/28/bulgaria-europe-eurozone-russia-disinformation-economy|access-date=22 April 2026|work=The Guardian}}</ref> ڪجهه ڏينهن پوءِ حڪومت پيوفسڪي جي حمايت سبب عدم اعتماد جي ووٽ کان بچي وئي، جنهن عملي طور هڪ ''ڊي فيڪٽو'' [[اعتماد ۽ فراهمي]] وارو بندوبست قائم ڪري ڇڏيو. ڊسمبر 2025ع ۾ ژيليازڪوف حڪومت 2026ع جي بجيٽ ۽ حڪومت اندر ڪرپشن خلاف ڪيترن هفتن جي احتجاجن کان پوءِ استعيفا ڏني.<ref>{{cite news |last=Jochecová|first=Ketrin|date=11 December 2025|title=Bulgarian government collapses after weeks of mass protests|url=https://www.politico.eu/article/bulgaria-government-collapse-resigns-pm-rosen-zhelyazkov/|access-date=11 December 2025|work=Politico}}</ref><ref>{{cite news |last1=Henley|first1=Jon|last2=Henley|first2=Jon|date=11 December 2025|title=Bulgarian government resigns after mass anti-corruption protests|url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/11/bulgarian-government-resigns-mass-anti-corruption-protests|access-date=11 December 2025|work=The Guardian}}</ref> راديف يورو زون اختيار ڪرڻ بابت تنقيدي موقف رکندو هو ۽ هن ريفرنڊم ڪرائڻ جي ڪوشش ذريعي ان کي دير سان لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{cite web |date=12 May 2025|title=Bulgaria's president calls for referendum on euro despite court ruling it would be unconstitutional|url=http://constitutionnet.org/news/bulgarias-president-calls-referendum-euro-despite-court-ruling-it-would-be-unconstitutional|access-date=22 April 2026|website=ConstitutionNet}}</ref> جنهن قدم کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، ڇاڪاڻ تہ [[بلغاريا جي آئيني عدالت]] 2024ع ۾ اڳ ئي واضح ڪري چڪي هئي تہ يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ وقت توثيق ڪيل يورپي معاهدن تحت بلغاريا يورو اختيار ڪرڻ جو پابند هو.<ref>{{cite web |last=Thavard|first=Blaga|date=5 June 2025|title=Populism over Principle|url=https://verfassungsblog.de/bulgaria-referendum-euro/|website=Verfassungsblog|doi=10.59704/12b0b834da187d02|issn=2366-7044|access-date=22 April 2026}}</ref> پوءِ راديف جي اها ڪوشش [[ناتاليا ڪيسيلووا]]، جيڪا ان وقت [[بلغاريا جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪر]] هئي، رد ڪري ڇڏي،<ref>{{cite news |date=13 May 2025|title=Bulgarian Parliament Speaker rejects President's request for vote on euro referendum – reports|url=https://sofiaglobe.com/2025/05/13/bulgarian-parliament-speaker-rejects-presidents-request-for-vote-on-euro-referendum-reports/|access-date=22 April 2026|work=The Sofia Globe}}</ref> ۽ آئيني عدالت به اهو فيصلو برقرار رکيو،<ref>{{cite web |date=10 June 2025|title=Bulgarian Constitutional Court rejects President's bid to annul Speaker's decision on euro referendum|url=https://sofiaglobe.com/2025/06/10/bulgarian-constitutional-court-rejects-presidents-bid-to-annul-speakers-decision-on-euro-referendum/|access-date=22 April 2026|work=The Sofia Globe}}</ref> جنهن تي راديف سخت تنقيد ڪئي.<ref>{{cite web |date=19 November 2025|title=Bulgaria's President Slams Parliament Over Ignored Referendum Proposal on Euro Adoption|url=https://www.novinite.com/articles/235535/Bulgaria%27s+President+Slams+Parliament+Over+Ignored+Referendum+Proposal+on+Euro+Adoption|access-date=22 April 2026|website=Novinite.com}}</ref> جڏهن تصديق ٿي تہ 2026ع ۾ نيون چونڊون ٿينديون، تڏهن راديف چونڊن ۾ حصو وٺڻ لاءِ صدارت تان استعيفا ڏني،<ref>{{cite web |last=Shleton|first=Jon|date=19 January 2026|title=Bulgaria: President Radev steps down before snap election|url=https://www.dw.com/en/bulgaria-president-radev-steps-down-before-snap-election/a-75572086|access-date=22 April 2026|website=DW.com}}</ref> ۽ سندس جاءِ [[ايليانا يوٽووا]] ورتي، جيڪا بلغاريا جي پهرين عورت صدر بڻي.<ref>{{cite web |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |website=Reuters |access-date=23 January 2026 |date=23 January 2026}}</ref> راديف وزيراعظم ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي سياسي منصوبي کي "طاقتور سياسي متبادل" قرار ڏنو، جنهن جو مقصد بلغارين جو پنهنجي رياست تي اعتماد بحال ڪرڻ هو، "سڀني لاءِ واضح ضابطن" سان.<ref>{{cite news |date=19 March 2026|title=Bulgaria's 2026 elections: Radev launches programme, with emphasis on economy|url=https://sofiaglobe.com/2026/03/19/bulgarias-2026-elections-radev-launches-programme-with-emphasis-on-economy/|access-date=2026-04-22|website=The Sofia Globe}}</ref> 18 فيبروري 2026ع تي صدر [[ايليانا يوٽووا]] وزيراعظم [[آندري گيوروف]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[نگران حڪومت]] مقرر ڪئي ۽ 19 اپريل 2026ع تي پارلياماني چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/bulgaria-interim-government-president-elections-yotova-instability-c26f450ecbf8c28ec441306210493bd0|title=Bulgarian president appoints caretaker government and sets snap election date for April 19|agency=Associated Press|date=19 February 2026|access-date=19 February 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Knapp|first=Ferdinand|date=18 February 2026|title=Bulgaria to hold snap election in April|url=https://www.politico.eu/article/bulgaria-ilijana-iotova-holds-snap-election-april/|access-date=19 April 2026|work=Politico}}</ref><ref>{{cite news |date=18 February 2026|title=Bulgaria ⁠to hold snap parliamentary election on April 19 after protests|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/18/bulgaria-%e2%81%a0to-hold-snap-parliamentary-election-on-april-19-after-protests|access-date=19 February 2026|agency=Al Jazeera}}</ref> گيوروف جي حڪومت چونڊن کان اڳ روسي مداخلت کي روڪڻ لاءِ يورپي يونين کان مدد گهري، خبردار ڪندي تہ پرڏيهي ڌريون سماجي ميڊيا نيٽ ورڪن ۽ پروپيگنڊا ويب سائيٽن وسيلي عوامي راءِ تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهيون آهن.<ref>{{cite news |last=Roussi|first=Antoaneta|date=1 April 2026|title=Bulgaria requests EU support to fend off election meddling in April vote|url=https://www.politico.eu/article/bulgaria-turns-to-eu-to-fend-off-election-meddling/|access-date=22 April 2026|work=Politico}}</ref> راديف [[2026ع جي بلغاري پارلياماني چونڊ|چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪامياب ٿيو.<ref name="CNN 2026">{{cite news |date=20 April 2026|title=Bulgaria's Kremlin-friendly ex-president wins election in landslide|url=https://www.cnn.com/2026/04/20/europe/bulgaria-election-radev-wins-pro-russian-intl|access-date=22 April 2026|publisher=CNN}}</ref> 8 مئي 2026ع تي رومن راديف بلغاريا جي وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=Bulgarian parliament confirms Rumen Radev as new prime minister |url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/05/08/bulgarian-parliament-confirms-rumen-radev-as-new-prime-minister |access-date=16 May 2026}}</ref> [[فريڊم هائوس]] 2009ع کان پوءِ جمهوري حڪمرانيءَ ۾ لڳاتار زوال جي رپورٽ ڪئي آهي، جنهن ۾ ميڊيا جي آزاديءَ ۾ گهٽتائي، سڌارن ۾ جمود، اعليٰ سطح تي اختيارن جو غلط استعمال ۽ مقامي انتظاميا جو مرڪزي حڪومت تي وڌندڙ دارومدار شامل آهن.<ref name="FH">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/bulgaria |title=Bulgaria Country Profile |publisher=Freedom House |first=Emilia |last=Zankina |access-date=24 July 2018 |archive-date=24 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724154012/https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2018/bulgaria |url-status=dead}}</ref> بلغاريا اڃا تائين [[دنيا ۾ آزادي|“آزاد”]] ملڪن ۾ شامل آهي، ۽ ان جي سياسي نظام کي جزوي طور مستحڪم جمهوريت قرار ڏنو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان جا اسڪور خراب ٿيا آهن.<ref name="FH" /> [[جمهوريت انڊيڪس]] ان کي "ناقص جمهوريت" قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2017 |title=Democracy Index 2017: Free speech under attack |publisher=The Economist Intelligence Unit |access-date=24 July 2018 |archive-date=31 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131181010/https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2017 |url-status=live}}</ref> [[انسٽيٽيوٽ فار اڪنامڪس اينڊ پيس]] جي 2018ع واري سروي ۾ 15 سيڪڙو کان گهٽ جواب ڏيندڙن چونڊن کي منصفاڻو سمجهيو.<ref name="GPI">{{cite web |title=Global Peace Index 2019 |url=http://visionofhumanity.org/app/uploads/2019/06/GPI-2019-web003.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827155045/http://visionofhumanity.org/app/uploads/2019/06/GPI-2019-web003.pdf |archive-date=27 August 2019 |access-date=16 December 2019 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ فار اڪنامڪس اينڊ پيس]] |pages=8, 41, 96}}</ref> === قانوني نظام === بلغاريا ۾ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] تي ٻڌل قانوني نظام آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Bulgaria.html |title=The Bulgarian Legal System and Legal Research |publisher=Hauser Global Law School Program |date=August 2006 |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807163007/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Bulgaria.html |url-status=live}}</ref> عدليه جي نگراني انصاف واري وزارت ڪري ٿي. اعليٰ انتظامي عدالت ۽ اعليٰ ڪيساشن عدالت اپيل جون سڀ کان مٿيون عدالتون آهن ۽ ماتحت عدالتن ۾ قانونن جي لاڳو ٿيڻ جي نگراني ڪن ٿيون.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=17}} اعليٰ عدالتي ڪائونسل عدالتي نظام جو انتظام ڪري ٿي ۽ ججن جي مقرري ڪري ٿي. ملڪي ۽ بين الاقوامي مبصرن ٻنهي جي نظر ۾ شفافيت جي وسيع کوٽ ۽ ڪرپشن سبب بلغاريا جو قانوني نظام يورپ جي سڀ کان غيرموثر قانوني نظامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://news.bg/crime/sadebnata-ni-sistema-parvenets-po-koruptsiya.html |script-title=bg:Съдебната ни система – първенец по корупция |trans-title=Our justice system – a leader in corruption |publisher=News.bg |date=3 June 2010 |access-date=28 July 2018 |language=bg |archive-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710040742/https://news.bg/crime/sadebnata-ni-sistema-parvenets-po-koruptsiya.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first=Matthew |last=Brunwasser |title=Questions arise again about Bulgaria's legal system |url=https://www.nytimes.com/2006/12/05/world/europe/05iht-bulgaria.3792672.html |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=5 November 2006 |access-date=20 December 2011 |archive-date=2 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802050112/http://www.nytimes.com/2006/12/05/world/europe/05iht-bulgaria.3792672.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://bnr.bg/sites/en/News_eng/Pages/en0112_B2.aspx |title=Transparency International report: Bulgaria perceived as EU's most corrupt country |publisher=[[بلغاري قومي ريڊيو]] |date=1 December 2012 |access-date=23 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101112317/http://bnr.bg/sites/en/News_eng/Pages/en0112_B2.aspx |archive-date=1 November 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-02-17/bulgaria-sets-up-anti-corruption-unit-security-chief-steps-down |title=Bulgaria Sets Up Anti-Corruption Unit; Security Chief Steps Down |publisher=Bloomberg |first=Elizabeth |last=Konstantinova |newspaper=Bloomberg.com |date=17 February 2011 |access-date=28 July 2018 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728131318/https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-02-17/bulgaria-sets-up-anti-corruption-unit-security-chief-steps-down |url-status=live}}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[گهرو معاملن واري وزارت (بلغاريا)|گهرو معاملن واري وزارت]] جي ماتحت ادارا سرانجام ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.interpol.int/Member-countries/Europe/Bulgaria |title=Interpol entry on Bulgaria |publisher=Interpol |access-date=20 December 2011 |archive-date=27 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427105427/http://www.interpol.int/Member-countries/Europe/Bulgaria |url-status=live}}</ref> [[قومي پوليس سروس (بلغاريا)|قومي پوليس جي جنرل ڊائريڪٽوريٽ]] (GDNP) عام ڏوهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي ۽ عوامي امن امان برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.mvr.bg/en/AboutUs/StructuralUnits/National+MoI+Services/Police/default.htm |title=National Police Service |publisher=Ministry of the Interior of Bulgaria |access-date=25 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003054128/http://www.mvr.bg/en/AboutUs/StructuralUnits/National+MoI+Services/Police/default.htm |archive-date=3 October 2012}}</ref> جي ڊي اين پي جي مقامي ۽ قومي شعبن ۾ 26,578 پوليس آفيسر مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.mvr.bg/docs/default-source/structura/vak_31_05_2018.pdf?sfvrsn=513e949_6 |script-title=bg:Справка за щатната численост и незаетите бройки в структурите на МВР към 31 May 2018 г. |trans-title=Summary of staff and vacancies in structures of the Ministry of the Interior as of 31 May 2018 |publisher=Ministry of the Interior |date=31 May 2018 |access-date=10 July 2018 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710164755/https://www.mvr.bg/docs/default-source/structura/vak_31_05_2018.pdf?sfvrsn=513e949_6 |archive-date=10 July 2018 |url-status=dead}}</ref> ڏوهن جي ڪيسن جو وڏو حصو آمدرفت سان لاڳاپيل آهي، ان کان پوءِ چوري ۽ منشيات سان لاڳاپيل ڏوهه اچن ٿا؛ [[ارادي قتل جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|قتل جي شرح گهٽ آهي]].{{Sfn|NSI Brochure|2018|page=27}} گهرو معاملن واري وزارت سرحدي پوليس سروس ۽ [[جندرمرِي (بلغاريا)|قومي جندرمرِي]] جي به اڳواڻي ڪري ٿي—جيڪا دهشتگرديءَ خلاف ڪارروائين، بحرانن جي انتظام ۽ هنگامن تي ضابطو آڻڻ لاءِ هڪ خصوصي شاخ آهي. جوابي جاسوسي ۽ قومي سلامتيءَ جي ذميواري قومي سلامتيءَ واري رياستي ايجنسي تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.dans.bg/ |title=State Agency for National Security Official Website |publisher=State Agency for National Security |access-date=20 December 2011 |archive-date=19 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219211633/http://www.dans.bg/ |url-status=live}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|بلغاريا جا صوبا|بلغاريا جون ميونسپلٽيون}} بلغاريا هڪ [[وحداني رياست]] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ccre.org/en/membres/Bulgarie.htm |title=Local Structures in Bulgaria |publisher=Council of European Municipalities and Regions |access-date=11 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604090547/http://www.ccre.org/en/membres/Bulgarie.htm |archive-date=4 June 2012}}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي کان وٺي علائقائي انتظامي يونٽن جو انگ ست کان 26 تائين بدلجندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mrrb.government.bg/index.php?controller=articles&id=4216 |script-title=bg:Историческо развитие на административно–териториалното устройство на Република България |trans-title=Historical development of the administrative and territorial division of the Republic of Bulgaria |publisher=Ministry of Regional Development |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202100126/http://www.mrrb.government.bg/index.php?controller=articles&id=4216 |archive-date=2 February 2014 |access-date=28 July 2018}}</ref> 1987ع کان 1999ع تائين انتظامي ڍانچو نون صوبن (''oblasti''، واحد ''[[اوبلاست]]'') تي مشتمل هو. معاشي نظام جي غيرمرڪزيت سان گڏ هڪ نئون انتظامي ڍانچو اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=atums&type=71&id=13 |title=Областите в България. Портрети |trans-title=The oblasts in Bulgaria. Portraits |publisher=Ministry of Regional Development |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619040835/http://www.mrrb.government.bg/index.php?lang=bg&do=atums&type=71&id=13 |archive-date=19 June 2012 |access-date=28 July 2018}}</ref> هن ڍانچي ۾ 27 صوبا ۽ گاديءَ واري شهر جو هڪ ميٽروپوليٽن صوبو ([[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]]) شامل آهن. سڀئي صوبا پنهنجا نالا پنهنجي گاديءَ وارن شهرن تان وٺن ٿا. صوبا وڌيڪ 265 [[بلغاريا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهن. ميونسپلٽين جو انتظام ميئر هلائين ٿا، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن، ۽ سڌيءَ ريت چونڊيل ميونسپل ڪائونسلون سندن مدد ڪن ٿيون. بلغاريا هڪ انتهائي [[مرڪزيت|مرڪزي]] رياست آهي، جتي [[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] علائقائي گورنرن کي سڌيءَ ريت مقرر ڪري ٿي ۽ سڀئي صوبا ۽ ميونسپلٽيون مالي وسيلن لاءِ وڏي حد تائين مرڪزي حڪومت تي ڀاڙين ٿيون.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=17}} {| style="margin:auto;" cellpadding="10" |- | [[File:Bulgaria Aministrative Provinces numbered.png|300px|right]] |style="font-size:90%;font-weight:bold;"| {{col-begin|width=auto}} {{col-break|gap=2em}} {{ordered list|start=1|[[بلاگوئيووگراد صوبو|بلاگوئيووگراد]]|[[برگاس صوبو|برگاس]]|[[ڊوبرچ صوبو|ڊوبرچ]]|[[گابرووو صوبو|گابرووو]]|[[هاسڪووو صوبو|هاسڪووو]]|[[ڪردژالي صوبو|ڪردژالي]]|[[ڪيوسٽينڊيل صوبو|ڪيوسٽينڊيل]]|[[لوويچ صوبو|لوويچ]]|[[مونتانا صوبو|مونتانا]]}} {{col-break|gap=2em}} {{ordered list|start=10|[[پازارژڪ صوبو|پازارژڪ]]|[[پرنيڪ صوبو|پرنيڪ]]|[[پليوين صوبو|پليوين]]|[[پلووديف صوبو|پلووديف]]|[[رازگراد صوبو|رازگراد]]|[[روسي صوبو|روسي]]|[[شومين صوبو|شومين]]|[[سيليسترا صوبو|سيليسترا]]|[[سليوين صوبو|سليوين]]}} {{col-break|gap=2em}} {{ordered list|start=19|[[سموليان صوبو|سموليان]]|[[صوفيا صوبو]]|[[ستارا زاگورا صوبو|ستارا زاگورا]]|[[تارگوويشتي صوبو|تارگوويشتي]]|[[وارنا صوبو|وارنا]]|[[ويليڪو ترنووو صوبو|ويليڪو ترنووو]]|[[ويدين صوبو|ويدين]]|[[وراتسا صوبو|وراتسا]]|[[يامبول صوبو|يامبول]]}} {{col-end}} |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|بلغاريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Diplomatic missions of Bulgaria.PNG|thumb|بلغاريا جا سفارتي مشن|upright=1.2]] بلغاريا 1955ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر بڻيو. 1966ع کان وٺي اهو ٽي ڀيرا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جو غير مستقل ميمبر رهي چڪو آهي، جنهن مان سڀ کان تازو مدو 2002ع کان 2003ع تائين هو.<ref>{{cite web |url=http://www.thegreenpapers.com/ww/UNSecurityCouncil.phtml |title=The United Nations Security Council |publisher=The Green Papers Worldwide |access-date=4 December 2011 |archive-date=8 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108031920/http://www.thegreenpapers.com/ww/UNSecurityCouncil.phtml |url-status=live}}</ref> بلغاريا 1975ع ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم|يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (او ايس سي اي) جي باني ملڪن مان پڻ هڪ هو. ڪميونزم جي زوال کان پوءِ يورو-ائٽلانٽڪ انضمام بلغاريا جي ترجيح رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪميونسٽ قيادت پڻ 1987ع تائين [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] مان نڪري [[يورپي برادريون|يورپي برادرين]] ۾ شامل ٿيڻ جي خواهشمند هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.dnes.bg/obshtestvo/2008/08/15/bai-toshoviiat-blian-bylgariia-v-es-prez-039-87.55776 |script-title=bg:Бай Тошовият блян – България в ЕС през '87 |trans-title=Todor Zhivkov's dream – Bulgaria in the EC in '87 |publisher=Dnes.bg |date=15 August 2008 |language=bg |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126214023/http://www.dnes.bg/obshtestvo/2008/08/15/bai-toshoviiat-blian-bylgariia-v-es-prez-039-87.55776 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |script-title=bg:"Дойче веле": Тодор Живков искал България да стане член на ЕС |trans-title="Deutsche Welle": Todor Zhivkov wanted Bulgaria to join the EC |url=https://www.vesti.bg/novini/prez-1988-g.-komunisticheskiiat-lider-veche-iskal-ne-prosto-reforma-na-socializma-a-smiana-na-sistemata-1230064 |newspaper=Vesti |date=3 September 2008 |language=bg |access-date=28 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223029/https://www.vesti.bg/novini/prez-1988-g.-komunisticheskiiat-lider-veche-iskal-ne-prosto-reforma-na-socializma-a-smiana-na-sistemata-1230064 |url-status=live}}</ref> بلغاريا 25 اپريل 2005ع تي [[يورپي يونين]] جي [[الحاق جو معاهدو 2005ع|الحاق واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون،<ref name="ec">{{cite web |url=http://ec.europa.eu/enlargement/archives/enlargement_process/future_prospects/negotiations/eu10_bulgaria_romania/treaty_2005_en.htm |title=European Commission Enlargement Archives: Treaty of Accession of Bulgaria and Romania |publisher=European Commission |date=25 April 2005 |access-date=20 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219145342/http://ec.europa.eu/enlargement/archives/enlargement_process/future_prospects/negotiations/eu10_bulgaria_romania/treaty_2005_en.htm |archive-date=19 February 2011}}</ref> ۽ 1 جنوري 2007ع تي يورپي يونين جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref name="Ind">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-with-romania-and-bulgaria-joining-the-eu-how-much-bigger-can-it-get-430061.html |title=The Big Question: With Romania and Bulgaria joining the EU, how much bigger can it get? |newspaper=[[دي انڊيپينڊنٽ]] |first=Steven |last=Castle |date=29 December 2006 |access-date=14 September 2018 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116202327/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-with-romania-and-bulgaria-joining-the-eu-how-much-bigger-can-it-get-430061.html |url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، بلغاريا جا [[رومانيا]] ۽ [[يونان]] سان ٽه-ڌري معاشي ۽ سفارتي سهڪار جا لاڳاپا،<ref>{{cite web |url=http://www2.mfa.gr/www.mfa.gr/en-US/Policy/Geographic+Regions/South-Eastern+Europe/Balkans/Bilateral+Relations/Bulgaria/ |title=Bulgaria – relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Greece |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205023232/http://www2.mfa.gr/www.mfa.gr/en-US/Policy/Geographic+Regions/South-Eastern+Europe/Balkans/Bilateral+Relations/Bulgaria/ |archive-date=5 February 2012}}</ref> [[چين]] سان سٺا لاڳاپا<ref>{{cite web |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/xos/gjlb/3150/ |title=Bulgaria – Bilateral Relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the PRC |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144918/http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/xos/gjlb/3150/ |archive-date=26 July 2013 |access-date=28 July 2018}}</ref> ۽ [[ويٽنام]] سان پڻ سٺا لاڳاپا آهن،<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=121248 |title=Vietnam Thanks Bulgaria for University Graduates |publisher=[[نووينيٽي]] |date=28 October 2010 |access-date=31 March 2012 |archive-date=3 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203090603/http://novinite.com/view_news.php?id=121248 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته روس سان ان جا تاريخي لاڳاپا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/russias-borders-old-ties-pull-bulgaria-in-two-directions-33288 |title=Russia's borders: old ties pull Bulgaria in two directions |work=[[دي ڪنورسيشن (ويب سائيٽ)|دي ڪنورسيشن]] |date=22 October 2014 |access-date=13 January 2022 |quote=بلغاريا ۽ روس وچ ۾ جديد لاڳاپا لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ شروع ٿيا... |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113205531/https://theconversation.com/russias-borders-old-ties-pull-bulgaria-in-two-directions-33288 |url-status=live}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران بلغاريا سوويت اتحادين ملڪن جهڙوڪ [[نڪاراگوا انقلاب|نڪاراگوا]]{{Sfn|Arms Sales}} ۽ [[عظيم سوشلسٽ عوامي لبيا عرب جماهيريا|لبيا]] ۾ وڏي انگ ۾ شهري ۽ فوجي صلاحڪار مقرر ڪيا هئا.{{Sfn|Foreign Affairs in the 1960s and 1970s}} ٻي عالمي جنگ کان پوءِ بلغاريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجين جي پهرين مقرري 2001ع ۾ ٿي، جڏهن ملڪ افغانستان ۾ جنگي ڪوششن لاءِ ڇهه [[ڪي سي-135 اسٽريٽوٽينڪر]] جهاز ۽ 200 معاون اهلڪار ميزبان طور رکيا.<ref name="CENTCOM">{{cite web |url=http://www.centcom.mil/bulgaria/ |title=Bulgaria Factbook |publisher=United States Central Command |date=December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018052026/http://www.centcom.mil/bulgaria/ |archive-date=18 October 2011 |access-date=4 October 2018}}</ref> مارچ 2004ع ۾ [[نيٽو]] ۾ شموليت<ref name="nato">{{cite web |url=http://www.nato.int/docu/update/2004/03-march/e0329a.htm |title=NATO Update: Seven new members join NATO |publisher=NATO |date=29 March 2004 |access-date=20 December 2011 |archive-date=15 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315110351/http://www.nato.int/docu/update/2004/03-march/e0329a.htm |url-status=live}}</ref> ۽ اپريل 2006ع ۾ آمريڪا-بلغاريا دفاعي سهڪار جي معاهدي تي صحيحون ٿيڻ سان بين الاقوامي فوجي لاڳاپا وڌيڪ وسيع ٿيا. [[بيزمير هوائي اڏو|بيزمير]] ۽ [[گراف اگناتيوو هوائي اڏو|گراف اگناتيوو]] هوائي اڏا، [[نووو سيلو رينج|نووو سيلو]] تربيتي ميدان ۽ [[آئيتوس لاجسٽڪس سينٽر|آئيتوس]] ۾ لاجسٽڪس مرڪز بعد ۾ [[گڏيل آمريڪي-بلغاري فوجي اڏن جي فهرست|گڏيل فوجي تربيتي سهولتون]] بڻجي ويا، جن کي آمريڪي ۽ بلغاري فوجون گڏيل طور استعمال ڪن ٿيون.<ref name="State">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm |title=Bulgaria Factbook |publisher=Bureau of European and Eurasian Affairs, U.S. Department of State |access-date=4 December 2011 |archive-date=18 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318174110/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3236.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/04/28/feature-01 |title=US, Bulgaria sign defence co-operation agreement |publisher=[[سائوٿ ايسٽ يورپين ٽائمز]] |date=28 April 2006 |access-date=20 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110125201923/http://setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/04/28/feature-01 |archive-date=25 January 2011}}</ref> پنهنجي سرگرم بين الاقوامي دفاعي سهڪار باوجود، بلغاريا دنيا جي سڀ کان پُرامن ملڪن مان هڪ شمار ٿئي ٿو؛ ملڪي ۽ بين الاقوامي تڪرارن جي لحاظ کان اهو آئس لينڊ سان گڏ ڇهين نمبر تي برابر آهي، جڏهن ته [[عالمي امن انڊيڪس]] ۾ مجموعي طور 26هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|title=2024 Global Peace Index|accessdate=20 December 2025}}</ref> [[2022ع ۾ يوڪرين تي روسي حملو|2022ع ۾ يوڪرين تي روسي حملي]] کان پوءِ بلغاريا يوڪرين جي مدد ڪئي؛<ref>{{cite web |title=Bulgaria's Parliament votes additional military aid for Ukraine, possibility of air space for F-16 training |url=https://sofiaglobe.com/2023/12/08/bulgarias-parliament-votes-additional-military-aid-for-ukraine-possibility-of-air-space-for-f-16-training/ |date=8 December 2023 |access-date=9 December 2023 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209114527/https://sofiaglobe.com/2023/12/08/bulgarias-parliament-votes-additional-military-aid-for-ukraine-possibility-of-air-space-for-f-16-training/ |url-status=live}}</ref> 2023ع ۾، گازپروم پاران بلغاريا ڏانهن گئس جي برآمد غيرقانوني طور بند ڪرڻ کان پوءِ، ملڪ موٽ ۾ روسي تيل ۽ گئس جي درآمد بند ڪري ڇڏي.<ref>{{cite web |title=Bulgaria Strikes Back After Gazprom Suspended Gas Supplies Last Year |url=https://jamestown.org/program/bulgaria-strikes-back-after-gazprom-suspended-gas-supplies-last-year/ |date=26 October 2023 |access-date=9 December 2023 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209114527/https://jamestown.org/program/bulgaria-strikes-back-after-gazprom-suspended-gas-supplies-last-year/ |url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|بلغاريا جون هٿياربند فوجون}} [[File:BAF MiG-29s in flight Garchev.png|upright|thumb|alt=پرواز ۾ بلغاريا جا ميگ-29 جنگي جهاز|[[مِڪويان ميگ-29]] جيٽ جنگي جهاز، [[بلغاريا جي هوائي فوج]] جا]] [[بلغاريا جون هٿياربند فوجون]] ملڪ جون فوجي قوتون آهن ۽ [[بلغاريا جون زميني فوجون|زميني فوجن]]، [[بلغاريا جي بحري فوج|بحري فوج]] ۽ [[بلغاريا جي هوائي فوج|هوائي فوج]] تي مشتمل آهن. هٿياربند فوجن ۾ 36,950 فعال فوجي اهلڪار آهن، جن سان گڏ 3,000 [[محفوظ فوجي دستو|محفوظ فوجي اهلڪار]] پڻ موجود آهن.<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2021 |author1=International Institute for Strategic Studies |author-link1=International Institute for Strategic Studies |date=25 February 2021 |publisher=[[روٽليج]] |location=[[لنڊن]] |page=89 |isbn=978-1-03-201227-8}}</ref> زميني فوجن ۾ ٻه [[مشيني پيادل فوج|مشيني]] [[برگيڊ]] ۽ اٺ آزاد [[ريجمينٽ]] ۽ [[بٽالين]] شامل آهن؛ هوائي فوج ڇهن هوائي اڏن تان 106 جهاز ۽ [[هوائي دفاعي جنگ|هوائي دفاعي]] نظام هلائي ٿي، جڏهن ته بحري فوج مختلف جهازن، هيليڪاپٽرن ۽ سامونڊي ڪناري جي دفاعي هٿيارن کي هلائي ٿي.<ref name="AF plan">{{cite web |url=http://www.mod.bg/en/doc/misc/20110207_AFDP_ENG.pdf |title=Armed Forces Development Plan |publisher=Ministry of Defence of Bulgaria |date=2010 |access-date=31 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628195116/http://www.mod.bg/en/doc/misc/20110207_AFDP_ENG.pdf |archive-date=28 June 2012 |url-status=dead}}</ref> فوجي سازوسامان جو وڏو حصو سوويت دور جي سامان تي ٻڌل آهي، جهڙوڪ [[مِڪويان ميگ-29]] ۽ [[سوخوي سو-25]] جيٽ جهاز،<ref>{{cite web |url=https://www.defence24.com/bulgaria-will-modernize-its-army-fighters-infantry-fighting-vehicles |title=Bulgaria Will Modernize Its Army. "Fighters, infantry fighting vehicles" |publisher=Defence24 |first=Jakub |last=Palowski |date=6 October 2015 |access-date=21 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223117/https://defence24.com/bulgaria-will-modernize-its-army-fighters-infantry-fighting-vehicles |url-status=live}}</ref> [[ايس-300 ميزائل نظام|ايس-300 پي ٽي]] هوائي دفاعي نظام<ref>{{cite web |url=http://aviationweek.com/site-files/aviationweek.com/files/uploads/2015/07/asd_08_06_2015_dossier.pdf |title=S-300 Surface-to-air Missile System |publisher=Aerospace Daily & Defense Report |date=6 August 2015 |access-date=21 July 2018 |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808002052/https://aviationweek.com/site-files/aviationweek.com/files/uploads/2015/07/asd_08_06_2015_dossier.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ [[ايس ايس-21 اسڪاراب]] مختصر فاصلي وارا [[بيلسٽڪ ميزائل]] شامل آهن.<ref>{{cite magazine |url=https://nationalinterest.org/blog/ss-21-scarab-russias-forgotten-deadly-ballistic-missile-17679?page=0%2C1 |title=SS-21 Scarab: Russia's Forgotten (But Deadly) Ballistic Missile |magazine=The National Interest |first=Sebastien |last=Roblin |date=12 September 2016 |access-date=21 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223126/https://nationalinterest.org/blog/ss-21-scarab-russias-forgotten-deadly-ballistic-missile-17679?page=0%2C1 |url-status=live}}</ref> هٿياربند فوجن کي [[جنرل ڊائنامڪس ايف-16 فائٽنگ فالڪن|ايف-16 بلاڪ 70]] جنگي جهازن، نون گهڻ مقصدن وارن ڪورويٽ جهازن ۽ نيٽو معيار جي ٻين جديد سامان سان جديد بڻايو پيو وڃي. بلغاريا آمريڪا ۾ ٺهيل نوان [[اسٽرائڪر]] گاڏيون، نيون [[155 ملي ميٽر ڪيلبر|155 ملي ميٽر]] [[خود هلندڙ توپخانو|خود هلندڙ هاوٽزر توپون]]، نوان [[اڳواٽ خبرداري ريڊار|3ڊي اڳواٽ خبرداري وارا ريڊار]]، نوان [[سطح کان هوا ميزائل]] ۽ ٻيو جديد فوجي سامان خريد ڪرڻ جي عمل ۾ آهي.<ref>{{Cite web |date=12 September 2023 |title=Ракети, радари, бронирани машини. Как България се разбърза да превъоръжи армията заради агресията на Русия |url=https://www.svobodnaevropa.bg/a/32585458.html |access-date=24 September 2023 |website=Свободна Европа |language=bg |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922151600/https://www.svobodnaevropa.bg/a/32585458.html |url-status=live}}</ref> == معيشت == {{Main|بلغاريا جي معيشت}} [[File:Economic Growth in Bulgaria.gif|thumb|upright=2|alt=جي ڊي پي ۽ بيروزگاري ڏيکاريندڙ گراف|2001ع کان وٺي معاشي واڌ (سائي) ۽ بيروزگاري (نيري) جا انگ اکر]] بلغاريا وٽ هڪ [[ترقي يافته معيشت|ترقي يافته]]،<ref name="IMF classification">{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> [[وڏي آمدني واري معيشت]] آهي، جنهن ۾ نجي شعبو [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] جو 70 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519 |title=World Bank Country and Lending Groups |year=2018 |publisher=The World Bank Group |access-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111190936/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519 |archive-date=11 January 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usaid.gov/pubs/cbj2002/ee/bg/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710020431/http://www.usaid.gov/pubs/cbj2002/ee/bg/ |archive-date=10 July 2011 |title=Bulgaria Overview |year=2002 |publisher=[[يو ايس ايڊ]] |access-date=2 November 2011}}</ref> 1948ع ۾ بلغاريا هڪ وڏي حد تائين زرعي ملڪ هو، جنهن جي گهڻي آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو هڪ صنعتي معيشت ۾ تبديل ٿي چڪو هو، جتي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي تحقيق کي بجيٽ خرچن ۾ سڀ کان وڌيڪ ترجيح ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Late-communist-rule |title=Bulgaria – Late Communist rule |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |quote=بلغاريا سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ۽ صنعتي رياست لاءِ مناسب واپاري مهارتن جي واڌ ويجهه کي سڀ کان وڌيڪ ترجيح ڏني. 1948ع ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي زمين مان پنهنجي روزي ڪمائيندي هئي، پر 1988ع تائين مزدور قوت جو پنجون حصو کان به گهٽ زراعت سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ باقي صنعت ۽ خدمتن واري شعبي ۾ مرڪوز هو. |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223141/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Late-communist-rule |url-status=live}}</ref> 1990ع ۾ [[ڪوميكون]] جون منڊيون وڃائڻ ۽ ان کان پوءِ [[منصوبا بند معيشت|منصوبا بند نظام]] تي لاڳو ڪيل "[[صدمي وارو علاج (معاشيات)|صدمي واري علاج]]" سبب صنعتي ۽ زرعي پيداوار ۾ تيز گهٽتائي آئي، جيڪا آخرڪار 1997ع ۾ معاشي تباهيءَ تي ختم ٿي.<ref name="Economies">{{cite web |url=http://ec.europa.eu/economy_finance/een/005/article_4326_en.htm |title=The economies of Bulgaria and Romania |publisher=[[يورپي ڪميشن]] |date=January 2007 |access-date=20 December 2011 |archive-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125014952/http://ec.europa.eu/economy_finance/een/005/article_4326_en.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=OECD Economic Surveys: Bulgaria |publisher=[[او اي سي ڊي]] |year=1999 |page=24 |doi=10.1787/eco_surveys-bgr-1999-en |isbn=9789264167735 |url=https://read.oecd-ilibrary.org/economics/oecd-economic-surveys-bulgaria-1999_eco_surveys-bgr-1999-en#page24 |quote=بلغاريا بابت اڳوڻي 1997ع جي معاشي سروي واضح ڪيو تہ ڏکين شروعاتي حالتن ۽ بناوٽي سڌارن ۾ دير جي گڏيل اثر آخرڪار 1996–97ع جي معاشي بحران تي ختم ٿيو. |access-date=4 October 2018 |archive-date=19 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419163006/https://read.oecd-ilibrary.org/economics/oecd-economic-surveys-bulgaria-1999_eco_surveys-bgr-1999-en#page24 |url-status=live}}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ تيز معاشي واڌ واري دور ۾ معيشت گهڻي حد تائين بحال ٿي وئي،<ref name="Economies" /> پر هر مهيني 2,072 ليو ($1,142) جي سراسري پگهار اڃا تائين يورپي يونين ۾ سڀ کان گهٽ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.investor.bg/a/517-pazar-na-truda/384379-srednata-zaplata-v-balgariya-v-kraya-na-septemvri-stigna-2072-lv|title=Средната заплата в България в края на септември стигна 2072 лв.|website=Investor.bg|accessdate=20 December 2025}}</ref> 2003ع ۾ [[متوازن بجيٽ]] حاصل ڪئي وئي ۽ ايندڙ سال ملڪ [[بجيٽ سرپلس|بجيٽ سرپلس]] هلائڻ شروع ڪيو.<ref name="OECD1">{{cite journal |last1=Hawkesworth |first1=Ian |title=Budgeting in Bulgaria |journal=OECD Journal on Budgeting |date=2009 |issue=3/2009 |page=137 |url=https://www.oecd.org/countries/bulgaria/46051594.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.oecd.org/countries/bulgaria/46051594.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=6 August 2018}}</ref> 2017ع ۾ خرچ 21.15 ارب ڊالر ۽ آمدني 21.67 ارب ڊالر هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2056.html#bu |title=Field listing: Budget |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=16 July 2018 |archive-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706234818/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2056.html#bu |url-status=dead}}</ref> ادارن تي ٿيندڙ سرڪاري خرچن جو وڏو حصو سلامتي لاءِ مخصوص ڪيو وڃي ٿو. دفاع، گهرو معاملن ۽ انصاف واري وزارتن کي سالياني سرڪاري بجيٽ مان سڀ کان وڏو حصو ملي ٿو، جڏهن تہ ماحوليات، سياحت ۽ توانائي جا شعبا سڀ کان گهٽ فنڊ حاصل ڪن ٿا.<ref name="2018budget">{{cite web |url=https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2017/10/23/3064620_bjudjet_2018_poveche_za_zaplati_zdrave_i_pensii/ |script-title=bg:Бюджет 2018: Повече за заплати, здраве и пенсии |trans-title=2018 Budget: More for salaries, health and pensions |publisher=Kapital Daily |first=Vera |last=Denizova |date=23 October 2017 |access-date=16 July 2018 |language=bg |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223215/https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2017/10/23/3064620_bjudjet_2018_poveche_za_zaplati_zdrave_i_pensii/ |url-status=live}}</ref> محصول سرڪاري آمدني جو وڏو حصو بڻجن ٿا<ref name="2018budget" /> ۽ جي ڊي پي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جي برابر آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2221.html#bu |title=Field listing: Taxes and other revenue |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=16 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716223948/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2221.html#bu |archive-date=16 July 2018 |url-status=dead}}</ref> بلغاريا ۾ ڪارپوريٽ آمدني تي [[يورپ ۾ محصول جون شرحون|يورپي يونين جي سڀ کان گهٽ محصول شرحن]] مان هڪ، يعني 10 سيڪڙو جي هڪجهڙي شرح، لاڳو آهي.<ref>{{cite web |title=These are the 29 countries with the world's lowest levels of tax |url=https://www.businessinsider.com/wef-countries-with-the-lowest-levels-of-tax-on-earth-2016-3 |website=Business Insider |date=15 March 2016 |access-date=16 July 2018 |archive-date=8 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108052815/http://uk.businessinsider.com/wef-countries-with-the-lowest-levels-of-tax-on-earth-2016-3/#29-bulgaria-27--corporate-taxes-in-bulgaria-are-just-10-the-same-as-the-maximum-possible-income-tax-charged-to-individuals-in-the-country-that-numbers-is-one-of-the-five-lowest-in-europe-1 |url-status=live}}</ref> محصول نظام ٻن سطحن تي ٻڌل آهي. [[وڌايل قدر وارو محصول]]، [[ايڪسائيز محصول]]، ڪارپوريٽ ۽ ذاتي آمدني محصول قومي سطح تي لاڳو ٿين ٿا، جڏهن تہ ملڪيت، وراثت ۽ گاڏين تي محصول مقامي اختيارين وصول ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.minfin.bg/en/774 |title=Structure of Bulgarian Tax System |publisher=Ministry of Finance of Bulgaria |access-date=16 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223234/https://www.minfin.bg/en/774 |url-status=live}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مضبوط معاشي ڪارڪردگي [[سرڪاري قرض]] کي 1998ع جي 79.6 سيڪڙو مان گهٽائي 2008ع ۾ 14.1 سيڪڙو تائين آندو.<ref name="OECD1" /> ان کان پوءِ اهو 2022ع تائين جي ڊي پي جي 22.6 سيڪڙو تائين وڌيو، پر اڃا به يورپي يونين ۾ ٻيو سڀ کان گهٽ رهيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/bg/content/11476/%D0%B1%D1%80%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%D1%8A%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%D1%8A%D0%BB%D0%B3 |title=Брутен държавен дълг |website=www.nsi.bg |access-date=10 February 2024 |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206003509/https://www.nsi.bg/bg/content/11476/%D0%B1%D1%80%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%D1%8A%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%D1%8A%D0%BB%D0%B3 |url-status=live }}</ref> [[File:SouthWestRegion.png|thumb|[[يوگوزاپادن]] [[يورپي يونين جا پهرين سطح جا NUTS علائقا|منصوبا بندي علائقو]] بلغاريا جو سڀ کان ترقي يافته علائقو آهي.]] [[يوگوزاپادن]] [[يورپي يونين جا پهرين سطح جا NUTS علائقا|منصوبا بندي علائقو]] سڀ کان ترقي يافته علائقو آهي، جنهن جي 2018ع ۾ في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار ([[خريداري طاقت برابري|پي پي پي]]) $29,816 هئي.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00005&plugin=1 |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant), by NUTS 2 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=29 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329141653/http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00005&plugin=1 |url-status=live}}</ref> ان ۾ گاديءَ جو شهر ۽ ڀرپاسي وارو [[صوفيا صوبو]] شامل آهن، جيڪي اڪيلا ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو 42 سيڪڙو پيدا ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اتي ملڪ جي رڳو 22 سيڪڙو آبادي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.nsi.bg/bg/content/2215/%D0%B1%D0%B2%D0%BF-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%BE-%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%BE |script-title=bg:БВП – регионално ниво |trans-title=GDP – regional level |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |access-date=22 July 2018 |language=bg |archive-date=20 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720051916/http://www.nsi.bg/bg/content/2215/%D0%B1%D0%B2%D0%BF-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%BE-%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%BE |url-status=live }}</ref>{{sfn|NSI Census data|2017}} 2019ع ۾ في ماڻهو جي ڊي پي ([[خريداري طاقت جو معيار|پي پي ايس]]) ۽ زندگيءَ جي خرچ جي سطح ترتيبوار يورپي يونين جي سراسري (100 سيڪڙو) جو 53 ۽ 52.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tec00114 |title=GDP per capita in PPS |publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu/eurostat |access-date=19 June 2020 |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109171045/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tec00114 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tec00120 |title=Comparative price levels |publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu/eurostat |access-date=19 June 2020 |archive-date=18 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218154953/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tec00120&plugin=1 |url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ قومي پي پي پي جي ڊي پي جو اندازو $143.1&nbsp;ارب ۽ في ماڻهو قدر $20,116 هو.<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=5&sy=2011&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Bulgaria |publisher=International Monetary Fund |access-date=12 March 2017 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423114058/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=5&sy=2011&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |url-status=live}}</ref> معاشي واڌ جا انگ اکر [[غيررسمي معيشت]] جي غيرقانوني ڏي وٺ کي به شامل ڪن ٿا، جيڪا معاشي پيداوار جي تناسب سان يورپي يونين ۾ سڀ کان وڏي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.occrp.org/en/27-ccwatch/cc-watch-briefs/2616-eu-countries-to-begin-counting-drugs-prostitution-in-economic-growth |title=EU: Countries to Begin Counting Drugs, Prostitution in Economic Growth |publisher=Organized Crime and Corruption Reporting Project |date=9 September 2014 |access-date=16 July 2018 |archive-date=17 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117102436/https://www.occrp.org/en/27-ccwatch/cc-watch-briefs/2616-eu-countries-to-begin-counting-drugs-prostitution-in-economic-growth |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/europe2020/pdf/themes/06_shadow_economy.pdf |title=Shadow Economy |publisher=Eurostat |date=2012 |access-date=20 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114234654/http://ec.europa.eu/europe2020/pdf/themes/06_shadow_economy.pdf |archive-date=14 November 2012}}</ref> لڳاتار ڪيترن سالن جي تيز واڌ کان پوءِ [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] جي اثرن سبب 2009ع ۾ جي ڊي پي 3.6 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ بيروزگاري وڌي وئي.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=BG |title=Bulgaria: GDP growth (annual %) |publisher=The World Bank |access-date=28 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223312/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=BG |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS?end=2017&locations=BG&start=1991&view=chart |title=Bulgaria: Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate) |year=2018 |publisher=The World Bank |access-date=28 July 2018 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510101411/https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS?end=2017&locations=BG&start=1991&view=chart |url-status=live}}</ref> 2010ع ۾ مثبت واڌ ٻيهر بحال ٿي، پر ڪمپنين وچ ۾ قرض $59 ارب کان وڌي ويو، جنهن جو مطلب هو تہ بلغاريا جي 60 سيڪڙو ڪمپنيون هڪ ٻئي جون قرضدار هيون.<ref>{{cite web |url=http://bnr.bg/sites/en/Economy/Pages/1706compandebts.aspx |title=Inter-company debt – one of Bulgarian economy's serious problems |publisher=[[بلغاري قومي ريڊيو]] |first=Tanya |last=Harizanova |date=17 June 2010 |access-date=10 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101112308/http://bnr.bg/sites/en/Economy/Pages/1706compandebts.aspx |archive-date=1 November 2012}}</ref> 2012ع تائين اهو $97 ارب، يعني جي ڊي پي جي 227 سيڪڙو تائين وڌي ويو.<ref>{{cite web |url=https://dnes.dir.bg/ikonomika/firmi-bozhidar-danev-balgarskata-stopanska-kamara-zadalzhenia-12811577 |script-title=bg:Бизнесът очерта уникална диспропорция в България |trans-title=Business points to a major disproportion in Bulgaria |publisher=Dir.bg |language=bg |date=14 January 2013 |access-date=28 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223329/https://dnes.dir.bg/ikonomika/firmi-bozhidar-danev-balgarskata-stopanska-kamara-zadalzhenia-12811577 |url-status=live}}</ref> حڪومت آءِ ايم ايف ۽ يورپي يونين جي حوصلا افزائي سان سخت بچت وارا قدم لاڳو ڪيا، جن ڪجهه مثبت مالي نتيجا ڏنا، پر انهن قدمن جا سماجي اثر، جهڙوڪ وڌندڙ [[معاشي اڻبرابري|آمدني جي اڻبرابري]] ۽ تيز ٿيندڙ ٻاهرين لڏپلاڻ، [[بين الاقوامي ٽريڊ يونين ڪنفيڊريشن]] موجب "تباهه ڪندڙ" هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=144010 |title=ITUC Frontlines Report 2012: Section on Bulgaria |publisher=[[نووينيٽي]] |date=10 October 2012 |access-date=10 October 2012 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042322/http://www.novinite.com/view_news.php?id=144010 |url-status=live}}</ref> اقتدار ۾ موجود پارٽين جي سياستدانن جي خاندانن ۽ مائٽن ڏانهن عوامي فنڊ منتقل ڪرڻ سان سماج کي مالي ۽ فلاحي نقصان پهتو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/118351/Bulgaria%2C+Romania+Rapped+for+Public+Procurement+Fraud |title=Bulgaria, Romania Rapped for Public Procurement Fraud |publisher=[[نووينيٽي]] |date=21 July 2010 |access-date=16 July 2018 |archive-date=16 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716194814/https://www.novinite.com/articles/118351/Bulgaria%2C+Romania+Rapped+for+Public+Procurement+Fraud |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Center for the Study of Democracy |title=Anti-corruption Reforms in Bulgaria: Key Results and Risks |publisher=Center for the Study of Democracy |page=44 |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=EgHHCbYKZXoC&pg=PA44 |isbn=9789544771461 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223045/https://books.google.com/books?id=EgHHCbYKZXoC&pg=PA44 |url-status=live}}</ref> بلغاريا 2017ع جي [[ڪرپشن ادراڪ انڊيڪس]] ۾ 71هين نمبر تي هو<ref>{{cite web |url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017 |title=Corruption Perceptions Index: Transparency International |year=2017 |publisher=[[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] |access-date=16 July 2018 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221190927/https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017 |url-status=dead}}</ref> ۽ يورپي يونين اندر [[ڪرپشن]] جي بدترين سطحن مان هڪ کي منهن ڏئي ٿو، جيڪا عوامي بي اطمينانيءَ جو هڪ گهرو ذريعو رهي آهي.<ref name="cloud">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/28/bulgaria-corruption-eu-presidency-far-right-minority-parties-concerns |title=Cloud of corruption hangs over Bulgaria as it takes up EU presidency |newspaper=The Guardian |first=Jennifer |last=Rankin |date=28 December 2017 |access-date=9 July 2018 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525205308/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/28/bulgaria-corruption-eu-presidency-far-right-minority-parties-concerns |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/bulgaria/11290458/Bulgarian-corruption-at-15-year-high.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/bulgaria/11290458/Bulgarian-corruption-at-15-year-high.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Bulgarian corruption at 15-year high |newspaper=The Telegraph |date=12 December 2014 |access-date=9 July 2018}}{{cbignore}}</ref> منظم ڏوهن سان گڏ ڪرپشن ملڪ جي [[شينگن علائقو]] ۾ داخلا جي درخواست رد ٿيڻ ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري واپس وڃڻ جو به سبب بڻي،<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-security/bulgarian-border-officers-suspended-over-airport-security-lapse-idUSKBN1H00L2 |title=Bulgarian border officers suspended over airport security lapse |work=Reuters |date=24 March 2018 |access-date=9 July 2018 |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416234027/https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-security/bulgarian-border-officers-suspended-over-airport-security-lapse-idUSKBN1H00L2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-eu-bulgaria/bulgaria-savors-eu-embrace-despite-critics-idUSKBN1F02V8 |title=Bulgaria savors EU embrace despite critics |work=Reuters |first=Alastair |last=Macdonald |date=11 January 2018 |access-date=9 July 2018 |archive-date=30 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430052505/https://www.reuters.com/article/us-eu-bulgaria/bulgaria-savors-eu-embrace-despite-critics-idUSKBN1F02V8 |url-status=live}}</ref> === ڪرنسي === {{See also|بلغاري ليو|بلغاريا ۽ يورو}} 1880ع کان 2026ع تائين [[بلغاريا جي قومي بئنڪ]] پنهنجي قومي ڪرنسي، [[بلغاري ليو|ليو]] جاري ڪندي رهي، جنهن جي مٽاسٽا جي شرح يورو سان 1 يورو = 1.95583 ليو مقرر ٿيل هئي.<ref>{{cite web |script-title=bg:Курсове на българския лев към еврото и към валутите на държавите, приели еврото |trans-title=Exchange rates of the lev to the euro and Eurozone currencies replaced by the euro |url=http://www.bnb.bg/Statistics/StExternalSector/StExchangeRates/StERFixed/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605060830/http://www.bnb.bg/Statistics/StExternalSector/StExchangeRates/StERFixed/index.htm |archive-date=5 June 2019 |access-date=16 October 2018 |publisher=Bulgarian National Bank |language=bg}}</ref> جڏهن بلغاريا [[2007ع ۾ يورپي يونين جي توسيع|2007ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو]] تہ هن [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيڻ ۽ پنهنجي ڪرنسي ليو کي [[يورو]] سان تبديل ڪرڻ جو واعدو ڪيو. فيبروري 2025ع ۾ ملڪ باضابطه طور [[يورپي ڪميشن]] ۽ [[يورپي مرڪزي بئنڪ|اي سي بي]] کان معمول کان ٻاهر هم آهنگيءَ جا جائزا وٺڻ جي درخواست ڪئي، جيئن ملڪ جي تياريءَ جو اندازو لڳائي سگهجي. 4 جون 2025ع تي شايع ٿيل 2025ع جي هم آهنگي رپورٽن اهو نتيجو ڪڍيو تہ بلغاريا [[هم آهنگيءَ جا معيار]] پورا ڪري ٿو. 8 جولاءِ 2025ع تي [[يورپي پارليامينٽ]] بلغاريا جي يورو زون ۾ داخلا جي منظوري ڏني ۽ [[يورپي يونين جي ڪائونسل]] داخلا لاءِ گهربل آخري ٽي قانوني قدم منظور ڪيا. بلغاريا 1 جنوري 2026ع تي يورو کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو ۽ [[يورو علائقو|يورو علائقي]] جو حصو بڻيو.<ref>{{Cite web |title=Bulgaria – EU country {{!}} European Union |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/bulgaria_en |access-date=2026-01-02 |website=european-union.europa.eu |language=en}}</ref> ليو ۽ يورو 31 جنوري 2026ع تائين گڏيل گردش ۾ رهيا؛ 1 فيبروري 2026ع کان پوءِ يورو ملڪ جي واحد ڪرنسي بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=Cash and Non-Cash Payments after January 1: What You Need to Know |url=https://www.bta.bg/en/news//1035592-cash-and-non-cash-payments-after-january-1-what-you-need-to-know |access-date=2026-01-02 |website=www.bta.bg |language=en}}</ref> === بناوٽ ۽ شعبا === {{multiple image | direction = vertical | image1 = Мусала 6.jpg | alt1 = ريلا جبل جو نظارو | caption1 = [[ريلا]]، ڏکڻ اوڀر يورپ جو سڀ کان اوچو جبل | image2 = Bulgaria-Nesebar-09.JPG | alt2 = نيسيبار جو نظارو | caption2 = [[نيسيبار]] }} مزدور قوت 3.36&nbsp;ملين ماڻهن تي مشتمل آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/218.html#BU |title=Field listing: Labor force |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=15 December 2019 |archive-date=7 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307175501/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/218.html#BU |url-status=dead}}</ref> جن مان 6.8 سيڪڙو زراعت، 26.6 سيڪڙو صنعت ۽ 66.6 سيڪڙو خدمتن واري شعبي ۾ روزگار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/219.html#BU |title=Field listing: Labor force by occupation |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=15 December 2019 |archive-date=20 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420181021/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/219.html#BU |url-status=dead}}</ref> ڌاتن ۽ معدنيات جي کوٽائي، [[ڪيميائي صنعت|ڪيميائي شين]] جي پيداوار، [[مشينري صنعت|مشين ٺاهڻ]]، اسٽيل، حياتياتي ٽيڪنالاجي، تمباڪو، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ [[سڌريل پيٽروليم ايندھن|پيٽروليم جي صفائي]] اهم صنعتي سرگرمين مان آهن.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42702 |title=Bulgaria – Manufacturing |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510100730/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42702 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/216.html#BU |title=Field listing: Industries |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=15 December 2019 |archive-date=18 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218182242/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/216.html#BU |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://oxfordbusinessgroup.com/news/bulgaria-selling-steel |title=Bulgaria: Selling off steel |date=31 August 2011 |publisher=Oxford Business Group |access-date=28 July 2018 |archive-date=19 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419162309/https://oxfordbusinessgroup.com/news/bulgaria-selling-steel |url-status=live}}</ref> رڳو کاڻ کوٽائيءَ وارو شعبو 24,000 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿو ۽ ملڪ جي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو؛ کاڻ کوٽائي سان لاڳاپيل سڀني صنعتن ۾ روزگار ڪندڙن جو انگ 120,000 آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/170584/Mining+Industry+Accounts+for+5+of+Bulgaria%27s+GDP+%E2%80%93+Energy+Minister |title=Mining Industry Accounts for 5% of Bulgaria's GDP – Energy Minister |publisher=[[نووينيٽي]] |date=29 August 2015 |access-date=20 July 2018 |archive-date=19 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419163046/https://www.novinite.com/articles/170584/Mining+Industry+Accounts+for+5+of+Bulgaria%27s+GDP+%E2%80%93+Energy+Minister |url-status=live}}</ref><ref name="Ore exports">{{cite news |title=Bulgaria's ore exports rise 10% in H1 2011 – industry group |url=http://thesofiaecho.com/2011/08/18/1141389_bulgarias-ore-exports-rise-10per-cent-in-h1-2011-industry-group |date=18 August 2011 |newspaper=The Sofia Echo |access-date=20 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316132149/http://thesofiaecho.com/2011/08/18/1141389_bulgarias-ore-exports-rise-10per-cent-in-h1-2011-industry-group |archive-date=16 March 2012}}</ref> بلغاريا يورپ جو پنجون وڏو ڪوئلو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref name="Ore exports" /><ref>{{cite web |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=0000000000000000000000000000000000000000000000000000g&c=1438j008006gg6168g80a4k000e8ag00gg0004gc00ho00go&ct=0&tl_id=1-A&vs=INTL.7-1-ALB-TST.A&ord=CR&cy=2015&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |title=Total Primary Coal Production (Thousand Short Tons) |publisher=U.S. Energy Information Administration |access-date=28 July 2018 |archive-date=27 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427031435/https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=0000000000000000000000000000000000000000000000000000g&c=1438j008006gg6168g80a4k000e8ag00gg0004gc00ho00go&ct=0&tl_id=1-A&vs=INTL.7-1-ALB-TST.A&ord=CR&cy=2015&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |url-status=live}}</ref> ڪوئلي، لوهه، ٽامي ۽ سيسي جا مقامي ذخيرا پيداواري ۽ توانائي شعبن لاءِ انتهائي اهم آهن.{{Sfn|Resource Base}} يورپي يونين کان ٻاهر بلغاريا جي برآمدن جون مکيه منزلون ترڪي، چين ۽ سربيا آهن، جڏهن تہ روس، ترڪي ۽ چين سڀ کان وڏا درآمدي ڀائيوار آهن. برآمدن جو وڏو حصو تيار ڪيل سامان، مشينري، ڪيميائي شيون، ايندھن جون شيون ۽ خوراڪ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Trade In Goods of Bulgaria With Third Countries In the Period January – October 2019 (Preliminary Data) |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |pages=7, 8 |url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/FTS_Extrastat_2019-10_en_HDT5DBO.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/FTS_Extrastat_2019-10_en_HDT5DBO.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |date=November 2019 |access-date=15 December 2019}}</ref> خوراڪ ۽ زرعي برآمدن مان ٻه ٽيون حصو [[او اي سي ڊي]] ملڪن ڏانهن وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/agriculture/agricultural-policies/40354124.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.oecd.org/agriculture/agricultural-policies/40354124.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Agricultural Policies in non-OECD countries: Monitoring and Evaluation |publisher=[[او اي سي ڊي]] |date=2007 |access-date=28 July 2018}}</ref> جيتوڻيڪ 1990ع کان 2008ع تائين اناج ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 40 سيڪڙو گهٽتائي آئي،<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/regional/seur/Review/Bulgaria.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328063300/http://www.fao.org/regional/seur/Review/Bulgaria.htm |title=Bulgaria – Natural conditions, farming traditions and agricultural structures |publisher=Food and Agriculture Organization |archive-date=28 March 2008 |access-date=2 November 2011}}</ref> پر ان کان پوءِ اناج جي پيداوار وڌي آهي، ۽ 2016–2017ع واري موسم ۾ هڪ ڏهاڪي جي سڀ کان وڏي اناج پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="UNdata">{{cite web |url=http://data.un.org/en/iso/bg.html |title=Bulgaria – Economic Summary, UNData, United Nations |publisher=United Nations |access-date=20 December 2011 |archive-date=22 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222045515/http://data.un.org/en/iso/bg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1628901 |title=Experts: Bumper Year for Wheat Producers in Dobrich Region |publisher=Bulgarian Telegraph Agency |date=4 August 2017 |access-date=20 July 2018 |archive-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121031617/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1628901 |url-status=live}}</ref> [[مڪئي]]، [[جو]]، [[جئي]] ۽ [[چانور]] پڻ پوکيا وڃن ٿا. اعليٰ معيار وارو [[ترڪي تمباڪو|مشرقي تمباڪو]] هڪ اهم صنعتي فصل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42701 |title=Bulgaria – Agriculture |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510100730/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref42701 |url-status=live}}</ref> بلغاريا عالمي سطح تي [[لوينڊر جو تيل|لوينڊر]] ۽ [[گلاب جو تيل|گلاب جي تيل]] جو پڻ سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي، جيڪي ٻئي خوشبوئن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref name="CENTCOM" /><ref>{{cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100837137/bulgarian-rose-oil-keeps-its-top-place-on-world-market |title=Bulgarian rose oil keeps its top place on world market |publisher=[[بلغاري قومي ريڊيو]] |first=Miglena |last=Ivanova |date=31 May 2017 |access-date=20 July 2018 |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416234209/https://bnr.bg/en/post/100837137/bulgarian-rose-oil-keeps-its-top-place-on-world-market |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/185754/Bulgaria+is+Again+the+World%27s+First+Producer+of+Lavender+Oil |title=Bulgaria is Again the World's First Producer of Lavender Oil |publisher=[[نووينيٽي]] |date=30 November 2017 |access-date=20 July 2018 |archive-date=30 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430052505/https://www.novinite.com/articles/185754/Bulgaria+is+Again+the+World%27s+First+Producer+of+Lavender+Oil |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.foxnews.com/world/bulgaria-tops-lavender-oil-production-outpacing-france |title=Bulgaria tops lavender oil production, outpacing France |publisher=Fox News |date=16 July 2014 |access-date=12 September 2018 |archive-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912165804/http://www.foxnews.com/world/2014/07/16/bulgaria-tops-lavender-oil-production-outpacing-france.html |url-status=live}}</ref> خدمتن واري شعبي ۾ [[بلغاريا ۾ سياحت|سياحت]] معاشي واڌ ۾ اهم حصو وٺي ٿي. [[صوفيا]]، [[پلووديف]]، [[ويليڪو ترنووو]]، سامونڊي تفريحي ماڳ [[البينا]]، [[گولڊن سينڊز]] ۽ [[سني بيچ]]، ۽ سياري وارا تفريحي ماڳ [[بانسڪو]]، [[پامپورووو]] ۽ [[بوروويتس]] سياحن طرفان سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن هنڌن مان آهن.<ref>{{cite news |title=Europe (without the euro) |url=https://www.theguardian.com/travel/2009/apr/20/europe-budget-travel-short-haul-cheap |newspaper=The Guardian |date=20 April 2009 |access-date=20 December 2011 |archive-date=31 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031004121/http://www.theguardian.com/travel/2009/apr/20/europe-budget-travel-short-haul-cheap |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref253978 |title=Bulgaria – Tourism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510100730/https://www.britannica.com/place/Bulgaria/Economy#ref253978 |url-status=live}}</ref> گهڻا سياح رومانيا، ترڪي، يونان ۽ جرمني مان اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.nsi.bg/bg/content/1969/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8-%D0%B2-%D0%B1%D1%8A%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%B8-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8 |script-title=bg:Посещения на чужденци в България по месеци и по страни |trans-title=Arrivals of foreigners in 2017 by month and country of origin |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |date=15 February 2019 |access-date=15 December 2019 |language=bg |archive-date=5 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605070014/https://www.nsi.bg/bg/content/1969/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8-%D0%B2-%D0%B1%D1%8A%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%B8-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8 |url-status=live }}</ref> سياحت کي [[بلغاريا جا 100 سياحتي ماڳ|100 سياحتي ماڳن]] واري نظام وسيلي به هٿي ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.bnr.bg/en/post/100103688/100-tourist-sites-of-bulgaria |title=100 Tourist Sites of Bulgaria |publisher=[[بلغاري قومي ريڊيو]] |first=Alexander |last=Markov |date=3 October 2011 |access-date=15 December 2019 |archive-date=15 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215212348/https://www.bnr.bg/en/post/100103688/100-tourist-sites-of-bulgaria |url-status=live}}</ref> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|بلغاريا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[File:BulgariaSat-1 Mission (35491530485).jpg|thumb|right|upright|alt=جون 2017ع ۾ اسپيس ايڪس فالڪن 9 راڪيٽ ذريعي بلغاريا سيٽ-1 جي روانگي|[[اسپيس ايڪس]] پاران بلغاريا سيٽ-1 جي روانگي]] [[تحقيق ۽ ترقي]] تي خرچ جي ڊي پي جو 0.78 سيڪڙو آهي،{{Sfn|NSI Brochure|2018|page=19}} ۽ سرڪاري تحقيق ۽ ترقيءَ واري فنڊنگ جو وڏو حصو [[بلغاري اڪيڊمي آف سائنسز]] (BAS) کي ملي ٿو.<ref name="EUpresidency">{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/188930/EU+Presidency+Puts+Lagging+Bulgarian+Science+in+the+Spotlight |title=EU Presidency Puts Lagging Bulgarian Science in the Spotlight |publisher=[[Novinite]] |date=22 March 2018 |access-date=14 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011433/https://www.novinite.com/articles/188930/EU+Presidency+Puts+Lagging+Bulgarian+Science+in+the+Spotlight |url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ نجي ڪاروبارن تحقيق ۽ ترقيءَ جي خرچن جو 73 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ڀريو ۽ بلغاريا جي 22,000 محققن مان 42 سيڪڙو کي روزگار ڏنو.<ref name="R&D spending">{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/177126/R%26D+Spending+in+Bulgaria+Up+in+2015%2C+Mostly+Driven+by+Businesses |title=R&D Spending in Bulgaria Up in 2015, Mostly Driven by Businesses |publisher=[[Novinite]] |date=31 October 2016 |access-date=14 July 2018 |archive-date=2 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202160330/https://www.novinite.com/articles/177126/R%26D+Spending+in+Bulgaria+Up+in+2015%2C+Mostly+Driven+by+Businesses |url-status=live}}</ref> ساڳئي سال، بلغاريا [[بلومبرگ انوويشن انڊيڪس]] ۾ 50 ملڪن مان 39هين نمبر تي رهيو؛ ان جو سڀ کان بهتر اسڪور تعليم ۾ (24هون) ۽ سڀ کان گهٽ قدر وڌائيندڙ پيداوار ۾ (48هون) هو.<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/ |title=The 2015 Bloomberg Innovation Index |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg |access-date=14 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225075316/https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/ |url-status=live}}</ref> بلغاريا 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ 37هين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/bulgaria |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> 1990ع کان تحقيق ۾ حڪومت جي دائمي گهٽ سيڙپڪاري سبب سائنس ۽ انجنيئرنگ جا ڪيترائي ماهر بلغاريا ڇڏڻ تي مجبور ٿيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Shopov |first1=V. |title=The impact of the European scientific area on the 'Brain leaking' problem in the Balkan countries |journal=Nauka |date=2007 |issue=1/2007}}</ref> فنڊن جي کوٽ باوجود، ڪيميا، [[مادي سائنس]] ۽ [[طبعيات]] ۾ تحقيق اڃا به مضبوط آهي.<ref name="EUpresidency" /> [[اولهه انٽارڪٽيڪا]] جي [[ليوِنگسٽن ٻيٽ]] تي [[سينٽ ڪليمينٽ اوهرڊسڪي بيس]] وسيلي انٽارڪٽيڪا بابت تحقيق سرگرميءَ سان ڪئي وڃي ٿي.<ref>[https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/scar/display_name.cfm?gaz_id=105044 St. Kliment Ohridski Base.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319060854/https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/scar/display_name.cfm?gaz_id=105044 |date=19 March 2014 }} SCAR [[Composite Antarctic Gazetteer]]</ref><ref>Ivanov, Lyubomir (2015). [http://livingston-island.weebly.com/ General Geography and History of Livingston Island.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708084208/http://livingston-island.weebly.com/ |date=8 July 2015 }} In: ''Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis''. Eds. C. Pimpirev and N. Chipev. Sofia: St. Kliment Ohridski University Press. pp. 17–28. {{ISBN|978-954-07-3939-7}}</ref> [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيون]] (ICT) وارو شعبو معاشي پيداوار جو ٽي سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ 40,000<ref>{{cite news |url=https://www.ft.com/content/f9a35122-44f4-11e6-9b66-0712b3873ae1 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/f9a35122-44f4-11e6-9b66-0712b3873ae1 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Bulgaria strives to become tech capital of the Balkans |newspaper=The Financial Times |first=Kerin |last=Hope |date=17 October 2016 |access-date=15 July 2018}}</ref> کان 51,000 سافٽ ويئر انجنيئرن کي روزگار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1762498 |title=Bulgaria's ICT Sector Turnover Trebled over Last Seven Years – Deputy Economy Minister |publisher=Bulgarian Telegraph Agency |date=12 March 2018 |access-date=15 July 2018 |archive-date=17 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174213/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1762498 |url-status=live}}</ref> سوويت دور ۾ [[ڪوميكون]] جي ڪمپيوٽنگ ٽيڪنالاجي جي پيداوار ۾ اهم ڪردار سبب بلغاريا کي "ڪميونسٽ [[سلڪون وادي]]" طور سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.delta.tudelft.nl/article/great-bulgarian-braindrain |title=The Great Bulgarian BrainDrain |publisher=Delft Technical University |first=David |last=McMullin |date=2 October 2003 |access-date=15 July 2018 |archive-date=17 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174215/https://www.delta.tudelft.nl/article/great-bulgarian-braindrain |url-status=live}}</ref> ڪميونسٽ حڪومت پاران اسڪولن ۾ ڪمپيوٽنگ ۽ آءِ ٽي مهارتون سيکارڻ جي گڏيل ڪوشش اڻ سڌيءَ طرح بلغاريا کي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪمپيوٽر وائرس]]ن جو هڪ وڏو ذريعو پڻ بڻايو.<ref>{{Cite web |last=Petrov |first=Victor |date=30 September 2021 |title=Socialist Cyborgs |url=https://logicmag.io/kids/socialist-cyborgs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917195506/https://logicmag.io/kids/socialist-cyborgs/ |archive-date=17 September 2021}}</ref> ملڪ [[سپر ڪمپيوٽر|اعليٰ ڪارڪردگي واري ڪمپيوٽنگ]] ۾ علائقائي اڳواڻ آهي: اهو ''اويتوخول'' هلائي ٿو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جو سڀ کان طاقتور سپر ڪمپيوٽر آهي، ۽ [[پيٽا اسڪيل ڪمپيوٽنگ|پيٽا اسڪيل]] [[يورپي اعليٰ ڪارڪردگي ڪمپيوٽنگ گڏيل اداري|يورو ايڇ پي سي]] جي اٺن سپر ڪمپيوٽرن مان هڪ جي ميزباني پڻ ڪندو.<ref>{{cite web |url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/ |script-title=bg:Малката изчислителна армия на България |trans-title=Bulgaria's small computing army |publisher=Kapital Daily |first=Yoan |last=Zapryanov |date=22 June 2018 |access-date=15 July 2018 |language=bg |archive-date=17 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-19-2868_en.htm |title=Digital Single Market: Europe announces eight sites to host world-class supercomputers |publisher=European Commission |date=7 June 2019 |access-date=15 August 2019 |archive-date=11 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811230320/https://europa.eu/rapid/press-release_IP-19-2868_en.htm |url-status=live}}</ref> بلغاريا [[خلائي تحقيق]] ۾ ڪيترائي اهم حصا وڌا آهن.<ref name="Interkosmos">{{cite book |last1=Burgess |first1=Colin |last2=Vis |first2=Bert |title=Interkosmos: The Eastern Bloc's Early Space Program |publisher=Springer |pages=247–250 |year=2016 |isbn=978-3-319-24161-6 |url=https://books.google.com/books?id=MG__CgAAQBAJ&pg=PA247 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223024/https://books.google.com/books?id=MG__CgAAQBAJ&pg=PA247 |url-status=live}}</ref> انهن ۾ ٻه سائنسي سيٽلائيٽ، 200 کان وڌيڪ پيل لوڊ ۽ ڌرتيءَ جي مدار ۾ 300 تجربا شامل آهن، جڏهن تہ 1971ع کان وٺي [[بلغاري خلائي مسافر پروگرام|ٻه خلائي مسافر]] پڻ موڪليا ويا آهن.<ref name="Interkosmos" /> بلغاريا پهريون ملڪ هو، جنهن [[مير خلائي اسٽيشن]] تي پنهنجي [[SVET ٻوٽن جي واڌ جو نظام|سويت]] [[گرين هائوس]]ن ۾ [[خلا ۾ ٻوٽا|خلا ۾]] [[ڪڻڪ]] پوکي.<ref>{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/127387/Cosmonauts+Eager%2C+Hopeful+for+Reboot+of+Bulgaria%27s+Space+Program |title=Cosmonauts Eager, Hopeful for Reboot of Bulgaria's Space Program |publisher=[[Novinite]] |date=17 April 2011 |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815055331/https://www.novinite.com/articles/127387/Cosmonauts+Eager%2C+Hopeful+for+Reboot+of+Bulgaria%27s+Space+Program |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanova |first1=Tanya |title=Six-month space greenhouse experiments—a step to creation of future biological life support systems |journal=Acta Astronautica |date=1998 |volume=42 |issue=1–8 |pages=11–23 |doi=10.1016/S0094-5765(98)00102-7 |pmid=11541596 |bibcode=1998AcAau..42...11I}}</ref> ملڪ [[گرانٽ]] [[گاما شعاع فلڪيات|گاما شعاع مشاهدي گاهه]] جي ترقيءَ<ref name="RESS" /> ۽ [[ويگا پروگرام]] ۾ پڻ شامل رهيو، خاص طور ٻنهي ويگا جاچ مشنن لاءِ رستن جي ماڊلنگ ۽ هدايتي [[الگورٿم]]ن جي تياريءَ ۾.<ref>{{cite book |last=Dimitrova |first=Milena |title=Златните десятилетия на българската електроника |trans-title=The Golden Decades of Bulgarian Electronics |publisher=Trud |pages=257–258 |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=jqJ6Ocql0XIC&pg=PA257 |isbn=9789545288456 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223025/https://books.google.com/books?id=jqJ6Ocql0XIC&pg=PA257 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Badescu |first1=Viorel |last2=Zacny |first2=Kris |title=Inner Solar System: Prospective Energy and Material Resources |publisher=Springer |page=276 |year=2015 |isbn=978-3-319-19568-1 |url=https://books.google.com/books?id=ZrAYCgAAQBAJ&pg=PA276 |access-date=28 July 2018 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223025/https://books.google.com/books?id=ZrAYCgAAQBAJ&pg=PA276 |url-status=live}}</ref> بلغاري اوزار [[مريخ جي تحقيق]] ۾ به استعمال ٿيا آهن، جن ۾ هڪ اسپيڪٽروميٽر شامل آهي، جنهن [[فوبوس 2]] جاچ مشن وسيلي مريخ جي چنڊ [[فوبوس (چنڊ)|فوبوس]] جون پهريون اعليٰ معيار واريون [[اسپيڪٽرو اسڪوپي|اسپيڪٽروسڪوپڪ]] تصويرون ورتيون.<ref name="Interkosmos" /><ref name="RESS">{{cite book |last1=Harland |first1=David M. |last2=Ulivi |first2=Paolo |title=Robotic Exploration of the Solar System: Part 2: Hiatus and Renewal, 1983–1996 |publisher=Springer |page=155 |year=2009 |isbn=978-0-387-78904-0 |url=https://books.google.com/books?id=dZyaAAVwg5QC&pg=PA155 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223025/https://books.google.com/books?id=dZyaAAVwg5QC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> مريخ ڏانهن سفر دوران ۽ ان جي چوڌاري [[ڪائناتي شعاع|ڪائناتي تابڪاري]] کي [[ليولين قسم جا اوزار|ليولين-ايم ايل]] ڊوزيميٽرن ذريعي [[ايگزو مارس ٽريس گئس آربيٽر|ايگزو مارس ٽي جي او]] تي نقشو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Semkova |first1=Jordanka |last2=Dachev |first2=Tsvetan |title=Radiation environment investigations during ExoMars missions to Mars – objectives, experiments and instrumentation |journal=Comptes Rendus de l'Académie Bulgare des Sciences |date=2015 |volume=47 |issue=25 |pages=485–496 |url=https://inis.iaea.org/search/search.aspx?orig_q=RN:47073133 |access-date=6 August 2018 |issn=1310-1331 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308141639/https://inis.iaea.org/search/search.aspx?orig_q=RN:47073133 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308141639/https://inis.iaea.org/search/search.aspx?orig_q=RN:47073133 |date=8 March 2021 }}</ref> [[ريڊوم-7|انهن اوزارن جا مختلف نمونا]] [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] ۽ [[چندريان-1]] قمري جاچ مشن تي پڻ نصب ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.isro.org/chandrayaan/htmls/radom_bas.htm |title=Radiation Dose Monitor Experiment (RADOM) |publisher=ISRO |access-date=20 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119044239/http://www.isro.org/chandrayaan/htmls/radom_bas.htm |archive-date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dachev |first1=Ts. |last2=Dimitrov |first2=Pl. |last3=Tomov |first3=B. |last4=Matviichuk |first4=Yu. |last5=Spurny |first5=F. |last6=Ploc |first6=O. |title=Liulin-type spectrometry-dosimetry instruments |journal=Radiation Protection Dosimetry |date=2011 |volume=144 |issue=1–4 |pages=675–679 |doi=10.1093/rpd/ncq506 |pmid=21177270 |issn=1742-3406}}</ref> هڪ ٻيو قمري مشن، [[اسپيس آءِ ايل]] جو ''بيريشيت''، پڻ بلغاريا ۾ تيار ڪيل تصويري پيل لوڊ سان ليس هو.<ref>{{cite web |url=https://dariknews.bg/novini/liubopitno/bylgarska-kamera-leti-kym-lunata-2155077 |title=Bulgarian Camera Flies to the Moon |publisher=Darik News |date=22 March 2019 |access-date=30 March 2019 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330171924/https://dariknews.bg/novini/liubopitno/bylgarska-kamera-leti-kym-lunata-2155077 |url-status=live}}</ref> بلغاريا جو پهريون [[هم وقتي مدار وارو سيٽلائيٽ|هم وقتي مواصلاتي سيٽلائيٽ]]—[[بلغاريا سيٽ-1]]—2017ع ۾ [[اسپيس ايڪس]] پاران خلا ۾ موڪليو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.spacex.com/news/2017/06/23/bulgariasat-1-mission |title=BulgariaSat-1 Mission |publisher=SpaceX |access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174220/https://www.spacex.com/news/2017/06/23/bulgariasat-1-mission |archive-date=17 November 2019 |url-status=dead}}</ref> === بنيادي ڍانچو === {{Main|بلغاريا ۾ توانائي|بلغاريا ۾ آمدرفت}} ٽيليفون جون خدمتون وڏي پيماني تي دستياب آهن ۽ هڪ مرڪزي ڊجيٽل ٽرنڪ لائين ملڪ جي گهڻن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=14}} [[ويواڪام]] (BTC) مقرر لائينن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هلائي ٿي ۽ [[ايم ٽيل (بلغاريا)|A1]] ۽ [[ٽيلينور (بلغاريا)|ييٽل]] سان گڏ موبائل خدمتون فراهم ڪندڙ ٽن آپريٽرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/sites/digital-agenda/files/BG_Country_Chapter_17th_Report_0.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ec.europa.eu/digital-single-market/sites/digital-agenda/files/BG_Country_Chapter_17th_Report_0.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Bulgaria: 2011 Telecommunication Market and Regulatory Developments |publisher=European Commission |page=2 |date=2011 |access-date=19 March 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://novinite.com/view_news.php?id=132606 |title=Bulgaria Opens Tender for Fourth Mobile Operator |publisher=[[Novinite]] |date=3 October 2011 |access-date=20 December 2011 |archive-date=17 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117114747/https://www.novinite.com/view_news.php?id=132606 |url-status=live}}</ref> 2020ع ۾ 16 کان 74 ورهين جي آباديءَ مان 69.2 سيڪڙو ۽ گهرن مان 78.9 سيڪڙو وٽ [[انٽرنيٽ]] تائين رسائي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.nsi.bg/en/content/6105/individuals-regularly-using-internet |title=Individuals regularly using the Internet (Every day or at least once a week) |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |date=27 February 2021 |access-date=27 February 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224170445/https://www.nsi.bg/en/content/6105/individuals-regularly-using-internet |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nsi.bg/en/content/6099/households-internet-access-home |title=Households with Internet access at home |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |date=27 February 2021 |access-date=27 February 2021 |archive-date=11 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811160642/https://www.nsi.bg/en/content/6099/households-internet-access-home |url-status=dead}}</ref> بلغاريا جي حڪمت عمليءَ واري جاگرافيائي هنڌ ۽ ترقي يافته توانائي شعبي، اهم معدني ايندھن جي ذخيرن جي کوٽ باوجود، ان کي يورپ جو هڪ اهم توانائي مرڪز بڻايو آهي.<ref>{{cite web |url=https://oxfordbusinessgroup.com/news/energy-hub |title=Energy Hub |publisher=Oxford Business Group |date=13 October 2008 |access-date=28 July 2018 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728131509/https://oxfordbusinessgroup.com/news/energy-hub |url-status=live}}</ref> حرارتي بجلي گهر بجليءَ جو 48.9 سيڪڙو پيدا ڪن ٿا، جنهن کان پوءِ [[ائٽمي توانائي]]، [[ڪوزلودوي ائٽمي بجلي گهر|ڪوزلودوي ري ايڪٽرن]] مان 34.8 سيڪڙو، ۽ [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان 16.3 سيڪڙو پيداوار ٿئي ٿي.{{Sfn|NSI Brochure|2018|page=47}} [[بيليني ائٽمي بجلي گهر|بيليني]] ۾ ٻئي ائٽمي بجلي گهر لاءِ سامان حاصل ڪيو ويو آهي، پر منصوبي جو مستقبل اڃا غيريقيني آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-energy-nuclear/bulgaria-must-work-to-restart-belene-nuclear-project-parliament-idUSKCN1J31DP |title=Bulgaria must work to restart Belene nuclear project: parliament |work=Reuters |first=Angel |last=Krasimirov |date=7 June 2018 |access-date=24 October 2018 |archive-date=24 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024035507/https://www.reuters.com/article/us-bulgaria-energy-nuclear/bulgaria-must-work-to-restart-belene-nuclear-project-parliament-idUSKCN1J31DP |url-status=live}}</ref> نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت 12,668 ميگاواٽ آهي، جنهن سان بلغاريا پنهنجي گهريلو طلب کان وڌيڪ بجلي پيدا ڪري برآمد پڻ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.export.gov/article?id=Bulgaria-Power-Generation-Oil-and-Gas-Renewable-Sources-of-Energy-and-Energy-Efficiency |title=Bulgaria – Power Generation |publisher=[[International Trade Administration]] |access-date=15 June 2018 |archive-date=15 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615190654/https://www.export.gov/article?id=Bulgaria-Power-Generation-Oil-and-Gas-Renewable-Sources-of-Energy-and-Energy-Efficiency |url-status=live}}</ref> قومي روڊ نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه {{convert|19512|km}} آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html#bu |title=Country comparison: Total road length |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=15 June 2018 |archive-date=7 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907162530/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html#bu |url-status=dead}}</ref> جنهن مان {{convert|19235|km}} پڪا روڊ آهن. ريل گاڏيون مال برداريءَ جو هڪ اهم ذريعو آهن، جيتوڻيڪ شاهراهن وسيلي منتقل ٿيندڙ مال جو حصو لڳاتار وڌي رهيو آهي. بلغاريا وٽ {{convert|6238|km}} ريلوي پٽڙي آهي،{{Sfn|Library of Congress|2006|page=14}} ۽ رومانيا، ترڪي، يونان ۽ سربيا سان ريل رابطا موجود آهن، جڏهن تہ تيز رفتار ريل گاڏيون [[ڪيف]]، [[منسڪ]]، [[ماسڪو]] ۽ [[سينٽ پيٽرزبرگ]] ڏانهن سڌا رستا هلائين ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.eurail.com/en/get-inspired/top-destinations/bulgaria-train |title=Trains in Bulgaria |publisher=EuRail |access-date=28 July 2018 |archive-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512223607/https://www.eurail.com/en/get-inspired/top-destinations/bulgaria-train |url-status=dead}}</ref> صوفيا ملڪ جو هوائي سفر جو مرڪز آهي، جڏهن تہ وارنا ۽ برگاس اهم سامونڊي واپاري بندرگاهون آهن.{{Sfn|Library of Congress|2006|page=14}} == آبادي == {{Main|بلغاريا جي آبادي}} {{Pie chart | caption = بلغاريا جا نسلي گروهه (2021ع جي آدمشماري)<ref name="Infostat">{{cite web |title=Population by Ethnic Group, Statistical Regions, Districts and Municipalities as of 07/09/2021 |author=National Statistical Institute |year=2022 |language=en |url=https://infostat.nsi.bg/infostat/pages/reports/result.jsf?x_2=2025 |access-date=6 September 2023 |archive-date=12 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212081708/https://infostat.nsi.bg/infostat/pages/reports/result.jsf?x_2=2025 |url-status=live}}</ref><ref name="NSI2021">{{cite web |title=Ethno-Cultural Characteristics of the Bulgarian Population as at 7 September 2021 |author=National Statistical Institute |date=24 November 2022 |language=bg |url=https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf |access-date=25 November 2022 |archive-date=24 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195716/https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf |url-status=live}}</ref> | radius = 80 | thumb = left | label1 = [[بلغاري]] | color1 = #009900 | value1 = 84.57 | label2 = [[بلغاريا جا ترڪ|ترڪ]] | color2 = #E30A17 | value2 = 8.40 | label3 = [[بلغاريا جا روما ماڻهو|روما]] | color3 = DodgerBlue | value3 = 4.41 | label4 = ٻيا | color4 = DarkOrchid | value4 = 1.31 | label5 = اڻڄاڻايل | color5 = Gray | value5 = 1.31 }} حڪومت جي سرڪاري 2022ع واري اندازي موجب بلغاريا جي آبادي 6,447,710 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪا 2021ع جي آخري سرڪاري آدمشماريءَ ۾ ڄاڻايل 6,519,789 ماڻهن کان گهٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Population and demographic processes in 2022 |url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Population2022_en_3C3NKZD.pdf |access-date=18 May 2023 |archive-date=28 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230428095044/https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Population2022_en_3C3NKZD.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="NSI2021" /> آباديءَ جي اڪثريت، يعني 72.5 سيڪڙو، شهري علائقن ۾ رهي ٿي.{{sfn|NSI Census data|2011|page=3}} {{as of|2019}}، صوفيا 1,241,675 ماڻهن سان سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مرڪز هو، جنهن کان پوءِ [[پلووديف]] (346,893)، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] (336,505)، [[برگاس]] (202,434) ۽ [[روسي، بلغاريا|روسي]] (142,902) اچن ٿا.{{sfn|NSI Census data|2017}} [[بلغاري]] مکيه نسلي گروهه آهن ۽ آباديءَ جو 84.6 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[بلغاريا جا ترڪ|ترڪ]] ۽ [[بلغاريا جا روما ماڻهو|روما]] اقليتون ترتيبوار 8.4 ۽ 4.4 سيڪڙو آهن؛ لڳ ڀڳ 40 ننڍيون اقليتون 1.3 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ 1.3 سيڪڙو ماڻهو پاڻ کي ڪنهن به نسلي گروهه سان نه ٿا سڃاڻين.<ref name="Infostat" /><ref name="NSI2021" /> آدمشماريءَ جي انگن اکرن ۾ روما اقليت جو انگ عام طور گهٽ ظاهر ٿيندو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اها آباديءَ جو 11 سيڪڙو تائين هجي.<ref>{{cite news |title=Bulgarians unfazed by anti-Roma hate speech from deputy prime minister |url=https://www.dw.com/en/bulgarians-unfazed-by-anti-roma-hate-speech-from-deputy-prime-minister/a-41183829 |work=Deutsche Welle |date=31 October 2017 |access-date=2 November 2019 |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102122854/https://www.dw.com/en/bulgarians-unfazed-by-anti-roma-hate-speech-from-deputy-prime-minister/a-41183829 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/400.html#BU |title=Field listing: Ethnic Groups |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=15 December 2019 |archive-date=21 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121042840/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/400.html#BU |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آخر تائين آباديءَ جي ڪثافت 55–60 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسريءَ جي لڳ ڀڳ اڌ آهي.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/en.pop.dnst?year_high_desc=true |title=Population density (people per sq. km of land area) |publisher=The World Bank |date=2018 |access-date=12 September 2018 |archive-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912170027/https://data.worldbank.org/indicator/en.pop.dnst?year_high_desc=true |url-status=live}}</ref> بلغاريا آباديءَ جي بحران کي منهن ڏئي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=http://www.klassa.bg/News/Read/article/216069_World+Bank%3A+The+demographic+crisis+is+Bulgaria%E2%80%99s+most+serious+problem |title=World Bank: The demographic crisis is Bulgaria's most serious problem |newspaper=Klassa |date=15 November 2012 |access-date=8 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507005840/http://www.klassa.bg/News/Read/article/216069_World+Bank%3A+The+demographic+crisis+is+Bulgaria%E2%80%99s+most+serious+problem |archive-date=7 May 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="BNR crisis">{{cite web |url=http://bnr.bg/sites/en/Lifestyle/Life/Pages/1203DemographiccrisisDeepening.aspx |title=Demographic crisis in Bulgaria deepening |publisher=[[بلغاري قومي ريڊيو]] |date=12 March 2012 |access-date=8 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105015344/http://bnr.bg/sites/en/Lifestyle/Life/Pages/1203DemographiccrisisDeepening.aspx |archive-date=5 November 2013}}</ref> 1989ع کان ملڪ ۾ آباديءَ جي واڌ منفي رهي آهي، جڏهن سرد جنگ کان پوءِ ٿيندڙ معاشي زوال ڊگهي عرصي واري [[هجرت]] جي لهر کي جنم ڏنو.<ref name="DW Entry">{{cite news |title=Bulgaria Shrinks |url=https://www.dw.com/en/will-eu-entry-shrink-bulgarias-population-even-more/a-2287183 |access-date=1 December 2025 |work=[[ڊوئچي ويل]] |agency=[[ايجنسي فرانس پريس]] |date=26 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510101734/https://www.dw.com/en/will-eu-entry-shrink-bulgarias-population-even-more/a-2287183 |archive-date=10 May 2022 |url-status=live}}</ref> 2005ع تائين لڳ ڀڳ 937,000 کان 1,200,000 ماڻهو—جن مان گهڻا نوجوان بالغ هئا—ملڪ ڇڏي چڪا هئا.<ref name="DW Entry" /><ref>{{cite book |first1=Klaus |last1=Roth |last2=Lauth Bacas |first2=Jutta |title=Migration In, From, and to Southeastern Europe |publisher=The British Library |page=188 |year=2004 |isbn=978-3-643-10896-8 |url=https://books.google.com/books?id=pNSGDpXT4A0C&pg=PA188 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223027/https://books.google.com/books?id=pNSGDpXT4A0C&pg=PA188 |url-status=live}}</ref> ٻارن جي اڪثريت غيرشادي شده عورتن وٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |publisher=Eurostat |date=17 October 2013 |access-date=25 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014}}</ref> 2024ع ۾ بلغاريا ۾ سراسري [[ڪل زرخيزي شرح]] (TFR) في عورت 1.59 ٻار هئي،<ref>{{Cite web |title=UNdata {{!}} Total fertility rate (live births per woman) |url=https://data.un.org/Data.aspx?q=bulgaria&d=PopDiv&f=variableID:54;crID:100 |access-date=2024-05-29 |website=data.un.org |agency=World Population Prospects: The 2022 Revision {{!}} United Nations Population Division}}</ref> جيڪا 2018ع جي 1.56 کان ٿوري وڌيڪ هئي،<ref>{{cite web |url=https://www.nsi.bg/en/content/17554/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/population-and-demographic-processes-2018 |title=Population and Demographic Processes in 2018 |website=Nsi.bg |access-date=19 May 2020 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715141340/https://www.nsi.bg/en/content/17554/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/population-and-demographic-processes-2018 |url-status=dead }}</ref> ۽ 1997ع جي تاريخي گهٽ ترين شرح 1.1 کان گهڻي مٿي هئي، پر اڃا به 2.1 واري آباديءَ جي بدلجندڙ شرح کان گهٽ ۽ 1905ع جي في عورت 5.83 ٻارن واري تاريخي بلند سطح کان تمام گهٽ هئي.<ref>{{citation |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1850&country=BGR |title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries |author=Max Roser |date=2014 |work=[[اسان جي دنيا انگن اکرن ۾]], [[گيپ مائنڊر فائونڊيشن]] |access-date=6 May 2019 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510101721/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1850&country=BGR |url-status=live}}</ref> ان ڪري بلغاريا وٽ دنيا جي سڀ کان پوڙهين آبادين مان هڪ آهي، جنهن جي سراسري عمر 43 سال آهي.<ref>{{citation-attribution|1={{citation |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bulgaria/ |title=World Factbook EUROPE : BULGARIA |work=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |date=12 July 2018 |access-date=23 January 2021 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420183707/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bulgaria/ |url-status=dead}} }}</ref> ان کان سواءِ، سڀني گهرن مان هڪ ٽيون رڳو هڪ شخص تي مشتمل آهي ۽ 75.5 سيڪڙو خاندانن ۾ 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار ناهن.<ref name="BNR crisis" /> نتيجي طور ڄمڻ جون شرحون دنيا جي سڀ کان گهٽ شرحن مان آهن،<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=Bulgaria&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=228#bu |title=Country Comparison: Population growth rate |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=20 December 2011 |archive-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310000517/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=Bulgaria&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=228#bu |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Bulgaria&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=205#bu |title=Country Comparison: Birth rate |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=8 April 2013 |archive-date=15 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615142331/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Bulgaria&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=205#bu |url-status=dead}}</ref> جڏهن تہ [[موت جي شرح]] دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن مان آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html?countryName=Bulgaria&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=9#bu |title=Country Comparison: Death rate |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=8 April 2013 |archive-date=15 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615121335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html?countryName=Bulgaria&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=9#bu |url-status=dead}}</ref> بلغاريا [[صنفي برابري]] ۾ سٺو اسڪور رکي ٿو ۽ 2018ع جي [[عالمي صنفي فرق رپورٽ]] ۾ 18هين نمبر تي هو.<ref name="WEF">{{cite book |title=The Global Gender Gap Report |year=2018 |publisher=World Economic Forum |pages=10, 45, 46 |url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2018.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2018.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |isbn=978-2-940631-00-1 |access-date=26 February 2019}}</ref> جيتوڻيڪ [[عورتن جي ووٽ جو حق]] نسبتاً دير سان، 1937ع ۾، ڏنو ويو، پر اڄ عورتن کي برابر سياسي حق حاصل آهن، مزدور قوت ۾ سندن شرڪت بلند آهي ۽ قانوني طور [[ساڳئي ڪم لاءِ برابر پگهار|ساڳئي ڪم لاءِ برابر پگهار]] جي ضمانت موجود آهي.<ref name="WEF" /> 2021ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ ايجنسي ''ريبوٽ آن لائن'' بلغاريا کي عورتن لاءِ ڪم ڪرڻ جي لحاظ کان يورپ جو بهترين ملڪ قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=The best countries in Europe for women to work |url=https://uk.finance.yahoo.com/news/gender-equality-the-best-countries-in-europe-for-women-to-work-125949046.html |website=Yahoo! Finance |date=6 March 2021 |access-date=10 March 2021 |archive-date=7 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307033130/https://uk.finance.yahoo.com/news/gender-equality-the-best-countries-in-europe-for-women-to-work-125949046.html |url-status=live}}</ref> بلغاريا ۾ يورپي يونين اندر عورت [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي|آءِ سي ٽي]] محققن جو سڀ کان وڏو تناسب آهي،<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/EDN-20180425-1?inheritRedirect=true |title=Girls and women under-represented in ICT |publisher=Eurostat |date=25 April 2018 |access-date=15 July 2018 |archive-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707150154/https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/EDN-20180425-1?inheritRedirect=true |url-status=live}}</ref> ۽ ٽيڪنالاجي شعبي ۾ عورتن جو ٻيو سڀ کان وڏو تناسب، يعني مزدور قوت جو 44.6 سيڪڙو، پڻ هتي آهي. عورتن جي بلند شرڪت [[ڪميونزم کان پوءِ مرڪزي ۽ اوڀر يورپ ۾ صنفي ڪردار|سوشلسٽ دور جي ورثي]] مان هڪ آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.ft.com/content/e2fdfe6e-0513-11e8-9e12-af73e8db3c71 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/e2fdfe6e-0513-11e8-9e12-af73e8db3c71 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Bulgaria builds on legacy of female engineering elite |newspaper=The Financial Times |first=Kerin |last=Hope |date=9 March 2018 |access-date=15 July 2018}}</ref> === سڀ کان وڏا شهر === {{Largest cities of Bulgaria}} === صحت === {{Main|بلغاريا ۾ صحت}} موت جي بلند شرح پوڙهي ٿيندڙ آبادي، غربت جي خطري هيٺ ماڻهن جي وڏي انگ ۽ ڪمزور [[صحت جو نظام|صحت جي نظام]] جي گڏيل اثر جو نتيجو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.ft.com/content/51f1bd86-d6cc-11e7-ae3e-563c04c5339a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211/https://www.ft.com/content/51f1bd86-d6cc-11e7-ae3e-563c04c5339a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Bulgaria battles to stop its brain drain |newspaper=The Financial Times |first=Kerin |last=Hope |date=11 January 2018 |access-date=7 September 2018 |quote=پر سرڪاري صحت جي خدمتن جي معيار ۾ تيز زوال ۽ غربت جي بلند شرحن—يوروسٽيٽ موجب 42 سيڪڙو آبادي پوڙهائپ ۾ غربت جي خطري هيٺ آهي—بلغاريا کي لٿوينيا کان پوءِ يورپي يونين ۾ ٻيو سڀ کان گهٽ سراسري عمر ڏئي ٿي.}}</ref> 80 سيڪڙو کان وڌيڪ موت [[ڪينسر]] ۽ [[دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون|دل ۽ رت جي رڳن جي بيمارين]] سبب ٿين ٿا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنجون حصو روڪي سگهجي ٿو.<ref>Country Health Profile, p. 1</ref> جيتوڻيڪ [[بلغاريا ۾ صحت جون خدمتون]] نالي طور سڀني لاءِ دستياب آهن،<ref name="Health system">{{cite journal |last1=Georgieva |first1=Lidia |last2=Salchev |first2=Petko |title=Bulgaria Health system review |journal=Health Systems in Transition |date=2007 |volume=9 |issue=1 |pages=xvi, 12 |url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0006/80592/E90023.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0006/80592/E90023.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |issn=1817-6127}}</ref> پر [[پنهنجي کيسي مان صحت خرچ]] مجموعي صحت خرچن جو لڳ ڀڳ اڌ بڻجن ٿا، جنهن ڪري طبي سنڀال تائين رسائي نمايان طور محدود ٿئي ٿي.<ref>Country Health Profile, p. 7</ref> صحت جي خدمتن جي فراهميءَ ۾ ٻين مسئلن ۾ گهٽ پگهارن سبب ڊاڪٽرن جي لڏپلاڻ، عملي ۽ سامان جي کوٽ وارا علائقائي اسپتال، رسد جي کوٽ ۽ بيمه ٿيل ماڻهن لاءِ بنيادي خدمتن واري پيڪيج ۾ بار بار تبديليون شامل آهن.<ref>Country Health Profile, pp. 8, 11, 12.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=146868 |title=The Bulgaria 2012 Review: Health and Healthcare |publisher=[[Novinite]] |first=Maria |last=Guineva |date=7 January 2013 |access-date=21 February 2013 |archive-date=17 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117033058/http://www.novinite.com/view_news.php?id=146868 |url-status=live}}</ref> 2018ع جي بلومبرگ هيلٿ ڪيئر افيشينسي انڊيڪس ۾ بلغاريا 56 ملڪن مان آخري نمبر تي هو.<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-09-19/u-s-near-bottom-of-health-index-hong-kong-and-singapore-at-top |title=These Are the Economies With the Most (and Least) Efficient Health Care |publisher=Bloomberg |first=Lee J |last=Miller |newspaper=Bloomberg.com |date=19 September 2018 |access-date=21 September 2018 |archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424201747/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-09-19/u-s-near-bottom-of-health-index-hong-kong-and-singapore-at-top |url-status=live}}</ref> سراسري [[زندگيءَ جي اميد]] 74.8 سال آهي، جڏهن تہ يورپي يونين جي سراسري 80.99 سال ۽ عالمي سراسري 72.38 سال آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/355rank.html#BU |title=Country Comparison: Life Expectancy |website=[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=15 December 2019 |archive-date=1 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201031608/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/355rank.html#BU |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=EU-1W&name_desc=true&year_high_desc=false |title=Life expectancy at birth, total (years) |publisher=The World Bank |date=2019 |access-date=15 December 2019 |archive-date=15 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215221420/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN%3Flocations%3DEU-1W%26name_desc%3Dtrue%26year_high_desc%3Dfalse |url-status=live}}</ref> === ٻولي === {{Main|بلغاريا جون ٻوليون}} [[بلغاري ٻولي|بلغاري]] واحد ٻولي آهي، جنهن کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{harvnb|NSI Census data|2011|p=5}} 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻوليءَ بابت سوال اختياري هو ۽ سروي ڪيل ماڻهن مان 90.2 سيڪڙو ان جو جواب ڏنو.</ref> اها [[سلاوي ٻولين جو گروهه|سلاوي ٻولين جي گروهه]] سان تعلق رکي ٿي، پر ان ۾ ڪيتريون ئي اهڙيون گرامري خصوصيتون آهن، جيڪي ان کي ٻين سلاوي ٻولين کان ڌار ڪن ٿيون: انهن ۾ پيچيده فعلي صرفيات شامل آهي، جيڪا [[شاهديت]] ۾ فرق کي پڻ ظاهر ڪري ٿي، [[اسم جا حالت|اسمي حالتن]] ۽ [[مصدر]] جو نه هجڻ، ۽ پڇاڙيءَ ۾ لڳندڙ [[معرفه آرٽيڪل]] جو استعمال شامل آهن.<ref>"معرفه آرٽيڪل جو استعمال، جيڪو پڇاڙيءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، ۽ قديم صرفي حالتن جو لڳ ڀڳ مڪمل خاتمو، جن جي جاءِ تي حرف جر استعمال ٿين ٿا، بلغاري ٻوليءَ کي سلاوي خاندان جي ٻين سڀني ٻولين کان ڌار ڪن ٿا." ({{cite EB1911 |last=Bourchier |first=James |author-link=James David Bourchier |wstitle=Bulgaria/Language |title=Language and Literature of Bulgaria |volume=4 |pages=784–785 |short=x}}).</ref> === مذهب === {{Main|بلغاريا ۾ مذهب}} [[File:Alexander Nevsky Cathedral, Sofia (by Pudelek).JPG|thumb|right|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا]]]] بلغاريا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جتي آئين [[مذهب جي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو، پر [[اوڀر آرٿوڊوڪس عيسائيت]] کي ملڪ جو روايتي مذهب قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=The Bulgarian Constitution |url=http://www.parliament.bg/en/const |access-date=20 December 2011 |publisher=Parliament of Bulgaria |archive-date=10 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210221600/http://www.parliament.bg/en/const |url-status=dead}}</ref> لڳ ڀڳ ٻه ٽيون بلغاري پاڻ کي اوڀر آرٿوڊوڪس عيسائي سڃاڻين ٿا.<ref name="NSI2021" /> [[بلغاري آرٿوڊوڪس چرچ]] [[اوڀر آرٿوڊوڪس چرچ جي تنظيم#چار قديم پادري مرڪز|اوڀر آرٿوڊوڪس چرچ جي چار قديم پادري مرڪزن]]—[[قسطنطنيه جو عالمي پادري مرڪز|قسطنطنيه]]، [[اليگزينڊريا جو يوناني آرٿوڊوڪس پادري مرڪز|اليگزينڊريا]]، [[انطاڪيا جو يوناني آرٿوڊوڪس پادري مرڪز|انطاڪيا]] ۽ [[يروشلم جو يوناني آرٿوڊوڪس پادري مرڪز|يروشلم]]—کان سواءِ پهريون چرچ هو، ۽ 927ع ۾ [[خودمختيار چرچ|خودمختيار]] حيثيت حاصل ڪندڙ پهريون قومي چرچ پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Kiminas |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=QLWqXrW2X-8C&q=927&pg=PA15 |title=The Ecumenical Patriarchate |publisher=Wildside Press LLC. |year=2009 |isbn=978-1-4344-5876-6 |page=15 |access-date=20 December 2011 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223027/https://books.google.com/books?id=QLWqXrW2X-8C&q=927&pg=PA15 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Carvalho |first=Joaquim |url=https://books.google.com/books?id=jR98-Ata0CkC&pg=PA258 |title=Religion and power in Europe: conflict and convergence |publisher=Pisa University Press |year=2007 |isbn=978-88-8492-464-3 |page=258 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223058/https://books.google.com/books?id=jR98-Ata0CkC&pg=PA258 |url-status=live}}</ref> بلغاري پادري مرڪز وٽ 12 [[ڊائوسيس]] ۽ 2,000 کان وڌيڪ پادري آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=Bulgarian Orthodox Church |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bulgarian-Orthodox-Church |access-date=28 July 2018 |archive-date=8 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008111434/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84219/Bulgarian-Orthodox-Church |url-status=live}}</ref> [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]] ملڪ جي ٻئي نمبر وڏي مذهبي برادري آهن ۽ بلغاريا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو بڻجن ٿا. 2011ع ۾ بلغاريا جي 850 مسلمانن تي ڪيل هڪ سرويءَ ۾ 30 سيڪڙو پاڻ کي "گهڻو مذهبي" ۽ 50 سيڪڙو رڳو "مذهبي" قرار ڏنو. مطالعي موجب ڪجهه مذهبي روايتون، جهڙوڪ [[اسلامي جنازو]]، روايتي طور سماج ۾ جذب ٿي چڪيون آهن ۽ وڏي پيماني تي عمل هيٺ آهن، جڏهن تہ ٻين بنيادي عملن تي نسبتاً گهٽ عمل ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[نماز|مسلمانن جي نماز]] يا [[اسلام ۾ شراب|شراب پيئڻ]]، [[اسلامي خوراڪي قانون|سور جو گوشت کائڻ]] ۽ [[گڏ رهڻ]] کان پاسو ڪرڻ.<ref>{{cite news |date=9 December 2011 |title=Bulgaria's Muslims not deeply religious: study |newspaper=Hürriyet Daily News |url=http://www.hurriyetdailynews.com/bulgarias-muslims-not-deeply-religious-study-8817 |url-status=dead |access-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318145515/http://www.hurriyetdailynews.com/bulgarias-muslims-not-deeply-religious-study-8817 |archive-date=18 March 2022}}</ref> ٻين اهم مذهبن ۾ [[بلغاريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪيت]] ۽ [[بلغاريا ۾ يهودين جي تاريخ|يهوديت]] شامل آهن، جن جي بلغاريا ۾ تاريخ شروعاتي [[وچيون دور|وچئين دور]] تائين وڃي ٿي، ان سان گڏ [[آرمينيائي اپوسٽولڪ چرچ]] ۽ مختلف پروٽيسٽنٽ فرقا پڻ شامل آهن، جيڪي گڏجي بلغاريا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو بڻجن ٿا. بلغارين جو وڌندڙ انگ يا تہ [[لامذهبيت|لامذهبي]] آهي يا ڪنهن به مذهب سان لاڳاپيل ناهي؛ اهو تناسب گذريل 20 سالن ۾ تيزيءَ سان وڌيو آهي، 2001ع ۾ 3.9 سيڪڙو کان 2011ع ۾ 9.3 سيڪڙو ۽ 2021ع ۾ 15.9 سيڪڙو تائين.<ref name="NSI2021" /><ref>{{cite web |url=https://fpc.org.uk/wp-content/uploads/2020/07/Bulgaria-Table-2.png |title=Religious demography in the censuses of 1887, 1905, 1926, 1946, 1992, 2001 and 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618024142/https://fpc.org.uk/wp-content/uploads/2020/07/Bulgaria-Table-2.png |archive-date=18 June 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm |title=2001 Census: Population by districts and religious groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223092046/http://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm |archive-date=23 February 2017 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx |title=Преброяване 2011: Население по местоживеене, възраст и вероизповедание |trans-title=2011 Census: Population by place of residence, age and religion |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303153448/http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx |archive-date=3 March 2018 |url-status=live}}</ref> 2021ع جي سڀ کان تازي آدمشماري موجب آباديءَ جا مذهبي گروهه هن ريت هئا: [[بلغاريا ۾ عيسائيت|عيسائي]] (71.5 سيڪڙو)، [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]] (10.8 سيڪڙو) ۽ ٻيا مذهب (0.1 سيڪڙو). وڌيڪ 12.4 سيڪڙو ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا يا سوال جو جواب نه ڏنائون.<ref>{{Cite web |last=staff |first=The Sofia Globe |date=24 November 2022 |title=Census 2021: Close to 72% of Bulgarians say they are Christians |url=https://sofiaglobe.com/2022/11/24/census-2021-close-to-72-of-bulgarians-say-they-are-christians/ |access-date=27 November 2023 |website=The Sofia Globe |language=en-US |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215230746/https://sofiaglobe.com/2022/11/24/census-2021-close-to-72-of-bulgarians-say-they-are-christians/ |url-status=live}}</ref><ref name="Infostat2">{{cite web |title=Population by Religious Denomination, Statistical Regions and Districts as of 07/09/2021 |author=National Statistical Institute |year=2022 |language=en |url=https://infostat.nsi.bg/infostat/pages/reports/result.jsf?x_2=2001 |access-date=8 September 2023 |archive-date=21 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021045402/https://infostat.nsi.bg/infostat/pages/reports/result.jsf?x_2=2001 |url-status=live}}</ref><ref name="NSI2021" /> == ثقافت == {{Main|بلغاريا جي ثقافت}} [[File:Kukeri E8.jpg|thumb|alt=بلغاريائي ڪوڪر|[[ليسچووو]] ۾ ''[[ڪوڪري|ڪوڪر]]'']] هاڻوڪي بلغاريائي ثقافت، ان رسمي ثقافت، جنهن عثماني حڪمراني جي پڇاڙيءَ ڌاري قومي شعور جي تشڪيل ۾ مدد ڪئي، ۽ هزارين سال پراڻين لوڪ روايتن جو ميلاپ آهي.<ref name="Cultural life" /> بلغاريائي لوڪ روايتن جو هڪ اهم عنصر باهه آهي، جيڪا بڇڙن روحن ۽ بيمارين کي ڀڄائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. انهن مان ڪيترن کي ڏائڻين جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته [[سلاوي اژدها|زمي]] ۽ [[ساموديووا (لوڪ ڪٿا)|ساموديووا]] ([[سلاوي مذهب ۾ مافوق الفطرت مخلوقون|ويلا]]) جهڙيون ٻيون مخلوقون يا ته ڀلائي ڪندڙ محافظ يا ٻٽي نوعيت رکندڙ چالاڪ ڪردار سمجهيون وينديون آهن.{{Sfn|MacDermott|1998|pages=64–70}} بڇڙن روحن خلاف ڪجهه رسمون اڄ تائين زنده آهن ۽ اڃا به ادا ڪيون وڃن ٿيون، جن مان خاص طور [[ڪوڪري]] ۽ [[سورواڪاني|سورواڪاري]] مشهور آهن.<ref>{{cite book |last=Creed |first=Gerald W. |title=Masquerade and Postsocialism: Ritual and Cultural Dispossession in Bulgaria |publisher=Indiana University Press |page=2 |year=2011 |isbn=978-0-253-22261-9 |url=https://books.google.com/books?id=ilhCTCHKCAQC&pg=PA2 |access-date=3 March 2024 |archive-date=15 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223028/https://books.google.com/books?id=ilhCTCHKCAQC&pg=PA2 |url-status=live}}</ref> [[مارتينيتسا]] پڻ وڏي پيماني تي ملهايو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bnt.bg/en/a/179851-the-bulgarian-tradition-of-martenitsa |title=The Bulgarian Tradition of Martenitsa |publisher=Bulgarian National Television |date=1 March 2018 |access-date=28 July 2018}}</ref> [[نيستينارستوو]]، ٿريسيائي اصل جي هڪ رسمي باهه تي ناچ جي روايت، [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جون فهرستون|يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل آهي.{{Sfn|MacDermott|1998|page=226}}<ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/nestinarstvo-messages-from-the-past-the-panagyr-of-saints-constantine-and-helena-in-the-village-of-bulgari-00191 |title=Nestinarstvo, messages from the past: the Panagyr of Saints Constantine and Helena in the village of Bulgari |publisher=UNESCO |access-date=28 July 2018}}</ref> [[بلغاريا ۾ عالمي ورثي وارن ماڳن جي فهرست|نو تاريخي ۽ قدرتي ماڳ]] [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: [[پيرن نيشنل پارڪ]]، [[سريبرنا نيچر رزرو|سريبرنا قدرتي محفوظ علائقو]]، [[مادارا رائيڊر]]، [[ٿريسيائي مقبرو سويشتاري|سويشتاري]] ۽ [[ٿريسيائي مقبرو ڪازانلڪ|ڪازانلڪ]] جا ٿريسيائي مقبرا، [[ريلا خانقاهه]]، [[بويانا چرچ]]، [[ايوانووو جا پهاڙن ۾ تراشيل گرجا گهر]] ۽ قديم شهر [[نيسبار]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/bg |title=Bulgaria – Profile |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 December 2011}}</ref> ريلا خانقاهه بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا|سينٽ جان آف ريلا]] قائم ڪئي، جنهن جي زندگي وچئين دور کان وٺي ڪيترين ئي ادبي لکڻين جو موضوع رهي آهي.<ref name="EBLiterature">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/art/Bulgarian-literature |title=Bulgarian Literature |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=Liliana |last=Brisby |access-date=20 July 2018}}</ref> [[File:DidacticGospelAlphabetPrayerConstantinePreslavski.jpg|alt=وچئين دور جي هڪ قلمي نسخي جو صفحو|thumb|[[پريسلاف جو قسطنطين]] جي ''الفابيٽ دعا'' وارو هڪ صفحو]] 10هين صديءَ ۾ [[پريسلاف ادبي اسڪول|پريسلاف]] ۽ [[اوهريڊ ادبي اسڪول|اوهريڊ]] ادبي اسڪولن جو قيام وچئين دور جي بلغاريائي ادب جي سونهري دور سان لاڳاپيل آهي.<ref name="EBLiterature" /> انهن اسڪولن پاران عيسائي [[مذهبي متن|مذهبي صحيفن]] تي ڏنل زور بلغاريائي سلطنت کي سلاوي ثقافت جو مرڪز بڻايو، جنهن سلاون کي عيسائيت جي اثر هيٺ آندو ۽ کين [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|هڪ لکت واري ٻولي]] مهيا ڪئي.<ref>{{cite book |last=Giatzidis |first=Emil |title=An Introduction to post-Communist Bulgaria: Political, Economic and Social Transformation |publisher=Manchester University Press |page=11 |year=2002 |isbn=978-0-7190-6094-6 |url={{Google books|MUVgsK_GfxYC |page=11 |plainurl=yes}} |quote=اهڙيءَ طرح، عيسائي آرٿوڊوڪس علم تي پنهنجي شروعاتي زور سان بلغاريا سلاوي ثقافت جو پهريون وڏو مرڪز بڻيو}}</ref><ref>{{cite book |last=Riha |first=Thomas |title=Readings in Russian Civilization |publisher=University of Chicago Press |page=214 |year=2009 |isbn=978-0-2267-1843-9 |url={{Google books|_Bkddxc600IC |page=214 |plainurl=yes}} |quote=۽ خاص طور بلغاريا مان ئي ادبي يادگارن جو هڪ وڏو ذخيرو ڪيف ۽ ٻين مرڪزن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.}}</ref><ref>{{cite book |last=McNeill |first=William Hardy |title=The Rise of the West |publisher=University of Chicago Press |page=49 |year=1963 |url={{Google books|_RsPrzrsAvoC |page=49 |plainurl=yes}} |quote=انهيءَ ڪري، جڏهن بلغاريا عيسائيت اختيار ڪئي (865ع کان پوءِ)، جنهن سان سلاوي ٻولي ڳالهائيندڙ وڏي آبادي عيسائي دنيا ۾ شامل ٿي، تڏهن سندن استعمال لاءِ بلغاريائي ٻوليءَ تي سڌيءَ طرح ٻڌل هڪ نئين ادبي ٻولي، قديم چرچ سلاوي، وجود ۾ آئي.}}</ref> ان جو الفابيٽ، [[سيريلڪ رسم الخط]]، پريسلاف ادبي اسڪول ۾ تيار ٿيو.<ref>{{cite book |last=Curta |first=Florin |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |publisher=Cambridge University Press |page=221 |year=2006 |isbn=978-0-521-81539-0 |url={{Google books|YIAYMNOOe0YC |page=221 |plainurl=yes}}}}</ref> ٻئي طرف، [[ترنووو ادبي اسڪول]] ادب جي چانديءَ واري دور سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ [[آسين خاندان|آسين]] ۽ [[شيشمان خاندان|شيشمان]] گهراڻن جي دور ۾ تاريخي يا صوفياتي موضوعن تي اعليٰ معيار جا قلمي نسخا تيار ٿيا.<ref name="EBLiterature" /> عثماني فاتحن ڪيترن ئي ادبي ۽ فني شاهڪارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، ۽ فني سرگرميون 19هين صديءَ جي [[بلغاريائي قومي بيداري|قومي بيداري]] تائين ٻيهر نمايان نه ٿيون.<ref name="Cultural life">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-arts |title=Bulgaria – The arts |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=28 July 2018 |quote=بلغاريائي فني روايتن جي شروعاتي رفتار 14هين صديءَ ۾ عثماني قبضي سبب رڪجي وئي ۽ ڪيترائي شروعاتي شاهڪار تباهه ٿي ويا. ... پوءِ ولاديمير ديميتروف جهڙن فنڪارن لاءِ بنياد پيو، جيڪو پنهنجي ملڪ جي ڳوٺاڻن منظرن جي تصويرڪشي ۾ انتهائي باصلاحيت مصور هو ... 21هين صديءَ جي شروعات ۾ سڀ کان مشهور همعصر بلغاريائي فنڪار ڪرسٽو هو، جيڪو مشهور اڏاوتن کي ويڙهڻ لاءِ مشهور ماحولياتي مجسمه ساز هو}}</ref> [[ايوان وازوف]] (1850–1921) جي وسيع ادبي ڪم تقريباً هر صنف کي شامل ڪيو ۽ بلغاريائي سماج جي هر پهلوءَ کي ڇهيو؛ سندس ڪم آزاديءَ کان اڳ واري ادب ۽ نئين قائم ٿيل رياست جي ادب جي وچ ۾ پُل بڻيو.<ref name="EBLiterature" /> پوءِ جي اهم تخليقن ۾ [[اليڪو ڪونسٽانتينوف]] جو ''[[بائي گانيو]]''، [[فريڊرڪ نٽشي|نٽشي]] کان متاثر [[پينچو سلاويڪوف]] جي شاعري، [[علامت نگاري (فن)|علامت نگار]] شاعرن [[پيو ياوروف]] ۽ [[ديمچو ديبيليانوف]] جي شاعري، [[مارڪسزم|مارڪسزم]] کان متاثر [[گيو ميليف]] ۽ [[نيڪولا واپتساروف]] جون لکڻيون، ۽ [[سوشلسٽ حقيقت نگاري]] سان لاڳاپيل [[ديميتار ديموف]] ۽ [[ديميتار تاليف]] جا ناول شامل آهن.<ref name="EBLiterature" /> [[تزويتان تودوروف]] هڪ اهم همعصر ليکڪ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=94265 |title=French-Bulgarian Theorist Tzvetan Todorov Wins Top Spanish Award |publisher=[[نووينيتي]] |date=18 June 2008 |access-date=20 December 2011}}</ref> جڏهن ته بلغاريا ۾ ڄاول [[الياس ڪانيٽي]] کي 1981ع ۾ [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lorenz |first1=Dagmar C.G. |title=Elias Canetti |encyclopedia=The Literary Encyclopedia |date=17 April 2004 |volume=1.4.1 |url=http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=725 |issn=1747-678X}}</ref> مذهبي بصري فنن جي ورثي ۾ [[فريسڪو]]، [[ڀت نگاري]] ۽ [[آئڪن]] شامل آهن، جن مان گهڻا وچئين دور جي [[ترنووو فني اسڪول جي مصوري|ترنووو فني اسڪول]] ۾ تيار ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Grabar |first=André |title=La Peinture Religieuse en Bulgarie |trans-title=بلغاريا ۾ مذهبي بصري فن |publisher=P. Geuthner |page=95 |year=1928}} {{ASIN|B005ZI4OV8}}</ref> ادب وانگر، بلغاريائي بصري فن به قومي بيداريءَ تائين ٻيهر اڀري نه سگهيو. [[زهاري زوگراف]] آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بصري فنن جو اڳواڻ هو.<ref name="Cultural life" /> آزاديءَ کان پوءِ [[ايوان مرڪويچڪا]]، [[انتون ميتوف]]، [[ولاديمير ديميتروف]]، [[تسانڪو لاورينوف]] ۽ [[زلاتيو بويادژيف]] نوان اسلوب ۽ موضوع متعارف ڪرايا، جن ۾ بلغاريائي ڳوٺن، پراڻن شهرن ۽ تاريخي موضوعن جا منظر شامل هئا. [[ڪرسٽو]] 21هين صديءَ جو سڀ کان مشهور بلغاريائي فنڪار هو، جيڪو پنهنجي کليل فضا واري فني تنصيبات لاءِ مشهور ٿيو.<ref name="Cultural life" /> لوڪ موسيقي بلغاريا جي سڀ کان وسيع روايتي فنن مان هڪ آهي ۽ صدين دوران ڏور اوڀر، مشرقي، وچئين دور جي مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ معياري مغربي يورپي سرن ۽ موسيقيائي طريقن جي ميلاپ طور آهستي آهستي ترقي ڪئي آهي.<ref>{{cite book |last=Kremenliev |first=Boris A. |title=Bulgarian-Macedonian Folk Music |publisher=University of California Press |page=52 |year=1952 |url={{Google books|wOOfVFJWMLIC-zcC |page=52 |plainurl=yes}} |quote=بلغاريا جا موسيقيائي سر گهڻا آهن، ۽ اهو ڏيکاري سگهجي ٿو ته اهي مشرقي ۽ مغربي اثرن جو ميلاپ آهن. ... پهريون، مشرقي سر؛ ٻيو، چرچ جا طريقا: اوسموگلاسي ... ٽيون، مغربي يورپ جا روايتي سر. ... ايشيا کان بلقان تائين پهتل سرن مان پينٽاٽونڪ بلغاريا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙن مان هڪ آهي. اهو چين يا جاپان مان آيو يا نه، جيئن دوبري خريستوف تجويز ڪري ٿو}}{{dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بلغاريائي لوڪ موسيقي جو پنهنجو منفرد آواز آهي ۽ ان ۾ [[گادولڪا]]، [[گائدا]]، [[ڪاول]] ۽ [[داول|توپان]] جهڙا ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿين ٿا. ان جي هڪ نمايان خصوصيت ''وڌايل تال وارو وقت'' آهي، جنهن جو باقي يورپي موسيقيءَ ۾ ڪو سڌو برابر نه آهي.<ref name="CENTCOM" /> [[بلغاريائي اسٽيٽ ٽيليويزن عورتن جو آوازي ڪوئر|اسٽيٽ ٽيليويزن عورتن جي آوازي ڪوئر]] کي بلغاريائي لوڪ موسيقيءَ جي پيشڪش تي 1990ع ۾ [[گريمي ايوارڊ]] مليو.<ref>{{cite web |url=https://www.grammy.com/awards/32nd-annual-grammy-awards |title=32nd Grammy Awards Winners |date=28 November 2017 |publisher=Grammy Awards |access-date=28 July 2018}}</ref> تحرير ڪيل موسيقيائي جوڙجڪ جا آثار [[يوان ڪوڪوزيل]] ({{Circa|1280}}–1360) جي ڪمن تائين ملن ٿا،<ref>{{cite book |last=Lang |first=David Marshall |title=The Bulgarians: From Pagan Times to the Ottoman Conquest |publisher=Westview Press |page=[https://archive.org/details/bulgariansfrompa00lang/page/145 145] |year=1976 |isbn=978-0-89158-530-5 |quote=جان ڪوڪوزيل، بازنطيني موسيقيءَ جو ناميارو بلغاريائي ڄاول سڌارڪ هو. |url=https://archive.org/details/bulgariansfrompa00lang/page/145}}</ref> پر جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي شروعات [[ايمانوئيل مانولوف]] سان ٿي، جنهن 1890ع ۾ پهريون بلغاريائي [[اوپيرا]] ترتيب ڏنو.<ref name="Cultural life" /> [[پانچو ولاديگيروف]] ۽ [[پيتڪو ستاينوف]] [[سمفني]]، بيلٽ ۽ اوپيرا کي وڌيڪ شاهوڪار بڻايو، جڏهن ته ڳائڻن [[گينا ديميترووا]]، [[بورس خريستوف]]، [[ليوبا ويليچ]] ۽ [[نيڪولائي گياوروف]] انهن صنفن کي عالمي سطح تائين پهچايو.{{efn|ڪيترن ئي ذريعن جي حوالي سان<ref name="Cultural life" /><ref>{{cite web |title=The 2011/2012 season of the National Opera and Ballet House |url=http://bnr.bg/sites/en/Music/Pages/2510The20112012seasonoftOperaand.aspx |publisher=[[بلغاريائي نيشنل ريڊيو]] |first=Elena |last=Tzvetkova |date=25 October 2011 |access-date=20 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623132141/http://bnr.bg/sites/en/Music/Pages/2510The20112012seasonoftOperaand.aspx |archive-date=23 June 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1491905/Ghena-Dimitrova.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1491905/Ghena-Dimitrova.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Obituary: Ghena Dimitrova |newspaper=The Telegraph |date=13 June 2005 |access-date=20 December 2011}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-boris-christoff-1494547.html |title=Obituary: Boris Christoff |newspaper=[[دي انڊيپينڊنٽ]] |date=29 June 1993 |access-date=20 December 2011 |first=Elizabeth |last=Forbes}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-ljuba-welitsch-5601321.html |title=Obituary: Ljuba Welitsch |newspaper=[[دي انڊيپينڊنٽ]] |date=9 September 1996 |access-date=4 October 2018 |first=Elizabeth |last=Forbes}}</ref><ref>{{cite news |title=Boris Christoff, Bass, Dies at 79; Esteemed for His Boris Godunov |url=https://www.nytimes.com/1993/06/29/obituaries/boris-christoff-bass-dies-at-79-esteemed-for-his-boris-godunov.html |date=29 June 1993 |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=20 December 2011 |first=Allan |last=Kozinn}}</ref><ref>{{cite news |first=Anne |last=Midgette |title=Nicolai Ghiaurov, Operatic Bass, Dies at 74 |url=https://www.nytimes.com/2004/06/03/arts/nicolai-ghiaurov-operatic-bass-dies-at-74.html |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=3 June 2004 |access-date=13 December 2013}}</ref>}} بلغاريائي فنڪارن ٻين صنفن ۾ پڻ شهرت حاصل ڪئي آهي، جن ۾ [[اليڪٽروپاپ]] ([[ميرا ارويو]])، [[جاز]] ([[ميلچو ليويف]]) ۽ جاز ۽ لوڪ موسيقيءَ جو ميلاپ ([[ايوو پاپازوف]]) شامل آهن.<ref name="Cultural life" /> [[بلغاريائي نيشنل ريڊيو]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ روزاني اخبارون ''[[ترود (بلغاريائي اخبار)|ترود]]''، {{lang|bg-latn|[[دنيونڪ (بلغاريا)|دنيونڪ]]}} ۽ ''[[24 چاسا]]'' ملڪ جي وڏن قومي [[بلغاريا جي ميڊيا|ميڊيا]] ادارن مان آهن.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17205118 |title=Bulgaria profile – Media |work=BBC News |date=13 July 2015 |access-date=2 May 2014}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بلغاريائي ميڊيا جي رپورٽنگ کي عام طور غيرجانبدار قرار ڏنو ويندو هو ۽ ڇپائيءَ واري ميڊيا تي قانوني پابنديون نه هيون.{{Sfn|Library of Congress|2006|pages=18, 23}} ان کان پوءِ [[صحافت جي آزادي]] جي صورتحال خراب ٿي ۽ بلغاريا عالمي پريس فريڊم انڊيڪس ۾ 111هين نمبر تائين هيٺ لهي ويو، جيڪو يورپي يونين جي سمورن ميمبرن ۽ رڪنيت جي اميدوار رياستن کان هيٺ هو. حڪومت تي الزام لڳايو ويو ته ان يورپي يونين جا فنڊ همدرد ميڊيا ادارن ڏانهن منتقل ڪيا ۽ ٻين کي حساس معاملن تي تنقيد گهٽائڻ لاءِ مالي فائدا ڏنا، جڏهن ته انفرادي صحافين خلاف حملن ۾ به اضافو ٿيو.<ref name="RSF">{{cite web |url=https://rsf.org/en/bulgaria |title=Bulgaria |publisher=[[رپورٽرز وِد آئوٽ بارڊرز]] |access-date=20 May 2018}}</ref><ref name="guardian1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/media/greenslade/2014/sep/23/press-freedom-bulgaria |title=Why Bulgaria is the EU's lowest ranked country on press freedom index |newspaper=The Guardian |first=Roy |last=Greenslade |date=23 September 2014 |access-date=20 May 2018}}</ref> سياستدانن، طاقتور ڪاروباري حلقن ۽ ميڊيا جي وچ ۾ ڳٺ جوڙ کي پڻ وسيع قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="RSF" /> [[بلغاريائي کاڌا]] ٻين بلقان ملڪن جي کاڌن سان مشابهت رکن ٿا ۽ انهن تي ترڪي ۽ يوناني کاڌن جا مضبوط اثر موجود آهن.<ref name="Cuisine">{{cite book |last=Albala |first=Ken |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |pages=61, 62 |year=2011 |isbn=978-0-313-37626-9 |url={{Google books|zG1H75z0EYYC |page=61 |plainurl=yes}}}}</ref> [[ڏهي]]، [[لوڪانڪا]]، [[بانيتسا]]، [[شوپسڪا سلاد]]، [[ليوتينيتسا]] ۽ [[ڪوزوناڪ]] مشهور مقامي کاڌن مان آهن. مختلف قسمن جي سلادن لاءِ ثقافتي پسند سبب گوشت جو استعمال يورپي سراسري کان گهٽ آهي.<ref name="Cuisine" /> بلغاريا 1989ع تائين دنيا جو ٻيو نمبر وڏو شراب برآمد ڪندڙ ملڪ هو، پر پوءِ اهو مقام وڃائي ويٺو.<ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=136420 |title=Bulgaria Bounces Back |publisher=[[نووينيتي]] |first=Tom |last=Bruce-Gardyne |date=7 February 2012 |access-date=7 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.novinite.com/articles/176970/Bulgaria+Ranks+22nd+in+World+Wine+Production |title=Bulgaria Ranks 22nd in World Wine Production |publisher=[[نووينيتي]] |date=21 October 2016}}</ref> 2016ع جي فصل مان 128 ملين ليٽر شراب تيار ٿيو، جنهن مان 62 ملين ليٽر خاص طور رومانيا، پولينڊ ۽ روس ڏانهن برآمد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://seenews.com/news/bulgaria-plans-to-export-62-mln-litres-of-wine-from-2016-grape-harvest-558027 |title=Bulgaria wine production 2016 |publisher=SEE News |first=Ivaylo |last=Mihaylov |date=14 February 2017}}</ref> [[ماورود]]، روبن، [[شيروڪا ميلنيشڪا]]، [[ديميات]] ۽ [[چروين مسڪيٽ]] [[بلغاريائي شراب]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مخصوص انگور آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.chicagonow.com/chicago-eats/2017/05/wines-of-bulgaria-are-they-the-next-must-have-wine/ |title=Wines of Bulgaria |publisher=[[شڪاگو نائو]] |access-date=30 July 2018 |archive-date=12 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512190500/http://www.chicagonow.com/chicago-eats/2017/05/wines-of-bulgaria-are-they-the-next-must-have-wine/ |url-status=dead}}</ref> [[راڪيا]] هڪ روايتي ميوي مان ٺهيل [[برانڊي]] آهي، جيڪا بلغاريا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 14هين صديءَ کان استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=http://novinite.com/view_news.php?id=132826 |title=Archeological Find Proves Rakia Is Bulgarian Invention |publisher=[[نووينيتي]] |date=10 October 2011 |access-date=20 December 2011}}</ref> === رانديون === {{Main|بلغاريا ۾ رانديون}} [[File:Grigor Dimitrov at 2025 Miami Open 01 (cropped).jpg|thumb|alt=2025ع ۾ گريگور ديميتروف|[[2025 ميامي اوپن]] ۾ [[گريگور ديميتروف]]]] بلغاريا 1896ع ۾ [[1896 سمر اولمپڪس|پهرين جديد اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت ڪئي، جتي ان جي نمائندگي [[سوئٽزرلينڊ|سوئس]] [[1896 سمر اولمپڪس ۾ جمناسٽڪ|جمناسٽ]] [[چارلس شامپو]] ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.bgolympic.org/fce/index.shtml?s=001&p=0039&n=000001 |title=Athens 1896 |publisher=Bulgarian Olympic Committee |access-date=4 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928142341/http://www.bgolympic.org/fce/index.shtml?s=001&p=0039&n=000001 |archive-date=28 September 2011}}</ref> ان کان پوءِ بلغاريائي رانديگرن 55 سونا، 90 چاندي ۽ 85 ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا آهن،<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.org/bulgaria |title=Bulgaria |publisher=International Olympic Committee |access-date=5 October 2018}}</ref> جنهن سان بلغاريا [[سمورن وقتن جي اولمپڪ راندين جي تمغن جي جدول|سمورن وقتن جي اولمپڪ تمغن جي جدول]] ۾ 25هين نمبر تي آهي. [[اولمپڪ وزن کڻڻ|وزن کڻڻ]] ۽ [[ڪشتي]] بلغاريا جون نمايان رانديون آهن. 2025ع تائين بلغاريا [[يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] جي سمورن وقتن جي تمغن واري جدول ۾ ٻئي، [[ورلڊ وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] ۾ ٽئين، [[سمر اولمپڪس ۾ وزن کڻڻ|سمر اولمپڪس جي وزن کڻڻ]] واري تمغن جي جدول ۾ چوٿين، [[يورپي ڪشتي چيمپيئن شپ]] ۾ ٽئين، [[ورلڊ ڪشتي چيمپيئن شپ]] ۾ ڇهين ۽ [[سمر اولمپڪس ۾ ڪشتي|سمر اولمپڪس جي ڪشتي]] واري سمورن وقتن جي تمغن جي جدول ۾ نائين نمبر تي آهي. ڪوچ [[ايوان ابادژيف]] نوان تربيتي طريقا تيار ڪيا، جن جي مدد سان بلغاريا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ وزن کڻڻ جي راند تي حاوي رهيو.<ref name="Sport">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-arts#ref42718 |title=Bulgaria – Sport and recreation |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |first=John D. |last=Bell |access-date=22 July 2018 |quote=بين الاقوامي راندين جي مقابلن ۾ بلغاريائي رانديگرن ٽينس، ڪشتي، باڪسنگ ۽ جمناسٽڪ ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن، پر ملڪ جي سڀ کان وڏي شهرت شايد وزن کڻڻ ۾ آهي. ... بلغاريا جي سڀ کان مقبول راند فٽ بال جا مداح 1994ع جي ورلڊ ڪپ ۾ قومي ٽيم جي ڪاميابيءَ سان تمام گهڻو اتساهيا، جڏهن فارورڊ خريستو ستوئچڪوف جي اڳواڻيءَ ۾ ٽيم سيمي فائنل تائين پهتي. بلغاريا جي پريميئر ليگ ۾ 16 ٽيمون آهن، جن مان چار صوفيا ۾ کيڏن ٿيون: سي ايس ڪي اي، ليوسڪي، سلاويا ۽ لوڪوموتيو.}}</ref> بلغاريائي رانديگرن [[باڪسنگ]]، [[جمناسٽڪ]]، [[والي بال]] ۽ [[ٽينس]] ۾ پڻ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن.<ref name="Sport" /> [[ستيفڪا ڪوستادينوا]] جو [[عورتن جي هاءِ جمپ عالمي رڪارڊ جي ترقي|عورتن جي هاءِ جمپ]] جو عالمي رڪارڊ، جيڪو هن [[1987 ورلڊ ائٿليٽڪس چيمپيئن شپ|1987ع جي ورلڊ چيمپيئن شپ]] ۾ قائم ڪيو هو، 2024ع تائين قائم رهيو، جنهن ڪري اهو تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ عالمي رڪارڊن مان هڪ بڻيو.<ref>{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-high-jump-(female) |title=Highest high jump (female) |date=30 August 1987 |publisher=The Guinness World Records |access-date=22 July 2018}}</ref> [[گريگور ديميتروف]] [[اي ٽي پي درجابندي#موجوده درجابندي|اي ٽي پي درجابندي]] جي مٿين ٽن رانديگرن ۾ شامل ٿيندڙ پهريون بلغاريائي ٽينس رانديگر هو.<ref>{{cite web |url=https://www.atpworldtour.com/en/news/dimitrov-breaks-into-top-10-of-emirates-atp-rankings |title=Dimitrov Breaks Into Top 10 of Emirates ATP Rankings |publisher=[[اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] |first=James |last=Buddell |date=7 July 2014 |access-date=9 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930234852/https://www.atpworldtour.com/en/news/dimitrov-breaks-into-top-10-of-emirates-atp-rankings |archive-date=30 September 2015 |url-status=live }}</ref> [[فٽ بال]] ملڪ جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[بلغاريا جي قومي فٽ بال ٽيم]] جي بهترين ڪارڪردگي [[1994 فيفا ورلڊ ڪپ]] ۾ چوٿون نمبر حاصل ڪرڻ هئي، جڏهن ٽيم جي اڳواڻي ٽورنامينٽ جي سڀ کان وڌيڪ گول ڪندڙ رانديگر [[خريستو ستوئچڪوف]] ڪئي.<ref name="Sport" /> ستوئچڪوف بلغاريا جو سمورن وقتن جو سڀ کان ڪامياب فٽ بال رانديگر آهي؛ کيس [[يورپي گولڊن شو|گولڊن بوٽ]] ۽ [[بالون ڊي اور]] سان نوازيو ويو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايف سي بارسلونا]] لاءِ کيڏندي کيس دنيا جي بهترين رانديگرن مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/hristo-stoichkov |title=Hristo Stoichkov |publisher=FC Barcelona |access-date=22 July 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.epfl-europeanleagues.com/fao/hristo_stoichkov.htm |title=Hristo Stoichkov – Bulgarian League Ambassador |publisher=Professional Football Against Hunger |access-date=4 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106213859/http://www.epfl-europeanleagues.com/fao/hristo_stoichkov.htm |archive-date=6 November 2011}}</ref> [[پي ايف سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي صوفيا]] ۽ [[پي ايف سي ليوسڪي صوفيا|ليوسڪي صوفيا]]<ref name="Sport" /> ملڪي سطح تي سڀ کان ڪامياب ڪلب ۽ [[بلغاريائي فٽ بال جي ابدي ڊربي|ڊگهي عرصي جا روايتي حريف]] آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.novinite.com/articles/78723/Levski%2C+CSKA+Score+Emphatic+Wins+Before+"Eternal+Derby" |title=Levski, CSKA Score Emphatic Wins Before "Eternal Derby" |publisher=[[نووينيتي]] |date=1 April 2007 |access-date=22 July 2018}}</ref> [[پي ايف سي لودوگوريتس رازگراد|لودوگوريتس]] رڳو نون سالن اندر مقامي چوٿين ڊويزن مان ترقي ڪري [[2014–15 يوفا چيمپيئنز ليگ]] جي گروپ مرحلي تائين پهچڻ سبب نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.espn.com/soccer/blog/name/93/post/2037103/headline |title=Plucky Ludogorets' rise to the Champions League group stage |publisher=[[اي ايس پي اين]] |first=Nick |last=Ames |date=16 September 2014 |access-date=22 July 2018}}</ref> 2018ع ۾ 39هين نمبر تي رهندڙ لودوگوريتس [[يوفا]] جي درجابنديءَ ۾ بلغاريا جو سڀ کان مٿانهون درجو رکندڙ ڪلب هو.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/club |title=Club Coefficients |publisher=UEFA |access-date=22 July 2018}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|بلغاريا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين }} * [[بلغاريا جو خاڪو]] {{Clear}} == ببليوگرافي == {{refbegin|30em}} * {{cite web |ref={{harvid|NSI Census data|2017}} |url=http://www.nsi.bg/bg/content/2975/население-по-области-общини-местоживеене-и-пол |script-title=bg:Население по области, общини, местоживеене и пол |trans-title=31 ڊسمبر 2017ع تي صوبن، ميونسپالٽين، رهائش جي هنڌ ۽ جنس موجب آبادي |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |access-date=22 July 2018 |language=bg |date=2017}} * {{cite web |ref={{harvid|NSI Census data|2011}} |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2011final.pdf |script-title=bg:Преброяване 2011 (окончателни данни) |trans-title=2011ع جي آدمشماري جا حتمي نتيجا |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |access-date=22 July 2018 |language=bg |date=2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222232458/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2011final.pdf |archive-date=22 December 2018 |url-status=dead}} * {{cite web |ref={{harvid|NSI Brochure|2018}} |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/Brochure_Bulgaria2018.pdf |title=Bulgaria 2018 |publisher=National Statistical Institute of Bulgaria |access-date=23 July 2018 |language=bg, en |date=2018}} * {{Cite report |title=Country Profile: Bulgaria |date=20 October 2006 |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/copr/Bulgaria.pdf |last=Curtis |first=Glenn |access-date=3 January 2024 |url-status=live |publisher=[[وفاقي تحقيقي ڊويزن]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103213947/https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/copr/Bulgaria.pdf |archive-date=3 January 2024 |via=[[لائبريري آف ڪانگريس]] |ref={{Sfnref|Library of Congress|2006}}}} * {{cite web |url=https://ec.europa.eu/health/sites/health/files/state/docs/chp_bulgaria_english.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ec.europa.eu/health/sites/health/files/state/docs/chp_bulgaria_english.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=State of Health in the EU. Country Health Profile: Bulgaria 2017 |publisher=European Commission |access-date=20 May 2018}} * {{cite book |ref={{harvid|Angelov et al|1981}} |title=История на България. Том II. Първа българска държава |trans-title=بلغاريا جي تاريخ. جلد ٻيو. پهرين بلغاريائي رياست |last1=Ангелов (Angelov) |first1=Димитър (Dimitar) |first2=Иван (Ivan) |last2=Божилов (Bozhilov) |first3=Станчо (Stancho) |last3=Ваклинов (Vaklinov) |first4=Васил (Vasil) |last4=Гюзелев (Gyuzelev) |first5=Кую (kuyu) |last5=Куев (Kuev) |first6=Петър (Petar) |last6=Петров (Petrov) |first7=Борислав (Borislav) |last7=Примов (Primov) |first8=Василка (Vasilka) |last8=Тъпкова (Tapkova) |first9=Геновева (Genoveva) |last9=Цанокова (Tsankova) |others=и колектив |year=1981 |language=bg |publisher=Издателство на БАН ([[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز]] پريس) |location=София ([[صوفيا]])}} * {{cite book |last=Bell |first=John |title=Bulgaria in Transition: Politics, Economics, Society, and Culture after Communism |publisher=Westview Press |year=1998 |isbn=978-0-8133-9010-9}} * {{cite book |ref={{harvid|Bozhilov|Gyuzelev|1999}} |title=История на средновековна България VII–XIV век (History of Medieval Bulgaria VII–XIV centuries) |last1=Божилов (Bozhilov) |first1=Иван (Ivan) |first2=Васил (Vasil) |last2=Гюзелев (Gyuzelev) |author-link2=واسيل گيوزيليف |year=1999 |language=bg |publisher=Анубис (Anubis) |location=София (Sofia) |isbn=954-426-204-0}} * {{cite book |last=Chen |first=Sanping |title=Multicultural China in the Early Middle Ages |url={{Google books|ugbWH-5OjegC |plainurl=yes}} |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2012 |isbn=978-0-8122-4370-3}} * {{cite book |first=R. J. |last=Crampton |title=A Short History of Modern Bulgaria |publisher=Cambridge University Press |year=1987 |isbn=978-0-521-25340-6 |url={{Google books|iL06AAAAIAAJ |plainurl=yes}}}} * {{cite book |last=Crampton |first=R. J. |title=A Concise History of Bulgaria |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-61637-9 |url={{Google books|Ylz4fe7757cC |plainurl=yes}}}} * {{cite book |title=Bulgaria |last=Crampton |first=R. J. |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954158-4}} * {{cite book |last1=Curtis |first1=Glenn E. |last2=Mitova |first2=Pamela |last3=Marsteller |first3=William |last4=Soper |first4=Karl Wheeler |title=Country Study: Bulgaria |series=Area handbook series |via=[[لائبريري آف ڪانگريس ملڪي اڀياس]] |publisher=[[لائبريري آف ڪانگريس]] |year=1992 |isbn=978-0-8444-0751-7 |url=https://www.loc.gov/item/93010955/ |access-date=6 August 2018}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0013) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920110251/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0013%29 |archive-date=20 September 2008 |title=Chapter 1 |chapter=Historical Setting |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Historical Setting}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0016) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073705/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0016%29 |archive-date=21 September 2008 |title=Chapter 1 |chapter=The First Golden Age |access-date=13 October 2012 |ref={{Sfnref|The First Golden Age}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0032) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920110429/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0032%29 |archive-date=20 September 2008 |title=The Bulgarian Independence Movement |chapter=The Final Move to Independence |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|The Final Move to Independence}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0033) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073337/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0033%29 |archive-date=21 September 2008 |title=The Bulgarian Independence Movement |chapter=San Stefano, Berlin, and Independence |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|San Stefano, Berlin and Independence}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0052) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921072906/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0052%29 |archive-date=21 September 2008 |title=World War II |chapter=Bulgaria in World War II: The Passive Alliance |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Bulgaria in World War II: The Passive Alliance}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0053) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920105850/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0053%29 |archive-date=20 September 2008 |title=World War II |chapter=Wartime Crisis |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Wartime Crisis}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0054) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073515/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0054%29 |archive-date=21 September 2008 |title=World War II |chapter=The Soviet Occupation |access-date=27 July 2018 |ref={{Sfnref|The Soviet Occupation}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0059) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920111401/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0059%29 |archive-date=20 September 2008 |title=Communist Consolidation |chapter=After Stalin |access-date=24 April 2012 |ref={{Sfnref|After Stalin}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0062) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920111524/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0062%29 |archive-date=20 September 2008 |title=Communist Consolidation |chapter=Domestic Policy and Its Results |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Domestic Policy and Its Results}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0066) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073626/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0066%29 |archive-date=21 September 2008 |title=The Zhivkov Era |chapter=Foreign Affairs in the 1960s and 1970s |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Foreign Affairs in the 1960s and 1970s}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0068) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920111029/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0068%29 |archive-date=20 September 2008 |title=The Zhivkov Era |chapter=The Political Atmosphere in the 1970s |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|The Political Atmosphere in the 1970s}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0069) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920111641/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0069%29 |archive-date=20 September 2008 |title=The Zhivkov Era |chapter=Bulgaria in the 1980s |access-date=27 July 2018 |ref={{Sfnref|Bulgaria in the 1980s}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0072) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073600/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0072%29 |archive-date=21 September 2008 |title=The Society and its Environment |chapter=Topography |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Topography}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0074) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073232/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0074%29 |archive-date=21 September 2008 |title=The Society and its Environment |chapter=Climate |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Climate}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0102) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920110820/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0102%29 |archive-date=20 September 2008 |title=Chapter 3 |chapter=The Economy |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|The Economy}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0103) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920111053/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0103%29 |archive-date=20 September 2008 |title=The Economy |chapter=Resource Base |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Resource Base}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0149) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073159/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0149%29 |archive-date=21 September 2008 |title=Chapter 4 |chapter=Government and Politics |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Government and Politics}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0225) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920110247/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0225%29 |archive-date=20 September 2008 |title=National Security |chapter=Arms Sales |access-date=4 December 2011 |ref={{Sfnref|Arms Sales}}}} ** {{Cite book |chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0216) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921073623/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bg0216%29 |archive-date=21 September 2008 |title=National Security |chapter=Military Personnel |access-date=20 December 2011 |ref={{Sfnref|Military Personnel}}}} * {{cite book |title=The Late Medieval Balkans, A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest |last=Fine |first=J. |year=1987 |publisher=[[يونيورسٽي آف مشيگن پريس]] |isbn=0-472-10079-3 |url=https://archive.org/details/latemedievalbalk00fine}} * {{cite book |last=Ghodsee |first=Kristen R. |author-link=ڪرسٽن آر. گوڊسي |title=Lost in Transition: Ethnographies of Everyday Life After Communism |publisher=Duke University Press |year=2011 |isbn=978-0-8223-5102-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lostintransition00ghod}} * {{cite book |last=Ghodsee |first=Kristen R. |author-link=ڪرسٽن آر. گوڊسي |title=Muslim Lives in Eastern Europe: Gender, Ethnicity and the Transformation of Islam in Postsocialist Bulgaria |publisher=Princeton University Press |year=2009 |asin=B015X41JMA}} * {{cite book |last=Ghodsee |first=Kristen R. |author-link=ڪرسٽن آر. گوڊسي |title=The Red Riviera: Gender, Tourism and Postsocialism on the Black Sea |url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod |url-access=registration |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3662-4}} * {{cite book |last=Golden |first=Peter Benjamin |author-link=پيٽر بينجمن گولڊن |date=1992 |title=An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East |url=https://www.academia.edu/12545004 |publisher=[[هاراسووٽس ورلاگ|اوٽو هاراسووٽس]] |isbn=978-3-447-03274-2}} * {{cite EB1922 |wstitle= Bulgaria |last1= Grogan |first1= Elinor F. B. }} * {{cite book |title=The Oxford Dictionary of Byzantium |last=Kazhdan |first=A. |author-link=اليگزينڊر ڪازدان |year=1991 |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[آڪسفورڊ]] |isbn=0-19-504652-8}} * {{cite book |last=MacDermott |first=Mercia |title=Bulgarian Folk Customs |publisher=Jessica Kingsley Publishers |pages=19, 64–70, 226 |year=1998 |isbn=978-1-85302-486-3 |url={{Google books|gh4IE6toGJMC |plainurl=yes}}}} * {{cite book |last1=Roisman |first1=Joseph |last2=Worthington |first2=Ian |title=A Companion to Ancient Macedonia |publisher=John Wiley and Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5163-7 |url={{Google books|QsJ183uUDkMC |plainurl=yes}} |ref={{Sfnref|Roisman|2011}}}} * {{cite book |title=Byzantium's Balkan Frontier. A Political Study of the Northern Balkans, 900–1204 |last=Stephenson |first=Paul |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-511-03402-4}} * {{cite book |title=The Making of Byzantium (600–1025) |last=Whittow |first=Mark |author-link=مارڪ وِٽو |year=1996 |publisher=[[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس]] |location=[[لاس اينجلس]] |isbn=0-520-20497-2}} * {{cite book |title=Теми по физическа и социално-икономическа география на България (Topics on Physical and Social-Economic Geography of Bulgaria) |last1=Дончев (Donchev) |first1=Дончо (Doncho) |last2=Каракашев (Karakashev) |first2=Христо (Hristo) |year=2004 |language=bg |publisher=Ciela |location=София ([[صوفيا]]) |isbn=954-649-717-7 |ref={{harvid|Donchev|Karakashev|2004}}}} {{refend}} == حوالا == {{notelist}} {{reflist|group=note}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Bulgaria|Bulgaria}} <!-- ********************** ({{No More Links}}) **************************** مھرباني ڪري هن مضمون ۾ وڌيڪ ڳنڍڻا شامل ڪرڻ وقت احتياط ڪريو. وڪيپيڊيا ڳنڍڻن جو مجموعو ناهي ۽ نه ئي ان کي اشتهارن لاءِ استعمال ڪرڻ گهرجي. غيرضروري يا نامناسب ڳنڍڻا وڪيپيڊيا جا نگهبان استعمال ڪندڙ ختم ڪري سگهن ٿا. وڌيڪ تفصيل لاءِ [[وڪيپيڊيا:ٻاهريان ڳنڍڻا]] ۽ [[وڪيپيڊيا:اسپام]] ڏسو. جيڪڏهن اڳ ئي گهڻا ڳنڍڻا موجود هجن ته نوان ڳنڍڻا شامل ڪرڻ يا پراڻن کي بدلائڻ بابت مضمون جي بحث واري صفحي تي تجويز ڏيڻ بهتر آهي. ********************** ({{No More Links}}) **************************** --> * [https://web.archive.org/web/20081016001809/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/bulgaria.htm بلغاريا]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تي * {{Wikiatlas|Bulgaria}} * {{osmrelation-inline|186382}} * [http://www.balkaninsight.com/en/article/bulgaria بلغاريا جو خاڪو]، [[بلقان انسائيٽ]] تان * [https://www.president.bg/ بلغاريا جي جمهوريه جو صدر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603221224/https://www.president.bg/ |date=3 June 2017 }} {{Bulgaria topics}} {{Navboxes |list = {{يورپ جا ملڪ}} {{اوڀر يورپ|state=collapsed}} {{يورپي يونين جا ميمبر}} {{يورپي اقتصادي علائقو}} {{انٽارڪٽڪ معاهدي جون صلاحڪاري ڌريون}} {{لا فرانڪوفوني}} {{ڪاري سمنڊ جي اقتصادي سهڪار واري تنظيم}} }} {{Authority control}} {{coord|43|N|25|E|region:BG|display=title}} [[زمرو:بلغاريا| ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي بلغاريائي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ٿري سيز انيشيئيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:يونين فار دي ميڊيٽرينين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:681ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:680ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1878ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1908ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1990ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا ملڪ]] [[زمرو:اوڀر يورپي ملڪ]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] pqbf3k7hm9kjxumwhzwa3awk41dl1zb 0 17709 410415 407341 2026-09-07T17:48:31Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 410415 wikitext text/x-wiki [[File:Godofayurveda.jpg|thumb|هتي طبيب ڌنونتري جي تصوير ڏنل آهي، جيڪو ڀڳوان وشنو جو اوتار آهي ۽ وشنو وانگر، کيس به چار هٿن سان ڏيکاريو ويو آهي. هندن جو عقيدو آهي ته آيوورويڊڪ طب جو بنياد خدائي آهي.]] '''آيورويد''' ([[سنسڪرت]]: <small>आयुर्वेद</small>) هندستاني [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​مان نڪتل هڪ روايتي ۽ جامع طبي نظام جو نالو آهي.<ref name="HIML-intro">{{cite book|last1=Meulenbeld|first1=Gerrit Jan|title=A History of Indian Medical Literature|date=1999|publisher=Egbert Forsten|location=Groningen|isbn=978-90-6980-124-7|chapter=Introduction}}<!--|access-date=16 October 2015--></ref> اهو قدرتي علاج ۽ طرز زندگي ۾ تبديلين تي ٻڌل آهي.<ref>{{Cita web|url=https://www.currentschoolnews.com/es/noticias-de-educaci%C3%B3n/licenciatura-en-medicina-ayurv%C3%A9dica-y-cirug%C3%ADa-bams-actualizaci%C3%B3n-de-carrera/|título=Licenciatura en Medicina y Cirugía Ayurvédica (BAMS) 2021 Actualización de carrera|fechaacceso=2023-02-27|fecha=2021-05-04|sitioweb=Current School News|idioma=es}}</ref> آيورويد کي متبادل طب سمجهيو ويندو آهي؛<ref name=":3">{{cite book|author=Alam, Zulfeequar|year=2008|title=Herbal Medicines|location=New Delhi, India|publisher=A.P.H. Publishing|page=122|isbn=978-81-313-0358-0}}</ref> ان جو نظريو ۽ عمل سائنسي بنياد کان ونجهيل [[حاشيائي سائنس]] <small>(pseudoscience)</small> آهن.<ref name="kaufman">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dwFKDwAAQBAJ&pg=PA293|title=Pseudoscience: The Conspiracy Against Science|publisher=MIT Press|year=2018|isbn=978-0-262-03742-6|editor-last1=Kaufman|editor-first1=Allison B.|page=293|quote=Ayurveda, a traditional Indian medicine, is the subject of more than a dozen, with some of these "scholarly" journals devoted to Ayurveda alone..., others to Ayurveda and some other pseudoscience....Most current Ayurveda research can be classified as "tooth fairy science," research that accepts as its premise something not scientifically known to exist....Ayurveda is a long-standing system of beliefs and traditions, but its claimed effects have not been scientifically proven. Most Ayurveda researchers might as well be studying the tooth fairy. The German publisher Wolters Kluwer bought the Indian open-access publisher Medknow in 2011....It acquired its entire fleet of journals, including those devoted to pseudoscience topics such as ''An International Quarterly Journal of Research in Ayurveda''.|editor-last2=Kaufman|editor-first2=James C.}}</ref><ref name="Quack-2011">{{cite book|last=Quack|first=Johannes|year=2011|title=Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-981260-8|pages=[https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA213 213], [https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA3 3]|quote=ordinary members told me how they practice some of these pseudosciences, either privately or as certified doctors themselves, most often Ayurveda.}}</ref> انڊين ميڊيڪل ايسوسيئيشن آيورويد معالجين، جيڪا طب جي مشق ڪرڻ جي دعويٰ ڪن ٿا، کي عطائي (<small>quackery</small>) قرار ڏئي ٿي. <ref name="IMA">{{cite web|url=https://www.ima-india.org/ima/free-way-page.php?pid=143|title=IMA Anti Quackery Wing|work=Indian Medical Association|quote=The purpose of this compendium of court orders and various rules and regulations is to acquaint doctors regarding specific provisions and orders barring quackery by unqualified people, practitioners of Indian & Integrated Medicine to practice Modern Medicine.}}</ref> اسپين جي سرڪاري ميڊيڪل ڪاليجز جي جنرل ڪائونسل موجب، آيورويدڪ طريقن ۾ سائنسي بنيادن جي کوٽ آهي. آيورويد [[ڀارت]] ۽ [[نيپال]] ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي،<ref name=":0">''The majority of India's population uses Ayurveda exclusively or combined with conventional Western medicine, and it is practiced in varying forms in Southeast Asia.'' {{cite web|url=http://nccih.nih.gov/health/ayurveda/introduction.htm|title=Ayurvedic Medicine: An Introduction|date=August 2008|publisher=U.S. Department of Health & Human Services, National Institutes of Health National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH)|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025164009/http://nccih.nih.gov/health/ayurveda/introduction.htm|archive-date=2014-10-25}}</ref><ref name=":1">{{cite news|title=Weeklong programme to observe Health Day|url=http://thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Weeklong+programme+to+observe+Health+Day&NewsID=395245|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323212717/http://thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Weeklong+programme+to+observe+Health+Day&NewsID=395245|archive-date=2017-03-23|access-date=2015-01-07|agency=The Himalayan Times|work=The Himalayan Times|date=2013-10-28|quote=In Nepal, 80 per cent of the population receives Ayurvedic medicine as first aid treatment.}}</ref> جتي تقريبن <small>80</small> سيڪڙو آبادي ان جي استعمال جي ڳالهه ڪري ٿي.<ref name=":0" /> اهڙو ڪو به حتمي ثبوت موجود ناهي ته آيورويد ڪنهن به بيماري جي علاج ۾ اثرائتو آهي.<ref name="cruk">{{cite web|url=https://about-cancer.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancer-in-general/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/ayurvedic-medicine|title=Ayurvedic medicine|date=2018-12-03|publisher=[[Cancer Research UK]]|quote=There is no scientific evidence to prove that Ayurvedic medicine can treat or cure cancer, or any other disease.}}</ref> آيورويدڪ ليبل هيٺ تيار ڪيل شين ۾ [[ليڊ (شيھو)|شيهو]]، [[مرڪري (پارو)|پارو]] ۽ [[آرسينڪ]] جهڙا مادا مليا آهن،<ref name="Dargan">{{cite journal|title=Heavy metal poisoning from Ayurvedic traditional medicines: An emerging problem?|last1=Dargan|first1=Paul I.|last2=Gawarammana|first2=Indika B.|journal=International Journal of Environment and Health|volume=2|issue=3/4|pages=463|doi=10.1504/IJENVH.2008.020936|last3=Archer|first3=John R.H.|last4=House|first4=Ivan M.|last5=Shaw|first5=Debbie|last6=Wood|first6=David M.|year=2008}}</ref> جيڪي انسانن لاءِ نقصانڪار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WebMD">{{cite web|url=https://www.webmd.com/balance/qa/is-ayurveda-treatment-approved-in-the-us|title=Is Ayurveda treatment approved in the U.S?|work=WebMD}}</ref> سال <small>2008</small>ع جي هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ ۽ آن لائن وڪرو ٿيندڙ آيورويدڪ دوائن مان تقريبن 21 سيڪڙو ۾ ڳري ڌاتن، خاص طور تي شيهي، پاري ۽ آرسينڪ، جي زهريلي مقدار موجود هئي.<ref name="Saper20083">{{cite journal|title=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet|url=https://archive.org/details/sim_jama_2008-08-27_300_8/page/915|journal=JAMA|volume=300|issue=8|pages=915–923|doi=10.1001/jama.300.8.915|pmc=2755247|pmid=18728265|author3=Sehgal A|last4=Khouri|first4=N|last5=Davis|first5=RB|last6=Paquin|first6=J|last7=Thuppil|first7=V|last8=Kales|first8=SN|year=2008|display-authors=2|author2=Phillips RS|author1=Saper RB}}</ref> ڀارت ۾ انهن ڌاتن جي آلودگي جا عوامي صحت تي ڪهڙا اثر پون ٿا، ان بابت ڪا ڄاڻ موجود ناهي.<ref name="Saper20082">{{cite journal|title=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet|url=https://archive.org/details/sim_jama_2008-08-27_300_8/page/915|journal=JAMA|volume=300|issue=8|pages=915–923|doi=10.1001/jama.300.8.915|pmc=2755247|pmid=18728265|author3=Sehgal A|last4=Khouri|first4=N|last5=Davis|first5=RB|last6=Paquin|first6=J|last7=Thuppil|first7=V|last8=Kales|first8=SN|year=2008|display-authors=2|author2=Phillips RS|author1=Saper RB}}</ref> آيورويدڪ علاج جا طريقا ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ عرصي دوران تبديل ۽ ارتقا پذير ٿيندا رهيا آهن. انهن علاج جي طريقن ۾ جڙي ٻوٽين واريون دوائون، خاص خوراڪ، مراقبو (<small>meditation</small>)، يوگا، مالش، جلاب، آنتن جي صفائي جي عمل (<small>anemia</small>) ۽ طبي تيل شامل آهن. شروعاتي آيورويدڪ دوائون تقريبن مڪمل طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جي طبي مواد (<small>materia</small> <small>medica</small>) تي ٻڌل پيچيده جڙي ٻوٽين جي مرڪبن تي مشتمل هونديون هيون. يارهين صديءَ کان پوءِ، شروعاتي هندستاني ڪيمياگري (رساشاستر) جي اثر هيٺ، معدنيات ۽ ٻيون ڌاتوي شيون روايتي طبي نسخن جي ذخيري ۾ وڏي پيماني تي شامل ٿيڻ لڳيون. آيورويدڪ جي قديم متنن ۾ جراحي جا طريقا پڻ سيکاريا ويا آهن، جن ۾ نڪ کي ٻيهر جوڙڻ (<small>rhinoplasty</small>)، پتي جي پٿري ڪڍڻ جو عمل (<small>lithotomy</small>)، ٽانڪا هڻڻ، موتيا (اک جو) جو آپريشن ۽ جسم ۾ داخل ٿيل غير ضروري شين کي ٻاهر ڪڍڻ شامل آهن. آيورويدڪ اصطلاحن ۽ تصورن جا تاريخي ثبوت عيسوي سال کان اڳ واري پهرين هزار سالي جي وچ واري دور کان وٺي ٻڌمت جي مقدس لکڻين (<small>Buddhist</small> <small>Canon</small>) ۾ ملن ٿا. آيورويد جا اهم ڪلاسيڪي متن، پنهنجي موجوده شڪل ۾، عيسوي سال جي شروعاتي صدين سان تعلق رکن ٿا. قديم دور جي ڪيترن ئي متنن وانگر، اهي لکڻيون به ان بيان سان شروع ٿين ٿيون ته ڪيئن طبي علم ديوتائن کان رشن (دانشمند بزرگن) ۽ پوءِ انساني طبيبن تائين پهتو. ”سشروتا سمهتا“ (سشروتا جو مجموعو) جا ڇپيل نسخا هن ڪم کي ڌنونتري (آيورويد جي هندو ديوتا، جن وارانسي جي راجا ديووداسا جو روپ ڌاريو هو) پاران طبيبن جي هڪ گروهه - جنهن ۾ سشروتا به شامل هو - کي ڏنل تعليمات طور پيش ڪن ٿا. تنهن هوندي به، هن ڪم جا قديم ترين قلمي نسخا هن پس منظر يا فريم کي شامل نٿا ڪن ۽ ان ڪم کي سڌو سنئون راجا ديووداسا سان منسوب ڪن ٿا. آيورويد جي متنن ۾ ”دوش“ (dosha) جي توازن تي زور ڏنو ويو آهي، ۽ قدرتي تقاضائن (جهڙوڪ پيشاب، پاخانو وغيره) کي دٻائڻ کي صحت لاءِ نقصانڪار سمجهيو وڃي ٿو ۽ چيو وڃي ٿو ته ان سان بيماري پيدا ٿئي ٿي. آيورويد جا مقالا ٽن بنيادي دوشن جو ذڪر ڪن ٿا: وات (vāta)، پِت (pitta) ۽ ڪف (kapha)؛ ۽ بيان ڪن ٿا ته دوشن جو توازن (سنسڪرت: سامياتوا) صحت جو سبب بڻجي ٿو، جڏهن ته عدم توازن (وِشاماتوا) بيماريءَ جو سبب بڻجي ٿو. آيورويد جا مقالا طب کي اٺن بنيادي حصن ۾ ورڇين ٿا. آيورويد جي طبيبن گهٽ ۾ گهٽ عيسوي سن جي شروعات کان وٺي مختلف طبي مرڪب ۽ جراحي طريقا تيار ڪري ورتا هئا. ==اشتقاق== لفظ "آيورويد" (سنسڪرت: आयुर्वेद) ٻن لفظن: "آيوس" (आयुस्، "زندگي" يا "ڊگهي عمر") ۽ "ويد" (वेद، "علم") مان ٺهيل آهي. ان جو ترجمو "ڊگهي عمر جو علم" يا "زندگي ۽ ڊگهي عمر جو علم" ڪيو ويندو آهي. ==اٺ جزا== [[File:Nagarjuna.gif|thumb|ناگارجنا (<small>Nagarjuna</small>)، جيڪو "مڌيمڪا" (وچيون رستو) جي فلسفي لاءِ مشهور آهي، طبي موضوعن تي ڪتاب پڻ لکيا؛ جن ۾ "سو نسخا" ۽ "قيمتي مجموعو" شامل آهن.<ref name="CliffordMLBD">Clifford, Terry; Chandra, Lokesh (2017). [https://books.google.com/books?id=FiEzEAAAQBAJ&q=Ayurveda ''Tibetan Buddhist Medicine and Psychiatry''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230508175039/https://books.google.com/books?id=FiEzEAAAQBAJ&q=Ayurveda |date=8 May 2023}} 42. Motilal Banarsidass Publications. {{ISBN|978-8120812055}}.</ref>|left]] آيورويد بابت قديم ترين ڪلاسيڪي سنسڪرت لکڻين ۾ طب کي اٺن حصن ۾ ورهايل بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |title=Suśrutasaṃhitā |publisher=Nirṇayasāgara Press |year=1945 |editor-last=Ācārya |editor-first=Yādava Trivikramātmaja |location=Bombay |pages=2–3 |chapter=Sūtrasthāna 1.7–9 |chapter-url=https://archive.org/stream/sushrutasamhita/sushruta_samhita_critical#page/n229/mode/2up}}</ref> <ref>{{Cite book |title=The Carakasaṃhitā of Caraka, with the commentary by Cakrapāṇidatta, edited by Yadavaśarman Trivikarama Ācārya |publisher=Nirṇayasāgara Press |year=1941 |editor-last=Ācārya |editor-first=Yādava Trivikramātmaja |location=Bombay |page=189 |chapter=Sūtrasthāna 30.28 |chapter-url=https://archive.org/stream/TheCarakasahitOrCharakasamhitaOfCarakaEditedByYadavaarman/Carakasamhita-Trikamji1941#page/n253/mode/2up}}</ref> طبيب جي فن جي اها وصف، يعني ”اٺن حصن وارو طب“ (سنسڪرت: {{Langx|sa|चिकित्सायामष्टाङ्गायाम्|translit=cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṃ}} <small>cikitsāyām</small> <small>aṣṭāṅgāyāṃ</small>)، سڀ کان پهريان چوٿين صدي قبل مسيح جي سنسڪرت رزمايي ”مهاڀارت“ ۾ ملي ٿي. <ref>{{Cite book |last=Wujastyk |first=Dominik |title=The Blackwell Companion to Hinduism |url=https://archive.org/details/isbn_9781405132510 |publisher=Blackwell |year=2003b |isbn=978-1-4051-3251-0 |editor-last=Flood |editor-first=Gavin |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/isbn_9781405132510/page/394 394] |chapter=Indian Medicine}}</ref> اهي حصا هيٺيان آهن:<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Priya Vrat |title=Suśruta-Samhitā With English Translation of text&nbsp;... |publisher=Chaukhambha Visvabharati |year=1999 |volume=1 |location=Varanasi |pages=7–11}}{{Request quotation|date=November 2015}}</ref><ref name="GregoryFields" /><ref>{{Cite book |last=Bhishagratna |first=Kaviraj Kunja Lal |url=https://archive.org/stream/englishtranslati01susruoft#page/2/mode/2up |title=An English Translation of the Sushruta Samhita Based on Original Sanskrit Text |publisher=The Author |year=1907 |volume=1 |location=Calcutta |pages=2–6}}</ref> # '''ڪايا چڪتسا''' (<small>Kāyachikitsā</small>): عام طب يا جسماني بيمارين جو علاج. # '''ڪومار ڀرتيا''' (<small>Kaumāra</small>-<small>bhṛtya</small> - ٻارن جو طب): ماءُ ۽ ٻار جي ڄمڻ کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڀال، حمل ٺهڻ جا طريقا، ٻار جي جنس، ذهانت ۽ جسماني بناوٽ جو تعين، ٻارن جون بيماريون ۽ زچگي (دائيءَ جو ڪم) بابت بحث.<ref>{{Cite book |last=Swami Sadashiva Tirtha |url=https://archive.org/details/ayurvedaencyclop00tirt |title=The Ãyurveda Encyclopedia: Natural Secrets to Healing, Prevention & Longevity |publisher=Ayurveda Holistic Center Press |year=1998 |isbn=0-9658042-2-4 |url-access=registration}}</ref> # '''شليا تنتر''' (<small>Śalyatantra</small>): جراحي (سرجري) جا طريقا ۽ جسم ۾ داخل ٿيل غير ضروري شين (جهڙوڪ تير يا ڪنڊا) کي ٻاهر ڪڍڻ. # '''شالاڪيا تنتر''' (<small>Śhālākyatantra</small>): مٿئين جسم جي کليل حصن يا سوراخن (جهڙوڪ ڪن، اکيون، نڪ، وات وغيره) جي بيمارين جو علاج. # '''ڀوٽاوديا''' (<small>Bhūtavidyā</small>): روحن يا بدروحن جي اثر (آسيبي اثر) کي ختم ڪرڻ ۽ انهن ماڻهن جو علاج جن جو ذهن اهڙي اثر هيٺ هجي. # '''اگادا تنتر'''/وشاگارا-ويروڌ تنتر (<small>Agadatantra</small>/<small>Vishagara</small>-<small>vairodh</small> <small>Tantra</small> - زهر شناسي): ان ۾ وبائي مرض، جانورن، ٻوٽن ۽ معدنيات ۾ موجود زهر، ۽ انهن جي سڃاڻپ توڙي انهن جي زهر مار دوائن (<small>antidotes</small>) بابت ڄاڻ شامل آهي. # '''رسائن تنتر''' (<small>Rasāyantantra</small>): جسماني بحالي (<small>rejuvenation</small>) ۽ طاقت بخشيندڙ دوائون (ٽونڪس) جن سان عمر، ذهانت ۽ جسماني طاقت ۾ اضافو ٿئي. # '''واجڪرڻ تنتر''' (<small>Vājīkaraṇatantra</small>): جنسي قوت وڌائيندڙ دوائون؛ مني (<small>semen</small>) جي مقدار ۽ معيار (زرخيزي) توڙي جنسي لذت وڌائڻ جا علاج؛ ۽ بانجھ پن جا مسئلا. نوٽ: تنهن هوندي به، آيورويد جي وڏن قديم انسائيڪلوپيڊيا ۾ بابن جي ورڇ انهن حصن جي ترتيب مطابق ناهي ڪئي وئي. ==اصول ۽ اصطلاح== ==عملي استعمال== ==موجوده حيثيت== ==درجه بندي ۽ افاديت== ==تاريخ== ==وڌيڪ ڏسو== * عطائيت (Quackery) * يوناني طب * ايڪيوپنڪچر * متبادل طب جي تاريخ ==حاشيا== ==پڻ ڏسو== '''آيرويد''' (Ayurveda) لفظ جي معنيٰ آهي "زندگيءَ جو علم"، هندي ٻوليءَ ۾ طب جي مشھور ڪتاب جو نالو، جنھن کي هندي طب جو پھريون ڪتاب چيو وڃي ٿو، جيڪو ڌنوتريءَ نالي هڪ نامياري طبيب تصنيف ڪيو هو. ڪن ڄاڻن جو خيال آهي تہ اهو ”آيرويد“ جو خلاصو آهي. اصلاحي طور ”آيرو ويد“ کي ”هندي علم طب“ چيو ويندو آهي. آيرويدڪ علاج، خاص جڙي ٻوٽين ذريعي علاج جو طريقو آهي. يوناني طب بہ اُن مان مدد ورتي آهي. ماهرن جو خيال آهي تہ يوناني طب جي تدوين 460 ق.م ڌاري حڪيم بقراط ڪئي، ساڳئي دور ۾ هندستان ۾ ”چرڪ“ نالي ويڄ آيرويدڪ کي تڪميل تي پڄائي چڪو هو. قديم هندستان ۾ آيرويدڪ طريقي علاج تي سوين ڪتاب لکيا ويا آهن. ڪن ڪتابن ۾ آيرويدڪ علاج کي ٽن کان پنج هزار سال پراڻو علاج جو طريقو ڄاڻايو ويو آهي. بھرحال آيرويدڪ علاج جا اهم مرڪز [[سنڌو ماٿري جي تهذيب|سنڌو ماٿري]]ءَ جا [[موهن جو دڙو]]، ڪاشي ۽ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] هوندا هئا.<ref>[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%8A%D8%B1%D9%88%D9%8A%D8%AF آيرويد : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (ويبسائيٽ)، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> جنھن کي اسان يوناني علاج سڏيندا آهيون، اهو سنڌو تھذيب جو اوائلي علاج ”يجرويڄ“ (''Yajrveda'') يا آيرويد ئي آهي. (چئن ويدن مان ھڪ ويد اھو يجرويد پڻ آھي). ان ۾ هڪ ٻول ”اٿوَ ويڄ.“ اهو پوءِ گهڻيون ئي شڪليون مٽائيندو ڪٿي ٿيو آهي ويد تہ ڪٿي آهي بيد. يورپي ٻولين ۾ اهو ئي اوائلي ٻول ”وِِڄا“ وارو ويڄ، بيد مان ميڊ (Med) ٿي پوءِ ميڊيڪل (Medical) ٿيو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Portal|طب}} *[https://web.archive.org/web/20131017201646/http://www.med.unne.edu.ar/kinesiologia/catedras/introduc/historia/02_07.pdf «قديم هندستان ۾ طب. طب جو ارتقا. بيماريءَ جو تصور. صفائي سٿرائي. طبي پيشي جي تنظيم»] نيشنل يونيورسٽي آف دي نارٿ ايسٽ پاران 2007ع ۾ شايع ٿيل مونوگراف. *[https://pcimh.gov.in/show_content.php?lang=1&level=1&ls_id=56&lid=54 آيورويدڪ فارماڪوپيا (Ayurveda Pharmacopoeial Publication)؛ حڪومتِ هند جي انڊين ميڊيسن اينڊ هوميوپيٿي ڪميشن پاران شايع ٿيل آيورويدڪ فارماڪوپيا، مئي 2019ع ۾ اپڊيٽ ٿيل (انگريزيءَ ۾) [[زمرو:آيورويد]] [[زمرو:متبادل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:قديم هندستان ۾ طب]] jeu30m5xoizbl9naby5fko23kvp8ia8 0 19043 410453 405035 2026-09-08T01:52:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410453 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو جولاءِ}} {{Infobox philosopher | name=ارسطو <br> Aristotle | image=Aristotle Altemps Inv8575.jpg | caption= ارسطو جو مجسمو | birth_date=384 ق م | birth_place=[[اسٽيجيريا]] (قديم شھر),<br/>[[چالڪيديڪي]],<br/>[[چالسيڊين ليگ]],<br/>اتر يونان | death_date={{nowrap|322 ق م (لڳ ڀڳ 62 سال)}} | death_place=[[يوبيئا]]، مقدوينہ | era= [[قديم فلسفو]] | region= [[مغربي فلسفو]] | school_tradition={{Flatlist}} * [[سيلاني فڪر]] يا پيريپٽيٽڪ اسڪول * [[ارسطوئيت]] {{Endflatlist}} | main_interests={{Flatlist}} * [[علم حياتيات]] * [[زولاجي]] * [[علم نفسيات]]<ref> {{cite book | last=Kantor | first=J. R. | title=The Scientific Evolution of Psychology, Volume I| year=1963 | publisher=Principia Press |page=116 | isbn=978-0-911188-25-7}}</ref><ref>Aristotle (350 B.C.). [http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.html ''On the soul'']. Translated by J. A. Smith</ref> * [[علم طبعيات]] * [[مابعدالطبعيات]] * [[منطق]] * [[اخلاقيات]] * [[فصاحت۽ بلاغت]] يا ريٽرڪ * [[موسيقي]] * [[شاعري]] * [[معاشيات]] * [[سياست]] * [[حڪومت]] {{Endflatlist}} | notable_ideas={{Flatlist}} * [[ارسطو جو فلسفو]] * [[قياس]] يا [[سلوجزم]] (Syllogism) * [[نظريو ۽ روح]] * [[نيڪي جي اخلاقيات]] | influences = {{Flatlist}} * [[افلاطون]]، [[سقراط]]، [[ايمپيڊوڪليز]] {{Endflatlist}} | influenced = {{longitem|لڳ ڀڳ سڀ بعد ۾ ايندڙ، [[مغربي فلاسافي]], [[عيسائي فلاسافي]] ۽ جاڳرتا کان اڳ وارو دور }} {{Endflatlist}} }} '''ارسطو''' (Aristotle) (384 ق.م- 322 ق.م) [[يونان|پراچين يونان]] جو [[فلسفو|فلسفي]]، [[رياضي|رياضي دان]] ۽ [[فلڪيات]] جي ڄاڻو هيو. ھن کي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۾ "ارسطاطاليس" سڏيندا آهن. عام طور تي ارسطو جي زندگي بابت تفصيل تسلي سان ثابت ناھن. ان جي سوانح تي لکيل قديم دؤر واريون لکڻيون ڪلپنا تي مشتمل آهن. اتهاس ڪار انھن مان صرف ڪجهه مکيه گُڻن تي متفق آهن. سندس لکڻين ۾ [[فلسفو]]، [[لسانيات]]، [[اقتصاديات|معاشیات]]، [[سياست]]، [[نفسيات]] ۽ [[فنون لطيفہ|فنون]] شامل آهن. جيئن ته [[اٿينس|ايٿنس]] جي "ليسيم" ۾ فلسفي جي ارسطو جو پوئلڳ اسڪول جي باني جي طور تي، هن وڏي پيماني تي ارسطو جي روايت جي شروعات ڪئي، جنهن بعد جديد سائنس جي ترقي جي لاءِ بنياد رکيو. ارسطو جي جيون جي باري ۾ تمام گھٽ ڄاڻ موجود آھي. هو ڪلاسيڪل دور ۾ اتر [[يونان]] جي شهر، استاگيرا ۾ پيدا ٿيو. جڏهن ارسطو ٻار هو، ته سندس پيءُ، نڪوماڪس، مري ويو ۽ هن کي هڪ سرپرست پاليو. سترهن يا ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ هن ايٿنس ۾ [[افلاطون]] جي "اڪيڊمي" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ 347 ق.م. تائين اتي رهيو. افلاطون جي مرڻ کان ٿورو پوءِ، ارسطو ايٿنس ڇڏي، مقدوني جي فلپ ٻيون جي ارضيءَ تي، 343 ق.م ۾ اُن جي پٽ، [[سڪندر اعظم]] کي پاٺُ پڙهائڻ لڳو۔ هن لائيسيم ۾ هڪ لائبريري قائم ڪئي جنهن هن جي مدد ڪئي ته هن جا ڪيترائي سوين ڪتاب پيپيرس اسڪرول تي تيار ڪرڻ ۾ سهائتا ڪئي. هڪ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۽ [[جامع العلوم شخص|جامع العلوم شخص]] هو. سندس لکڻيون [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسن]]، [[فلسفو|فلسفي]]، [[لسانيات]]، [[اقتصاديات]]، [[سياست]]، [[نفسيات]] ۽ [[فن|فنون]] جهڙن ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن. [[ايٿنس]] جي [[لائيسيم (قديم)|لائيسيم]] ۾ فلسفي جي [[مشائي مڪتب فڪر|مشائي مڪتب فڪر]] جي بانيءَ جي حيثيت سان، هن [[ارسطويت|ارسطوي روايت]] جو بنياد وڌو، جنهن اڳتي هلي جديد [[سائنس]] جي ترقيءَ لاءِ بنيادي فڪري زمين فراهم ڪئي. ارسطوءَ جي زندگيءَ بابت ٿوري معلومات موجود آهي. هو [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] ۾ [[خالڪيديڪي]]، [[اتر يونان|اتر]] [[يونان]] جي شهر [[اسٽاگيرا (قديم شهر)|اسٽاگيرا]] ۾ ڄائو. سندس پيءُ [[نيڪوماخوس (ارسطوءَ جو پيءُ)|نيڪوماخوس]]، ارسطوءَ جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس پرورش هڪ سرپرست ڪئي. لڳ ڀڳ ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ هو ايٿنس ۾ [[افلاطون]] جي [[افلاطوني اڪيڊمي|اڪيڊمي]] ۾ شامل ٿيو ۽ ستٽيهن ورهين جي ڄمار تائين اتي رهيو ({{circa|347 ق.م.}}). افلاطون جي وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ارسطو ايٿنس ڇڏي ويو ۽ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|مقدونيه جي فلپ ٻئي]] جي درخواست تي 343 ق.م. کان سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جي تعليم ۽ تربيت ڪرڻ لڳو. هن لائيسيم ۾ هڪ ڪتب خانو قائم ڪيو، جنهن کيس [[پاپائرس]] جي طومارن تي پنهنجا سوين ڪتاب لکڻ ۾ مدد ڏني. جيتوڻيڪ ارسطو اشاعت لاءِ ڪيترائي رسالا ۽ مڪالما لکيا، پر [[ارسطوءَ جا تصنيفون|سندس اصل لکڻين]] مان رڳو لڳ ڀڳ ٽيون حصو محفوظ رهي سگهيو آهي، ۽ انهن مان ڪو به موجوده متن اصل ۾ اشاعت لاءِ تيار ڪيل نه هو. ارسطوءَ پاڻ کان اڳ موجود مختلف فلسفيانه نظرين کي هڪ پيچيده ۽ جامع فڪري نظام ۾ گڏ ڪيو. سندس تعليمات ۽ تحقيق جا طريقا سڄي دنيا تي گهرو اثر ڇڏيندا رهيا آهن ۽ اڄ به جديد فلسفيانه بحث جو موضوع آهن. ارسطوءَ جي نظرين [[سائنس جي تاريخ#وچين دور|وچين دور جي علمي روايت]] کي گهري نموني شڪل ڏني. [[ارسطوي طبعيات|سندس طبعياتي سائنس]] جو اثر [[قديم دور جي پڇاڙي]] ۽ [[اوائلي وچين دور]] کان وٺي [[نشاة ثانيه]] تائين جاري رهيو، ۽ ان جي منظم جاءِ تي ٻيا نظريا ان وقت تائين نه اچي سگهيا، جيستائين [[روشن خيالي جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] ۾ [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جهڙا نظريا ترقي نه ڪري ويا. وچين دور ۾ هن [[يهودي-اسلامي فلسفا (800–1400)|يهودي-اسلامي فلسفي]] سان گڏوگڏ [[عيسائي الٰهيات]] تي پڻ اثر وڌو، خاص طور [[اوائلي ڪليسا]] جي [[نو افلاطونيت]] ۽ [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي واري روايت]] تي. وچين دور جي مسلمان عالمن ۾ ارسطوءَ کي '''«المعلم الأول» (پهريون استاد)''' جي لقب سان وڏي عزت حاصل هئي، جڏهن ته [[ٿامس اڪويناس]] جهڙا وچين دور جا عيسائي عالم کيس رڳو '''«فلسفي»''' جي نالي سان ياد ڪندا هئا. ارسطوءَ کي پهريون [[سائنسدان]] پڻ چيو ويو آهي. سندس تصنيفن ۾ [[منطق]] جو سڀ کان اوائلي ڄاتل منظم مطالعو ملي ٿو، ۽ وچين دور جي عالمن، جهڙوڪ [[پيٽر ايبلارڊ]] ۽ [[ژان بريڊان]]، انهن جو مطالعو ڪيو. منطق تي سندس اثر 19هين صديءَ تائين نمايان رهيو. ان کان سواءِ، [[ارسطوي اخلاق|سندس اخلاقي فلسفي]]، جيڪو سدائين اثرائتو رهيو آهي، جديد دور ۾ [[فضيلت تي ٻڌل اخلاق|فضيلتي اخلاق]] جي اڀار سان ٻيهر خاص ڌيان حاصل ڪيو آهي. ==زندگي== عام طور تي ارسطوءَ جي زندگيءَ جا تفصيل پوريءَ طرح ثابت ٿيل ناهن. قديم زماني ۾ لکيل سندس سوانح عمريون اڪثر قياس آرائيءَ تي ٻڌل آهن ۽ تاريخدان رڳو چند اهم ڳالهين تي متفق آهن.{{efn-ua|ڏسو {{harvnb|Shields|2012|pp=3–16}}. {{harvnb|Blits|1999|p=58}} لکي ٿو ته ارسطوءَ جي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] جي ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' مان ملي ٿي، جنهن پاڻ ان کان اڳ وارن، هاڻي گهڻو ڪري گم ٿي ويل، ماخذن تان مواد ورتو هو. {{harvnb|Düring|1957}} ۾ ارسطوءَ جي قديم سوانح عمرين جو احاطو ڪيو ويو آهي.}} ارسطو 384 ق.م. ۾{{efn-ua|انهن تاريخن جي درست هجڻ، يعني اولمپياڊ سال 384/383 ق.م. جي پهرئين اڌ ۽ 322 ق.م. ۾ [[ڊيموسٿينس]] جي وفات کان ٿورو اڳ، [[آگسٽ بوئڪ]] (''Kleine Schriften'' VI 195) ثابت ڪيو؛ وڌيڪ بحث لاءِ ''[[FGrHist]]'' 244 F 38 تي [[فيلڪس جيڪبي]] ڏسو. Ingemar Düring, ''Aristotle in the Ancient Biographical Tradition'', Göteborg, 1957, {{p.|253}}}} [[ڪلڪڊيڪي]] اپٻيٽ جي قديم شهر [[اسٽيجائرا]] ۾ ڄائو، جيڪو هاڻوڪي [[ٿسالونيڪي|ٿيسالونيڪي]] کان لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽر (34 ميل) اوڀر طرف هو.<ref>{{harvnb|Anagnostopoulos|2013|p=3}}; {{harvnb|Shields|2012|p=3}}; {{harvnb|Blits|1999|p=58}}; {{harvnb|Aristotle (Greek philosopher)}}</ref><ref>{{harvnb|McLeisch|1999|p=5}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=36}}</ref>{{sfn|Aristoteles-Park in Stagira}}<ref name="سنڌيانا "/><ref name="ول ڊيورنٽ "/> سندس پيءُ [[نيڪوماخوس (ارسطوءَ جو پيءُ)|نيڪوماخوس]] مقدونيه جي بادشاهه [[امينٽاس ٻيون|امينٽاس]] جو ذاتي يا درٻاري طبيب هو،<ref>{{harvnb|Ogden|2024|p=32}}; {{harvnb|Anagnostopoulos|2013|p=3}}; {{harvnb|Shields|2012|p=5}}; {{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=36}}; {{harvnb|Nawotka|2009|p=40}}</ref><ref name=" ول ڊيورنٽ"/><ref name=" سنڌيانا "/> جڏهن ته سندس ماءُ فيسٽس [[خالڪيس]]، يوبيئا سان تعلق رکندڙ هئي.<ref>{{harvnb|Anagnostopoulos|2013|pp=4}}; {{harvnb|Shields|2012|p=5}}; {{harvnb|Hazel|2013|pp=36–37}}; {{harvnb|Reeve|Miller|2015|p=250}}</ref> نيڪوماخوس بابت چيو وڃي ٿو ته هو [[اسڪليپيادي]] طبي جماعت سان واسطو رکندو هو ۽ غالباً طب ۽ حياتيات ۾ ارسطوءَ جي ابتدائي دلچسپي پيدا ڪرڻ ۾ سندس اهم ڪردار هو.<ref>{{harvnb|Anagnostopoulos|2013|pp=4–5}}; {{harvnb|Shields|2012|p=5}}; {{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Lloyd|Brunschwig|Pellegrin|2000|p=554}}</ref> سنڌي ماخذن موجب پڻ کيس ننڍپڻ ۾ [[طب]] ۽ [[حياتيات|علم حياتيات]] جي ابتدائي تعليم پنهنجي پيءُ کان ملي.<ref>{{Cite book|last1=Borchers|first1=Timothy A. |title=Rhetorical theory : an introduction|date=2018|first2=Heather |last2=Hundley|isbn=978-1-4786-3580-2|edition=Second |location=Long Grove, Illinois|oclc=1031145493}}</ref> قديم روايت موجب ارسطوءَ جو خاندان افسانوي طبيب [[اسڪليپيوس]] ۽ سندس پٽ [[ماخائون (ڏندڪٿا)|ماخائون]] جي نسل مان هو.<ref>{{harvnb|Lloyd|Brunschwig|Pellegrin|2000|pp=554–555}}; {{harvnb|Hall|2018|p=40}}</ref> سندس ماءُ پيءُ ٻنهي جي وفات سندس ننڍي عمر ۾ ٿي وئي، جنهن کان پوءِ [[اٽارنيوس جو پروڪسينس]] سندس سرپرست بڻيو.<ref>{{harvnb|Hall|2018|p=14}}; {{harvnb|Anagnostopoulos|2013|p=4}}; {{harvnb|Shields|2012|p=5}}</ref> امڪان آهي ته ننڍپڻ ۾ هن ڪجهه وقت [[مقدونيا (قديم رياست)|مقدونيا]] جي گاديءَ واري شهر [[پيلا]] ۾ به گذاريو، جتي سندس مقدوني شاهي گهراڻي سان ابتدائي لاڳاپا قائم ٿيا.<ref>{{harvnb|Anagnostopoulos|2013|page=4}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}; {{harvnb|Shields|2012|p=5}}</ref> سترهن يا ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ ارسطو [[اٿينس]] ويو، جتي هن [[افلاطون جي اڪيڊمي]] ۾ پنهنجي تعليم جاري رکي.<ref>{{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Blits|1999|p=58}}</ref> هو لڳ ڀڳ ويهه سال اتي رهيو ۽ [[افلاطون]] کان فلسفو سکندو رهيو.<ref name=" سنڌيانا ">[ http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارسطو {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240823150742/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%B7%D9%88 |date=2024-08-23 }} ارسطو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا</ref> هو محقق ۽ استاد جي حيثيت ۾ نمايان ٿيو ۽ روايت موجب افلاطون کيس '''”مدرسي جو ذهن“''' سڏيندو هو.{{sfn|Hazel|2013|p=37}} ايٿنس ۾ هن غالباً [[ايليوسيني اسرار]] ۾ به حصو ورتو، ڇاڪاڻ ته انهن اسرارن بابت لکندي هن چيو هو ته '''”تجربو ڪرڻ، سکڻ آهي“''' ({{lang|grc|παθεĩν μαθεĩν}}).{{sfn|Evans|2006|p=18}} ارسطوءَ جي تعليم بابت پراڻن ماخذن ۾ ڪجهه متضاد روايتون پڻ ملن ٿيون. هڪ قصي موجب هن پنهنجي وڏن جي ملڪيت عيش عشرت ۾ ختم ڪرڻ کان پوءِ فوج ۽ پوءِ طب جو پيشو اختيار ڪيو ۽ ٽيهن ورهين جي ڄمار ۾ افلاطون وٽ فلسفو سکڻ لاءِ اٿينس ويو؛ ٻي روايت موجب هو ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ ئي افلاطون جي سنڀال هيٺ آيو.<ref name="ول ڊيورنٽ">[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html] ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ </ref><ref>{{Citation |title=ارسطو : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%B7%D9%88 |access-date=2019-12-15 |archive-date=2024-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823150742/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%B7%D9%88 |url-status=dead }}</ref> ارسطوءَ جي نالي جي هڪ قديم سنڌي تشريح ۾ ”ارسطاطاليس“ جي معنيٰ ”حڪمت سان پيار ڪندڙ“ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name=" سنڌيانا"/> افلاطون جي وفات کان پوءِ، لڳ ڀڳ 348/347 ق.م. ۾، ارسطو اڪيڊمي ڇڏي ويو.<ref>{{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}</ref> روايتي بيان موجب اڪيڊميءَ جو انتظام افلاطون جي ڀائٽي [[اسپوسيپز]] جي هٿ ۾ اچڻ کان پوءِ هو ان جي رخ کان ناخوش هو؛ ممڪن آهي ته اٿينس ۾ مقدونيا مخالف جذبن پڻ سندس فيصلي تي اثر وڌو هجي.{{sfn|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}{{sfn|Aristotle|1984|pp=Introduction}} هو [[زينوڪريٽيز]] سان گڏ [[اناطوليه]] ۾ [[اٽارنيئس]] جي حڪمران ۽ پنهنجي اڳوڻي هم جماعت [[ھرميئس]] وٽ ويو. سنڌي ماخذن ۾ هن علائقي کي ''ميسيا'' پڻ لکيو ويو آهي.<ref name=" سنڌيانا"/> هو اتي ڪجهه سال رهيو ۽ هرميئس جي وفات جي لڳ ڀڳ وقت اتان روانو ٿيو.{{efn-ua|{{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}} موجب هرمياس 345 ق.م. ۾ وفات ڪئي؛ {{harvnb|Hazel|2013|p=37}} سندس وفات 342 ق.م. ۾ ڄاڻائي ٿو، جيڪو ارسطوءَ جي مقدونيا واپسيءَ جو پڻ ساڳيو سال هو، جڏهن ته {{harvnb|Nawotka|2009|p=40}} موجب هرمياس کي 341 ق.م. ۾ گرفتار ڪيو ويو.}} هرميئس سان رهڻ دوران ارسطو ۽ سندس شاگرد ۽ ساٿي [[ٿيوڦراسٽس|ٿيوفراسٽس]] [[نباتيات]] ۽ [[سامونڊي حياتيات]] تي وسيع تحقيق ڪئي، جيڪا پوءِ هنن [[ايجيئن سمنڊ]] ۾ واقع [[ليزباس وارو ٻيٽ|ليزباس ٻيٽ]] تي جاري رکي.<ref>{{harvnb|Shields|2012|p=6}}; {{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}</ref> انهيءَ عرصي دوران ارسطو هرميئس جي گود ورتل ڌيءَ يا ڀائٽي [[پٿيئس]] سان شادي ڪئي ۽ کين هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو پڻ پٿيئس رکيو ويو.{{sfn|Shields|2012|p=6}}<ref name=" سنڌيانا"/> [[File:20160518 092 mieza nympheum.jpg|thumb|upright=1.2|[[ميزا، مقدونيه|ميزا]]، مقدونيه، يونان ۾ ارسطوءَ جو مدرسو]] 343/342 ق.م. ۾ [[فلپ ٻيون، مقدوينه|فلپ ٻئين]] ارسطوءَ کي [[پيلا]] گهرايو ته جيئن هو سندس تيرهن ورهين جي پٽ [[سڪندر اعظم]] جو استاد بڻجي.<ref>{{harvnb|Wu|2022|p=71}}; {{harvnb|Worthington|2014b|pp=69–70}}; {{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Shields|2012|pp=6–7}}; {{harvnb|Nawotka|2009|p=39}}; {{harvnb|Green|1991|p=54}}</ref><ref name=" سنڌيانا "/> ممڪن آهي ته ارسطوءَ جي خاندان ۽ مقدوني شاهي خاندان جي پراڻن لاڳاپن سبب فلپ هن جي چونڊ ڪئي هجي.<ref>{{harvnb|Ogden|2024|p=32}}; {{harvnb|Shields|2012|p=5}}; {{harvnb|Nawotka|2009|pp=39–40}}; {{harvnb|Lloyd|Brunschwig|Pellegrin|2000|p=555}}</ref> ارسطو سڪندر کي پيلا ڀرسان [[ميزا، مقدونيه|ميزا]] ۾ نِمفن جي باغن اندر قائم شاهي درسگاهه ۾ پڙهايو.<ref>{{harvnb|Ogden|2024|p=32}}; {{harvnb|Worthington|2014a|p=34}}; {{harvnb|Shields|2012|p=7}}; {{harvnb|Nawotka|2009|p=39}}</ref> [[File:Universal manual of ready reference - antiquities, history, geography, biography, government, law, politics, industry, invention, science, religion, literature, art, education and miscellany (1904) (14590266027).jpg|thumb|left|upright=0.8|[[جين ليون جيروم فيرس]] جي 1895ع واري تصوير ''”ارسطو سڪندر کي تعليم ڏيندي“'']] سڪندر جي تعليم ۾ [[اخلاقيات]]، [[سياست]]، ادب ۽ ٻين مضمونن جو مطالعو شامل هو،<ref>{{harvnb|Wu|2022|p=71}}; {{harvnb|Nawotka|2009|p=40}}</ref> ۽ کيس [[يوريپيڊس]] ۽ [[هومر]] جهڙن ليکڪن جا متن پڻ پڙهايا ويا.<ref>{{harvnb|Hornblower|2002|p=91}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}</ref> امڪان آهي ته [[بطليموس پهريون سوٽر|بطليموس]] ۽ [[ڪاساندر]] جهڙا نوجوان مقدوني امير پڻ ڪڏهن ڪڏهن ارسطوءَ جي درس ۾ شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Worthington|2014a|pp=34–35}}; {{harvnb|Nawotka|2009|pp=41–42}}; {{harvnb|Green|1991|pp=58–59}}</ref> ارسطو سڪندر کي اوڀر طرف فتوحات لاءِ همٿايو ۽ [[هخامنشي سلطنت|فارس]] بابت سندس رويو گهڻو [[نسلي مرڪزيت|نسلي مرڪزيت وارو]] هو. هڪ مشهور مثال ۾ هن سڪندر کي صلاح ڏني ته هو '''”يونانين لاءِ اڳواڻ ۽ بربرن لاءِ مطلق حڪمران“''' بڻجي.<ref>{{harvnb|Green|1991|pp=58–59}}; {{harvnb|Worthington|2014b|p=96}}</ref> سنڌي ادبي روايت ۾ پڻ سڪندر جي ذهن ۾ مشرق ۽ فارس جي فتح جو خيال ارسطوءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="عباسي">[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Litrature/Book45/Book_page1.html]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ڪتاب جو نالو؛ هڪ سؤ عظيم ڪتاب؛ مصنف: محمد احمد منصور عباسي؛ ايڊيشن:2012ع؛ ڇپائيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> ارسطوءَ جي نگرانيءَ هيٺ سڪندر جي تعليم غالباً رڳو ڪجهه سال هلي، ڇاڪاڻ ته لڳ ڀڳ سورهن ورهين جي ڄمار ۾ سڪندر پيلا موٽي آيو ۽ فلپ کيس مقدونيا جو نائب حڪمران مقرر ڪيو.<ref>{{harvnb|Worthington|2014b|p=97}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}</ref> پراڻن سنڌي ماخذن ۾ ارسطوءَ پاران سڪندر کي ڇهه سال پڙهائڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name=" سنڌيانا "/> انهيءَ عرصي دوران ارسطو سڪندر کي ''[[الياد]]'' جو تشريحي نسخو تحفي طور ڏنو، جيڪو روايت موجب سڪندر جي سڀ کان قيمتي ذاتي شين مان هڪ بڻيو.<ref>{{harvnb|Ogden|2024|p=32}}; {{harvnb|Worthington|2014b|pp=97, 186}}; {{harvnb|Nawotka|2009|p=40}}</ref> عالمن جو خيال آهي ته ارسطوءَ جون هاڻي گم ٿيل ٻه تصنيفون، ''بادشاهت بابت'' ۽ ''نوآبادين جي حق ۾''، نوجوان سڪندر لاءِ لکيون ويون هيون.<ref>{{harvnb|Ogden|2024|p=32}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}} provides the alternative translations ''On Monarchy'' and ''Colonists''</ref> فلپ ٻئي جي 336 ق.م. ۾ قتل کان پوءِ ارسطو ٻيو ۽ آخري ڀيرو اٿينس موٽي آيو.{{sfn|Shields|2012|p=7}} هڪ [[ميٽڪ|پرڏيهي رهواسي]] جي حيثيت ۾ هو اٿينس ۾ ملڪيت جو مالڪ نه ٿي سگهيو، تنهنڪري هن [[لئسيوم]] نالي هنڌ تي پنهنجو مدرسو قائم ڪيو، جنهن جو نالو [[اپالو]] ''لائڪيوس'' جي مقدس وڻڪار تان پيو هو.<ref>{{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}; {{harvnb|Shields|2012|p=7}}</ref> عمارت ۾ هڪ [[جمنازيم (قديم يونان)|جمنازيم]] ۽ ٿنڀن واري ڍڪيل گذرگاهه (پيريپاٽوس) هئي، جنهن تان سندس فلسفي جي مدرسي کي ''مشائي'' يا هلندڙ ڦرندڙ مڪتب سڏيو ويو.<ref>{{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}</ref> سنڌي ادبي ماخذن ۾ ان نالي جي وضاحت اها ڏني وئي آهي ته ارسطو پنهنجن شاگردن سان ڳالهائيندي گهمندو رهندو هو.<ref name="عباسي"/> ارسطو اٿينس ۾ لڳ ڀڳ 335 کان 323 ق.م. تائين ٻارهن سال تدريس ۽ تحقيق ڪندو رهيو.<ref name=" سنڌيانا "/> هو ممتاز شاگردن جي ننڍن گروهن کي درس ڏيندو هو ۽ [[ٿيوفراسٽس]]، [[روڊس جو يوڊيمس|يوڊيمس]] ۽ [[ارسٽوڪسينس]] جهڙن ساٿين سان گڏ هڪ وڏو ڪتب خانو قائم ڪيائين، جنهن ۾ قلمي نسخا، نقشا ۽ عجائب گهر جون شيون شامل هيون.<ref>{{harvnb|Shields|2012|p=7}}; {{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}</ref> هن عرصي دوران سندس زال پٿيئس وفات ڪري وئي، جنهن کان پوءِ ارسطوءَ جو اسٽيجائرا جي [[هرپائيلس]] سان تعلق قائم ٿيو. کين هڪ پٽ ڄائو، جنهن جو نالو هن پنهنجي پيءُ جي نالي پٺيان [[نيڪوماخوس (ارسطوءَ جو پٽ)|نيڪوماخوس]] رکيو.<ref>{{harvnb|Shields|2012|p=7}}; {{harvnb|Hazel|2013|p=37}}</ref> هن ئي دور ۾ ارسطوءَ پنهنجي ڪيترين اهم فلسفيانه تصنيفن کي مرتب ڪيو.<ref>{{harvnb|Shields|2012|p=7}}; {{harvnb|Russell|1972}}</ref> هن ڪيترائي مڪالما پڻ لکيا، جن مان رڳو ٽڪرا محفوظ رهيا آهن. سندس محفوظ لکڻيون گهڻو ڪري رسالن جي صورت ۾ آهن ۽ انهن مان اڪثر عام اشاعت بدران شاگردن لاءِ تدريسي مواد طور استعمال ٿينديون هيون. سندس اهم تصنيفن ۾ ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[نيڪوماخي اخلاقيات]]''، ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]''، ''[[روح بابت]]'' ۽ ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' شامل آهن. ارسطو منطق، مابعدالطبعيات، رياضيات، طبعيات، حياتيات، نباتيات، اخلاقيات، سياست، زراعت، طب، ناچ ۽ ناٽڪ سميت ڪيترن ئي شعبن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن ۾ اهم علمي واڌارا ڪيا.{{sfn|Humphreys|2009}} سندس علمي شخصيت [[ادب]]، [[فنون لطيفہ|فنون لطيفه]]، [[سائنس]]، [[منطق]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] تي گهرو ۽ دور رس اثر ڇڏيو.<ref name="سنڌيانا "/> [[File:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|upright=0.8|ارسطوءَ جو تصويري ڌڙ؛ [[رومي شهنشاهي]] جي پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ جو نقل، جيڪو [[لائسيپوس]] جي ٺاهيل ۽ هاڻي گم ٿيل ڪانسي جي مجسمي تان نقل ڪيو ويو]] جيتوڻيڪ سڪندر ارسطوءَ جو تمام گهڻو احترام ڪندو هو، پر سڪندر جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ ٻنهي جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. شهري رياستن جي انتظام، فتح ڪيل ماڻهن، خاص طور فارسين، سان ورتاءَ ۽ بهادريءَ جي وصف جهڙن معاملن بابت سندن رايا مختلف هئا.{{sfn|Wu|2022|pp=72–74}} قديم زماني ۾ اهو قياس به مشهور ٿيو ته سڪندر جي موت ۾ ارسطوءَ جو ڪو ڪردار هو، پر ان بابت واحد ثبوت هڪ [[هيگنوٿيمس|غير امڪاني دعويٰ]] آهي، جيڪا سڪندر جي وفات کان لڳ ڀڳ ڇهه سال پوءِ ڪئي وئي هئي.{{sfn|Green|1991|p=460}} 323 ق.م. ۾ سڪندر جي وفات کان پوءِ اٿينس ۾ مقدونيا مخالف جذبا ٻيهر ڀڙڪي پيا ۽ ارسطوءَ جي مخالفت وڌي وئي. 322 ق.م. ۾ ڊيموفيلس ۽ [[يوري ميڊون هائيروفينٽ]] مبينا طور مٿس بي دينيءَ جو الزام هنيو،{{sfn|Filonik|2013|pp=72–73}} جنهن کان پوءِ هو اٿينس ڇڏي يوبيئا جي [[خالڪيس]] ۾ پنهنجي ماءُ جي خاندان جي ملڪيت ڏانهن هليو ويو. ان موقعي تي روايت موجب هن چيو هو: '''”مان اٿينس وارن کي فلسفي خلاف ٻيو ڀيرو گناهه ڪرڻ نه ڏيندس.“'''<ref>{{harvnb|Jones|1980|p=216}}; {{harvnb|Gigon|2017|p=41}}; {{harvnb|Düring|1957|p=T44a-e}}</ref> اهو [[سقراط جو مقدمو|سقراط جي مقدمي ۽ کيس موت جي سزا ڏيڻ]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}} ارسطو ساڳئي سال 322 ق.م. ۾ يوبيئا جي خالڪيس ۾ قدرتي سببن جي ڪري وفات ڪئي.{{sfn|Aristotle (Greek philosopher)}}<ref>{{cite web |last=Britton |first=Bianca |date=27 May 2016 |title=Is this Aristotle's tomb? |url=https://www.cnn.com/2016/05/27/europe/greece-aristotle-tomb/index.html |access-date=21 January 2023 |publisher=CNN}}</ref> هن پنهنجي شاگرد [[اينٽيپيٽر]] کي پنهنجي وصيت جو مکيه عملدار مقرر ڪيو ۽ پنهنجي [[وصيت (قانون)|وصيت]] ۾ زال جي ڀرسان دفن ٿيڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.{{sfn|Haase|1992|p=3862}} ارسطو پنهنجون تصنيفون لئسيوم جي سربراهه طور پنهنجي جانشين [[ٿيوفراسٽس]] جي حوالي ڪيون، جنهن وري اهي ايشيا مائنر جي [[اسڪيپسس جو نيليوس|نيليوس]] کي ڏنيون. اتي اهي لکڻيون حفاظت خاطر لڪائي رکيون ويون، تان جو گڏ ڪندڙ [[اپيليڪون]] انهن کي خريد ڪيو. ان وچ ۾ ارسطوءَ جي اهم تصنيفن جا ڪيترائي نقل اڳ ئي گردش ۾ اچي چڪا هئا ۽ اٿينس جي لئسيوم، [[اليگزينڊريا]] ۽ پوءِ روم ۾ استعمال ٿيڻ لڳا هئا.<ref>{{harvnb|Hazel|2013|p=38}}; {{harvnb|Nussbaum|Osborne|2014|p=73}}</ref> == نظرياتي فلسفو == === منطق === {{main|اصطلاحي منطق}} {{further|غير ارسطوي منطق}} ''[[اولين تجزيا]]'' جي بنياد تي ارسطوءَ کي منطق جي سڀ کان اوائلي منظم مطالعي جو باني سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Degnan|1994|pp=81–89}} ۽ منطق بابت سندس تصور [[رياضيائي منطق]] ۾ 19هين صديءَ جي ترقيءَ تائين اولهه جي منطق جو غالب نمونو رهيو.{{sfn|Corcoran|2009|pp=1–20}} [[امانوئيل ڪانٽ|ڪانٽ]] ته ''[[خالص عقل جي تنقيد]]'' ۾ ايترو به لکيو ته ارسطوءَ سان منطق پنهنجي تڪميل تي پهچي ويو.{{sfn|Kant|1787|page=Preface}} ==== منطق جو بنياد ==== سڀ کان پهرين رتبو، ارسطوءَ کي انهيءَ ڪري مليو، جو سواءِ ڪنهن سابق رهبر جي، محض پنهنجي دماغي محنت سان، هن هڪ نئين سائنس ايجاد ڪئي. جنهن کي منطق جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو<ref name = " ول ڊيورنٽ "/>. رينن (Renan) چوي ٿو ته ايستائين ڪنهن به شخص جي تعليم ۽ تربيت مڪمل نه ٿيندي، جيستائين هو، سڌي يا اڻ سڌي طرح، يونان جي ضابطي هيٺ نه آيو آهي. پر درحقيقت، خود يوناني ذهن، بي ضابطي ۽ بي ترتيب هو، جيستائين ارسطوءَ جو سخت ۽ ڪڙي نسخي، هڪ طريقو مهيا نه ڪيو، جنهن سان خيال کي آزمائي سگهجي ۽ درست ڪري سگهجي<ref name = " ول ڊيورنٽ"/>. ==== ''اورگينون'' ==== {{main|اورگينون}} [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|upright=0.8|[[رافائيل]] جي 1509ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو مدرسو]]'' ۾ افلاطون (کاٻي پاسي) ۽ ارسطو. ارسطو پنهنجي ''[[نيڪوماخي اخلاقيات]]'' هٿ ۾ کنيو زمين ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو سندس دروني حقيقت پسنديءَ واري نظرئي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته افلاطون آسمان ڏانهن اشارو ڪندي پنهنجي [[صورتن جو نظريو|صورتن واري نظرئي]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو ۽ پنهنجي ''[[ٽيميئس (مڪالمو)|ٽيميئس]]'' کي هٿ ۾ جهليو بيٺو آهي.{{sfn|School of Athens}}{{sfn|Stewart|2019}}]] ارسطوءَ جي گهڻي لکڻي غالباً پنهنجي اصل صورت ۾ محفوظ نه رهي آهي، ڇاڪاڻ ته ممڪن آهي ته سندس شاگردن ۽ پوءِ ايندڙ استادن ان ۾ ترتيب ۽ تدوين ڪئي هجي. ارسطوءَ جون منطقي تصنيفون لڳ ڀڳ 40 ق.م. ۾ [[روڊس جو اينڊرونيڪوس]] يا سندس ٻين پوئلڳن ڇهن ڪتابن جي هڪ مجموعي ۾ گڏ ڪيون، جنهن کي ''[[اورگينون]]'' چيو ويو.{{sfn|Pickover|2009|p=52}} اهي ڪتاب هي آهن: ''[[مقولات (ارسطو)|مقولات]]'' ''[[تعبير بابت]]'' ''[[اولين تجزيا]]'' ''[[ثانوي تجزيا]]'' ''[[موضوعات (ارسطو)|موضوعات]]'' ''[[مغالطاتي ترديدن بابت]]'' انهن ڪتابن جي ترتيب، يا انهن تعليمات جي ترتيب جن مان اهي جوڙيا ويا، مڪمل طور يقيني ناهي، پر هيءَ فهرست ارسطوءَ جي لکڻين جي تجزيي مان اخذ ڪئي وئي آهي. ترتيب بنيادي ڳالهين کان شروع ٿئي ٿي: ''مقولات'' ۾ سادن اصطلاحن جو تجزيو، ''تعبير بابت'' ۾ قضين ۽ انهن جي ابتدائي لاڳاپن جو مطالعو، ۽ پوءِ وڌيڪ پيچيده صورتن، خاص طور [[قياس منطقي]] ۽ برهان، جو مطالعو ''تجزين'' ۾ اچي ٿو،{{sfn|Prior Analytics|pp=24b18–20}}{{sfn|Bobzien|2015}} جڏهن ته جدليات جو مطالعو ''موضوعات'' ۽ ''مغالطاتي ترديدن بابت'' ۾ ڪيو ويو آهي. پهريون ٽي رسالا سخت معنائن ۾ منطقي نظريي جو بنيادي مرڪز بڻجن ٿا: يعني منطقي ٻوليءَ جي گرامر ۽ صحيح استدلال جا قاعدا. ''[[خطابت (ارسطو)|خطابت]]'' کي روايتي طور هن مجموعي ۾ شامل نه ڪيو ويندو آهي، پر ارسطو پاڻ ان ۾ چوي ٿو ته اها ''موضوعات'' تي دارومدار رکي ٿي.{{sfn|Smith|2017}} ==== قياس منطقي (Syllogism) ==== {| class="wikitable floatright" |+ ارسطوءَ جي [[قياس منطقي#قسم|قياس منطقي جي قسمن]] مان هڪ{{efn-ua|هي [[قياس منطقي#قسم|قياس جو قسم]]، جنهن ۾ سڀ ٽي اصطلاح 'a' ۾ اچن ٿا، روايتي وچئين دور جي يادگيري اصطلاح [[باربرا]] سان سڃاتو وڃي ٿو.{{sfn|Lagerlund|2016}}}} ! لفظن ۾ !! اصطلاحن ۾{{efn-ua|M وچيون اصطلاح آهي، هتي ”انسان“؛ S موضوع آهي، هتي ”يوناني“؛ ۽ P محمول آهي، هتي ”فاني“.{{sfn|Lagerlund|2016}}}} !! مساواتن ۾{{efn-ua|پهرين مساوات کي هن ريت پڙهي سگهجي ٿو: ”اهو درست ناهي ته ڪو اهڙو x موجود هجي، جيڪو انسان هجي ۽ ساڳئي وقت فاني نه هجي.“{{sfn|Predicate Logic}}}} |- |    سڀ انسان فاني آهن.<br/><br/>    سڀ يوناني انسان آهن.<br/><br/>[[∴]] سڀ يوناني فاني آهن.||M a P<br/><br/>S a M<br/><br/>S a P||[[File:Modus Barbara Equations.svg|150px]] |} اڄ جنهن کي ''ارسطوي منطق'' چيو وڃي ٿو ۽ جنهن ۾ [[قياس منطقي#قسم|قياس جا مختلف قسم]]، يعني منطقي استدلال جا طريقا، شامل آهن،{{sfn|Lagerlund | 2016}} ارسطو پاڻ ان کي ”تجزيو“ سڏي ها. ”منطق“ جو اصطلاح هو خاص طور ''جدليات'' جي معنيٰ ۾ استعمال ڪندو هو.<ref>{{cite book |last=Evans |first=John David Gemmill |title=Aristotle's concept of dialectic |url=https://archive.org/details/aristotlesconcep0000evan |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |pages=[https://archive.org/details/aristotlesconcep0000evan/page/86 86]–87}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Duncombe |first1=Matthew |last2=Dutilh Novaes |first2=Catarina |date=2 January 2016 |title=Dialectic and logic in Aristotle and his tradition |url=https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/80567692/Dialectic_and_logic_in_Aristotle_and_his_tradition.pdf |journal=History and Philosophy of Logic |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=1–8 |doi=10.1080/01445340.2015.1086624 |issn=0144-5340}}</ref> ==== برهان (ڊمانسٽريشن) ==== ارسطوءَ جي ''ثانوي تجزين'' ۾ برهان يا برهاني علم بابت سندس نظريو بيان ٿيل آهي. اڄ ان موضوع کي منطق بدران گهڻو ڪري [[علميات]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر ارسطوءَ وٽ اهو قياس منطقي جي نظريي سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو.{{sfn|Smith|2017}} ارسطوءَ موجب علم اهو آهي، جيڪو لازمي طور سچ هجي ۽ جنهن ۾ شين جي سببن جو مطالعو پڻ شامل هجي.{{sfn|Smith|2017}} === مابعدالطبعيات (ميٽا فزڪس) === {{main|مابعدالطبعيات (ارسطو)}} ”مابعدالطبعيات“ جو لفظ ارسطوءَ جي انهن تصنيفن جي مجموعي جي عنوان مان نڪتل آهي، جيڪي انهيءَ نالي سان مشهور ٿيون. تنهن هوندي به ارسطو پاڻ اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو هو؛ اهو نالو پوءِ جي هڪ مرتب ڪندڙ ڏنو. ارسطو پاڻ هن علم کي ”پهريون فلسفو“ يا [[الاهيات]] سڏيندو هو.{{sfn|Cohen | 2000}} هن ان کي ”هستيءَ جو بحيثيت هستي مطالعو“ قرار ڏنو. رياضيات ۽ قدرتي سائنس جهڙا ٻيا علم هستيءَ جي مخصوص پهلوئن جو مطالعو ڪن ٿا، جڏهن ته پهريون فلسفو انهن شين جو مطالعو ڪري ٿو، جيڪي ابدي، اڻ بدلجندڙ ۽ غير مادي آهن.{{sfn|Cohen|2000}} ارسطو پنهنجي ''مابعدالطبعيات'' (1026a16) ۾ لکي ٿو: {{blockquote|جيڪڏهن مرڪب قدرتي شين کان سواءِ ٻيون ڪي آزاد شيون موجود نه هجن، ته فطرت جو مطالعو علم جو بنيادي قسم هوندو؛ پر جيڪڏهن ڪا اهڙي آزاد شيءِ موجود هجي جيڪا حرڪت کان پاڪ هجي، ته ان جو علم فطرت جي علم کان اڳڀرو هوندو ۽ اهو پهريون فلسفو هوندو، ۽ اهو ''انهيءَ ئي معنيٰ ۾'' آفاقي آهي، ڇاڪاڻ ته اهو پهريون آهي. هن قسم جي فلسفي جو ڪم هستيءَ جو بحيثيت هستي مطالعو ڪرڻ آهي؛ يعني اها ڇا آهي ۽ رڳو هستي هجڻ جي ڪري ڪهڙيون خاصيتون ان سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Aristotle|1999|page=111}}}} ==== جوهر ==== {{further|هيئولائيت}} ارسطو پنهنجي ''مابعدالطبعيات'' جي ستين ڪتاب ۾ [[جوهر جو نظريو|جوهر]] (''ousia''؛ اوسيا) ۽ [[ماهيت]] (''to ti ên einai''، ”اهو ڇا هو، جنهن جو هجڻ ان لاءِ آهي“) جي تصورن جو جائزو وٺي ٿو. هو نتيجو ڪڍي ٿو ته ڪو خاص جوهر مادي ۽ صورت ٻنهي جو ميلاپ آهي؛ هن فلسفيانه نظريي کي [[هيئولائيت]] چيو وڃي ٿو. اٺين ڪتاب ۾ هو جوهر جي مادي کي [[مادي زيربنا|زيربنا]]، يعني اهو مواد جنهن مان ڪا شيءِ ٺهيل هجي، طور بيان ڪري ٿو. مثال طور، گهر جو مادو سرون، پٿر، ڪاٺ وغيره آهن، يا اهي سڀ شيون جيڪي ''امڪاني'' گهر کي جوڙين ٿيون؛ جڏهن ته جوهر جي صورت ''فعلي'' گهر آهي، يعني ”ماڻهن ۽ سامان لاءِ ڍڪ“ يا ڪا ٻي اهڙي [[جنس ۽ فرق جي وصف|فرق ڪندڙ خاصيت]]، جنهن جي بنياد تي ڪنهن شيءِ کي گهر طور بيان ڪري سگهجي. جيڪو بيان ان جا جزا ڄاڻائي ٿو، سو مادي جو بيان آهي، جڏهن ته جيڪو بيان فرق ڪندڙ خاصيت ڄاڻائي ٿو، سو صورت جو بيان آهي.{{sfn|Metaphysics|pp=VIII 1043a 10–30}}{{sfn|Cohen|2000}} ===== معتدل حقيقت پسندي ===== {{main|ارسطوءَ جو ڪليات جو نظريو}} [[File:Platonic and Aristotelian Forms.svg|thumb|upright=1.5|افلاطون جون [[صورتن جو نظريو|صورتون]] [[ڪليات]] طور وجود رکن ٿيون، جيئن صوف جي مثالي صورت. ارسطوءَ موجب مادو ۽ صورت ٻئي انفرادي شيءِ ۾ موجود آهن ([[هيئولائيت]]).]] پنهنجي استاد [[افلاطون]] وانگر ارسطوءَ جو فلسفو به [[ڪليات جو مسئلو|ڪليات]] سان واسطو رکي ٿو. ارسطوءَ جي [[وجوديات]] ۾ ڪلي ({{Transliteration|grc|katholou}}؛ ڪٿولو) جو وجود جزئيات ({{Transliteration|grc|kath' hekaston}}؛ ڪٿ هيڪاسٽن)، يعني دنيا ۾ موجود انفرادي شين، جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جو آهي. ان جي ابتڙ، افلاطون وٽ [[صورتن جو نظريو|ڪلي]] وڌيڪ حقيقي ۽ الڳ وجود رکندڙ صورت آهي، جنهن جي انفرادي شيون رڳو نقالي ڪن ٿيون. ارسطوءَ موجب ڪليات وجود ضرور رکن ٿا، پر اهي رڳو تڏهن ملن ٿا، جڏهن ڪنهن خاص جوهر ۾ مجسم يا متحقق ٿين ٿا.{{sfn|Cohen|2000}} ارسطو ڪليات جي وجود جي جاءِ بابت پڻ افلاطون سان اختلاف ڪيو. افلاطون صورتن کي انهن شين کان الڳ وجود رکندڙ سمجهندو هو، جيڪي انهن ۾ حصو وٺن ٿيون؛ جڏهن ته ارسطوءَ جو خيال هو ته ڪليات ڪيترين ئي انفرادي شين ۾ موجود ٿين ٿا. تنهنڪري ارسطوءَ موجب صوف جي صورت ”صورتن جي دنيا“ ۾ الڳ وجود رکڻ بدران هر هڪ صوف جي اندر موجود آهي.{{sfn|Cohen|2000}}{{sfn|Lloyd|1968|pages=43–47}} ===== امڪانيت ۽ فعليت ===== تبديليءَ (''[[امڪانيت ۽ فعليت|kinesis]]''؛ ڪينيسس) جي ماهيت ۽ ان جي سببن بابت، جيئن ارسطو پنهنجي ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]'' ۽ ''[[پيدائش ۽ فساد بابت]]'' (319b–320a) ۾ بيان ڪري ٿو، هو وجود ۾ اچڻ (''genesis''؛ جينيسس، جنهن کي ”پيدائش“ پڻ چيو وڃي ٿو) کي هيٺين تبديلين کان ڌار ڪري ٿو: '''واڌ ۽ گهٽتائي''' — مقدار ۾ تبديلي؛ '''مڪاني حرڪت''' — جاءِ ۾ تبديلي؛ ۽ '''ڪيفيتي تبديلي''' — خاصيت يا ڪيفيت ۾ تبديلي. [[File:Flute-player dolphin Alcesti Group MAN.jpg|thumb|ارسطوءَ جو خيال هو ته بانسري وڄائڻ جهڙي صلاحيت سکيا وسيلي حاصل ڪري سگهجي ٿي، يعني [[امڪانيت ۽ فعليت|امڪان کي فعليت ۾ آڻي سگهجي ٿو]].]] وجود ۾ اچڻ اهڙي تبديلي آهي، جنهن ۾ تبديليءَ مان گذرندڙ شيءِ جي زيربنا پاڻ تبديل ٿي وڃي ٿي. هن قسم جي تبديليءَ کي بيان ڪندي ارسطو مادي ۽ صورت سان لاڳاپيل امڪانيت (''[[ڊائنامس|dynamis]]''؛ ڊائنامس) ۽ فعليت (''[[اينٽيليخيا|entelecheia]]''؛ اينٽيليخيا) جا تصور پيش ڪري ٿو. امڪانيت مان مراد اها صلاحيت آهي، جنهن تحت ڪا شيءِ مناسب حالتن ۾، ۽ ڪنهن ٻي شيءِ جي رڪاوٽ نه هئڻ جي صورت ۾، ڪو عمل ڪري يا مٿس ڪو عمل ٿي سگهي. مثال طور، زمين ۾ موجود ٻج امڪاني طور (''dynamei''؛ ڊائنامي) هڪ ٻوٽو آهي؛ جيڪڏهن ڪا رڪاوٽ نه پوي ته اهو ٻوٽو بڻجي ويندو. امڪاني طور موجود شيون يا ته ”عمل ڪري“ (''poiein''؛ پوئيئن) سگهن ٿيون يا ”عمل جو اثر وٺي“ (''paschein''؛ پاسخين) سگهن ٿيون. اهڙيون صلاحيتون فطري يا سکيل ٿي سگهن ٿيون. مثال طور، اکين ۾ ڏسڻ جي صلاحيت فطري آهي، جڏهن ته بانسري وڄائڻ جي صلاحيت سکيا ۽ مشق وسيلي حاصل ڪري سگهجي ٿي. فعليت، امڪانيت جي مقصد جي تڪميل آهي. ڇاڪاڻ ته مقصد (''[[ٽيلوس|telos]]''؛ ٽيلوس) هر تبديليءَ جو اصول آهي ۽ امڪانيت مقصد خاطر موجود هوندي آهي، تنهنڪري فعليت ان جو انجام يا مقصد آهي. اڳئين مثال موجب، جڏهن ٻوٽو اهي عمل ڪرڻ لڳي ٿو جيڪي هڪ ٻوٽو ڪندو آهي، تڏهن سندس امڪانيت فعلي صورت اختيار ڪري ٿي.{{sfn|Cohen | 2000}} {{blockquote|جنهن شيءِ جي خاطر ڪا شيءِ وجود رکي ٿي (''to hou heneka''؛ تو هو هينيڪا)، اهو ئي ان جو اصول آهي، ۽ وجود ۾ اچڻ مقصد خاطر هوندو آهي؛ فعليت اهو مقصد آهي، ۽ امڪانيت انهيءَ مقصد خاطر حاصل ڪئي ويندي آهي. جانور ان لاءِ نٿا ڏسن ته جيئن کين ڏسڻ جي صلاحيت حاصل ٿئي، بلڪه کين ڏسڻ جي صلاحيت ان لاءِ آهي ته جيئن اهي ڏسي سگهن.{{sfn|Metaphysics | p=IX 1050a 5–10}}}} مختصر طور، گهر ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مادي ۾ گهر بڻجڻ جي امڪانيت هوندي آهي، جڏهن ته گهر ٺاهڻ جو عمل ۽ تيار ٿيل گهر جي صورت ٻئي فعليتون آهن؛ تيار ٿيل گهر ساڳئي وقت [[غائي سبب]] يا مقصد پڻ آهي. ان کان پوءِ ارسطو نتيجو ڪڍي ٿو ته فعليت، وصف، وقت ۽ جوهريت جي لحاظ کان امڪانيت کان اڳڀري آهي. خاص جوهر، يعني مادي ۽ صورت، جي هن تشريح وسيلي ارسطو وجودن جي وحدت جو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. مثال طور سوال پيدا ٿئي ٿو ته ”انسان کي هڪ واحد وجود ڇا بڻائي ٿو؟“ [[افلاطون]] موجب ٻه صورتون آهن: ”جانور“ ۽ ”ٻه پير وارو“؛ ته پوءِ انسان هڪ واحد وجود ڪيئن بڻجي ٿو؟ ارسطوءَ موجب امڪاني وجود، يعني مادو، ۽ فعلي وجود، يعني صورت، هڪ ئي شيءِ جا ٻه پهلو آهن ۽ بنيادي طور هڪ ئي وجود آهن.{{sfn|Cohen | 2000}}{{sfn|Metaphysics | p=VIII 1045a–b}} == قدرتي فلسفو == ارسطوءَ جو ”قدرتي فلسفو“ قدرتي مظاهر جي تمام وسيع دائري تي پکڙيل هو، جنهن ۾ اهي موضوع پڻ شامل هئا، جيڪي اڄ [[طبعيات]]، [[حياتيات]] ۽ ٻين قدرتي سائنسن جو حصو سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Wildberg | 2016}} ارسطوءَ جي اصطلاحن ۾ ”قدرتي فلسفو“ فلسفي جي اها شاخ هئي، جيڪا قدرتي دنيا جي مظاهر جو مطالعو ڪندي هئي، ۽ ان ۾ اهي ميدان شامل هئا جن کي اڄ طبعيات، حياتيات ۽ ٻين قدرتي سائنسن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. ارسطوءَ جو ڪم علمي تحقيق جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ تي پکڙيل هو. وسيع معنيٰ ۾ هو فلسفي کي استدلال جي برابر سمجهندو هو، جنهن کي هو ”سائنس“ پڻ سڏيندو هو. تنهن هوندي به سندس استعمال ڪيل ''سائنس'' جو اصطلاح اڄ جي ”[[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]]“ واري مفهوم کان مختلف هو. ارسطوءَ موجب ”هر علم (''dianoia'') يا ته عملي، تخليقي يا نظرياتي هوندو آهي“ (''مابعدالطبعيات'' 1025b25). سندس عملي سائنس ۾ اخلاقيات ۽ سياست شامل هئا؛ تخليقي سائنس مان مراد شاعري سميت فنون لطيفه جو مطالعو هو؛ جڏهن ته نظرياتي سائنس ۾ طبعيات، رياضيات ۽ مابعدالطبعيات شامل هئا.{{sfn|Wildberg|2016}} === طبعيات === [[File:Four Classical Elements in Burning Log.svg|thumb|[[ايمپيڊوڪلس]] ۽ ارسطوءَ جا چار [[ڪلاسيڪي عنصر]]—باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين—ٻرندڙ ڪاٺ جي ٿڙ وسيلي ڏيکاريل آهن. ٿڙ ساڙجڻ دوران چارئي عنصر خارج ڪري ٿو.]] {{main|ارسطوي طبعيات}} ==== پنج عنصر ==== {{main|ڪلاسيڪي عنصر}} پنهنجي ''[[پيدائش ۽ فساد بابت]]'' ۾ ارسطو، [[ايمپيڊوڪلس]] پاران اڳ پيش ڪيل چئن عنصرن—[[زمين (ڪلاسيڪي عنصر)|زمين]]، [[پاڻي (ڪلاسيڪي عنصر)|پاڻي]]، [[هوا (ڪلاسيڪي عنصر)|هوا]] ۽ [[باهه (ڪلاسيڪي عنصر)|باهه]]—کي محسوس ٿيندڙ چئن خاصيتن، يعني گرم، ٿڌو، آلو ۽ سڪل مان ٻن ٻن سان ڳنڍيو. ايمپيڊوڪلس جي نظام موجب سڄو مادو انهن چئن عنصرن جي مختلف تناسبن مان ٺهيل هو. ارسطو ان نظام ۾ آسماني [[ايٿر (ڪلاسيڪي عنصر)|ايٿر]] جو واڌارو ڪيو، جنهن کي هو [[فلڪي گولا|فلڪي گولن]]، تارن ۽ سيارن جو خدائي مادو سمجهندو هو.{{sfn|Lloyd|1968|pages=133–139, 166–169}} {| class="wikitable" |+ [[ڪلاسيڪي عنصر|ارسطوءَ جا عنصر]]{{sfn|Lloyd|1968|pages=133–139, 166–169}} ! عنصر !!{{font color|red|گرم}}/{{font color|blue|ٿڌو}} !!{{font color|green|آلو}}/{{font color|brown|سڪل}} !! حرڪت !! جديد [[مادي جي حالت|مادي جي حالت]] |- |'''[[زمين (ڪلاسيڪي عنصر)|زمين]]'''||{{font color|blue|ٿڌي}}||{{font color|brown|سڪل}}||هيٺ||[[ٺوس]] |- |'''[[پاڻي (ڪلاسيڪي عنصر)|پاڻي]]'''||{{font color|blue|ٿڌو}}||{{font color|green|آلو}}||هيٺ||[[مايع]] |- |'''[[هوا (ڪلاسيڪي عنصر)|هوا]]'''||{{font color|red|گرم}}||{{font color|green|آلي}}||مٿي||[[گئس]] |- |'''[[باهه (ڪلاسيڪي عنصر)|باهه]]'''||{{font color|red|گرم}}||{{font color|brown|سڪل}}||مٿي||[[پلازما (طبعيات)|پلازما]] |- |'''[[ايٿر (ڪلاسيڪي عنصر)|ايٿر]]'''||(خدائي<br/>مادو)||ڪابه نه||گولائي<br/>(آسمانن ۾)||[[خال]] |} ==== حرڪت ==== {{further|ڪلاسيڪي ميڪانيات جي تاريخ}} ارسطو ''طبعيات'' (254b10) ۾ حرڪت جا ٻه قسم بيان ڪري ٿو: ”جبري“ يا ”غير فطري حرڪت“، جيئن اڇلايل پٿر جي حرڪت، ۽ ''[[آسمان بابت]]'' (300a20) ۾ ”فطري حرڪت“، جيئن ڪنهن شيءِ جو هيٺ ڪرڻ. جبري حرڪت ۾، جيئن ئي حرڪت پيدا ڪندڙ عامل پنهنجو اثر ختم ڪري ٿو، حرڪت پڻ ختم ٿي وڃي ٿي؛ ٻين لفظن ۾، ارسطوءَ موجب ڪنهن شيءِ جي فطري حالت سڪون ۾ رهڻ آهي،{{sfn|Allain | 2016}}{{efn-ua|ريٽ آلين لکي ٿو ته [[نيوٽن جو پهريون قانون]] بنيادي طور ارسطوءَ جي هن خيال جو سڌو جواب آهي، ڇاڪاڻ ته فطري حالت حرڪت کي ''نه بدلائڻ'' آهي.{{sfn|Allain | 2016}}}} ڇاڪاڻ ته ارسطو [[رگڙ]] کي پنهنجي تجزيي ۾ شامل نه ڪيو هو.{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}} هن تصور موجب، جيئن ارسطو بيان ڪيو، ڳرين شين کي حرڪت ۾ آڻڻ لاءِ وڌيڪ زور گهربل هوندو آهي، ۽ وڌيڪ زور سان ڌڪيل شيون تيزيءَ سان هلنديون آهن.{{sfn|Susskind | 2011}}{{efn-ua|ليونارڊ سسڪِنڊ تبصرو ڪري ٿو ته ارسطو ظاهر آهي ڪڏهن [[برف تي اسڪيٽنگ]] نه ڪئي هئي، ٻي صورت ۾ هو ڏسي ها ته حرڪت ڪندڙ شيءِ کي روڪڻ لاءِ زور گهربل آهي.{{sfn|Susskind | 2011}}}} ان تصور مان هي مساوات نڪري ٿي:{{sfn|Susskind | 2011}} :: <math>F=mv</math>, جيڪا جديد طبعيات موجب غلط آهي.{{sfn|Susskind | 2011}} فطري حرڪت لاڳاپيل عنصر تي دارومدار رکي ٿي: ايٿر فطري طور آسمانن ۾ گولائيءَ ۾ حرڪت ڪري ٿو،{{efn-ua|سج، چنڊ ۽ تارن جهڙن آسماني جسمن جون ڏسڻ ۾ ايندڙ حرڪتون ڌرتيءَ جي مرڪز جي چوڌاري ”تمام سٺي تقريب“ سان گولائيءَ واريون نظر اچن ٿيون؛ مثال طور، ڌرتيءَ جي گردش سبب آسمان جي ظاهري گردش ۽ ڌرتيءَ جي چوڌاري چنڊ جي گردش، جيئن ارسطو بيان ڪيو هو.{{sfn|Rovelli | 2015 | pp=23–40}}}} جڏهن ته ايمپيڊوڪلس جا چار عنصر عمودي رخ ۾ پنهنجي فطري آرامگاهن ڏانهن هلن ٿا؛ مثال طور باهه مٿي ۽ زمين هيٺ وڃي ٿي.{{sfn|Rovelli | 2015 | pp=23–40}}{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}}{{efn-ua|ڊريبڪن ''طبعيات'' ۽ ''آسمان بابت'' (''De Caelo'') مان ڪيترائي اقتباس ڏئي ٿو، جن ۾ ارسطوءَ جا حرڪت جا قانون بيان ٿيل آهن.{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}}}} [[File:Aristotle's laws of motion.svg|thumb|upright=1.5|ارسطوءَ جا حرڪت جا قانون. ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]'' ۾ هو چوي ٿو ته شين جي ڪرڻ جي رفتار انهن جي وزن سان سڌي تناسب ۾ ۽ ان سيال جي ڪثافت سان اُبتي تناسب ۾ هوندي آهي، جنهن مان اهي ڪري رهيون هجن.{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}} هوا يا پاڻيءَ مان ڌرتيءَ جي ثقلي ميدان ۾ حرڪت ڪندڙ شين لاءِ هي هڪ مناسب تقريبي بيان آهي.{{sfn|Rovelli | 2015 | pp=23–40}}]] ''طبعيات'' (215a25) ۾ ارسطو اثرائتي نموني هڪ مقداري قانون پيش ڪري ٿو، جنهن موجب ڪرندڙ جسم جي رفتار ''v'' ان جي وزن ''W'' سان سڌي تناسب ۾، ۽ ان سيال جي ڪثافت{{efn-ua|ڊريبڪن اتفاق ڪري ٿو ته هن عبارت ۾ ڪثافت کي مقداري نموني ورتو ويو آهي، پر ڪثافت کي في يونٽ حجم وزن جي صورت ۾ واضح طور بيان نه ڪيو ويو آهي.{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}}}} ''ρ'' سان اُبتي تناسب ۾ آهي، جنهن مان اهو جسم ڪري ٿو:{{sfn|Rovelli|2015|pp=23–40}}{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}} :: <math>v=c\frac{W}{\rho}</math> ارسطوءَ جو نتيجو هو ته [[خال]] ۾ ڪرڻ جي رفتار لامحدود ٿي ويندي؛ هن انهيءَ ظاهري نامعقولي نتيجي مان اهو اخذ ڪيو ته خال جو وجود ممڪن ناهي.{{sfn|Rovelli | 2015 | pp=23–40}}{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}} ان بابت عالمن جا رايا مختلف رهيا آهن ته ارسطو واقعي مقداري قانون بيان ڪرڻ چاهيو ٿي يا نه. هينري ڪارٽرون ”انتـهائي راءِ“{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}} اختيار ڪئي ته ارسطوءَ وٽ قوت جو تصور بنيادي طور ڪيفيتي هو،{{sfn|Carteron|1923|pp=1–32 and passim}} جڏهن ته ٻين مصنفن ان راءِ کي رد ڪيو آهي.{{sfn|Drabkin|1938|pp=60–84}} [[ارشميدس]] ارسطوءَ جي ان نظريي ۾ سڌارو آندو ته جسم پنهنجي فطري آرامگاهن ڏانهن حرڪت ڪن ٿا؛ ڌاتوءَ جون ٻيڙيون به تري سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي [[ارشميدس جو اصول|ڪافي پاڻي بي دخل ڪن]]. ارشميدس جي نظام موجب ڪنهن شيءِ جو ترڻ ان جي ڪتلي ۽ حجم تي دارومدار رکي ٿو، نه ته، جيئن ارسطو سمجهندو هو، ان جي بنيادي عنصري بناوت تي.{{sfn|Rovelli|2015|pp=23–40}} حرڪت بابت ارسطوءَ جون لکڻيون [[اوائلي جديد دور]] تائين اثرائتيون رهيون. چيو وڃي ٿو ته [[جان فلوپونس]]، [[قديم دور جي پڇاڙي]] ۾، ۽ [[گليليو گليلي|گليليو]]، اوائلي جديد دور ۾، تجربن وسيلي ارسطوءَ جي ان دعويٰ کي غلط ثابت ڪيو ته ڳرو جسم هلڪي جسم کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڪري ٿو.{{sfn|Wildberg|2016}} ان جي ابتڙ [[ڪارلو روويلي]] دليل ڏئي ٿو ته ارسطوءَ جي حرڪت واري طبعيات پنهنجي لاڳو ٿيڻ واري مخصوص دائري ۾ درست آهي، يعني ڌرتيءَ جي ثقلي ميدان ۾ هوا جهڙي سيال اندر حرڪت ڪندڙ جسمن لاءِ. اهڙي نظام ۾ مستقل رفتار سان ڪرندڙ ڳرا جسم حقيقت ۾ هلڪن کان تيز هلن ٿا، رگڙ کي نظرانداز ڪيو وڃي يا نه،{{sfn|Rovelli | 2015 | pp=23–40}} ۽ وڌيڪ ڪثافت واري وسيلي ۾ اهي وڌيڪ آهستي ڪرن ٿا.{{sfn|Susskind|2011}}{{efn-ua|فلوپونس ۽ گليليو صحيح طور اعتراض ڪيو ته شروعاتي عبوري مرحلي ۾، جڏهن ٿوري فاصلي تائين ڪرندڙ ڳري جسم جي رفتار اڃا وڌي رهي هجي، اهو قانون لاڳو نٿو ٿئي. گليليو مختصر ڍلان تي گوليون استعمال ڪري اهو ڏيکاريو. روويلي لکي ٿو ته ”ساڳي شڪل پر مختلف وزن واريون ٻه ڳريون گوليون جهاز مان اڇلائڻ تي مختلف رفتار سان ڪرن ٿيون، جيڪو گليليو بدران ارسطوءَ جي نظريي جي تصديق ڪري ٿو.“{{sfn|Rovelli|2015|pp=23–40}}}} [[آئزڪ نيوٽن]] جي ”جبري“ حرڪت ارسطوءَ جي ”غير فطري“ يا ”جبري“ حرڪت سان ملي ٿي، جنهن ۾ ٻاهريون عامل ڪم ڪري ٿو، پر ارسطوءَ جو اهو فرض ته عامل جو اثر ان جي عمل ختم ڪرڻ سان فوراً ختم ٿي وڃي ٿو—مثال طور جڏهن بال اڇلائيندڙ جي هٿ مان نڪري وڃي—ڪجهه ڏکي نتيجا پيدا ڪري ٿو. کيس فرض ڪرڻو پوي ٿو ته چوڌاري موجود سيال بال کي اڳتي ڌڪيندو رهي ٿو ته جيئن هٿ جو اثر ختم ٿيڻ کان پوءِ به بال مٿي وڃي سگهي؛ هن خيال مان وچئين دور جو [[حرڪتي قوت جو نظريو]] پيدا ٿيو.{{sfn|Rovelli | 2015 | pp=23–40}} ==== چار سبب ==== {{main|چار سبب}} [[File:Aristotle's Four Causes of a Table.svg|thumb|upright=1.5|ارسطو ڪاٺ جي ڪم سان تشبيهه ڏئي دليل ڏنو ته ڪا شيءِ [[چار سبب|چئن سببن]] مان پنهنجي صورت حاصل ڪري ٿي: ميز جي مثال ۾ استعمال ٿيل ڪاٺ (مادي سبب)، ان جي بناوت يا نمونو (صوري سبب)، استعمال ٿيل اوزار ۽ طريقا (فاعلي سبب)، ۽ ان جو آرائشي يا عملي مقصد (غائي سبب).{{sfn|Leroi|2015|pages=88–90}}]] ارسطو ڪنهن شيءِ جي وجود يا تبديليءَ جي وضاحت لاءِ چار مختلف ”سبب“ ({{langx|grc|αἰτία}}, ''aitia''؛ ايتيا) بيان ڪيا:{{sfn|Lloyd|1996|pp=96–100, 106–107}}{{sfn|Hankinson | 1998 | page=159}} * '''[[مادي سبب]]''' اهو مادو بيان ڪري ٿو، جنهن مان ڪا شيءِ ٺهيل هجي. مثال طور ڪاٺ جي ميز جو مادي سبب اهو ڪاٺ آهي، جنهن مان اها ٺهيل آهي.{{sfn|Lloyd|1996|pages=96–100, 106–107}} * '''[[صوري سبب]]''' ڪنهن شيءِ جي صورت يا ان جي مادي جي ترتيب آهي؛ مثال طور ميز جو نمونو يا جوڙجڪ، قطع نظر ان جي ته اها ڪهڙي خاص مادي مان ٺهيل آهي.{{sfn|Lloyd|1996|pp=96–100, 106–107}} * '''[[فاعلي سبب]]''' ”بنيادي سرچشمو“ آهي، جيڪو جديد مفهوم ۾ سبب جي ان معنيٰ سان ملي ٿو، جنهن ۾ ڪو عامل ڪنهن خاص واقعي يا حالت کي پيدا ڪري. مثال طور ٻن ڊومينو ٽڪرن ۾، جڏهن پهريون ٽڪرو ڪيرايو وڃي ٿو ته اهو ٻئي کي ڪرڻ جو ''سبب'' بڻجي ٿو.{{sfn|Lloyd|1996|pp=96–100, 106–107}} جانور جي حالت ۾ اهو عامل [[ترقياتي حياتيات|آنڊي مان ان جي ترقيءَ]] ۽ [[فعليات|جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي]] جي گڏيل وضاحت آهي.{{sfn|Leroi | 2015 | pages=91–92, 369–373}} * '''[[غائي سبب]]''' (''telos'') ڪنهن شيءِ جو مقصد آهي، يعني اها ڇو موجود آهي، ڇو ڪئي وڃي ٿي يا ڪهڙو ڪم انجام ڏيڻ لاءِ آهي.{{sfn|Lloyd|1996|pp=96–100, 106–107}} جاندارن جي صورت ۾ اهو ڪنهن خاص طرزِ زندگيءَ سان [[موافقت]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو.{{sfn|Leroi|2015|pp=91–92, 369–373}} ==== بصريات ==== ارسطو پائٿاگورسي بصريات کان واقف هو.<ref>Burnyeat, Myles F. "[https://www.cambridge.org/core/journals/science-in-context/article/abs/archytas-and-optics/BDBF3868CEF7004C16547836D66A4F24 Archytas and optics]". ''Science in Context'' 18.1 (2005): pp. 35-53.</ref> هن پنهنجي ''موسميات'' ۾ بصريات کي هڪ سائنس طور استعمال ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Berryman |first=Sylvia |title='It Makes No Difference': Optics and Natural Philosophy in Late Antiquity |journal=Apeiron |volume=45 |issue=3 |date=2012 |doi=10.1515/apeiron-2012-0001 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/apeiron-2012-0001/html}}</ref> هن بصريات کي نظر جي قانونن جو علم سمجهيو، جنهن ۾ اهي موضوع گڏ هئا، جيڪي اڄ طبعيات ۽ حياتيات ۾ الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا.<ref>Cantor, Geoffrey N. "Physical optics". ''Companion to the History of Modern Science''. Routledge, 2006. pp. 627–638.</ref> ارسطوءَ موجب ڏسڻ جي عمل ۾ ڏٺل شيءِ جي هڪ بصري صورت هوا يا ڪنهن ٻئي وسيلي مان گذري اک تائين پهچي ٿي ۽ اتي قرار وٺي ٿي. ارسطو هن حرڪت جي ماهيت جو تفصيلي تجزيو نه ڪيو ۽ نه ئي هن [[هندسي بصريات]] جو اڳواٽ تصور پيش ڪيو.<ref>Matthen, Mohan. "[https://philpapers.org/archive/MATITE-3.docx Is the eye like what it sees? A critique of Aristotle on sensing by assimilation]". ''Vivarium'' 57.3-4 (2019): pp. 268–292.</ref> ==== اتفاق ۽ خودبخوديت ==== {{further|اتفاق (فلسفو)}} ارسطوءَ موجب خودبخوديت ۽ اتفاق ڪجهه شين جا سبب آهن، ۽ انهن کي سادي ضرورت جهڙن ٻين سببن کان ڌار ڪري سگهجي ٿو. اتفاق هڪ ضمني سبب طور [[اتفاق (فلسفو)|اتفاقي شين]] جي دائري ۾ اچي ٿو ۽ ”خودبخود پيدا ٿيندڙ“ شين سان لاڳاپيل آهي. ارسطو اتفاق جو هڪ وڌيڪ مخصوص قسم به بيان ڪري ٿو، جنهن کي هو ”خوش قسمتي“ سڏي ٿو ۽ جيڪو رڳو انسانن جي اخلاقي چونڊن تي لاڳو ٿئي ٿو.{{sfn|Physics|p=2.6}}{{sfn|Miller|1973|pp=204–213}} === فلڪيات === {{further|فلڪيات جي تاريخ}} [[فلڪيات]] ۾ ارسطو [[ڊيموڪريٽس]] جي ان دعويٰ کي رد ڪيو ته [[کيرائين واٽ]] ”انهن تارن مان ٺهيل آهي، جن کي ڌرتي سج جي ڪرڻن کان ڍڪي ٿي.“ هن جزوي طور صحيح دليل ڏنو ته جيڪڏهن ”سج جي ماپ ڌرتيءَ کان وڏي آهي ۽ تارن جو ڌرتيءَ کان فاصلو سج جي فاصلي کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ آهي، ته پوءِ... سج سڀني تارن تي چمڪي ٿو ۽ ڌرتي انهن مان ڪنهن کي به نه ٿي ڍڪي.“{{sfn|Meteorology | p=1. 8}} هن دمدار تارن جا پڻ بيان لکيا، جن ۾ [[371 ق.م. جو وڏو دمدار تارو]] پڻ شامل هو.{{sfn|Meteorology}} === ارضيات ۽ قدرتي سائنسون === {{further|ارضيات جي تاريخ}} [[File:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|thumb|ارسطو نوٽ ڪيو ته [[آيوليائي ٻيٽ|آيوليائي ٻيٽن]] ۾ [[ٻرندڙ جبل جو ڦاٽڻ|ٻرندڙ جبل ڦاٽڻ]] کان اڳ زمين جي سطح ۾ تبديلي آئي هئي.]] ارسطو پهرين ماڻهن مان هڪ هو، جنهن [[ارضيات|ارضياتي]] مشاهدن کي قلمبند ڪيو. هن چيو ته [[يڪسانيت پسندي|ارضياتي تبديليون]] ايتريون آهستي ٿين ٿيون، جو هڪ انسان جي حياتيءَ ۾ انهن جو مشاهدو ڪرڻ ڏکيو آهي.{{sfn|Moore | 1956 | page=13}}{{sfn|Meteorology | p=Book 1, Part 14}} ارضيات دان [[چارلس لائيل]] نوٽ ڪيو ته ارسطو اهڙين تبديلين جا مثال ڏنا، جن ۾ ”سڪي ويل ڍنڍون“ ۽ ”اهي ريگستان جيڪي دريائن جي پاڻيءَ سان آباد ٿيا“ شامل هئا. هن [[هومر]] جي زماني کان پوءِ [[نيل ڊيلٽا]] جي وڌڻ ۽ [[ٻرندڙ جبل جو ڦاٽڻ|ٻرندڙ جبل ڦاٽڻ]] کان اڳ [[آيوليائي ٻيٽ|آيوليائي ٻيٽن]] مان هڪ جي زمين مٿي اچڻ جا مثال پڻ ڏنا.{{sfn|Lyell | 1832 | page=17}} ''ميٽرولاجيڪا'' مان جديد [[موسميات]] جي نالي جو ماخذ ملي ٿو، پر جديد استعمال ارسطوءَ جي قديم رسالي ۾ بيان ڪيل ”موسمي“ مظاهر کان مختلف آهي. قديم يوناني هي اصطلاح ڪيترن ئي فضائي مظاهرن سان گڏ [[زلزلو|زلزلن]] ۽ ٻرندڙ جبلن جي ڦاٽڻ لاءِ پڻ استعمال ڪندا هئا. ارسطو تجويز ڪيو ته زلزلا زمين جي اندر ڦاٿل گئس يا ٻاڦ (''اَناثِمياسِيس'') سبب ٿين ٿا، جيڪا ٻاهر نڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هن ان معاملي ۾ ٻين يوناني ليکڪن [[اناڪساغوراس]]، [[ايمپيڊوڪلس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جي پيروي ڪئي.<ref>{{cite book |last1=Udias |first1=Agustin |last2=Buforn |first2=Elisa |title=Principles of Seismology |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |page=1}}</ref> ارسطو [[پاڻيءَ جو چڪر|پاڻيءَ جي چڪر]] بابت پڻ ڪيترائي مشاهدا ڪيا. مثال طور، هن لوڻياٺي پاڻيءَ مان مٺو پاڻي حاصل ٿيڻ بابت سڀ کان اوائلي مشاهدن مان ڪي ڪيا. هن صحيح طور ڏٺو ته سامونڊي پاڻي گرم ڪرڻ سان مٺو پاڻي ٻاڦ بڻجي ٿو، ۽ پوءِ سمنڊ برسات ۽ دريائن جي وهڪري واري چڪر وسيلي ٻيهر ڀرجن ٿا. هن لکيو: ”مون تجربي سان ثابت ڪيو آهي ته لوڻياٺي پاڻيءَ جي ٻاڦ مان مٺو پاڻي ٺهي ٿو ۽ اها ٻاڦ جڏهن ڳري ٿي ته ٻيهر سامونڊي پاڻي نٿي بڻجي.“<ref>{{cite book |last=Aristotle |translator-last=Lee |translator-first=H. D. P. |title=Meteorologica, Chapter II |year=1952 |publisher=[[Harvard University Press]] |location=Cambridge, Massachusetts |page=156 |edition=Loeb Classical Library |url=http://archive.org/details/L397AristotleMeteorologica |access-date=22 January 2021}}</ref> === حياتيات === {{main|ارسطوءَ جي حياتيات}} [[File:Tremoctopus violaceus5.jpg|thumb|upright=0.8|ارسطوءَ جي ڪيترن ئي شروعاتي حيواني مشاهدن مان هڪ [[آڪٽوپس]] جي توليدي [[هيڪٽوڪوٽائيل بازو]] (هيٺ کاٻي پاسي) جو بيان هو.]] ==== تجرباتي تحقيق ==== ارسطو حياتيات جو منظم مطالعو ڪندڙ پهريون شخص هو،{{sfn|Leroi|2015|page=7}} ۽ حياتيات سندس لکڻين جو وڏو حصو بڻجي ٿي. هن ٻه سال [[ليسبوس]] ۽ ان جي چوڌاري سمنڊن جي حيواني زندگيءَ جو مشاهدو ۽ بيان ڪرڻ ۾ گذاريا، خاص طور ليسبوس جي وچ واري پيرا ڍنڍ ۾.{{sfn|Leroi|2015|page=14}}{{sfn|Thompson | 1910 | page=Prefatory Note}} سندس ''[[جانورن جي تاريخ]]''، ''[[جانورن جي پيدائش]]''، ''[[جانورن جي حرڪت]]'' ۽ ''[[جانورن جا عضوا]]'' ۾ ڏنل مواد سندس پنهنجن مشاهدن،<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/darwins-ghosts-by-rebecca-stott-7808310.html |title=Darwin's Ghosts, By Rebecca Stott |work=The Independent (UK) |date=2 June 2012 |access-date=19 June 2012}}</ref> مکين پاليندڙن ۽ مهاڻن جهڙن ڄاڻو ماڻهن جي بيانن، ۽ مسافرن جي احوالن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Leroi|2015|pages=196, 248}} ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن تي سندس ظاهري وڌيڪ ڌيان تاريخي اتفاق جو نتيجو آهي؛ [[نباتيات]] بابت سندس لکڻيون گم ٿي ويون آهن، جڏهن ته سندس شاگرد ٿيوفراسٽس جا ٻوٽن بابت ٻه ڪتاب محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Day|2013|pp=5805–5816}} ارسطو ليسبوس جي مشاهدي ۽ مهاڻن جي پڪڙيل جاندارن جي بنياد تي سامونڊي حياتيءَ بابت معلومات ڏني. هن [[ڪيٽ فش]]، [[برقي ري]]، [[فراگ فش]]، ۽ [[سيفالوپوڊ]] جاندارن جهڙوڪ [[آڪٽوپس]] ۽ [[پيپر ناٽيلس]] جو بيان ڪيو. سيفالوپوڊن جي جنسي توليد ۾ استعمال ٿيندڙ [[هيڪٽوڪوٽائيل بازو]] بابت سندس بيان تي 19هين صديءَ تائين وڏي پيماني تي يقين نه ڪيو ويو.{{sfn|Leroi|2015|pages=66–74, 137}} هن [[جگالي ڪندڙ جانور|جگالي ڪندڙ جانورن]] جي چئن خانن واري معدي جو صحيح بيان ڏنو،{{sfn|Leroi|2015|pages=118–119}} ۽ [[هائونڊ شارڪ]] ۾ [[اووويويپيرٽي|آنڊي اندر آنو ڦٽڻ واري]] جنيني ترقي پڻ صحيح نموني بيان ڪئي.{{sfn|Leroi|2015|page=73}} هن نوٽ ڪيو ته جانور جي جسماني بناوت ان جي ڪم سان چڱيءَ طرح ٺهڪي اچي ٿي؛ مثال طور [[هيرن]] کي ڊگهي ڳچي، ڊگهيون ٽنگون ۽ نيزيدار تيز چونچ هوندي آهي، جڏهن ته [[بدڪ|بدڪن]] جون ٽنگون ننڍيون ۽ پير ڄاري دار هوندا آهن.{{sfn|Leroi|2015|pages=135–136}} [[چارلس ڊارون|ڊارون]] پڻ اهڙن فرقن کي نوٽ ڪيو، پر ارسطوءَ جي ابتڙ هن انهن مشاهدن مان [[ارتقا]] جو نظريو اخذ ڪيو.{{sfn|Leroi|2015|page=206}} ارسطوءَ جي ڪجهه لکڻين مان ارتقا جو اشارو محسوس ٿي سگهي ٿو، پر هو [[ميوٽيشن]] يا [[هائبرڊائزيشن (حياتيات)|هائبرڊائزيشن]] کي قدرتي سببن کان الڳ، نادر اتفاقي واقعا سمجهندو هو. انهيءَ سبب هن ايمپيڊوڪلس جي ان نظريي تي تنقيد ڪئي ته جاندار ۽ سندن عضوا ”طاقتور جي بقا“ جهڙي عمل سان پيدا ٿيا، ۽ هن ان خيال جو مذاق اڏايو ته اتفاقي واقعا منظم نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Sedley|2007|page=189}} جديد اصطلاحن ۾، هن ڪٿي به اهو نه چيو ته مختلف نسلن جو ڪو [[مشترڪ جد]] ٿي سگهي ٿو، هڪ قسم [[نوع سازي|ٻئي قسم ۾ تبديل]] ٿي سگهي ٿو، يا قسم [[انقراض|معدوم]] ٿي سگهن ٿا.{{sfn|Leroi|2015|page=273}} ==== سائنسي انداز ==== [[File:Two of Aristotle's Growth Laws.svg|thumb|left|upright=1.2|ارسطو جانورن بابت پنهنجن مشاهدن مان واڌ جا قانون اخذ ڪيا، جن ۾ اهو شامل هو ته جسماني ڪتلي وڌڻ سان [[هڪ ولادت ۾ ٻچن جو انگ]] گهٽجي ٿو، جڏهن ته [[حمل جو مدو]] وڌي ٿو.]] ارسطو جديد مفهوم ۾ تجربا نه ڪندو هو.{{sfn|Taylor|1922|page=42}} هو مشاهدا ڪندو هو يا وڌ ۾ وڌ تشريح جهڙا تحقيقي طريقا استعمال ڪندو هو.{{sfn|Leroi|2015|pages=361–365}} ''جانورن جي پيدائش'' ۾ هو ڀاڻيل ڪڪڙ جي آني کي کولي اندر جنين جي دل ڌڙڪندي ڏسي ٿو.{{sfn|Leroi|2011}}{{sfn|Leroi|2015|pages=197–200}} ان جي بدران، هو منظم نموني معلومات گڏ ڪندو، جانورن جي پوري گروهن ۾ گڏيل نمونا ڳوليندو ۽ انهن لاءِ ممڪن سببي وضاحتون اخذ ڪندو هو.{{sfn|Leroi|2015|pages=365–368}}{{sfn|Taylor|1922|page=49}} جديد حياتيات ۾ پڻ اهو انداز انهن شعبن ۾ عام آهي، جتي وڏي مقدار ۾ نئون مواد موجود ٿي وڃي، جهڙوڪ [[جينوميات]]. اهڙي طريقي ۾ جاچڻ لائق مفروضا قائم ڪيا وڃن ٿا ۽ مشاهدي هيٺ ايندڙ واقعن جي وضاحتي تشريح جوڙي وڃي ٿي. انهيءَ معنيٰ ۾ [[ارسطوءَ جي حياتيات]] کي سائنسي چئي سگهجي ٿو.{{sfn|Leroi|2015|pages=365–368}} پنهنجي گڏ ڪيل معلومات مان ارسطو انهن زنده ٻچا ڄڻيندڙ چوپائن، يعني زميني پلاسينٽا وارن ٿڻائتن، جي حياتياتي خاصيتن بابت [[حياتياتي قانون|قاعدا]] اخذ ڪيا، جن جو هن مطالعو ڪيو هو. هن صحيح طور اڳڪٿي ڪئي ته جسماني ڪتلي وڌڻ سان هڪ ڀيري ڄمندڙ ٻچن جو انگ گهٽجي ٿو؛ [[متوقع عمر]]، [[حمل جو مدو]] ۽ جسماني ڪتلي وڌڻ سان وڌي ٿي؛ ۽ [[توليدي صلاحيت]]، عمر وڌڻ سان گهٽجي ٿي.{{sfn|Leroi|2015|page=408}}{{Clear}} ==== جاندارن جي درجابندي ==== {{further|قدرت جي ڏاڪڻ}} [[File:FMIB 46109 Foetal Picked Dogfish, with the ovum attached (no label).jpeg|thumb|ارسطو لکيو ته [[Mustelus canis|ڊاگ فش]] جو [[جنين]] (تصوير ۾) هڪ نڙي وسيلي هڪ قسم جي پليسينٽا ([[زردي جي ٿيلهِي]]) سان ڳنڍيل هوندو آهي، جيئن وڌيڪ ترقي يافته جانورن ۾؛ اهو مٿانهين کان هيٺانهين تائين سڌي درجابنديءَ واري سلسلي لاءِ هڪ استثنا هو.{{sfn|Leroi|2015|pages=72–74}}]] == عملي فلسفو == ارسطوءَ جي عملي فلسفي ۾ [[اخلاقيات]]، [[سياست]]، [[اقتصاديات]] ۽ [[خطابت]] جهڙا شعبا شامل آهن.{{sfn|Wildberg | 2016}} {| class="wikitable floatright" align=right style="font-size: 80%;" |+ فضيلتون ۽ انهن سان لاڳاپيل عيب{{sfn|Humphreys|2009}} ! گهٽتائي !! فضيلت وارو وچٿرو !! زيادتي |- |عاجزي||بلند همتي||خودنمائي |- |مقصد جي کوٽ||درست خواهش||حد کان وڌيڪ خواهش |- |بي جذباتي||خوش مزاجي||جلد ڪاوڙجڻ |- |بدتميزي||شائستگي||چاپلوسي |- |بزدلي||بهادري||بي پرواهي |- |بي حسي||ضبط نفس||بي اعتدالي |- |طنز||سچائي||لاف زني |- |اڍنگائي||ظرافت||مسخري |- |سنگدلي||جائز ناراضگي||ڪيني پروري |- |تنگ نظري||سخاوت||نمائش پسندي |- |بخل||دريادلي||فضول خرچي |} === اخلاقيات === {{main|ارسطوي اخلاقيات}} ارسطو [[فضيلتي اخلاقيات|فضيلتي اخلاقيات]] جو حامي هو ۽ اخلاقيات کي نظرياتي بدران عملي علم سمجهندو هو؛ يعني اهڙو علم جنهن جو مقصد رڳو ڄاڻ حاصل ڪرڻ نه، پر سٺو انسان بڻجڻ ۽ چڱا ڪم ڪرڻ هجي. هن اخلاقيات بابت ڪيترائي رسالا لکيا، جن مان سڀ کان مشهور ''[[نيڪوماخي اخلاقيات]]'' آهي.{{sfn|Kraut | 2001}} ارسطو سيکاريو ته فضيلت ڪنهن شيءِ جي مناسب ڪم (''ergon''؛ ارگون) سان لاڳاپيل هوندي آهي. اک صرف ان حد تائين سٺي اک آهي، جيستائين اها چڱيءَ طرح ڏسي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اک جو خاص ڪم ڏسڻ آهي. ارسطوءَ دليل ڏنو ته انسانن جو به اهڙو ڪو خاص ڪم ضرور هوندو، جيڪو رڳو انسانن سان مخصوص هجي، ۽ اهو ڪم عقل (''[[لوگوس|logos]]''؛ لوگوس) موجب ''[[روح بابت|psuchē]]'' (روح) جي سرگرمي هئڻ گهرجي. ارسطو روح جي اهڙي بهترين سرگرمي، يعني زيادتي ۽ گهٽتائيءَ وارن عيبن جي وچ ۾ فضيلت وارو اعتدال،{{sfn|Humphreys|2009}} کي انسان جي سڀني شعوري عملن جو مقصد قرار ڏنو ۽ ان کي ''[[يوڊيمونيا]]'' سڏيو، جنهن جو عام ترجمو ”خوشي“ يا ڪڏهن ”ڀلائي“ ڪيو وڃي ٿو. اهڙي معنيٰ ۾ خوش رهڻ جي صلاحيت حاصل ڪرڻ لاءِ سٺو ڪردار (''ēthikē aretē''؛ اخلاقي فضيلت يا برتري) لازمي آهي.{{sfn|Nicomachean Ethics | ps=  Book I. See for example chapter 7.}} ارسطوءَ موجب فضيلت وارو ۽ ممڪن طور خوش ڪردار حاصل ڪرڻ لاءِ پهرين مرحلي ۾ ماڻهوءَ کي استادن ۽ تجربي وسيلي سٺين عادتن جو عادي بڻجڻ گهرجي، جيتوڻيڪ اهو عمل شروعات ۾ شعوري چونڊ سان نه به هجي. پوءِ ايندڙ مرحلي ۾ هو شعوري طور بهترين عمل چونڊڻ لڳي ٿو ۽ ''فرونيموس''، يعني عملي حڪمت رکندڙ فضيلت وارو انسان، بڻجي ٿو. جڏهن بهترين ماڻهو اهڙي نموني زندگي گذارين ٿا، تڏهن سندن عملي حڪمت ({{Transliteration|grc|[[phronesis]]}}؛ فرونيسس) ۽ عقل ({{Transliteration|grc|[[nous]]}}؛ نوس) هڪ ٻئي سان گڏ ترقي ڪندي انسان لاءِ ممڪن سڀ کان اعليٰ فضيلت تائين پهچن ٿا؛ يعني هڪ مڪمل نظرياتي يا تأملي مفڪر جي حڪمت، ٻين لفظن ۾ هڪ فلسفي جي حڪمت.{{sfn|Nicomachean Ethics | loc= Book VI}} === سياست === {{main|سياست (ارسطو)}} اخلاقيات بابت پنهنجي لکڻين ۾ فرد تي بحث ڪرڻ کان علاوه، ارسطو پنهنجي ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' نالي تصنيف ۾ شهر ۽ سياسي سماج تي پڻ بحث ڪيو. ارسطو شهر کي هڪ فطري برادري سمجهندو هو. سندس خيال ۾ شهر اهميت جي لحاظ کان خاندان کان اڳڀرو آهي ۽ خاندان فرد کان، ڇاڪاڻ ته ”سڄو لازمي طور حصي کان اڳ هوندو آهي.“{{sfn|Politics | pp=1253a19–124}} هن مشهور طور چيو ته ”انسان فطرتاً هڪ سياسي جانور آهي“ ۽ دليل ڏنو ته جانورن جي دنيا ۾ انسان جي بنيادي سڃاڻپ ڪندڙ خصوصيتن مان هڪ سندس عقل آهي.{{sfn|Aristotle|2009 | pages=320–321}} ارسطو سياست کي مشين بدران هڪ جاندار جسم وانگر سمجهندو هو، جنهن جا مختلف حصا هڪ ٻئي کان سواءِ مڪمل طور وجود نٿا رکي سگهن. شهر بابت سندس تصور عضوياتي هو، ۽ هن کي شهر کي اهڙي نموني سمجهندڙ ابتدائي مفڪرن مان هڪ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Ebenstein|Ebenstein|2002|page=59}} [[File:Aristotle's constitutions.svg|thumb|upright=1.5|ارسطوءَ پاران سياسي آئينن جي درجابندي]] سياسي برادريءَ کي جديد [[رياست]] طور سمجهڻ وارو عام تصور ارسطوءَ جي خيال کان ڪافي مختلف آهي. جيتوڻيڪ هو وڏين سلطنتن جي وجود ۽ ممڪن طاقت کان واقف هو، پر سندس نظر ۾ فطري سياسي برادري شهر (''[[پولس]]'') هو، جيڪو هڪ سياسي ”برادري“ يا ”شراڪت“ (''koinōnia''؛ ڪوينونيا) طور ڪم ڪري ٿو. شهر جو مقصد رڳو ناانصافيءَ کان بچڻ يا اقتصادي استحڪام حاصل ڪرڻ نه آهي، بلڪه گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه شهرين کي سٺي زندگي گذارڻ ۽ نيڪ عمل ڪرڻ جو موقعو ڏيڻ آهي: ”تنهنڪري سياسي شراڪت کي گڏ رهڻ لاءِ نه، پر نيڪ عملن خاطر قائم ٿيل سمجهڻ گهرجي.“ اهو جديد سوچ کان مختلف آهي، خاص طور [[سماجي معاهدو|سماجي معاهدي]] جي نظرين کان، جن موجب فرد ”پرتشدد موت جي خوف“ يا [[فطري حالت]] جي ”تڪليفن“ سبب ان حالت مان نڪري سياسي سماج ۾ داخل ٿين ٿا.{{efn-ua|''نيڪوماخي اخلاقيات'' ۽ ''سياست'' ۾ سماجي ۽ اقتصادي عملن جي هڪ مختلف پڙهڻي لاءِ ڏسو: Polanyi, Karl (1957) "Aristotle Discovers the Economy" in ''Primitive, Archaic and Modern Economies: Essays of Karl Polanyi'' ed. G. Dalton, Boston 1971, 78–115.}} ''[[پروٽريپٽيڪس (ارسطو)|پروٽريپٽيڪس]]'' ۾ ”ارسطو“ نالي ڪردار چوي ٿو:{{sfn|Hutchinson| Johnson|2015 | p=22}} {{blockquote|اسان سڀ ان ڳالهه تي متفق آهيون ته سڀ کان بهتر انسان کي حڪومت ڪرڻ گهرجي، يعني اهو جيڪو فطرتاً سڀ کان اعليٰ هجي، ۽ قانون حڪمران هجي ۽ رڳو اهو ئي اختيار وارو هجي؛ پر قانون به عقل جو هڪ قسم آهي، يعني عقل تي ٻڌل گفتگو. وري، ڀلائيءَ کي پرکڻ لاءِ اسان وٽ ڪهڙو معيار يا ڪسوٽي اهڙي آهي، جيڪا عقل مند انسان کان وڌيڪ صحيح هجي؟ ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن سندس چونڊ علم تي ٻڌل هجي ته هو جيڪي شيون چونڊيندو، سي سٺيون هونديون ۽ انهن جا ابتڙ خراب. ۽ جيئن هر ماڻهو سڀ کان وڌيڪ اهو ئي چونڊيندو آهي، جيڪو سندس پنهنجي موزون طبيعت سان ٺهڪي اچي—مثلاً انصاف پسند ماڻهو انصاف سان جيئڻ، بهادر ماڻهو بهادريءَ سان جيئڻ ۽ ضبط نفس وارو ماڻهو ضبط نفس سان جيئڻ چونڊيندو آهي—تنهنڪري واضح آهي ته عقل مند انسان سڀ کان وڌيڪ عقل مند رهڻ کي چونڊيندو؛ ڇاڪاڻ ته اهو ئي ان صلاحيت جو ڪم آهي. انهيءَ ڪري ظاهر آهي ته سڀ کان معتبر فيصلي موجب عقل سڀني ڀلائين ۾ سڀ کان اعليٰ آهي.{{sfn|Hutchinson | Johnson|2015 | p=22}}}} افلاطون جي شاگرد جي حيثيت سان ارسطو [[جمهوريت]] بابت ڪافي تنقيدي هو. افلاطون جي ''[[سياستدان (مڪالمو)|سياستدان]]'' ۾ پيش ڪيل ڪجهه خيالن جي پيروي ڪندي هن مختلف قسمن جي اقتدار کي هڪ نام نهاد مخلوط رياست ۾ گڏ ڪرڻ جو منظم نظريو پيش ڪيو: {{blockquote|...آئيني نظام ۾ اشرافيه مان اهو وٺڻ گهرجي ته عهدن لاءِ چونڊ ڪئي وڃي، ۽ جمهوريت مان اهو ته اها چونڊ ملڪيت جي اهليت تي ٻڌل نه هجي. اهڙيءَ طرح ٻنهي جي ميلاپ جو طريقو هي آهي؛ ۽ جمهوريت ۽ اشرافيه جي سٺي ميلاپ جي نشاني اها آهي، جڏهن ساڳئي آئين کي جمهوريت به چئي سگهجي ۽ اشرافيه به.|ارسطو، ''سياست''، ڪتاب 4، 1294b.10–18|source=}} === اقتصاديات === {{main|سياست (ارسطو)}} ارسطو [[اقتصادي فڪر]] ۾ اهم واڌارا ڪيا، خاص طور وچئين دور جي اقتصادي سوچ تي سندس وڏو اثر پيو. ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ۾ ارسطو شهر، [[ملڪيت]] ۽ [[واپار]] تي بحث ڪري ٿو. [[ليونل رابنز]] موجب [[ذاتي ملڪيت]] تي ڪيل تنقيدن جو ارسطوءَ پاران ڏنل جواب، فلسفين ۽ اقتصاديات دانن ۾ پوءِ پيدا ٿيندڙ ذاتي ملڪيت جي حمايت ڪندڙ دليلن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو سماجي انتظامن جي مجموعي [[افاديت]] سان واسطو رکي ٿو. ارسطوءَ جو خيال هو ته جيتوڻيڪ گڏيل ملڪيت جا انتظام سماج لاءِ فائديمند نظر اچي سگهن ٿا، ۽ سماجي تڪرارن جو الزام اڪثر ذاتي ملڪيت تي هنيو وڃي ٿو، پر اهي برائيون حقيقت ۾ [[انساني فطرت]] مان پيدا ٿين ٿيون. ''سياست'' ۾ ارسطو [[پئسو|پئسي]] جي پيدائش بابت سڀ کان اوائلي بيانن مان هڪ ڏئي ٿو.{{sfn|Robbins | 2000 | pages=20–24}} سندس موجب پئسو ان وقت استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ماڻهو هڪ ٻئي تي دارومدار ڪرڻ لڳا، گهربل شيون ٻاهران آڻڻ ۽ اضافي شيون ٻاهر موڪلڻ لڳا. سهولت خاطر پوءِ ماڻهن اهڙي شيءِ ۾ ڏيتي ليتي ڪرڻ تي اتفاق ڪيو، جيڪا پاڻ به ڪارائتي هجي ۽ آسانيءَ سان استعمال ٿي سگهي، جهڙوڪ لوهه يا [[چاندي]].{{sfn|Aristotle | 1948 | pages=16–28}} [[پرچون واپار]] ۽ [[وياج]] بابت ارسطوءَ جي بحثن وچئين دور جي اقتصادي سوچ تي گهرو اثر وڌو. هو پرچون واپار کي گهڻي عزت سان نه ڏسندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ گهر هلائڻ لاءِ گهربل شيون حاصل ڪرڻ خاطر پئسو استعمال ڪرڻ جي ابتڙ، پرچون واپار جو مقصد [[منافعو (اقتصاديات)|منافعو]] ڪمائڻ هوندو آهي. ان ڪري اهو شين کي پنهنجي مقصد بدران ڪنهن ٻئي مقصد حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائي ٿو. ارسطوءَ موجب اهڙو واپار غير فطري هو. ساڳيءَ طرح هو وياج مان منافعو ڪمائڻ کي به غير فطري سمجهندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ پئسي جي استعمال مان نه، پر خود پئسي مان ئي واڌارو حاصل ڪيو ويندو آهي.{{sfn|Aristotle | 1948 | pages=16–28}} ارسطو پئسي جي ڪم بابت اهڙو خلاصو پيش ڪيو، جيڪو پنهنجي زماني لاءِ خاص طور اڳڀرو هو. هن لکيو ته هر شيءِ جي قيمت ٻين شين جي تعداد وسيلي مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي، تنهنڪري هڪ گڏيل ۽ آفاقي ماپ جي معيار جي ضرورت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ طرح پئسو مختلف شين کي هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ ۽ انهن کي ”هم پيمانه“ بڻائڻ جي اجازت ڏئي ٿو. هو اڳتي چوي ٿو ته پئسو مستقبل جي ڏيتي ليتي لاءِ به ڪارائتو آهي ۽ هڪ قسم جي ضمانت طور ڪم ڪري ٿو؛ يعني ”جيڪڏهن اسان کي ڪا شيءِ هن وقت نه گهرجي، ته جڏهن اها گهربل ٿيندي، تڏهن اسان ان کي حاصل ڪري سگهنداسين.“{{sfn|Aristotle | 1948 | pages=16–28}} === خطابت (Rhetoric) === {{main|خطابت (ارسطو)}} ارسطو پنهنجي ''خطابت'' ۾ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقرر پنهنجي سامعين کي قائل ڪرڻ لاءِ ٽن بنيادي طريقن جو استعمال ڪري سگهي ٿو: ''[[ايٿوس]]''، يعني مقرر جي ڪردار يا اعتبار تي ٻڌل اپيل؛ ''[[پيٿوس]]''، يعني سامعين جي جذبن ڏانهن اپيل؛ ۽ ''[[لوگوس]]''، يعني منطقي استدلال تي ٻڌل اپيل.{{sfn|Garver | 1994 | pages=109–110}} هو خطابت کي پڻ ٽن قسمن ۾ ورهائي ٿو: [[نمائشي خطابت]]، يعني تعريف يا مذمت سان لاڳاپيل رسمي تقريرون؛ [[عدالتي خطابت]]، يعني ڏوهه يا بي ڏوهي هجڻ بابت عدالتن ۾ تقريرون؛ ۽ [[مشاورتي خطابت]]، يعني اهڙيون تقريرون جيڪي سامعين کي ڪنهن معاملي بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ آماده ڪن ٿيون.{{sfn|Rorty | 1996 | pages=3–7}} ارسطو خطيبي [[ثبوت]] جا ٻه قسم پڻ بيان ڪري ٿو: ''[[اينٿائيميم]]''، يعني [[قياس منطقي]] وسيلي دليل، ۽ ''[[پيراڊيگما]]''، يعني مثال وسيلي دليل.{{sfn|Grimaldi | 1998 | p=71}} === شاعريات === {{main|شاعريات (ارسطو)}} ارسطو پنهنجي ''شاعريات'' ۾ لکي ٿو ته [[رزميه شاعري]]، الميو، مزاحيه ناٽڪ، [[ڊٿي رامب]] شاعري، مصوري، مجسمه سازي، موسيقي ۽ ناچ سڀ بنيادي طور ''[[محاكات|محاكات]]'' يا ”نقالي“ جا عمل آهن؛ انهن مان هر هڪ وسيلي، موضوع ۽ طريقي جي لحاظ کان نقاليءَ ۾ مختلف آهي.{{sfn|Halliwell | 2002 | pp=152–159}}{{sfn|Poetics | p= I 1447a}} هو ''محاكات'' جو اصطلاح هڪ پاسي فن پارو جي خاصيت طور ۽ ٻئي پاسي فنڪار جي ارادي جي نتيجي طور استعمال ڪري ٿو،{{sfn|Halliwell | 2002 | pp=152–159}} ۽ دليل ڏئي ٿو ته سامعين لاءِ انهيءَ محاكات کي سڃاڻڻ خود فن پارو سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.{{sfn|Halliwell | 2002 | pp=152–159}} ارسطوءَ موجب محاكات انسان جي هڪ فطري جبلت آهي، جيڪا انسان کي جانورن کان ڌار ڪري ٿي،{{sfn|Halliwell | 2002 | pp=152–159}}{{sfn|Poetics | p= IV}} ۽ انساني فن جا سڀ روپ ”فطرت جي نموني جي پيروي ڪن ٿا“.{{sfn|Halliwell | 2002 | pp=152–159}} انهيءَ بنياد تي ارسطوءَ جو خيال هو ته هر نقاليءَ واري فن ۾ اهي طريقا موجود هوندا آهن، جن کي [[اسٽيفن هاليويل (عالم)|اسٽيفن هاليويل]] ”پنهنجن مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي منظم طريقا“ سڏي ٿو.{{sfn|Halliwell | 2002 | pp=152–59}} مثال طور، موسيقي تال ۽ هم آهنگي وسيلي نقالي ڪري ٿي، جڏهن ته ناچ رڳو تال وسيلي ۽ شاعري ٻولي وسيلي نقالي ڪري ٿي. مختلف فني صورتون نقاليءَ جي موضوع جي لحاظ کان پڻ مختلف ٿين ٿيون. مثال طور، مزاحيه ناٽڪ عام انسانن کان بدتر ماڻهن جي ڊرامائي نقالي آهي، جڏهن ته الميو عام انسانن کان ڪجهه بهتر ماڻهن جي نقالي ڪري ٿو. آخرڪار، اهي صورتون نقاليءَ جي طريقي جي لحاظ کان به مختلف آهن—مثلاً بيان يا ڪردار وسيلي، تبديلي يا بي تبديليءَ سان، ۽ ڊرامي وسيلي يا بغير ڊرامي جي.{{sfn|Poetics | p=III}} [[File:Bénigne Gagneraux, The Blind Oedipus Commending his Children to the Gods.jpg|thumb|upright=1.35|[[بينيگن گاگنرو]] جي 1784ع واري تصوير ''''انڌو اوڊيپس پنهنجن ٻارن کي ديوتائن جي حوالي ڪندي''. پنهنجي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' ۾ ارسطو [[سوفوڪلس]] جي الميي ''[[اوڊيپس ريڪس]]'' کي مثالي الميي جي بناوت جي مثال طور استعمال ڪري ٿو، جنهن ۾ عام طور نيڪ مک ڪردار ڪهاڻيءَ جي شروعات خوشحاليءَ سان ڪري ٿو، پر ڪنهن ''[[هامارٽيا]]''، يعني غلطي يا عيب، سبب سڀ ڪجهه وڃائي ويهي ٿو.{{sfn|Kaufmann | 1968 | pages=56–60}}]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ارسطوءَ جي ''شاعريات'' اصل ۾ ٻن ڪتابن تي مشتمل هئي—هڪ مزاحيه ناٽڪ بابت ۽ ٻيو الميي بابت—پر رڳو الميي بابت حصو محفوظ رهيو آهي. ارسطوءَ موجب الميو ڇهن عنصرن مان ٺهيل آهي: ڪهاڻيءَ جي جوڙجڪ، ڪردار، اسلوب، فڪر، منظر ۽ غنائي شاعري.{{sfn|Poetics | p=VI}} الميي جا ڪردار رڳو ڪهاڻيءَ کي اڳتي وڌائڻ جو ذريعو آهن؛ الميي جو بنيادي مرڪز ڪردار نه، پر ڪهاڻيءَ جي جوڙجڪ آهي. الميو اهڙي عمل جي نقالي آهي، جيڪو رحم ۽ خوف جا جذبا پيدا ڪري ٿو، ۽ جنهن جو مقصد انهن ئي جذبن جي [[ڪيٿارسس]] يا تطهير پيدا ڪرڻ آهي. ارسطو ''شاعريات'' جي پڄاڻي هن بحث سان ڪري ٿو ته رزميه محاكات ۽ المياتي محاكات مان ڪهڙي وڌيڪ اعليٰ آهي. هو دليل ڏئي ٿو ته الميي ۾ رزميه شاعريءَ جون سڀ خاصيتون موجود آهن، ان سان گڏ منظر ۽ موسيقي جهڙيون اضافي خاصيتون به ٿي سگهن ٿيون؛ اهو وڌيڪ وحدت وارو آهي ۽ گهٽ وقت ۾ پنهنجي محاكات جو مقصد حاصل ڪري ٿو، تنهنڪري ان کي رزميه شاعريءَ کان اعليٰ سمجهي سگهجي ٿو.{{sfn|Poetics | p=XXVI}} ارسطو ڳجهارتن، لوڪ روايتن ۽ پهاڪن جو باقاعدي ۽ شوقين گڏ ڪندڙ پڻ هو؛ کيس ۽ سندس مدرسي کي [[ڊيلفي جو غيبي مرڪز|ڊيلفي جي غيبي مرڪز]] جي ڳجهارتن ۾ خاص دلچسپي هئي ۽ هنن [[ايسوپ]] جي آکاڻين جو پڻ مطالعو ڪيو.{{sfn|Aesop | 1998 | pages=Introduction, xi–xii}} == انسان بابت خيال == ارسطوءَ جي فلسفي ۾ انسان کي ٻين جاندارن کان ممتاز ڪندڙ بنيادي خصوصيت [[عقل]] ۽ منطقي اظهار جي صلاحيت آهي. ارسطوي روايت ۾ انسان جي وصف عام طور ”حيوانِ ناطق“، يعني اهڙو جاندار جيڪو عقل ۽ گفتگوءَ جي صلاحيت رکي ٿو، طور بيان ڪئي وئي آهي. ارسطوءَ جي نظر ۾ انسان پنهنجي عقل وسيلي سوچڻ، دليل ڏيڻ ۽ پنهنجن خيالن جو اظهار ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جيڪا کيس ٻين جاندارن کان ممتاز ڪري ٿي.<ref>{{Citation |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 |accessdate=2016-12-28 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: سياست، سماج ۽ آزادي</ref> ارسطوءَ پنهنجي ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ۾ انسان کي فطري طور هڪ ”سياسي جانور“ پڻ قرار ڏنو. سندس خيال موجب انسان سماجي ۽ سياسي برادرين ۾ رهڻ جي فطري لاڙي سان گڏ [[لوگوس]] جي صلاحيت رکي ٿو، جنهن وسيلي هو فائدي ۽ نقصان، انصاف ۽ ناانصافي ۽ چڱائي ۽ برائي بابت خيالن جو اظهار ۽ انهن تي بحث ڪري سگهي ٿو. اهڙي گڏيل عقلي ۽ اخلاقي گفتگو ئي خاندان، سماج ۽ [[پولس|شهري رياست]] جي قيام جو بنياد بڻجي ٿي. جديد ليکڪن ارسطوءَ جي انسان بابت انهن خيالن کي اظهار جي آزادي ۽ انساني حقن جي بحث سان پڻ ڳنڍيو آهي، پر راءِ جي اظهار جي آزاديءَ کي جديد مفهوم ۾ هڪ ”پيدائشي حق“ قرار ڏيڻ ارسطوءَ جو سڌو نظريو نه، بلڪه سندس فلسفي جي هڪ جديد تشريح آهي.<ref>{{Citation |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 |accessdate=2016-12-28 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 |dead-url=yes }}</ref> == آتما (روح) بابت خيال == ارسطوءَ پنهنجي تصنيف ''[[روح بابت]]'' ۾ آتما (روح) کي جاندار جسم جي حياتيءَ جو بنيادي اصول قرار ڏنو. سندس نظرئي موجب آتما جسم کان مڪمل طور الڳ ڪا آزاد شيءِ نه، پر جاندار جسم جي حياتياتي قوتن، صلاحيتن ۽ عملن جو بنياد آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ارسطو مختلف جاندارن ۾ آتما جون مختلف صلاحيتون بيان ڪيون. ٻوٽن ۾ ان جي بنيادي صلاحيت خوراڪ حاصل ڪرڻ، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ آهي؛<ref name="ول ڊيورنٽ"/> جانورن ۾ انهن صلاحيتن سان گڏ حسي ادراڪ ۽ چرپر جي سگهه به شامل آهي، جڏهن ته انسان ۾ انهن سڀني کان علاوه عقل استعمال ڪرڻ ۽ فڪري استدلال ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ارسطوءَ جي نظرئي ۾ آتما ۽ جسم جو تعلق سندس [[مادو ۽ صورت|مادي ۽ صورت]] واري فلسفي سان ڳنڍيل آهي. هن آتما کي جاندار جسم جي ”صورت“ ۽ جسم کي ان جو ”مادو“ سمجهيو. ان تعلق کي سمجهائڻ لاءِ آتما ۽ جسم کي ميڻ ۽ ان جي شڪل سان تشبيهه ڏني وئي آهي: ٻنهي کي تصوراتي طور الڳ سمجهي سگهجي ٿو، پر عملي طور اهي هڪ ئي جاندار وجود جا ٻه پهلو آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> انهيءَ لحاظ کان ڪنهن فرد جي آتما سندس مخصوص جاندار جسم سان ڳنڍيل هوندي آهي ۽ عام طور جسم کان الڳ انفرادي وجود نٿي رکي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> انساني عقل بابت ارسطوءَ جي نظرئي جي تشريح وڌيڪ پيچيده ۽ عالمن ۾ بحث هيٺ رهي آهي. هن عقل جي مختلف پهلوئن ۾ فرق ڪيو، جن کي پوءِ جي شارحن عام طور [[فعال عقل]] ۽ [[منفعل عقل]] جي اصطلاحن سان بيان ڪيو. منفعل عقل کي حسي تجربن، يادگيري ۽ جسماني عملن سان وابسته سمجهيو ويو آهي ۽ ان لحاظ کان اهو جسم جي فنا سان ختم ٿيندڙ آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ان جي ابتڙ فعال عقل بابت ارسطوءَ جا بيان اهڙا آهن، جن کي پوءِ جي فلسفين مختلف طريقن سان سمجهيو. هڪ مشهور تشريح موجب فعال عقل غير جسماني، غير منفعل ۽ زوال کان آجو آهي، جڏهن ته اهو فرد جي ذاتي يادگيرين، خواهشن ۽ شخصيت سان ساڳي معنيٰ ۾ وابسته ناهي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> انهيءَ ڪري ارسطوءَ جي نظرئي مان فرد جي ذاتي آتما جي لافانيت بابت ڪو سادو ۽ غير اختلافي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي؛ فعال عقل جي نوعيت ۽ ان جي بقا بابت ارسطوءَ جي موقف جي تشريح قديم دور کان وٺي فلسفيانه بحث جو موضوع رهي آهي. == لئسيوم درسگاه == [[File:20160518 092 mieza nympheum.jpg|thumb|left|[[مقدونيه]] جي [[ميزا، مقدونيه|ميزا]] ۾ ارسطوءَ سان لاڳاپيل درسگاهه]] ارسطوءَ ايٿنس واپسيءَ کان پوءِ اتي پنهنجي درسگاهه [[لئسيوم]] (Lyceum) قائم ڪئي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> درسگاهه ۾ شاگردن جو وڏو انگ تعليم حاصل ڪندو هو، جنهن جي انتظام لاءِ مختلف ضابطا جوڙيا ويا. هڪ روايت موجب شاگرد پاڻ به انتظامي قاعدا ٺاهيندا هئا ۽ هر ڏهن ڏينهن کان پوءِ پنهنجي مان هڪ شخص کي درسگاهه جي نگرانيءَ لاءِ چونڊيندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> لئسيوم جو تعليمي نظام [[افلاطون جي اڪيڊمي]] کان ڪجهه مختلف هو. هتي رياضي، الاهيات ۽ سياست سان گڏ [[حياتيات]] ۽ [[طبعيات]] جي مطالعي ۽ تحقيق تي پڻ خاص ڌيان ڏنو ويندو هو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ارسطوءَ ۽ سندس ساٿين قدرتي دنيا، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن بابت، وڏي مقدار ۾ معلومات ۽ نمونا گڏ ڪيا، جيڪي سندس حياتياتي ۽ فطري مطالعي لاءِ اهم مواد بڻيا. [[پليني بزرگ]] سان منسوب هڪ روايت موجب [[سڪندر اعظم]] شڪارين، شڪارگاهن جي نگهبانن، باغبانن ۽ مهاڻن کي ارسطوءَ لاءِ جانورن ۽ ٻوٽن بابت گهربل مواد مهيا ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون هيون.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ٻين قديم روايتن ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته يونان ۽ ايشيا جي مختلف علائقن مان جانورن ۽ ٻوٽن جا نمونا گڏ ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪم ڪندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> اهڙي گڏ ڪيل مواد ارسطوءَ جي [[حيوانيات]] ۽ [[نباتيات]] سان لاڳاپيل تحقيق ۾ مدد ڪئي ۽ لئسيوم ۾ قدرتي نمونن جو هڪ اهم علمي ذخيرو وجود ۾ آيو. قديم ليکڪ [[اٿينيوس]] سان منسوب بيان موجب سڪندر ارسطوءَ جي فطري ۽ حياتياتي تحقيق لاءِ وڏي مالي مدد پڻ فراهم ڪئي هئي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڪجهه روايتن موجب ارسطوءَ جي صلاح تي نيل نديءَ جي موسمي ٻوڏن جي سببن جي تحقيق لاءِ پڻ ماهرن کي موڪليو ويو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> انهن روايتن جي تاريخي صحت ۽ ڄاڻايل رقمن بابت جديد عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. لئسيوم ۾ ارسطوءَ جي نگرانيءَ هيٺ سياسي نظامن جو پڻ وسيع مطالعو ڪيو ويو. سندس مدرسي سان لاڳاپيل عالمن مختلف يوناني ۽ ٻين رياستن جي لڳ ڀڳ 158 آئينن بابت معلومات گڏ ڪئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن تحقيقي ڪم ۾ ارسطوءَ سان گڏ ڪيترائي شاگرد ۽ ساٿي ڪم ڪندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> انهن مان مڪمل صورت ۾ محفوظ رهندڙ سڀ کان مشهور تصنيف ''[[ايٿينين جو آئين]]'' آهي. لئسيوم ۾ ٿيل اهڙي منظم تحقيق کي قديم يوناني دنيا ۾ علمي مواد گڏ ڪرڻ ۽ مختلف علمي شعبن جي منظم مطالعي جي اهم مثالن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == ارسطو جا لکيل ڪتاب == ارسطوءَ جي مستقل تصنيفن ۾ شعر، سياست ۽ اخلاقيات خاص ڪري قابل ذڪر آهن. -ان- کان سواءِ طبعيات، حياتيات، مابعدالطبعيات، منطق ۽ تقرير تي سندس مختصر رسالا موجود آهن<ref name = "سنڌيانا "/>. ارسطوءَ تمام گهڻن موضوعن تي لکيو آهي، -جن- ۾ سائنس، ادب، فلسفو، سياست وغيره اچي وڃن ٿا. سندس ڪتابن جي فلسفي جي هاڻوڪي دؤر ۾ به تمام وڏي اهميت ۽ قدر آهي. هن اهڙيون بيشمار ڳالهيون لکيون آهن، جن جو لاڀ اڄ جو انسان به ماڻي سگهي ٿو. دنيا جي تقريباً مڙني موضوعن تي سندس ويچار ملن ٿا.<ref name = " سنڌيانا "/>. ارسطو جون تصنيفون، سَوَن جي تعداد ۾ آهن. ڪي قديمي مصنف چون ٿا، ته هن چار سؤ ڪتاب لکيا. پر ڪي وري ائين چون ٿا، ته هن هڪ هزار ڪتاب لکيا. جيڪي ڪتاب اسان کي هن وقت دستياب ٿيا آهن، سي اصلوڪي ڪم جو صرف هڪ حصو آهن پر ان جي باوجود، سندس سڄي ڪم جي وسعت ۽ بلنديءَ کي خيال ۾ رکندي اسان کي مڃڻو ٿو پوي، ته سندس لکتون، هڪ مڪمل ڪتبخانو ٺاهين ٿيون. سڀ کان پهريائين، منطقي ڪتاب اچن ٿا، جن مان مشهور آهن: *درجا بندي (Categaries)، *موضوع (Topics)، *تحليل کان پهرين (Prior)، *تحليل کان بعد ۾(Posterior analytics)، *ڌُڪا (Propsitions)، *سوفسطائي ترديدون (Sophistical Refutation). اهي سڀ ڪتاب ارسطوءَ جي پوئلڳن جمع ڪري، نظام منطق (Organon) جي عنوان سان شايع ڪيا، جنهن جو مطلب آهي صحيح خيال ڪرڻ جي قاعدن جو ڪتاب. تنهن کان پوءِ، سائنس جا ھيٺيان ڪتاب اچن ٿا: *طبيعات (Physics)، *فلڪيات (On the Heavens)، *نشوونما ۽ زوال (Growth and Decay)، *موسميات (Meteorology)، *قدرتي تاريخ (Natural History)، *روحانيت (On the Soul)، *جانورن جا حصا (Parts of Animals)، *جانورن جي حرڪت (Movement of Animals) ، *جانورن جي پيدائش (Generation of Animals) ٻيا اهي ڪتاب آهن، جن جو جماليات سان واسطو آهي، جهڙوڪ: *خطابت جو فن (Rhetoric) *شاعريءَ تي تنقيد (Peotics). آخر ۾ اهي ڪتاب اچن ٿا، جن جو فلسفي سان تعلق آهي، جهڙوڪ: *اخلاقيات (Ethicals)، *سياسيات (Politics)، *مابعدالطبعيات (Metaphysics).<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html}}{ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}</ref>ڏهين صديءَ ۾ اهي ڪتاب عربيءَ ۽ هيبريو (عبراني) ۾ ترجمو ڪيا ويا. سن 1225ع ۾ لئٽن ۾ ترجمو شايع ٿيو. ابيلارڊ (Abelard) جي خوش گفتاريءَ کان وٺي ٿامس اڪيناس (Thomas Aquinas) جي انسائيڪلوپيڊيا تائين وارا مڪتب فڪر تمام وڌيا ويجها. صليبي لڙاين وقت عيسائين، سندس ڪتابن جا صحيح نسخا، يورپ ۾ آندا. ان کان پوءِ قسطنطنيه جي عالمن سن 1453ع ۾ حملو ڪندڙ ترڪن کان ڀڄي، پاڻ سان گڏ ارسطوءَ جا علمي خزانا آندا. جهڙيءَ طرح بائيبل، ديني ادارن ۾ ، هڪ مشڪل کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ بي نقص ڪتاب ليکيو ويندو هو، ساڳيءَ ريت ارسطوءَ جي لکڻين پڻ، فلسفي جي ادارن ۾ بي مثال اهميت حاصل ڪئي. سن 1215ع ۾ پوپ جي نمائندي، پئرس ۾ ارسطوءَ جي تصنيفن تي تقريرون ڪرڻ کان منع ڪئي. سن 1231ع ۾ گريگوري يارهين (Gregory XI)، هڪ ڪاميٽي مقرر ڪئي، ته اها ارسطوءَ جي تصنيفن کي غير ديني ڳالهين کان پاڪ ڪري. سن 1260ع ۾ هرهڪ عيسائي مدرسي ۾ ارسطوءَ جا ڪتاب لازمي طور پڙهيا ويندا هئا. جيڪو به ارسطوءَ جي خيالن جي خلاف ويندو هو، تنهن کي مذهبي مجلسون مناسب سزا ڏينديون هيون. چوڏهينءَ صدي جو مشهور شاعر چاسر (Chaucer) ان وقت جي هڪ طالب العلم بابت هيٺين لفظن ۾ بيان ڪري ٿو: ”هو ان ۾ راحت محسوس ڪندو هو، ته پنهنجي بستري جي مٿن کان، ارسطوءَ جي فلسفي جا ويهه ڪتاب، ڪارن يا ڳاڙهن ڪپڙن جي پوتڙن ۾ ويڙهيل رکي ڇڏي.“<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html}}{ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}</ref> == سائنس ۾ خدمتون == ارسطوءَ کي قديم دنيا ۾ فطري علمن جي منظم مطالعي جي اهم باني مفڪرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. هن [[حياتيات]]، [[حيوانيات]]، [[طبعيات]]، [[فلڪيات]] ۽ ٻين فطري علمن بابت مشاهدا گڏ ڪرڻ، انهن جي درجابندي ڪرڻ ۽ انهن مان عام اصول اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪم ڪيترن ئي صدين تائين يورپ ۽ اسلامي دنيا جي علمي روايتن تي اثرانداز رهيو. فرانسيسي عالم [[ارنسٽ رينن]] ارسطوءَ جي علمي اهميت بيان ڪندي سقراط کي فلسفي ۽ ارسطوءَ کي سائنس جي ترقيءَ سان تشبيهي طور ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، جيتوڻيڪ [[سقراط]] کان اڳ فلسفو ۽ ارسطوءَ کان اڳ سائنسي تحقيق موجود هئي، پر انهن ٻنهي مفڪرن پنهنجي پنهنجي شعبي کي اهڙو منظم بنياد فراهم ڪيو، جنهن تي پوءِ جي علمي ترقي وڏي حد تائين تعمير ٿي. ارسطوءَ خاص طور فطري مظاهرن جي مشاهدي، حياتياتي جاندارن جي مطالعي، علمي درجابندي ۽ سببن جي منظم وضاحت تي زور ڏنو، جنهن سبب سائنس جي تاريخ ۾ سندس ڪم کي اهم مقام حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html}}{ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}</ref> == ارسطوءَ جي زندگيءَ جي پڇاڙي == ارسطوءَ ۽ [[سڪندر اعظم]] جي لاڳاپن ۾ سڪندر جي زندگيءَ جي آخري سالن دوران ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ارسطوءَ جو ڀائٽيو [[اولنٿس جو ڪئلسٿينيز|ڪئلسٿينيز]] سڪندر سان گڏ سندس ايشيائي مهمن ۾ شامل هو. قديم روايتن موجب ڪئلسٿينيز سڪندر آڏو فارسي طرز جي تعظيم واري رسم، يعني [[پروسڪائنسس]]، اختيار ڪرڻ جي مخالفت ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس سڪندر سان لاڳاپا خراب ٿي ويا. بعد ۾ کيس سڪندر خلاف هڪ سازش سان لاڳاپيل هجڻ جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو ويو ۽ هو قيد دوران مري ويو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڪئلسٿينيز سان ٿيل ورتاءَ تي ارسطوءَ جي ناراضگيءَ کي پڻ ارسطو ۽ سڪندر جي لاڳاپن ۾ خرابيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> قديم روايتن ۾ ارسطو ۽ سڪندر جي وچ ۾ وڌندڙ اختلافن بابت مختلف قصا پڻ ملن ٿا. انهن مان هڪ موجب سڪندر ارسطوءَ جي اعتراضن جي جواب ۾ اشارو ڪيو هو ته سندس اقتدار فلسفين تائين به پهچي سگهي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> اهڙن بيانن جي تاريخي صحت بابت، بهرحال، يقيني شاهدي موجود ناهي. 323 ق.م. ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[ايٿنس]] ۾ مقدونيه مخالف تحريڪ ٻيهر زور ورتو ۽ شهر ۾ مقدوني اثر خلاف سياسي بغاوت شروع ٿي. مقدونيه سان ويجها لاڳاپا رکندڙ ارسطو پڻ ان سياسي ردعمل کان متاثر ٿيو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> سڪندر جي جانشينن مان [[اينٽيپيٽر]] مقدوني مفادن جي حفاظت لاءِ يوناني شهرن خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي، جڏهن ته ايٿنس ۾ مقدونيه جي حامين جي سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ان ماحول ۾ [[يوري ميڊون هائيروفينٽ|يوري ميڊون]] سميت ارسطوءَ جي مخالفن مٿس بي دينيءَ جو الزام لڳايو. روايت موجب الزام جو تعلق سندس ڪجهه مذهبي ۽ فلسفياڻي خيالن سان هو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> مقدمي کي منهن ڏيڻ بدران ارسطو ايٿنس ڇڏي [[يوبيئا]] جي شهر [[خالڪيس]] هليو ويو، جتي سندس ماءُ جي خاندان جون ملڪيتون هيون. ايٿنس ڇڏڻ وقت ساڻس اهو مشهور قول منسوب ڪيو وڃي ٿو ته هو ”ايٿنس وارن کي فلسفي خلاف ٻيو ڀيرو گناهه ڪرڻ جو موقعو نه ڏيندو“، جيڪو [[سقراط جو مقدمو|سقراط جي مقدمي]] ۽ موت ڏانهن اشارو هو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> خالڪيس پهچڻ کان پوءِ ارسطوءَ جي صحت خراب ٿي وئي ۽ هو 322 ق.م. ۾، لڳ ڀڳ 62 ورهين جي ڄمار ۾، وفات ڪري ويو. سندس موت جي سبب بابت قديم روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] سان منسوب هڪ روايت موجب ارسطوءَ زهر پي خودڪشي ڪئي، جڏهن ته ٻين قديم بيانن ۽ جديد سوانح نگارن ۾ سندس وفات کي بيماري يا قدرتي سببن سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري خودڪشيءَ واري روايت کي تاريخي طور يقيني نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html}}{ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}</ref> == ورثو == [[File:John Argyropoulos, Preface to Aristotle’s Physics.jpg|thumb|upright=0.8|ارسطوءَ جي ''طبعيات'' جي [[جان آرگيروپولوس|آرگيروپولوس]] پاران 15هين صديءَ ۾ ڪيل لاطيني ترجمي جو مهاڳ]] ارسطوءَ جي وفات کي 2300 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي، پر هو اڄ به تاريخ جي سڀ کان اثرائتن ماڻهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Leroi|2015|p=8}}{{sfn|Thomas|2018}}<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/03/16/magazine/whos-more-famous-than-jesus.html |title=Who's More Famous Than Jesus? |newspaper=[[The New York Times]] |date=14 March 2014 |first1=Dwight |last1=Garner. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210401095825/https://www.nytimes.com/2014/03/16/magazine/whos-more-famous-than-jesus.html |archive-date=1 April 2021}}</ref> هن پنهنجي زماني ۾ موجود انساني علم جي لڳ ڀڳ هر شعبي ۾ اهم واڌارو ڪيو ۽ ڪيترن نون شعبن جو بنياد وڌو. فلسفي [[براين ميگي]] موجب، ”اهو شڪ جوڳو آهي ته ڪنهن ٻئي انسان ڪڏهن ايترو گهڻو ڄاتو هجي جيترو ارسطو ڄاتو.“{{sfn|Magee|2010|page=34}} ارسطوءَ کي پهريون [[سائنسدان]] پڻ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kullmann |first=Wolfgang |year=1991 |title=Aristotle as a Natural Scientist |url=https://www.jstor.org/stable/24591937 |journal=Acta Classica |volume=34 |pages=137–150 |jstor=24591937 |issn=0065-1141}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lo Presti |first=Roberto |date=21 August 2014 |title=History of science: The first scientist |url=https://www.nature.com/articles/512250a |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=512 |issue=7514 |pages=250–251 |doi=10.1038/512250a |bibcode=2014Natur.512..250L |issn=0028-0836}}</ref> ارسطو [[اصطلاحي منطق]] جو باني هو، [[حيوانيات]] جي منظم مطالعي ۾ اڳواڻي ڪئي، ۽ سائنسي طريقي بابت پنهنجي خيالن وسيلي پوءِ ايندڙ سائنسدانن ۽ فلسفين تي گهرو اثر وڌو.{{sfn|Aristotle (Greek philosopher)}}{{sfn|Durant|2006|page=92}}{{sfn|Kukkonen|2010|pages=70–77}} تانيلي ڪوڪونن جو چوڻ آهي ته ٻن مختلف سائنسن جي بنياد وجهڻ ۾ ارسطوءَ جي ڪاميابي بي مثال آهي، ۽ اولهه جي اخلاقي ۽ سياسي نظرين، الاهيات، خطابت ۽ ادبي تجزيي سميت ”علمي سرگرميءَ جي هر شاخ“ تي سندس اثر پڻ ايترو ئي وسيع آهي. ان ڪري ڪوڪونن دليل ڏئي ٿو ته اڄ به حقيقت جي ڪنهن به سنجيده تجزيي ۾ ”تقريباً ضرور ارسطوي رنگ“ ملندو، جيڪو هڪ غير معمولي طاقتور ذهن جو ثبوت آهي.{{sfn|Kukkonen|2010|pages=70–77}} ڪوڪونن وڌيڪ لکي ٿو ته ”20هين صديءَ جي بهترين تحقيق ۾ ارسطو اهڙي مفڪر طور زنده ٿي اڀري ٿو، جيڪو يوناني فلسفي جي پوري روايت جي وزن سان جدوجهد ڪري رهيو آهي.“{{sfn|Kukkonen|2010|pp=70–77}} [[جوناٿن بارنس]] لکيو ته ”ارسطوءَ جي فڪري اثر جي تاريخ بيان ڪرڻ، لڳ ڀڳ يورپي فڪر جي تاريخ بيان ڪرڻ جي برابر هوندو.“{{sfn|Barnes|1982|page=86}} ارسطوءَ کي منطق، حياتيات، سياسي سائنس، حيوانيات، جنينيات، قدرتي قانون، سائنسي طريقو، خطابت، نفسيات، حقيقت پسندي، تنقيد، فرديت، غائيت ۽ موسميات جو پيءُ پڻ سڏيو ويو آهي.{{refn|name=LitList|1= * "the father of logic": Wentzel Van Huyssteen, Encyclopedia of Science and Religion: A–I, p. 27 * "the father of biology": S. C. Datt, S. B. Srivastava, Science and society, p. 93.{{sfn|Leroi|2015|page=352}} * "the father of political science": N. Jayapalan, Aristotle, p. 12, Jonathan Wolff, Lectures on the History of Moral and Political Philosophy, p. 48. * the "father of zoology": Josef Rudolf Winkler, A Book of Beetles, p. 12 * "the father of embryology": D. R. Khanna, Text Book Of Embryology, p. 2 * "the father of natural law": {{cite journal |last=Shellens |first=Max Solomon |title=Aristotle on Natural Law |journal=Natural Law Forum |volume=4 |issue=1 |year=1959 |pages=72–100 |doi=10.1093/ajj/4.1.72 |url=https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=nd_naturallaw_forum |ref=none |issn=0065-8995}} * "the father of scientific method": {{cite news |first=Martyn |last=Shuttleworth |url=https://explorable.com/history-of-the-scientific-method/ |title=History of the Scientific Method |newspaper=Explorable |ref=none}}, Riccardo Pozzo (2004) [https://books.google.com/books?id=vayp8jxcPr0C&pg=PA41 ''The impact of Aristotelianism on modern philosophy'']. CUA Press. p. 41. {{ISBN|0-8132-1347-9}} * "the father of psychology": Margot Esther Borden, Psychology in the Light of the East, p. 4 * "the father of realism": Russell L. Hamm, Philosophy and Education: Alternatives in Theory and Practice, p. 58 * "the father of criticism": Nagendra Prasad, Personal Bias in Literary Criticism: Johnson, Matthew Arnold, T. S. Eliot, p. 70. [[Henry Home, Lord Kames|Lord Henry Home Kames]], Elements of Criticism, p. 237. * "the father of meteorology":{{cite news |url=https://www.metoffice.gov.uk/about-us/what/what-is-meteorology |title=What is meteorology? |newspaper=Meteorological Office}}{{cite web |url=http://yale.edu/ynhti/curriculum/units/1994/5/94.05.01.x.html |title=94.05.01: Meteorology |access-date=16 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721205842/http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1994/5/94.05.01.x.html |archive-date=21 July 2016 |url-status=dead}} * "the father of individualism": Allan Gotthelf, Gregory Salmieri, A Companion to Ayn Rand, p. 325. * "the father of teleology": Malcolm Owen Slavin, Daniel H. Kriegman, The Adaptive Design of the Human Psyche: Psychoanalysis, Evolutionary Biology, and the Therapeutic Process, p. 292.}} هيٺ سندس لکڻين ۽ خيالن جي جديد دور تائين منتقلي ۽ اثر جو جائزو ڏنو ويو آهي.{{sfn|Russell|1972|loc=Chapter 19 "Aristotle's Metaphysics"}}{{sfn|Wilkins|2009|p=15}} === قديم دور === ==== هلينستي دور ==== {{further|مشائي مڪتب فڪر|اليگزينڊريا جو طبي مدرسو}} [[File:161Theophrastus 161 frontespizio.jpg|thumb|upright=0.8|[[ٿيوفراسٽس]] جي ''[[ٻوٽن جي تاريخ (ٿيوفراسٽس)|ٻوٽن جي تاريخ]]'' جي 1644ع واري نسخي جو [[ڪتاب جو عنواني ورق|عنواني ورق]]؛ اصل تصنيف لڳ ڀڳ {{circa|300 ق.م.|lk=no}} ۾ لکي وئي هئي]] ارسطوءَ جي ڪم جو فوري اثر تڏهن ظاهر ٿيو، جڏهن [[لائيسيم]] ترقي ڪري [[مشائي مڪتب فڪر]] بڻيو. ارسطوءَ جي شاگردن ۾ [[ارسٽوڪسينس]]، [[ڊيڪيارڪس]]، [[فاليرم جو ڊيمٽريوس]]، [[روڊس جو يوڊيمس]]، [[هارپالس]]، [[هيفيسشن]]، [[فوڪيس جو مناسون]]، [[نيڪوماخوس (ارسطوءَ جو پٽ)|نيڪوماخوس]] ۽ ٿيوفراسٽس شامل هئا.{{sfn|Ostwald|Lynch|1982|pp=623–624}} ارسطوءَ جي شاگرد ۽ جانشين [[ٿيوفراسٽس]] ''[[ٻوٽن جي تاريخ (ٿيوفراسٽس)|ٻوٽن جي تاريخ]]'' لکي، جيڪا نباتيات جي اوائلي ۽ بنيادي تصنيفن مان هڪ هئي. سندس ڪجهه فني اصطلاح اڄ به استعمال ٿين ٿا، جيئن [[ڪارپل]]، جيڪو ''carpos''، يعني ميوي، مان نڪتل آهي، ۽ [[پيريڪارپ]]، جيڪو ''pericarpion''، يعني ٻج واري کوکي، مان نڪتل آهي.{{sfn|Hooker|1831|page=219}} ٿيوفراسٽس ارسطوءَ جي ڀيٽ ۾ صوري سببن تي گهٽ ڌيان ڏيندو هو ۽ ان جي بدران وڌيڪ عملي انداز ۾ ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بيان ڪندو هو.{{sfn|Mayr|1982|pp=90–91}}{{sfn|Mason|1979|p=46}} [[بطلمي بادشاهت|بطلمين]] جي دور ۾ [[اليگزينڊريا]] جي پهرئين اهم طبي استاد [[خالڪيدون جو هيروفيلس]] ارسطوءَ جي ڪجهه نظرين ۾ سڌارو آندو. هن عقل يا ذهانت کي دماغ سان ڳنڍيو ۽ عصبي نظام کي حرڪت ۽ احساس سان وابسته ڪيو. هيروفيلس [[رڳ|رڳن]] ۽ [[شريان|شريانن]] ۾ پڻ فرق ڪيو ۽ نوٽ ڪيو ته شريانن ۾ [[نبض]] هوندي آهي، جڏهن ته رڳن ۾ نه.{{sfn|Mason|1979|p=56}} ==== اوائلي رومي شهنشاهي ==== {{see also|ارسطوءَ تي شرحون}} قديم دور ۾ ارسطوءَ جون لکڻيون ٻن گروهن ۾ ورهايل هيون: ”[[ظاهرين لاءِ لکيل تصنيفون|ظاهري]]“ لکڻيون، جيڪي عام پڙهندڙن لاءِ هيون، ۽ ”باطني“ رسالا، جيڪي [[لائيسيم (قديم)|لائيسيم]] اندر استعمال لاءِ تيار ڪيا ويا هئا.{{sfn|Barnes|1995|p=12}}{{sfn|House|1956|page=35}} تنهن هوندي به قديم زماني کان وچئين دور جي قلمي نسخن وسيلي جيڪي [[ارسطوءَ جون تصنيفون]] محفوظ رهيون آهن، سي سڀ ارسطوءَ جي مدرسي اندر استعمال ٿيندڙ فني فلسفيانه رسالا آهن.{{sfn|Barnes|1995|p=9}} انهن کي پهرين صدي ق.م. ۾ [[روڊس جو اينڊرونيڪوس]] ننڍين ۽ جدا جدا لکڻين مان گڏ ڪري وڌيڪ منظم ۽ وڏين تصنيفن جي صورت ڏني، جيئن اهي اڄ سڃاتل آهن.{{sfn|Anagnostopoulos|2013|page=16}}{{sfn|Barnes|1995|pp=10–15}} رومي شهنشاهيءَ جي قديم فلسفين لاءِ ارسطوءَ جي فني لکڻين سان لاڳاپي جو بنيادي طريقو [[فلسفيانه شرح]] هو؛ يعني ارسطوءَ جي متن جي وضاحت، تشريح ۽ ان سان گڏ شارح جا پنهنجا خيال. مشائي شرحن جي روايت پهرين صدي ق.م. ۾ [[صيدون جو بوئٿس (مشائي)|صيدون جي بوئٿس]] سان شروع ٿي ۽ ٻي صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[افروديسياس جو اليگزينڊر]] وٽ پنهنجي اوج تي پهتي. اليگزينڊر کي [[مارڪس اوريليس]] پاران قائم ڪيل ارسطوي فلسفي جي سرڪاري شاهي ڪرسيءَ تي مقرر ڪيو ويو هو، ۽ سندس ڪيتريون ئي شرحون اڄ به محفوظ آهن.{{sfn|Falcon|2021}} ==== قديم دور جي پڇاڙي ==== ٽين صديءَ ۾ [[نو افلاطونيت]] غالب فلسفيانه مڪتب طور اڀري. نو افلاطوني مفڪرن افلاطون کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سڀني فلسفيانه نظامن، ارسطوءَ سميت، کي افلاطون جي فلسفي جي واڌاري طور ڏٺو. هنن ڪوشش ڪئي ته افلاطون ۽ ارسطوءَ کي اهڙن موضوعن ۾ به هم آهنگ ثابت ڪيو وڃي، جن ۾ ظاهري طور سندن اختلاف هو. هنن ارسطوءَ جي منطقي ۽ طبعياتي تصنيفن کي پنهنجي نصاب ۾ ابتدائي ڪتابن طور شامل ڪيو، جن کي افلاطون جي فلسفي جي مطالعي کان اڳ سکڻ ضروري سمجهيو ويندو هو. هي تدريسي سلسلو ''مقولات'' کان شروع ٿيندو هو، جنهن لاءِ نو افلاطوني فلسفي [[صور جو پورفيري]] هڪ تعارفي ڪتاب ''[[ايساگوگي]]'' لکيو. هي تصنيف پوءِ قديم دور جي پڇاڙيءَ ۽ وچئين دور جي فلسفي تي گهرو اثر ڇڏي وئي. ايٿنس ۽ اليگزينڊريا جي پوءِ وارن نو افلاطوني مفڪرن، جن ۾ [[سيريانس]]، [[امونيوس هرميا]]، [[ننڍو اولمپيوڊورس]] ۽ [[ڪليڪيا جو سمپليسيوس]] شامل هئا، ارسطوءَ تي افلاطوني نقطه نظر کان وڌيڪ شرحون لکيون، جيڪي اڄ تائين محفوظ آهن. سمپليسيوس پنهنجي وڏين شرحن ۾ پنهنجي اڳوڻن جون ڪيتريون هاڻي گم ٿيل لکڻيون پڻ محفوظ ڪيون، جنهن ڪري اهي نو افلاطوني روايت جو هڪ وسيع جائزو بڻجي ويون.{{sfn|Falcon|2021}} عيسائيت جي عروج ۽ [[جسٽينين پهريون|جسٽينين]] جي حڪم سان 529ع ۾ غير عيسائي فلسفيانه مدرسن جي بند ٿيڻ کان پوءِ،{{sfn|Ahbel-Rappe|2010|p=424 (note 17)|loc=Notes to Pages 4-7}} بازنطيني دور جي باقي حصي ۾ ارسطو ۽ ٻين فلسفين جو مطالعو گهڻو ڪري عيسائي نقطه نظر سان ڪيو ويو. ارسطوءَ تي تفصيلي شرح لکڻ وارن اوائلي بازنطيني عيسائين ۾ فلوپونس، جيڪو امونيوس جو شاگرد هو، اولمپيوڊورس جا شاگرد الياس ۽ دائود، ۽ ستين صديءَ جي شروعات ۾ [[اليگزينڊريا جو اسٽيفن]] شامل هئا، جنهن افلاطون ۽ ارسطوءَ جي مطالعي کي اليگزينڊريا کان قسطنطنيه منتقل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Sorabji|1990}} [[جان فلوپونس]] خاص طور ارسطوءَ جي [[دنيا جي ازليت]]، حرڪت ۽ ٻين ارسطوي خيالن تي بنيادي تنقيد ڪرڻ سبب نمايان رهيو.{{sfn|Sorabji|1990|pages=233–724}} فلوپونس ارسطوءَ جي طبعيات بابت تعليم تي سوال اٿاريا، ان جون ڪمزوريون بيان ڪيون ۽ پنهنجي مشاهدن جي وضاحت لاءِ [[حرڪتي قوت جو نظريو]] پيش ڪيو.{{sfn|Lindberg|1992|p=162}} === وچيون دور === ==== وچئين دور جي بازنطيني شهنشاهي ==== {{See also|بازنطيني ارسطويت}} ڪيترين صدين جي وقفي کان پوءِ، يارهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ٻارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[نائيشيا جو يوسٽراٽيوس|يوسٽراٽيوس]] ۽ [[ايفسس جو مائيڪل]] پاران ارسطوءَ تي باقاعدي شرحون ٻيهر ظاهر ٿيون، جيڪي شايد [[اينا ڪومنين]] جي سرپرستيءَ هيٺ لکيون ويون.{{sfn|Sorabji|1990|pp=20–21, 28–29, 393–406, 407–408}} بازنطيني فلسفين انهن شرحن ۾ موجود خال به ڀريا، جيڪي سندن دور تائين محفوظ رهيون هيون. [[افروديسياس جو اليگزينڊر]] جي ''مابعدالطبعيات'' تي شرح جا رڳو پهريان پنج ڪتاب محفوظ هئا؛ باقي حصي کي ايفسس جي مائيڪل مڪمل ڪيو. هن ''[[مغالطاتي ترديدون]]'' تي پڻ شرح لکي، جيڪا ''[[اورگينون]]'' جي واحد اهڙي تصنيف هئي، جنهن تي اڳ ڪا شرح موجود نه هئي. ايفسس جي مائيڪل ۽ يوسٽراٽيوس ''نيڪوماخي اخلاقيات'' تي مختلف ٽڪرن ۾ موجود شرحن کي گڏ ڪيو ۽ پنهنجي تشريحن سان مڪمل ڪيو. مائيڪل ارسطوءَ جي حيواني حياتيات بابت لکڻين ۽ ''سياست'' تي پڻ شرحون لکيون، جنهن سان ارسطوءَ جي محفوظ تصنيفن تي شرحن جو سلسلو تقريباً مڪمل ٿي ويو.{{sfn|Ierodiakonou|2008}} ==== وچئين دور جي اسلامي دنيا ==== {{further|اسلامي فلسفي ۾ منطق|يوناني ڪلاسيڪي تصنيفن جي منتقلي}} [[File:Ibn Bakhtīshūʿ, Kitāb naʿt al-ḥayawān probably Baghdad, c. 1225. London, British Library, Or. 2784, A student sitting with Aristotle (right).jpg|thumb|upright=0.8|''[[ڪتاب نعت الحيوان]]'' ۾ ارسطوءَ (ساڄي پاسي) جي اسلامي تصوير، لڳ ڀڳ {{circa|1220|lk=no}}.<ref>{{cite book |last1=Contadini |first1=Anna |title=A World of Beasts: A Thirteenth-Century Illustrated Arabic Book on Animals (the Kitāb Na't al-Ḥayawān) in the Ibn Bakhtīshū' Tradition |date=1 January 2012 |doi=10.1163/9789004222656_005 |publisher=Brill |url=https://doi.org/10.1163/9789004222656_005 |page=75}}</ref>]] ارسطوءَ جي تصنيفن کي [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ نئين سر وڏي اهميت ملي.<ref>{{cite book |last=Gutas |first=Dimitri |title=The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early 'Abbasaid Society |publisher=Harvard University Press |year=1998 |isbn=978-0-415-06133-9 |edition=1stglish}}</ref> سندس منطق، اخلاقيات ۽ قدرتي فلسفي کي عربيءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو، ۽ انهن تصنيفن اوائلي اسلامي عالمن کي گهڻو متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |last=Admin |date=13 February 2017 |title=The Reception of Aristotelian Science in Early Islam: A Historical Account |url=https://www.ihc.ucsb.edu/reception-of-aristotelian-science/ |access-date=27 January 2024 |website=Interdisciplinary Humanities Center UCSB}}</ref> ارسطوءَ کي عربي فلسفي جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ اوائلي [[اسلامي علم ڪلام]] ۾ پڻ کيس وڏي عزت حاصل هئي.<ref>{{cite book |last1=Alwishah |first1=Ahmed |last2=Hayes |first2=Josh |url=https://books.google.com/books?id=_QXPDAAAQBAJ&pg=PA1 |title=Aristotle and the Arabic Tradition |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-10173-9 |page=1}}</ref> ارسطوءَ جون گهڻيون محفوظ تصنيفون،{{sfn|Kennedy-Day|1998}} ۽ اصل يوناني شارحن جون ڪجهه شرحون، عربيءَ ۾ ترجمو ٿيون ۽ مسلمان فلسفين، سائنسدانن ۽ عالمن انهن جو مطالعو ڪيو. [[الڪندي]]،{{sfn|Staley|1989}} [[الفارابي]]،{{sfn|Fakhry|2004|pp=112–119, 125–132}} [[ابن سينا]]،{{sfn|Fakhry|2004|pp=132–136}} ۽ [[ابن رشد]]{{sfn|Averroes|1953|p=III, 2, 43}} جهڙن مفڪرن شرحن ۽ تنقيدي مطالعي ذريعي ارسطوءَ جي خيالن کي نئين زندگي ڏني. هنن سندس منطق کي اسلامي علم ڪلام سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ سندس سائنسي طريقن مان فائدو ورتو ۽ سندس اخلاقي نظرين کي اسلامي اخلاقيات جي فريم ورڪ اندر نئين سر بيان ڪيو. اسلامي مفڪرن ارسطوءَ جي سخت ۽ منظم تحقيقي طريقن کي قبول ڪيو، پر جڏهن سندس نتيجا سندن مذهبي عقيدن سان ٽڪرائيندا هئا ته انهن تي تنقيد پڻ ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fakhry |first=Majid |title=A History of Islamic Philosophy |url=https://archive.org/details/historyofislamic0000fakh_k1c5 |publisher=[[Columbia University Press]] |year=2004 |orig-year=1970 |isbn=978-0-231-05533-8 |edition=3rd |pages=[https://archive.org/details/historyofislamic0000fakh_k1c5/page/17 17]–18, 21–28, 79–95, 100–104}}</ref> پوءِ انهن اسلامي ارسطوي روايتن [[ٿامس اڪويناس]] ۽ ٻين اولهه جي عيسائي مدرسي فلسفين تي پڻ اثر وڌو. وچئين دور جي مسلمان عالمن ارسطوءَ کي '''”المعلم الأول“'''، يعني ”پهريون استاد“، سڏيو.{{sfn|Kennedy-Day|1998}} پوءِ اهو لقب اولهه جي انهن فلسفين وٽ پڻ استعمال ٿيو، جيڪي [[اسلامي فلسفو|اسلامي فلسفي]] جي روايت کان متاثر هئا، جيئن [[دانتي اليگيري|دانتي]] جي شاعريءَ ۾.{{sfn|Nasr|1996|pp=59–60}} ==== وچئين دور جو يهوديت ==== [[موسيٰ بن ميمون]]، جنهن کي وچئين دور جي يهوديت جي سڀ کان اهم فڪري شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{cite encyclopedia |title=Moses Maimonides |encyclopedia=Britannica |date=26 March 2023 |url=https://www.britannica.com/biography/Moses-Maimonides}}</ref> اسلامي عالمن وسيلي ارسطويت کي اختيار ڪيو ۽ پنهنجي مشهور تصنيف ''[[دلالة الحائرين]]'' کي ان بنياد تي ترتيب ڏنو؛ اها تصنيف پوءِ يهودي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي اهم بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ابن ميمون ارسطوءَ کي تاريخ جو سڀ کان وڏو فلسفي پڻ سمجهندو هو ۽ کيس ”فلسفين جو سردار“ سڏيندو هو.<ref>Levi ben Gershom, The Wars of the Lord: Book one, Immortality of the soul, p. 35.</ref><ref>Leon Simon, Aspects Of The Hebrew Genius: A Volume Of Essays On Jewish Literature And Thought (1910), p. 127.</ref><ref>Herbert A. Davidson, Herbert A. |q (Herbert Alan) Davidson, Professor of Hebrew Emeritus Herbert Davidson, Moses Maimonides: The Man and His Works, p. 98.</ref> [[سموئيل ابن تبون]] ڏانهن لکيل پنهنجي خط ۾ ابن ميمون لکي ٿو ته سموئيل کي ارسطوءَ کان اڳ وارن فلسفين جون لکڻيون پڙهڻ جي ڪا خاص ضرورت ناهي، ڇاڪاڻ ته ارسطوءَ جون تصنيفون ”پنهنجي پاڻ ۾ ڪافي آهن ۽ انهن سڀني لکڻين کان [وڌيڪ اعليٰ] آهن، جيڪي کانئس اڳ لکيون ويون.“ سندس چوڻ موجب ارسطوءَ جو عقل انساني عقل جي انتهائي حد تائين پهتل هو؛ رڳو اهي ماڻهو ان کان مٿي ٿي سگهن ٿا، جن تي خدائي فيض ايترو نازل ٿئي جو اهي نبوت جي مرتبي تائين پهچي وڃن، جنهن کان مٿي ڪو درجو نه آهي.<ref>Menachem Kellner, Maimonides on Judaism and the Jewish People, p. 77.</ref> ==== وچئين دور جو اولهه يورپ ==== [[File:Aristotelis De Moribus ad Nicomachum.jpg|thumb|upright=0.8|''[[نيڪوماخي اخلاقيات]]'' جي 1566ع واري يوناني ۽ لاطيني ڇاپي جو پهريون صفحو]] {{further|ارسطويت|قياس منطقي#وچئين دور}} اوائلي [[وچيون دور|وچئين دور]] ۾ لاطيني اولهه ۾ قديم يوناني ٻوليءَ جي مطالعي جي زوال سبب، لڳ ڀڳ {{Circa|600ع}} کان {{Circa|1100ع}} تائين ارسطو اتي عملي طور اڻڄاتل رهيو؛ رڳو [[بوئٿيوس]] پاران ڪيل ''اورگينون'' جي لاطيني ترجمي وسيلي سندس ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾ ارسطوءَ بابت دلچسپي ٻيهر وڌي ۽ لاطيني عيسائي عالمن سندس تصنيفن جا ترجما تيار ڪرايا، جن مان ڪجهه عربي ترجمن تان، جيئن [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] جا ترجما،{{sfn|Hasse|2014}} ۽ ڪجهه سڌو اصل يونانيءَ تان، جيئن [[وينس جو جيمس]]<ref>{{cite web |url=http://www2.bc.edu/~solere/docs/medieval_chronology.pdf |title=Medieval Chronology |access-date=8 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060917002914/http://www2.bc.edu/~solere/docs/medieval_chronology.pdf |website=bc.edu |archive-date=17 September 2006 |url-status=dead }}</ref> ۽ [[وليم آف موربيڪ]] جا ترجما هئا.<ref>"Aristutalis" in ''Encyclopedia of Islam'' 2nd. ed. Brill, Leiden, Vol. 1 p. 631.</ref> [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالم [[ٿامس اڪويناس]]، موربيڪ جي ترجمن جي بنياد تي پنهنجي ''[[سما ٿيولوجيڪا]]'' لکي ۽ ارسطوءَ کي ”فلسفي“ سڏيو.{{sfn|Aquinas|2013}} ان کان پوءِ ارسطوءَ جي لکڻين جي طلب وڌي وئي ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] قلمي نسخا ٻيهر اولهه يورپ پهچڻ لڳا، جنهن يورپ ۾ ارسطويت جي نئين سر اڀار کي هٿي ڏني؛ اهو اثر [[نشاة ثانيه]] تائين جاري رهيو.{{sfn|Kuhn|2018}} انهن مفڪرن ارسطوي فلسفي کي عيسائيت سان گڏائي قديم يوناني فڪر کي وچئين دور جي علمي روايت ۾ شامل ڪيو. بوئٿيوس، [[پيٽر ايبلارڊ]] ۽ [[جان بريڊان]] جهڙن عالمن ارسطوي منطق تي اهم ڪم ڪيو.{{sfn|Lagerlund |2016}} عالم راجر ٿيوڊور ليفرٽي موجب، [[دانتي اليگيري|دانتي]] پنهنجي ''[[ديوي ڪاميڊي|ڪاميڊي]]'' جي فلسفيانه جوڙجڪ ارسطوءَ جي فڪر جي بنياد تي قائم ڪئي، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن مدرسي فلسفي جا عالم پنهنجي فڪر جو بنياد ارسطوءَ تي رکندا هئا. دانتي ارسطوءَ کي هڪ طرف سندس تصنيفن جي لاطيني ترجمن وسيلي سڌو پڙهيو، ۽ ٻئي طرف [[البرٽس ميگنس]] جي لکڻين ۾ ڏنل حوالن وسيلي اڻ سڌيءَ طرح سڃاتو.<ref>Lafferty, Roger. "[https://www.jstor.org/stable/pdf/40165857.pdf?refreqid=excelsior%3A55f6bfc22f02768d5dcdc92005228933 The Philosophy of Dante]", p. 4</ref> دانتي پنهنجي نظم ۾ ارسطوءَ جي اثر کي کليل نموني مڃي ٿو؛ هڪ هنڌ ورجل ''[[نيڪوماخي اخلاقيات]]'' جو حوالو ڏئي دوزخ جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪري ٿو.<ref>''Inferno'', Canto XI, lines 70–115, Mandelbaum translation.</ref> دانتي ارسطوءَ کي ”اهو، جيڪو ڄاڻ رکندڙن جو مڃيل استاد آهي“ سڏي ٿو.<ref>''Inferno'', Canto IV, lines 115-16 trans., 131 original, Robert Pinksky translation (1994); note to line, p.384</ref>{{sfn|Kukkonen|2010|page=74}} === جديد دور === ==== اوائلي جديد سائنس ==== [[File:William Harvey ( 1578-1657) Venenbild.jpg|thumb|[[وليم هاروي]] جي 1628ع واري تصنيف ''{{lang|la|[[De Motu Cordis]]}}'' ۾ ڏيکاريو ويو ته [[رت جي گردش|رت جسم ۾ گردش ڪري ٿو]]، جيڪو قديم دور جي رائج خيالن جي ابتڙ هو.]] [[اوائلي جديد دور]] ۾ انگلينڊ جي [[وليم هاروي]] ۽ اٽليءَ جي [[گليليو گليلي]] جهڙن سائنسدانن ارسطو ۽ [[گيلن]] جهڙن ٻين قديم مفڪرن جي نظرين تي تنقيد ڪندي اهڙا نوان نظريا قائم ڪيا، جيڪي ڪنهن حد تائين مشاهدي ۽ تجربي تي ٻڌل هئا. هاروي [[رت جي گردش]] ثابت ڪئي ۽ ڏيکاريو ته دل هڪ پمپ وانگر ڪم ڪري ٿي، نه ڪي روح جو مرڪز ۽ جسماني گرميءَ جو سنڀاليندڙ، جيئن ارسطو سمجهندو هو.{{sfn|Aird|2011|pp=118–29}} گليليو ارسطوي طبعيات کي رد ڪرڻ لاءِ ڪجهه وڌيڪ بحث طلب دليل استعمال ڪيا ۽ تجويز ڏني ته سڀ جسم سندن وزن کان قطع نظر هڪ ئي رفتار سان ڪرن ٿا.{{sfn|Machamer|2017}} ==== 18هين ۽ 19هين صديءَ جي سائنس ==== انگريز رياضي دان [[جارج بول]] ارسطوءَ جي منطق کي مڪمل طور قبول ڪيو، پر پنهنجي 1854ع واري ڪتاب ''[[فڪر جا قانون]]'' ۾ [[بولين الجبرا|الجبري منطق]] جو نظام پيش ڪندي هن ارسطوي منطق کان ”هيٺ، مٿي ۽ اڳتي“ وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هن طريقي منطق کي مساواتن تي ٻڌل رياضياتي بنياد ڏنو، جنهن سان مساواتون حل ڪرڻ سان گڏ [[منطقي درستگي|استدلال جي درستگي]] جانچي سگهجي ٿي، ۽ رڳو ٻن اصطلاحن بدران ڪنهن به تعداد جي اصطلاحن وارن قضين کي وسيع ڪري وڌيڪ پيچيده مسئلا حل ڪري سگهجن ٿا.{{sfn|Boole|2003}} [[چارلس ڊارون]] ارسطوءَ کي حياتيات جي شعبي جو سڀ کان اهم اوائلي مفڪر سمجهندو هو. 1882ع جي هڪ خط ۾ هن لکيو ته ”لينيئس ۽ ڪوويئر منهنجا ٻه ديوتا رهيا آهن، جيتوڻيڪ بلڪل مختلف طريقن سان، پر پوڙهي ارسطوءَ جي مقابلي ۾ اهي رڳو اسڪولي ٻار هئا.“<ref>{{cite book |last=Wilkins |first=John |title=Species: a history of the idea |url=https://archive.org/details/specieshistoryof0000wilk |publisher=[[University of California Press]] |publication-place=Berkeley |year=2009 |isbn=978-0-520-27139-5 |oclc=314379168 |page=[https://archive.org/details/specieshistoryof0000wilk/page/15 15]}}</ref><ref>{{cite book |last=Pasipoularides |first=Ares |title=The heart's vortex: intracardiac blood flow phenomena |publisher=People's Medical Publishing House |publication-place=Shelton, Connecticut |year=2010 |isbn=978-1-60795-033-2 |oclc=680621287 |page=118}}</ref> ان کان علاوه پنهنجي ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت]]'' جي پوءِ وارن ڇاپن ۾ ڊارون ارتقائي خيالن جي تاريخ کي ارسطوءَ تائين وٺي ويو؛<ref>{{harvnb|Darwin|1872|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F391&pageseq=18 xiii]}}</ref> جيتوڻيڪ جنهن متن جو هن حوالو ڏنو، اهو ارسطو پاران ان کان به اڳ جي يوناني فلسفي [[ايمپيڊوڪلس]] جي خيالن جو خلاصو هو.<ref>{{cite web |author=Aristotle |title=Physics |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/physics.2.ii.html |access-date=23 April 2009 |publisher=translated by Hardie, R. P. and Gayle, R. K. and hosted by MIT's Internet Classics Archive}}</ref> ==== موجوده سائنس ==== فلسفي [[برٽرينڊ رسل]] دعويٰ ڪئي ته ”تقريباً هر اهم فڪري ترقيءَ کي ڪنهن نه ڪنهن ارسطوي نظريي تي حملي سان شروع ٿيڻو پيو آهي.“ رسل ارسطوءَ جي اخلاقيات کي ”ناپسنديده“ سڏيو ۽ سندس منطق کي ”بطليموسي فلڪيات جيترو واضح طور پراڻو“ قرار ڏنو. رسل وڌيڪ چيو ته انهن غلطين سبب ارسطوءَ سان تاريخي انصاف ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو، جيستائين اهو ياد نه رکجي ته هن پنهنجن سڀني اڳوڻن جي مقابلي ۾ ڪيترو وڏو فڪري قدم کنيو هو.{{sfn|Russell|1972|loc=Chapter 19 "Aristotle's Metaphysics"}} ڊچ سائنس جي تاريخدان [[ايڊورڊ يان ڊائڪسٽرهوئس]] لکي ٿو ته ارسطو ۽ سندس اڳوڻن محدود حسي شاهديءَ مان ايتري آسانيءَ سان تمام عام نوعيت جا نظريا قائم ڪري ڏيکاريو ته سائنس ڪرڻ ڪيترو ڏکيو ڪم آهي.{{sfn|Dijksterhuis|1969|p=72}} 1985ع ۾ حياتيات دان [[پيٽر ميڊاور]] اڃا به ”خالص 17هين صديءَ“ واري لهجي ۾{{sfn|Leroi|2015|p=353}} ارسطوءَ جي ڪم کي ”ٻڌ سڌ، اڻپوري مشاهدي، خواهشي سوچ ۽ اهڙي سادگيءَ جو عجيب ۽ مجموعي طور ڪافي ٿڪائيندڙ ميلاپ“ قرار ڏئي سگهيو، جيڪا آخرڪار سڌي سادي ڀورڙائپ تائين پهچي ٿي.{{sfn|Leroi|2015|p=353}}{{sfn|Medawar|Medawar|1984|p=28}} حيوانيات دانن ارسطوءَ جي غلطين ۽ غير تصديق ٿيل ٻڌ سڌ تي ٻڌل بيانن تي گهڻو مذاق ڪيو آهي. تنهن هوندي به جديد مشاهدن سندس ڪيترين حيران ڪندڙ دعوائن جي تصديق ڪئي آهي.<ref>{{cite book |last=Ogilvie |first=Brian W. |chapter=Zoology |editor-last=Grafton |editor-first=Anthony |editor2-last=Most |editor2-first=Glenn W. |editor3-last=Settis |editor3-first=Salvatore |title=The Classical Tradition |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2010 |isbn=978-0-674-07227-5 |pages=1000–1001}}</ref><ref>{{cite book |last=Forbes |first=Peter |date=2009 |title=[[Dazzled and Deceived: Mimicry and Camouflage]] |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-12539-9 |pages=[https://archive.org/details/dazzleddeceivedm0000forb/page/236 236]–239}}</ref>{{sfn|Leroi|2015|pages=137–138}} ارسطوءَ جو ڪم جديد سائنسدانن ۾ گهڻو مشهور ناهي، پر حيوانيات دان ڪڏهن ڪڏهن کيس حياتيات جو پيءُ{{sfn|Leroi|2015|page=352}} يا خاص طور [[سامونڊي حياتيات]] جو پيءُ قرار ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=A History of the Study of Marine Biology |url=http://marinebio.org/oceans/history-of-marine-biology/ |publisher=MarineBio Conservation Society |access-date=19 November 2016}}</ref> عملي حيوانيات دان اڄ ارسطوءَ جي ”وجودن جي زنجير“ واري تصور جي پيروي نٿا ڪن، پر ان جو اثر اڃا به ٻوٽن جي گروهن جهڙن درجا بندي وارن مجموعن لاءِ ”هيٺيون“ ۽ ”مٿيون“ جهڙا اصطلاح استعمال ڪرڻ ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Rigato |first1=Emanuele |last2=Minelli |first2=Alessandro |title=The great chain of being is still here |journal=Evolution: Education and Outreach |date=28 June 2013 |volume=6 |issue=18 |pages=1–6 |article-number=18 |doi=10.1186/1936-6434-6-18 |url=http://www.evolution-outreach.com/content/6/1/18 |issn=1936-6434 |doi-access=free }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408142151/http://www.evolution-outreach.com/content/6/1/18 |date=2016-04-08 }}</ref> ارتقائي حياتيات دان [[آرمان ماري ليروئي]] ارسطوءَ جي حياتيات کي جديد نموني ٻيهر ترتيب ڏنو آهي،{{sfn|Leroi|2015}} جڏهن ته [[ٽينبرگن جا چار سوال|نيڪو ٽينبرگن جا چار سوال]]، جيڪي ارسطوءَ جي چئن سببن تي ٻڌل آهن، [[جانورن جي روين]] جي تجزيي لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ اهي [[افعال (حياتيات)|فعليت]]، [[نسلي تاريخ]]، [[ميڪانيزم (حياتيات)|ميڪانيزم]] ۽ [[فردي واڌ ويجهه]] جو جائزو وٺن ٿا.{{sfn|MacDougall-Shackleton|2011|pp=2076–2085}}{{sfn|Hladký|Havlíček|2013}} [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] جو تصور پڻ ارسطوءَ سان شروع ٿئي ٿو؛<ref>{{cite book |last=Panchen |first=A. L. |chapter=Homology—History of a Concept |title=Novartis Foundation Symposium 222 – Homology |series=Novartis Foundation Symposia |volume=222 |year=1999 |pmid=10332750 |pages=5–18; discussion 18–23 |doi=10.1002/9780470515655.ch2 |isbn=978-0-470-51565-5}}</ref> جڏهن ته [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] جي ماهر [[ليوس آءِ هيلڊ]] لکيو آهي ته کيس [[گھري هم ساختگي]] جي تصور ۾ پڻ ارسطوي لاڳاپن بابت دلچسپي هوندي.<ref>{{cite book |last1=Held |first1=Lewis I. |author-link=Lewis I. Held |title=Deep Homology?: Uncanny Similarities of Humans and Flies Uncovered by Evo-Devo |date=February 2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-60121-1 |page=viii}}</ref> [[نظاميات]] ۾ پڻ تازيون تحقيقون ارسطوءَ کي [[حياتي درجابندي]] ۽ [[حياتي نامگذاري]] ۾ اهم واڌارا ڪندڙ مفڪر طور ڏسن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Voultsiadou |first1=Eleni |last2=Vafidis |first2=Dimitris |title=Marine invertebrate diversity in Aristotle's zoology |journal=Contributions to Zoology |date=1 January 2007 |volume=76 |issue=2 |pages=103–120 |doi=10.1163/18759866-07602004 |s2cid=55152069 |url=https://doi.org/10.1163/18759866-07602004 |issn=1875-9866}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ganias |first1=Kostas |last2=Mezarli |first2=Charikleia |last3=Voultsiadou |first3=Eleni |title=Aristotle as an ichthyologist: Exploring Aegean fish diversity 2,400 years ago |journal=Fish and Fisheries |date=November 2017 |volume=18 |issue=6 |pages=1038–1055 |doi=10.1111/faf.12223 |bibcode=2017FiFi...18.1038G |url=https://doi.org/10.1111/faf.12223 |issn=1467-2960}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Laurin |first1=Michel |last2=Humar |first2=Marcel |title=Phylogenetic signal in characters from Aristotle's History of Animals |journal=Comptes Rendus Palevol |year=2022 |volume=21 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.5852/cr-palevol2022v21a1 |s2cid=245863171 |language=fr |doi-access=free}}</ref> == فن ۾ عڪاسي == === مصوري === صدين کان ارسطوءَ کي ڪيترن ئي ناميارن مصورن پنهنجي فن ۾ پيش ڪيو آهي، جن ۾ [[لوڪاس ڪراناخ دي ايلڊر]]،{{sfn|Lucas Cranach the Elder}} [[جسٽس وان گينٽ]]، [[رافائيل]]، [[پاولو ويرونيسي]]، [[جوسيپي ڊي ريبيرا]]،{{sfn|Lee | Robinson | 2005}} [[ريمبرانٽ]]،{{sfn|Aristotle with Bust | 2002}} ۽ [[فرانچيسڪو هائيز]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان مشهور تصويرن مان هڪ رافائيل جي [[فريسڪو]] ''[[ايٿنس جو مدرسو]]'' آهي، جيڪو [[رسولي محل|ويٽيڪن جي رسولي محل]] ۾ موجود آهي. هن تصوير ۾ افلاطون ۽ ارسطو مرڪزي ڪردار آهن ۽ کين عمارت جي [[نقطه زوال|نقطه زوال]] وٽ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سندن فڪري اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Phelan | 2002}} ريمبرانٽ جي ''[[هومر جي مجسمي سان ارسطو]]'' پڻ هڪ مشهور شاهڪار آهي، جنهن ۾ داناءُ فلسفي ارسطو ۽ ان کان اڳ واري دور جي نابين شاعر [[هومر]] کي هڪ ئي فڪري منظر ۾ پيش ڪيو ويو آهي. فن جي نقاد [[جوناٿن جونز (صحافي)|جوناٿن جونز]] جي لفظن ۾، ”هيءَ تصوير دنيا جي عظيم ترين ۽ سڀ کان پراسرار تصويرن مان هڪ رهندي، جيڪا وقت بابت پنهنجي جهڪي، چمڪندڙ، گهري ڪاري ۽ خوفناڪ ڄاڻ ۾ اسان کي جڪڙي رکي ٿي.“{{sfn|Held|1969}}{{sfn|Jones|2002}} <gallery mode="packed" heights="170px"> File:Philosophenmosaik köln Aristoteles (cropped).jpg|''ارسطو''؛ [[ڪولون]] جي هڪ رومي ولا مان مليل موزائيڪ File:Aristotle in Nuremberg Chronicle.jpg|''[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]]'' ۾ ارسطوءَ کي [[زماني جي بي ترتيبي|تاريخي طور غلط نموني]] وچئين دور جي عالم جي لباس ۾ ڏيکاريو ويو آهي؛ ڪاغذ تي مس ۽ آبي رنگ، 1493ع File:Gent, Justus van - Aristotle - c. 1476.jpg|[[جسٽس وان گينٽ]] جو ''ارسطو''؛ تختي تي تيل رنگ، {{circa|1476}} File:Lucas Cranach d.Ä. - Phyllis und Aristotle (1530).jpg|[[لوڪاس ڪراناخ دي ايلڊر]] جي ''[[فليس ۽ ارسطو]]''؛ تختي تي تيل رنگ، 1530ع File:Biblioteka Marciana, Aristotel.jpg|[[پاولو ويرونيسي]] جو ''ارسطو''؛ ڪينواس تي تيل رنگ، 1560ع وارو ڏهاڪو File:Turchi-AristoteIMG 1713.JPG|''ارسطو ۽ [[ڪيمپاسپي]]''،{{efn-ua|مٿي ڏنل وچئين دور جي فليس ۽ ارسطو واري ڪهاڻيءَ سان ڀيٽيو.}} [[اليساندرو ترڪي]] ڏانهن منسوب؛ ڪينواس تي تيل رنگ، 1713ع File:Aristotle by Jusepe de Ribera.jpg|[[جوسيپي ڊي ريبيرا]] جو ''[[ارسطو (ريبيرا جي تصوير)|ارسطو]]''؛ ڪينواس تي تيل رنگ، 1637ع File:Rembrandt - Aristotle with a Bust of Homer - WGA19232.jpg|[[ريمبرانٽ]] جو ''[[هومر]] جي مجسمي سان ارسطو''؛ ڪينواس تي تيل رنگ، 1653ع File:Johann Jakob Dorner d Ä (attr) Aristoteles.jpg|[[يوهان ياڪوب ڊورنر دي ايلڊر]] ڏانهن منسوب ''ارسطو''؛ ڪينواس تي تيل رنگ، 1813ع File:(Venice) Aristotele by Francesco Hayez in gallerie Accademia Venice.jpg|[[فرانچيسڪو هائيز]] جو ''ارسطو''؛ ڪينواس تي تيل رنگ، 1811ع File:Alexander and Aristotle.jpg|{{interlanguage link|شارل لاپلانٽ|fr|Charles Laplante}} جي تصوير؛ ”رومانوي تصور جي سڀ کان وڌيڪ جٽادار تصويرن مان هڪ، جنهن ۾ ارسطو مستقبل جي فاتح سڪندر کي تعليم ڏئي رهيو آهي.“{{sfn|Kukkonen|2010|pages=70–77}} 1866ع </gallery>=== مجسما === <gallery mode="packed" heights="170px"> File:P1070330 Louvre Aristote Ma80bis rwk.JPG|[[لائسيپوس]] جي اصل ڪانسي جي مجسمي تان پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٺاهيل رومي نقل؛ [[لوور عجائب گهر]] File:DSC00218 - Aristotele - Copia romana del 117-138 dC. - Foto di G. Dall'Orto.jpg|يوناني اصل تان 117–138ع دوران ٺاهيل رومي نقل؛ پالرمو علائقائي آثار قديمه عجائب گهر File:Formella 21, platone e aristotele o la filosofia, luca della robbia, 1437-1439.JPG|[[لوڪا ڊيلا روبيا]] جو ارسطو ۽ افلاطون جو اُڀريل مجسمو؛ [[فلورينس گرجا گهر]]، 1437–1439ع File:Llyfrgell Sant Deiniol and Gladstone's Library Hawarden Penarlâg 05.JPG|طاق ۾ رکيل پٿر جو مجسمو؛ [[گليڊسٽون لائبريري]]، [[هاورڊن]]، ويلز، 1899ع File:Uni Freiburg - Philosophen 4.jpg|ڪانسي جو مجسمو؛ [[فرايبورگ يونيورسٽي]]، جرمني، 1915ع </gallery> == نالي سان منسوب شيون == [[انٽارڪٽيڪا]] ۾ واقع [[ارسطو جبل]] ارسطوءَ جي نالي پٺيان نالايل آهن. ارسطو پهريون ڄاتل شخص هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[موسميات (ارسطو)|موسميات]]'' ۾ ڏاکڻين مٿانهن ويڪرائي ڦاڪن واري علائقي ۾ هڪ وڏي زميني خطي جي موجودگيءَ جو قياس پيش ڪيو، جنهن کي هن ''انٽارڪٽيڪا'' سڏيو.{{sfn|Aristotle Mountains}} [[ارسطوطاليس (کڏ)|ارسطوطاليس]] [[چنڊ]] تي موجود هڪ [[اثري کڏ]] آهي، جنهن جو نالو ارسطوءَ جي نالي جي ڪلاسيڪي صورت تان رکيو ويو آهي.{{sfn|Aristoteles}} اهڙيءَ طرح [[6123 ارسطوطاليس|(6123) ارسطوطاليس]]، [[مکيه سيارچوي پٽي]] ۾ موجود هڪ [[ننڍو سيارو|سيارچو]]، پڻ سندس نالي جي ڪلاسيڪي صورت پٺيان نالايل آهي.<ref>{{cite web |title=IAU Minor Planet Center |url=https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=6123 |access-date=1 July 2024 |website=minorplanetcenter.net}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ارسطوي سوسائٽي]] * [[ڪوئمبرا جا مبصر]] * [[ڪماليت (فلسفو)|ڪماليت]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links | b=no | n=no | s=Author:Aristotle}} {{Library resources box | by=yes | onlinebooks=yes | others=yes | about=yes | label=Aristotle| viaf= | lccn= | lcheading= | wikititle= }} * * At the [[Internet Encyclopedia of Philosophy]]: ** {{hlist | [https://www.iep.utm.edu/aristotl/ Aristotle (general article)] | [https://www.iep.utm.edu/aris-bio/ Biology] | [https://www.iep.utm.edu/aris-eth/ Ethics] | [https://www.iep.utm.edu/aris-log/ Logic] | [https://www.iep.utm.edu/aris-met/ Metaphysics] | [https://www.iep.utm.edu/aris-mot/ Motion and its Place in Nature] | [https://www.iep.utm.edu/aris-poe/ Poetics] | [https://www.iep.utm.edu/aris-pol/ Politics]}} * At the [http://classics.mit.edu/Browse/index.html Internet Classics Archive] * From the [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: * ; Collections of works * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/aristotle}} * At [http://classics.mit.edu/Browse/index-Aristotle.html Massachusetts Institute of Technology] * [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/perscoll?.submit=Change&collection=Any&type=text&lang=Any&lookup=Aristotle Perseus Project] at [[Tufts University]] {{in lang|en|el}} * At the [https://web.archive.org/web/20071017211048/http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/ University of Adelaide] * [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/table.htm P. Remacle] {{in lang|el|fr}} * The 11-volume 1837 Bekker edition of ''Aristotle's Works'' in Greek ([http://isnature.org/Files/Aristotle/ PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221124034819/http://isnature.org/Files/Aristotle/ |date=24 November 2022 }}{{dot}}[https://web.archive.org/web/20050816192647/http://grid.ceth.rutgers.edu/ancient/greek/aristotle_greek/ DJVU]) {{Navboxes|list= {{پيريپئٽئٽڪس}} {{ما بعد الطبعيات}} {{اخلاقيات}} {{فطري تاريخ}} {{ٻولي جو فلسفو}} {{قانون جي ڄاڻ}} {{سياسي فلسفو}} {{ادبي تنقيد}} {{قديم يوناني موضوع}} }} {{Portal bar|طبيعات|حياتيات|ڌرتي سائنس |نفسيات|فلسفو|ادب|سوانح عمري|قديم يونان|سائنس جي تاريخ}} {{Authority control}} [[Category:Aristotle| ]] [[Category:Aristotelianism|*]] [[Category:384 BC births]] [[Category:322 BC deaths]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:خيالن جي تاريخ]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] qhl2vusmgt3al7m2adj9f25rd45amhm 0 35995 410475 269740 2026-09-08T08:13:27Z Intisar Ali 8681 410475 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان فارسي ۽ سنڌي شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر محفوظ مواد تمام محدود آهي. سندس مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ محفوظ آهي:<ref name="PersianLakho"/> {{quote| در راه خدا از سر قدم بايد ساخت<br /> سرمايه اختيار خود مي بايد باخت<br /> کفر است بخود نمائي بردن بجهان<br /> از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت |مخدوم بلاول}} ان جو مفهوم آهي تہ خدا جي راهه ۾ انسان کي پنهنجي ذاتي اختيار، خود نمائي ۽ نفساني انا کان مٿانهون ٿي مڪمل روحاني سپردگي اختيار ڪرڻ گهرجي. == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ Humera Naz جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهرين ڳنڍڻيون == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] adnkbmo0ygbnwmxzjlkcut2br4k1ybd 410476 410475 2026-09-08T08:14:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 410476 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان فارسي ۽ سنڌي شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر محفوظ مواد تمام محدود آهي. سندس مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ محفوظ آهي:<ref name="PersianLakho"/> {{quote| در راه خدا از سر قدم بايد ساخت<br /> سرمايه اختيار خود مي بايد باخت<br /> کفر است بخود نمائي بردن بجهان<br /> از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت |مخدوم بلاول}} ان جو مفهوم آهي تہ خدا جي راهه ۾ انسان کي پنهنجي ذاتي اختيار، خود نمائي ۽ نفساني انا کان مٿانهون ٿي مڪمل روحاني سپردگي اختيار ڪرڻ گهرجي. == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ Humera Naz جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهرين ڳنڍڻيون == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] hxu6evddmu8d5u1u7ikgokzdjz44d60 410477 410476 2026-09-08T08:15:31Z Intisar Ali 8681 410477 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان فارسي ۽ سنڌي شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر محفوظ مواد تمام محدود آهي. سندس مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ محفوظ آهي:<ref name="PersianLakho"/> {{quote| در راه خدا از سر قدم بايد ساخت<br /> سرمايه اختيار خود مي بايد باخت<br /> کفر است بخود نمائي بردن بجهان<br /> از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت |مخدوم بلاول}} ان جو مفهوم آهي تہ خدا جي راهه ۾ انسان کي پنهنجي ذاتي اختيار، خود نمائي ۽ نفساني انا کان مٿانهون ٿي مڪمل روحاني سپردگي اختيار ڪرڻ گهرجي. == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ Humera Naz جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] kx9zu5i4b572q7chx08y7x3bngu7rpg 410478 410477 2026-09-08T08:16:00Z Intisar Ali 8681 410478 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان فارسي ۽ سنڌي شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر محفوظ مواد تمام محدود آهي. سندس مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ محفوظ آهي:<ref name="PersianLakho"/> {{quote| در راه خدا از سر قدم بايد ساخت<br /> سرمايه اختيار خود مي بايد باخت<br /> کفر است بخود نمائي بردن بجهان<br /> از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت |مخدوم بلاول}} ان جو مفهوم آهي تہ خدا جي راهه ۾ انسان کي پنهنجي ذاتي اختيار، خود نمائي ۽ نفساني انا کان مٿانهون ٿي مڪمل روحاني سپردگي اختيار ڪرڻ گهرجي. == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ Humera Naz جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] 8t9d7qollkxjo29ee8augueg6kt9r5c 410479 410478 2026-09-08T08:16:21Z Intisar Ali 8681 410479 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان فارسي ۽ سنڌي شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر محفوظ مواد تمام محدود آهي. سندس مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ محفوظ آهي:<ref name="PersianLakho"/> {{quote| در راه خدا از سر قدم بايد ساخت<br /> سرمايه اختيار خود مي بايد باخت<br /> کفر است بخود نمائي بردن بجهان<br /> از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت |مخدوم بلاول}} ان جو مفهوم آهي تہ خدا جي راهه ۾ انسان کي پنهنجي ذاتي اختيار، خود نمائي ۽ نفساني انا کان مٿانهون ٿي مڪمل روحاني سپردگي اختيار ڪرڻ گهرجي. == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ Humera Naz جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاء == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] h0of63kfdjxfmf0io8bdokm4s89xbvw 410480 410479 2026-09-08T08:19:11Z Intisar Ali 8681 /* شاعري */ 410480 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر سندس محفوظ ڪلام تمام محدود آهي. سندس هڪ مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ نقل ٿيل آهي:<ref name="PersianLakho"/> <div style="max-width:760px; margin:1em auto; border:1px solid #c9a227; border-radius:12px; overflow:hidden; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); background:#fffdf5;"> <div style="background:linear-gradient(90deg,#7b1e1e,#b8860b,#7b1e1e); color:white; text-align:center; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;"> مخدوم بلاول جي فارسي رباعي </div> <div style="padding:16px 20px; text-align:center; font-size:120%; line-height:2.1; background:#fffaf0; direction:rtl;"> '''در راه خدا از سر قدم بايد ساخت'''<br /> '''سرمايه اختيار خود مي بايد باخت'''<br /> '''کفر است بخود نمائي بردن بجهان'''<br /> '''از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت''' </div> <div style="background:#f3ead1; color:#5a3a00; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px;"> سنڌي منظوم ترجمو </div> <div style="padding:16px 22px; text-align:center; font-size:115%; line-height:2; background:#fff;"> '''خدا جي واٽ ۾ سر ڏئي، قدم اڳتي وڌائجي،'''<br /> '''پنهنجي اختيار جي موڙي، سندس راهه ۾ لٽائجي؛'''<br /> '''پاڻ پڏائڻ ڪفر آ، هن جهان جي واٽ اندر،'''<br /> '''پاڻ کان ٻاهر نڪري، يار ڏانهن ڊوڙي وڃائجي.''' </div> <div style="background:#eef5e6; border-top:1px solid #d6dfc7; padding:12px 18px; line-height:1.8;"> '''مفهوم:''' رباعيءَ ۾ [[تصوف]] جي بنيادي تصور، يعني نفس جي نفي، ذاتي اختيار جي قرباني ۽ خدا ڏانهن مڪمل سپردگيءَ تي زور ڏنو ويو آهي. مخدوم بلاول وٽ حقيقي روحاني سفر ان وقت شروع ٿئي ٿو، جڏهن انسان خودنمائي، انا ۽ ذاتي دعويٰ کان مٿانهون ٿي پنهنجي وجود کي خدائي رضا سان هم آهنگ ڪري ٿو. </div> </div> == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ Humera Naz جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاء == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] mgnq9yzq5s04t9s46aou2etr8mfn2ct 410481 410480 2026-09-08T08:21:02Z Intisar Ali 8681 410481 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر سندس محفوظ ڪلام تمام محدود آهي. سندس هڪ مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ نقل ٿيل آهي:<ref name="PersianLakho"/> <div style="max-width:760px; margin:1em auto; border:1px solid #c9a227; border-radius:12px; overflow:hidden; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); background:#fffdf5;"> <div style="background:linear-gradient(90deg,#7b1e1e,#b8860b,#7b1e1e); color:white; text-align:center; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;"> مخدوم بلاول جي فارسي رباعي </div> <div style="padding:16px 20px; text-align:center; font-size:120%; line-height:2.1; background:#fffaf0; direction:rtl;"> '''در راه خدا از سر قدم بايد ساخت'''<br /> '''سرمايه اختيار خود مي بايد باخت'''<br /> '''کفر است بخود نمائي بردن بجهان'''<br /> '''از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت''' </div> <div style="background:#f3ead1; color:#5a3a00; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px;"> سنڌي منظوم ترجمو </div> <div style="padding:16px 22px; text-align:center; font-size:115%; line-height:2; background:#fff;"> '''خدا جي واٽ ۾ سر ڏئي، قدم اڳتي وڌائجي،'''<br /> '''پنهنجي اختيار جي موڙي، سندس راهه ۾ لٽائجي؛'''<br /> '''پاڻ پڏائڻ ڪفر آ، هن جهان جي واٽ اندر،'''<br /> '''پاڻ کان ٻاهر نڪري، يار ڏانهن ڊوڙي وڃائجي.''' </div> <div style="background:#eef5e6; border-top:1px solid #d6dfc7; padding:12px 18px; line-height:1.8;"> '''مفهوم:''' رباعيءَ ۾ [[تصوف]] جي بنيادي تصور، يعني نفس جي نفي، ذاتي اختيار جي قرباني ۽ خدا ڏانهن مڪمل سپردگيءَ تي زور ڏنو ويو آهي. مخدوم بلاول وٽ حقيقي روحاني سفر ان وقت شروع ٿئي ٿو، جڏهن انسان خودنمائي، انا ۽ ذاتي دعويٰ کان مٿانهون ٿي پنهنجي وجود کي خدائي رضا سان هم آهنگ ڪري ٿو. </div> </div> == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[اينڊوومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پرزرويشن آف ھيريٽيج آف سنڌ]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ Humera Naz جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاء == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] lkr7fepypni45bzb32ie9bebs9dukiy 410482 410481 2026-09-08T08:22:18Z Intisar Ali 8681 410482 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي، شاعر ۽ ارغونن خلاف مزاحمت سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Infobox religious biography | name = مخدوم بلاول | native_name = مخدوم بلاول بن جام حسن سمو | image = Shrine of Makhdoom Bilawal shaheed.JPG | caption = مخدوم بلاول جي مزار، ڳوٺ مخدوم بلاول، دادو ضلعو | birth_date = تقريباً 1451ع<br />855–856ھ | birth_place = [[ٽلٽي]]، موجوده سنڌ{{efn|مخدوم بلاول جي جنم هنڌ ۽ خانداني اصل بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه روايتون ٽلٽي، ڪجهه ٺٽي جي سمن جي شاهي خاندان ۽ ڪجهه لس ٻيلي جي ڄامن سان سندس نسبت ڪن ٿيون.}} | death_date = تقريباً 929ھ / 1522–1523ع{{efn|شهادت جي صحيح هجري تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن؛ ڏسو [[#شهادت جي تاريخ بابت اختلاف|شهادت جي تاريخ بابت اختلاف]].}} | death_place = باغبان، سنڌ | resting_place = [[مخدوم بلاول جي مزار]]، ڳوٺ مخدوم بلاول، [[دادو ضلعو]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | philosophy = [[تصوف]] | order = ڪبروي سلسلي سان نسبت<ref name="FridayTimes">{{cite news |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |work=The Friday Times |date=11 September 2020 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref>{{efn|سنڌي روايتن ۾ کيس سهروردي فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي؛ جڏهن تہ مشتاق متعلويءَ تي ٻڌل جديد لکڻين ۾ کيس شيخ دوست علي سيستانيءَ ذريعي ڪبروي سلسلي سان وابسته قرار ڏنو ويو آهي.}} | teacher = شيخ دوست علي سيستاني<ref name="FridayTimes"/> | main_interests = [[فقه]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[تصوف]] | occupation = عالم، فقيه، مفسر، صوفي، شاعر | lineage = [[سما (قبيلو)|سمو]] | influenced = [[حيدر سنائي]] ۽ بلاولي تحريڪ جا ٻيا خليفا }} '''مخدوم بلاول'''، جنهن کي '''مخدوم بلال''' ۽ '''شهيد مخدوم بلاول''' پڻ چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي سنگم تي سنڌ جو هڪ ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[فقه|فقيه]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث|محدث]]، [[صوفي]] ۽ شاعر هو. سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ کيس [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ طور خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Karachi |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مخدوم بلاول سان منسوب مذهبي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' يا '''بلاولي طريقي''' جي نالي سان سڃاتو ويو. سندس اثر خاص طور سيوهڻ، ٽلٽي، باغبان، سن، مٽياري ۽ وچ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پکڙيل هو. سندس شاگردن ۽ خليفن مذهبي تعليم، خانقاهي روايت ۽ مقامي سياسي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaSamma">{{cite web |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=8 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ خانداني پس منظر == مخدوم بلاول جو مڪمل نالو ڪيترن ماخذن ۾ '''مخدوم بلاول بن جام حسن سمو''' يا '''بلاول بن حسن سمو''' ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilawali Movement |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/bilawali-movement/ |date=17 December 2014 |access-date=8 September 2026 |last=Kingrani |first=Aziz }}</ref> هو [[سما (قبيلو)|سما]] گهراڻي سان واسطو رکندڙ هو، پر سندس خانداني شاخ بابت تاريخي ماخذ هڪجهڙا ناهن. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب سندس نسب بابت ٻه اهم روايتون ملن ٿيون: هڪ روايت کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] جي سمن جي شاهي خاندان سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت کيس [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي ڄامن مان قرار ڏئي ٿي؛ لاکي ٻئي روايت کي نسبتاً وڌيڪ وزنائتو قرار ڏنو آهي.<ref name="LakhoShahadat">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |chapter=ضميمو-ج: مخدوم بلال جي شهادت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41343 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولانا دين محمد وفائي جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پڻ مخدوم بلاول کي سمن سان لاڳاپيل عالم ۽ صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai">{{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |editor-last=راشدي |editor-first=سيد حسام الدين |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |page=46 |language=sd }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == مخدوم بلاول جي پيدائش عام طور 855 يا 856هه، تقريباً 1451ع، ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="FridayTimes"/><ref name="Heritage">{{cite web |title=Makhdom Bilawal, Dadu |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1126/dadu/dadu-makhdom-bilawal |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=8 September 2026 }}</ref> سنڌ جي مشهور روايت موجب سندس جنم [[ٽلٽي]] ۾ ٿيو، جيتوڻيڪ سندس اصل وطن ۽ خانداني مرڪز بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم ڏانهن لاڙو رکيو. مقامي روايتن موجب هن قرآن، [[فقه]]، [[حديث]]، [[تفسير]]، [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم حاصل ڪئي. سندس علمي شهرت سبب بعد جي تذڪرن ۾ کيس پنهنجي دور جي وڏن محدثن ۽ مفسرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Wafai"/> === تعليم ۽ روحاني نسبت === ڪجهه روايتن موجب مخدوم بلاول ابتدائي تعليم سيد شهاب الدين بخاريءَ سان لاڳاپيل مدرسي ۾ حاصل ڪئي. جديد تحقيق ۾ هڪ ٻي روايت اها آهي تہ هو '''شيخ دوست علي سيستاني''' جو مريد هو، جيڪو پاڻ سيد شمس الدين علي همدانيءَ جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو؛ انهيءَ بنياد تي مخدوم بلاول کي [[ڪبروي سلسلو|ڪبروي]] صوفي روايت سان جوڙيو ويو آهي.<ref name="FridayTimes"/> بهرحال، سنڌ جي پراڻين روايتن ۾ سندس فڪري ماحول کي [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان بہ ڳنڍيو ويو آهي. موجود ماخذن جي اختلاف سبب سندس طريقتي نسبت کي مڪمل طور قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == باغبان ۾ قيام == مخدوم بلاول پنهنجي زندگيءَ جي هڪ اهم مرحلي ۾ ٽلٽيءَ کان لڏي '''باغبان''' نالي هنڌ تي اچي رهيو، جيڪو پوءِ سندس نسبت سان '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي علائقو موجوده [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ واقع آهي. باغبان ۾ هن مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ تدريس، وعظ ۽ روحاني تربيت جو سلسلو شروع ڪيو. روايتن موجب سندس مدرسي ۾ ديني تعليم سان گڏ عملي محنت کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. هڪ آڏاڻو پڻ هلندو هو، جنهن تي ڪپڙو اڻيو ويندو هو؛ انهيءَ محنت جي آمدني مدرسو ۽ شاگردن جي خرچ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{cite web |title=شهيد مخدوم بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read/4275 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |work=سيوهڻ جون ادبي شخصيتون |author=مير حاجن مير |year=2014 |access-date=8 September 2026 }}</ref> == علمي حيثيت == سنڌ جي تذڪرن ۾ مخدوم بلاول کي [[حديث]] ۽ [[تفسير]] جو ماهر عالم بيان ڪيو ويو آهي. ''مقالات الشعرا'' ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سندس علمي مقام ۽ فارسي شاعريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PersianLakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |chapter=ضميمو-ب: سمن جي دور ۾ فارسي ادب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/781/read/41342 |access-date=8 September 2026 }}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ کيس وڏي علمي مرتبي وارو عارف ۽ عالم قرار ڏنو آهي، ۽ ''تاريخ معصومي'' سان منسوب هڪ روايت پڻ نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ سندس روحاني اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=ٻيون |year=2006 }}</ref> == شاعري == مخدوم بلاول سان [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شاعري منسوب ڪئي وئي آهي، پر سندس محفوظ ڪلام تمام محدود آهي. سندس هڪ مشهور فارسي رباعي ''مقالات الشعرا'' سميت مختلف تذڪرن ۾ نقل ٿيل آهي:<ref name="PersianLakho"/> <div style="max-width:760px; margin:1em auto; border:1px solid #c9a227; border-radius:12px; overflow:hidden; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); background:#fffdf5;"> <div style="background:linear-gradient(90deg,#7b1e1e,#b8860b,#7b1e1e); color:white; text-align:center; font-size:115%; font-weight:bold; padding:9px;"> مخدوم بلاول جي فارسي رباعي </div> <div style="padding:16px 20px; text-align:center; font-size:120%; line-height:2.1; background:#fffaf0; direction:rtl;"> '''در راه خدا از سر قدم بايد ساخت'''<br /> '''سرمايه اختيار خود مي بايد باخت'''<br /> '''کفر است بخود نمائي بردن بجهان'''<br /> '''از خويش برون شده سويش مي بايد تاخت''' </div> <div style="background:#f3ead1; color:#5a3a00; text-align:center; font-weight:bold; padding:7px;"> سنڌي منظوم ترجمو </div> <div style="padding:16px 22px; text-align:center; font-size:115%; line-height:2; background:#fff;"> '''خدا جي واٽ ۾ سر ڏئي، قدم اڳتي وڌائجي،'''<br /> '''پنهنجي اختيار جي موڙي، سندس راهه ۾ لٽائجي؛'''<br /> '''پاڻ پڏائڻ ڪفر آ، هن جهان جي واٽ اندر،'''<br /> '''پاڻ کان ٻاهر نڪري، يار ڏانهن ڊوڙي وڃائجي.''' </div> <div style="background:#eef5e6; border-top:1px solid #d6dfc7; padding:12px 18px; line-height:1.8;"> '''مفهوم:''' رباعيءَ ۾ [[تصوف]] جي بنيادي تصور، يعني نفس جي نفي، ذاتي اختيار جي قرباني ۽ خدا ڏانهن مڪمل سپردگيءَ تي زور ڏنو ويو آهي. مخدوم بلاول وٽ حقيقي روحاني سفر ان وقت شروع ٿئي ٿو، جڏهن انسان خودنمائي، انا ۽ ذاتي دعويٰ کان مٿانهون ٿي پنهنجي وجود کي خدائي رضا سان هم آهنگ ڪري ٿو. </div> </div> == بلاولي تحريڪ == مخدوم بلاول جي شخصيت جي چوڌاري ٺهندڙ مذهبي ۽ سماجي حلقو بعد ۾ '''بلاولي تحريڪ''' جي نالي سان مشهور ٿيو. هن تحريڪ ۾ مقامي صوفي، عالم، زميندار، سما سردار ۽ مختلف قبيلن جا ماڻهو شامل هئا. سنڌيانا موجب مخدوم بلاول جا مشهور خليفا ۽ پيروڪار هي هئا:<ref name="SindhianaSamma"/> * [[مخدوم ساهڙ لنجار]]، انڙپور؛ * [[سيد حيدر سنائي]]، سن؛ * مخدوم رڪن الدين يا مخدوم مٺو، مڪلي؛ * مخدوم حسن، ڀاڻوٺ؛ * مخدوم سعد يا ساند، سڪرنڊ؛ * مخدوم محمد عثمان هنڱورو، گچيرو، مورو. سيد حيدر سنائي خاص طور [[سن]] واري علائقي ۾ بلاولي فڪر جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == مهدوي تحريڪ سان اختلاف == پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد جونپوري]] جي [[مهدوي تحريڪ]] سنڌ تائين پهتي. ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ ان تحريڪ جا ڪجهه عالم ۽ پيروڪار پيدا ٿيا، جڏهن تہ مخدوم بلاول جي حلقن ان جي مخالفت ڪئي.<ref name="FridayTimes"/> روايتن موجب مخدوم بلاول جو شاگرد [[حيدر سنائي]] محمد جونپوريءَ جي سنڌ اندر مذهبي سرگرمين جو مخالف هو. جديد لکڻين ۾ بلاولي ۽ مهدوي حلقن جو هي اختلاف بعد ۾ ارغوني سياسي تبديليءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ شاهه بيگ ارغون جي درٻار سان مهدوي فڪر جا ڪجهه عالم لاڳاپيل هئا.<ref name="FridayTimes"/> انهن روايتن ۾ قاضي قادن يا قاضي قاضن جو نالو پڻ اچي ٿو، پر ان سلسلي ۾ موجود تفصيل گهڻو ڪري بعد جي تذڪرن ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو. == ارغونن جي سنڌ تي قبضي جي مخالفت == [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي وفات کان پوءِ [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] سياسي ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي. هن صورتحال مان فائدو وٺندي [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا شروع ڪيا ۽ آخرڪار ٺٽي سميت سنڌ جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. مخدوم بلاول سنڌ جي مقامي سما سردارن ۽ علائقائي قوتن کي ارغونن جي اڳڀرائي خلاف مزاحمت لاءِ همٿايو. جديد علمي تحقيق موجب ٽلٽيءَ ۾ سما، سَهتا ۽ سوڍا سردارن جي گڏيل مزاحمتي اتحاد جي ٺهڻ ۾ مخدوم بلاول ۽ ٻين مذهبي اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Naz2020"/> === ٽلٽي جي جنگ === {{اصل مضمون|ٽلٽي جي جنگ}} [[ٽلٽي]] وٽ 1521ع ڌاري ارغوني فوجن ۽ سما اتحاد وچ ۾ جنگ ٿي. مقامي اتحاد ۾ دريا خان جي خاندان سان لاڳاپيل سردار، سَهتا ۽ سوڍا شامل هئا. شاهه بيگ ارغون طرفان قاضي قادن کي ڳالهين لاءِ موڪليو ويو، پر مزاحمتي ڌر هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه ٿي.<ref name="Naz2020"/> مخدوم بلاول سان منسوب روايت موجب هن سردارن کي ارغونن آڏو تابع ٿيڻ بدران پنهنجي ملڪ جي دفاع لاءِ مزاحمت جاري رکڻ تي زور ڏنو. جنگ ۾ ارغوني فوج غالب آئي؛ ٽلٽيءَ جو قلعو قبضي ۾ آيو ۽ مقامي مزاحمت کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Naz2020"/> == ارغوني اقتدار سان ٽڪراءُ == ٽلٽي جي جنگ کان پوءِ مخدوم بلاول جي سياسي ۽ مذهبي اثر کي نئين ارغوني حڪومت لاءِ خطرو سمجهيو ويو. سنڌي تاريخي روايتن موجب شاهه بيگ ارغون يا سندس حامين مخدوم بلاول کي پنهنجي بالادستي قبول ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو.<ref name="FridayTimes"/> مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ٽلٽيءَ جي مزاحمت کان پوءِ مخدوم بلاول تي ڏنڊ وڌو ويو، جنهن جي ادائيگيءَ کان هن انڪار ڪيو. ان کان پوءِ سندس خلاف مذهبي الزام پيدا ڪري فتويٰ حاصل ڪئي وئي ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.<ref name="JannatSindh"/> == شهادت == سنڌ جي مشهور روايت موجب مخدوم بلاول کي '''گهاڻي ۾ پيڙائي شهيد''' ڪيو ويو. هيءَ روايت سنڌ جي تاريخ، تذڪرن، صوفي ادب، شاعري ۽ لوڪ يادگيريءَ ۾ گهري طرح محفوظ رهي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/><ref name="Heritage"/> [[اينڊوومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پرزرويشن آف ھيريٽيج آف سنڌ]] جي ورثي واري رڪارڊ ۾ پڻ مخدوم بلاول کي ارغوني حڪمرانن پاران قرآن جي بي حرمتيءَ جي الزام هيٺ گهاڻي ۾ پيڙائي قتل ڪيل صوفي، فلسفي ۽ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage"/> بهرحال، سندس شهادت جي واقعي جا جزوي تفصيل—خاص طور قرآن جي آيت جُتي ۾ لڪائڻ واري سازش، قاضيءَ جي ڪردار ۽ حڪم ڏيندڙ مخصوص شخص—گهڻو ڪري بعد جي روايتن مان ملن ٿا. قديم ماخذن ۾ واقعي جو بيان هڪجهڙو ناهي؛ تنهنڪري جديد تاريخي لکڻيءَ ۾ انهن تفصيلن کي روايت طور الڳ رکڻ ضروري آهي. === شهادت بابت روايتي بيان === سنڌي روايت موجب مخدوم بلاول خلاف مذهبي الزام قائم ڪرڻ لاءِ سندس جُتيءَ ۾ قرآن جي آيت يا ڪاغذ جو ٽڪرو لڪائي ڇڏيو ويو. پوءِ کيس قرآن جي بي حرمتيءَ جو ڏوهاري ثابت ڪرڻ لاءِ شاهد ۽ فتويٰ استعمال ڪئي وئي. نتيجي ۾ کيس گهاڻي ۾ پيڙائڻ جي سزا ڏني وئي. مولانا دين محمد وفائي هن واقعي کي بنيادي طور سياسي پسمنظر سان ڳنڍيندي لکي ٿو تہ مخدوم بلاول وقتي سياست سبب قتل ڪيو ويو.<ref name="Wafai"/> == شهادت بابت تاريخي ماخذ == مخدوم بلاول جي شهادت تي سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بحث ٿيو آهي، خاص طور انهيءَ سبب جو ڪجهه پراڻن نسخن ۾ سندس موت لاءِ ”وفات“ جو لفظ ملي ٿو، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ ٻيا ماخذ کيس شهيد قرار ڏين ٿا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي مختلف پراڻن ۽ جديد ماخذن کي گڏ ڪري شهادت واري روايت جي تاريخي تسلسل تي بحث ڪيو آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي شهادت بابت اهم ماخذ''' |- ! style="background:#F2D2A9;" | ماخذ ! style="background:#F2D2A9;" | دور ! style="background:#F2D2A9;" | اهميت |- | '''مخدوم جعفر جو بياض''' | 16هين صدي | مخدوم بلاول جي نسبتاً همعصر علمي ماحول مان شهادت جو ذڪر؛ هڪ عبارت ۾ کيس سزا ڏئي قتل ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | '''قديم تحرير'''، مشتاق متعلوي جي حوالي سان | نامعلوم قديم تاريخ | متعلويءَ پنهنجي بياض ۾ هڪ پراڻي تحرير مان شهادت جي روايت نقل ڪئي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''[[تاريخ معصومي]]'' | تقريباً 1009ھ / 1600ع | مخدوم بلاول ۽ ارغوني اقتدار جي ٽڪراءَ بابت اهم اوائلي ماخذ؛ مختلف نسخن ۾ وفات بابت عبارت جي موجودگيءَ تي اختلاف آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''ذخيرة الخوانين'' | 1060ھ / 1649ع | فريد بکري مخدوم بلاول ۽ ارغوني حڪمرانن سان سندس تعلق بابت روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''دليل الذاڪرين'' | 1106ھ / 1694ع | بلاولي حلقن ۽ سندس شهادت کان پوءِ شاگردن جي حالتن بابت روايتون.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''سراج العارفين'' | 1215ھ / 1800ع | بعد واري صوفي روايت ۾ سندس شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | [[سچل سرمست]] جو ڪلام | 18هين–19هين صدي | سچل سان منسوب بيت ۾ ”گهاڻي ۾ بلاول پيڙايئي“ جا لفظ سنڌي اجتماعي يادگيريءَ ۾ شهادت واري روايت جي پراڻائي ڏيکارين ٿا.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | ''تاريخ گنجينه جهان نما'' | 1288ھ / 1871ع | گهاڻي ۾ پيڙائڻ ۽ مهدوي مخالفت سان واقعي کي ڳنڍيندڙ تفصيلي روايت.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | سيد حيدر شاهه اجناڻي | 19هين صدي | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو حوالو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مشتاق متعلوي جو بياض | بعد وارو دور | قديم تحريرن ۽ مرثيي وسيلي شهادت جي روايت محفوظ ڪري ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | رکيل شاهه صوفي | وفات 1940ع | شاعريءَ ۾ گهاڻي واري شهادت جو ذڪر.<ref name="LakhoShahadat"/> |- | مولانا دين محمد وفائي | 20هين صدي | ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ پراڻن ماخذن جي بنياد تي کيس شهيد قرار ڏنو.<ref name="Wafai"/> |} == شهادت جي تاريخ بابت اختلاف == مخدوم بلاول جي وفات يا شهادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذ متفق ناهن. مختلف روايتن ۾ '''1 محرم 929ھ'''، '''30 صفر 929ھ'''، '''2 رجب 930ھ'''، '''30 صفر 931ھ''' ۽ ٻين تاريخن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LakhoShahadat"/> مقبري جي هڪ ڪتبي تي '''1 محرم 929ھ''' لکيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ جديد ثانوي ماخذن ۾ '''30 صفر 929ھ''' بہ گهڻو ورجايل آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو بنيادي نتيجو اهو آهي تہ واقعو شاهه بيگ ارغون جي دور اندر ٿيو، جيڪو 22 شعبان 930ھ تائين زنده هو.<ref name="LakhoShahadat"/> انهيءَ ڪري مضمون ۾ هڪ قطعي ڏينهن بدران '''تقريباً 929ھ / 1522–1523ع''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي. == ''تاريخ معصومي'' بابت بحث == مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' ۾ مخدوم بلاول جو ذڪر ملي ٿو. ڪن ڇاپن يا نسخن ۾ ”هو 929ھ ۾ وفات ڪري ويو“ واري عبارت کي بنياد بڻائي ڪجهه محققن شهادت واري روايت تي اعتراض ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي وٽ موجود پراڻي نسخي ۾ اها مخصوص عبارت موجود نہ هئي، جنهن مان هن نتيجو ڪڍيو تہ ”وفات“ واري جملي جي متن ۾ بعد جي ڪاتبن جي مداخلت جو امڪان رد نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LakhoShahadat"/> ساڳئي وقت ''تحفة الڪرام'' ۽ ''حديقة الاوليا'' ۾ به سندس شهادت جي صحيح تاريخ واضح نہ ڏني وئي آهي. انهيءَ سبب واقعو قبولڻ ۽ ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ٻه جدا تاريخي مسئلا آهن. == وفات کان پوءِ بلاولي سلسلو == مخدوم بلاول جي موت کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن بلاولي فڪر کي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. جديد تحقيق موجب سندس روحاني حلقن جو اثر سورهين ۽ سترهين صديءَ تائين مختلف صوفي مرڪزن ۾ موجود رهيو.<ref name="FridayTimes"/> مخدوم ساهڙ لنجار، سيد حيدر سنائي، سيد رڪن الدين ۽ ٻين خليفن مقامي خانقاهي ۽ مذهبي روايتن ۾ بلاولي نسبت کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaSamma"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == مخدوم بلاول جي شخصيت سنڌ جي تاريخ ۾ مذهبي علم، صوفي روايت ۽ سياسي مزاحمت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس حيثيت رڳو صوفي بزرگ تائين محدود نہ رهي، بلڪ سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هو اهڙي عالم طور ياد ڪيو ويو، جنهن نئين فاتح حڪمرانن جي سياسي بالادستيءَ کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. 20هين صديءَ جي سنڌي قومي ۽ ادبي لکڻين ۾ مخدوم بلاول کي [[سنڌي سورما|سنڌ جي سورمن]] مان شمار ڪيو ويو. [[جي. ايم. سيد]]، دين محمد وفائي، غلام محمد لاکو ۽ ٻين ليکڪن سندس شخصيت کي سنڌ جي خودمختياري، مزاحمت ۽ مذهبي اخلاقي جرئت جي علامت طور پيش ڪيو.<ref name="LakhoShahadat"/> جديد علمي تحقيق پڻ ٽلٽيءَ جي مزاحمت ۾ سندس اثر کي نظرانداز نٿي ڪري؛ [[حميرا ناز]] جي تحقيق موجب سما، سهتا ۽ سوڍا اتحاد جي ارغون مخالف مزاحمت کي مخدوم بلاول ۽ علائقي جي ٻين مذهبي اڳواڻن جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Naz2020"/> == مزار == [[File:Dadu_District_Sindh.JPG|thumb|کاٻو|مخدوم بلاول جي مزار، دادو ضلعو]] مخدوم بلاول جي مزار اڳوڻي '''باغبان'''، موجوده '''ڳوٺ مخدوم بلاول''' ۾، [[دادو]] جي ڀرسان واقع آهي. ورثي واري سرڪاري/نيم سرڪاري رڪارڊ موجب ماڳ انڊس هاءِ وي جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Heritage"/> موجوده مقبري جي اڏاوت جديد دور ۾ نئين سر ڪئي وئي. غلام محمد لاکي موجب 1990ع ۾ محمد بخش ولد الله بخش پنهور مقبرو تعمير ڪرايو ۽ 1995ع ۾ ان تي شيشي جو ڪم مڪمل ڪرايو ويو.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار ڀرسان موجود مسجد بابت روايت آهي تہ 1928ع ۾ محبوب خان ولد الله بخش خان وڳڻ اها تعمير ڪرائي.<ref name="LakhoShahadat"/> مخدوم بلاول جي هڪ عقيدتمند '''مخدوم دانيال''' جي مزار پڻ ويجهو موجود آهي، جنهن جي وفات 912ھ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="LakhoShahadat"/> مزار تي مقامي عقيدتمند باقاعدگيءَ سان ايندا آهن ۽ روايتي طور هر مهيني پهرئين جمعي جي موقعي تي خاص حاضري ۽ اجتماعي سرگرمي ٿيندي رهي آهي. == فڪري ۽ ادبي مقام == مخدوم بلاول جي تاريخي اهميت جا ٽي پهلو خاص طور نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#386641;color:white;padding:7px;" | '''مخدوم بلاول جي تاريخي حيثيت''' |- ! style="background:#DDECCF;" | ميدان ! style="background:#DDECCF;" | اهميت |- | '''ديني علم''' | حديث، تفسير ۽ فقهي علم جي عالم طور تذڪرن ۾ وڏي شهرت. |- | '''تصوف''' | باغبان مرڪز مان هڪ وسيع شاگردي ۽ خلافت جو حلقو؛ بعد ۾ ”بلاولي“ نسبت سان سڃاڻپ. |- | '''فارسي ادب''' | فارسي رباعي ۽ صوفياڻي شاعريءَ سبب سمن جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="PersianLakho"/> |- | '''سماجي اثر''' | سنڌ جي مختلف قبيلن، عالمن ۽ صوفين تي اثر؛ ٽلٽي ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ وڏي پيروي. |- | '''سياسي مزاحمت''' | ارغوني بالادستيءَ جي مخالفت ۽ ٽلٽيءَ جي مزاحمتي اتحاد سان لاڳاپو.<ref name="Naz2020"/> |- | '''تاريخي يادگيري''' | سنڌي ادب، صوفي شاعري ۽ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ وطن دوست مزاحمت جي علامت. |} == ڏسو پڻ == * [[ٽلٽي جي جنگ]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام نظام الدين ثاني]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[حيدر سنائي]] * [[سيد محمد جونپوري]] * [[مخدوم نوح]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{Notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاء == * {{cite book |last=وفائي |first=دين محمد |title=تذڪره مشاهير سنڌ |volume=1 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 }} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006 }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }} * {{cite book |last=Arbab |first=Halo Munawar |title=Sufi Saints of Indus Valley |publisher=Lulu.com |isbn=1329580885 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category-inline|Makhdoom Bilawal}} {{سنڌي صوفي}} {{Authority control}} [[زمرو:1451ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1520ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:سما]] [[زمرو:سنڌي صوفي بزرگ]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمن جي سلطنت]] [[زمرو:ارغون دور]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سما جاتيون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] czk40jgn78vwzmuwiwnxjihf4cusnao 0 39182 410399 407824 2026-09-07T17:09:30Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 410399 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = [[چين]] |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên<sup>1</sup>-chiu<sup>3</sup> |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam<sup>1</sup>-gau<sup>3</sup> |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر''' (Acupuncture) هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن "ايڪيوس" (Acus: سوئي) ۽ پنڪچرا (punctura: ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2010-07-29_363_5/page/454 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[حاشيائي سائنس]] (Pseudoscience) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج (Quackery) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_rheumatology_2004-05_43_5/page/662 | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_fall-1980_54_3/page/337 | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | url = https://archive.org/details/needlesherbsgods0000barn | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_2010-04_112_4/page/810 | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-date=21 November 2001 | journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 | volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html |date=21 November 2001 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2006-02_259_2/page/125 | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780749924720/page/41 41] |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You | url = https://archive.org/details/isbn_9780749924720 |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-chinese-medicine_2007_35_1/page/21 | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/611 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | url = https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2010-12_88_12/page/915 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/tonguediagnosisi0000maci | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/foundationsofchi0002maci | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|url=https://archive.org/details/sim_clinical-chemistry_1992-08_38_8/page/1574|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{refn|name=SinghErnst2008| <ref name="Ahn2008"/> <ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine| url = https://archive.org/details/reinventingacupu0000mann_e5t7 }}</ref> }} رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-12_448_7150/page/105 | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/602 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |date=16 January 2014 }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=[https://archive.org/details/isbn_9780674047372/page/314 314] |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History | url = https://archive.org/details/isbn_9780674047372 |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | url = https://archive.org/details/fundamentalsofch0000unse_y5f3 | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:ايڪيوپنڪچر|ايڪيوپنڪچر]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:روايتي چيني طب]] [[زمرو:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] kfmqxselpuzirbg39xx6d9chci4suq9 410401 410399 2026-09-07T17:12:37Z Memon2025 21315 410401 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = [[چين]] |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên<sup>1</sup>-chiu<sup>3</sup> |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam<sup>1</sup>-gau<sup>3</sup> |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر''' (<small>Acupuncture</small>) هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن "ايڪيوس" (<small>Acus</small>: سوئي) ۽ پنڪچرا (<small>punctura</small>: ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2010-07-29_363_5/page/454 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (<small>TCM</small>) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[حاشيائي سائنس]] (<small>Pseudoscience</small>) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج (<small>Quackery</small>) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_rheumatology_2004-05_43_5/page/662 | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_fall-1980_54_3/page/337 | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | url = https://archive.org/details/needlesherbsgods0000barn | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_2010-04_112_4/page/810 | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-date=21 November 2001 | journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 | volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html |date=21 November 2001 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2006-02_259_2/page/125 | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780749924720/page/41 41] |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You | url = https://archive.org/details/isbn_9780749924720 |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-chinese-medicine_2007_35_1/page/21 | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/611 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | url = https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2010-12_88_12/page/915 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/tonguediagnosisi0000maci | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/foundationsofchi0002maci | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|url=https://archive.org/details/sim_clinical-chemistry_1992-08_38_8/page/1574|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{refn|name=SinghErnst2008| <ref name="Ahn2008"/> <ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine| url = https://archive.org/details/reinventingacupu0000mann_e5t7 }}</ref> }} رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-12_448_7150/page/105 | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/602 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |date=16 January 2014 }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=[https://archive.org/details/isbn_9780674047372/page/314 314] |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History | url = https://archive.org/details/isbn_9780674047372 |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | url = https://archive.org/details/fundamentalsofch0000unse_y5f3 | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:ايڪيوپنڪچر|ايڪيوپنڪچر]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:روايتي چيني طب]] [[زمرو:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] a32ytjuh7ostkijsd9nl3mmn5fp68d8 410402 410401 2026-09-07T17:14:18Z Memon2025 21315 /* */ 410402 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = [[چين]] |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên<sup>1</sup>-chiu<sup>3</sup> |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam<sup>1</sup>-gau<sup>3</sup> |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر''' (<small>Acupuncture</small>) هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن "ايڪيوس" (<small>Acus</small>: سوئي) ۽ پنڪچرا (<small>punctura</small>: ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} متبادل طب (<small>alternative</small> <small>medicine</small>) جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2010-07-29_363_5/page/454 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (<small>TCM</small>) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[حاشيائي سائنس]] (<small>Pseudoscience</small>) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج (<small>Quackery</small>) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_rheumatology_2004-05_43_5/page/662 | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_fall-1980_54_3/page/337 | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | url = https://archive.org/details/needlesherbsgods0000barn | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_2010-04_112_4/page/810 | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-date=21 November 2001 | journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 | volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html |date=21 November 2001 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2006-02_259_2/page/125 | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780749924720/page/41 41] |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You | url = https://archive.org/details/isbn_9780749924720 |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-chinese-medicine_2007_35_1/page/21 | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/611 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | url = https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2010-12_88_12/page/915 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/tonguediagnosisi0000maci | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/foundationsofchi0002maci | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|url=https://archive.org/details/sim_clinical-chemistry_1992-08_38_8/page/1574|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{refn|name=SinghErnst2008| <ref name="Ahn2008"/> <ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine| url = https://archive.org/details/reinventingacupu0000mann_e5t7 }}</ref> }} رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-12_448_7150/page/105 | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/602 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |date=16 January 2014 }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=[https://archive.org/details/isbn_9780674047372/page/314 314] |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History | url = https://archive.org/details/isbn_9780674047372 |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | url = https://archive.org/details/fundamentalsofch0000unse_y5f3 | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:ايڪيوپنڪچر|ايڪيوپنڪچر]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:روايتي چيني طب]] [[زمرو:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] 2xcuoe6333yp27zcbbiyuxr6v4jrn4v 410411 410402 2026-09-07T17:43:46Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 410411 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = [[چين]] |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên<sup>1</sup>-chiu<sup>3</sup> |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam<sup>1</sup>-gau<sup>3</sup> |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر''' (<small>Acupuncture</small>) هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن "ايڪيوس" (<small>Acus</small>: سوئي) ۽ پنڪچرا (<small>punctura</small>: ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} متبادل طب (<small>alternative</small> <small>medicine</small>) جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2010-07-29_363_5/page/454 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (<small>TCM</small>) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[حاشيائي سائنس]] (<small>Pseudoscience</small>) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج (<small>Quackery</small>) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_rheumatology_2004-05_43_5/page/662 | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_fall-1980_54_3/page/337 | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | url = https://archive.org/details/needlesherbsgods0000barn | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_2010-04_112_4/page/810 | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html | archive-date=21 November 2001 | journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 | volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html |date=21 November 2001 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2006-02_259_2/page/125 | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780749924720/page/41 41] |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You | url = https://archive.org/details/isbn_9780749924720 |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-chinese-medicine_2007_35_1/page/21 | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/611 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | url = https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2010-12_88_12/page/915 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/tonguediagnosisi0000maci | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | url = https://archive.org/details/foundationsofchi0002maci | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|url=https://archive.org/details/sim_clinical-chemistry_1992-08_38_8/page/1574|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{refn|name=SinghErnst2008| <ref name="Ahn2008"/> <ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine| url = https://archive.org/details/reinventingacupu0000mann_e5t7 }}</ref> }} رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-12_448_7150/page/105 | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2008-02_106_2/page/602 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |date=16 January 2014 }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=[https://archive.org/details/isbn_9780674047372/page/314 314] |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History | url = https://archive.org/details/isbn_9780674047372 |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | url = https://archive.org/details/fundamentalsofch0000unse_y5f3 | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[زمرو:ايڪيوپنڪچر|ايڪيوپنڪچر]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:متبادل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:روايتي چيني طب]] [[زمرو:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] mn2expwo0ar6oeuht9bpaop2dyp3awt 0 40202 410429 248587 2026-09-07T23:45:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 410429 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} k2pantm8174fux4dqhrxdrdivatrbt2 410430 410429 2026-09-07T23:46:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 410430 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} om6yif7wl8qzzja9xmfa7m31yo2rokm 410431 410430 2026-09-07T23:49:00Z Intisar Ali 8681 410431 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 5ifpnuamrt5f66jj9j6yklmu8jiykt5 410432 410431 2026-09-07T23:50:11Z Intisar Ali 8681 /* قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير */ 410432 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} p5qvizz5916yoqahk6f087lk04ox0zm 410433 410432 2026-09-07T23:50:58Z Intisar Ali 8681 410433 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} bbejgxm95yl6ige2pxtn5nd7kx0hplc 410434 410433 2026-09-07T23:52:08Z Intisar Ali 8681 410434 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} i4bcw1mqjg3502yeyjw6cshnsx4rxly 410435 410434 2026-09-07T23:53:05Z Intisar Ali 8681 410435 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bible|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bible|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bible|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bible|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bible|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bible|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bible|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bible|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 207m30lklgtk80nj8q2i5vw4oqplw8b 410436 410435 2026-09-07T23:56:00Z Intisar Ali 8681 /* عيسائيت ۾ تقدير */ 410436 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 9n19l69oonkpy0cb07ly3n2bkn8r5wm 410437 410436 2026-09-07T23:58:00Z Intisar Ali 8681 410437 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 9d6vrcedlif2ypgip3zbugu2d6fcd27 410438 410437 2026-09-07T23:59:01Z Intisar Ali 8681 410438 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} an36rhhvl3t1w1cux7a6kzn4moy5483 410439 410438 2026-09-08T00:00:21Z Intisar Ali 8681 410439 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} nxuuyecjxm8lziko1mj2t38ndjikcs1 410440 410439 2026-09-08T00:02:17Z Intisar Ali 8681 410440 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 9uzyxz6tr7shuidty5yiegv3wwakbew 410441 410440 2026-09-08T00:04:20Z Intisar Ali 8681 410441 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} dswosksr0jlbhprs78z18loqkjn31b8 410442 410441 2026-09-08T00:06:18Z Intisar Ali 8681 410442 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == فلسفو== [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 8f7n3cyvcodisva9tg5x5kt2dy2x2tx 410443 410442 2026-09-08T00:07:41Z Intisar Ali 8681 /* بخت */ 410443 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[File:Fortuna gouverne le monde.jpg|thumb|[[فارچونا]] جو ڦيٿو وچئين دور ۽ پوءِ جي يورپي ثقافت ۾ بخت جي ڦرندڙ ۽ غير يقيني نوعيت جي مشهور علامت بڻيو.]] [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:Fortuna by Albrecht Dürer.jpg|thumb|left|[[فارچونا]] جي فني پيشڪش؛ رومي روايت ۾ هوءَ بخت ۽ زندگيءَ جي غير يقيني ڦيرڦار سان لاڳاپيل هئي.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == حوالا == {{حوالا}} p5yf4rsslcnoo6sxc6f8u1p0f8hctfp 410444 410443 2026-09-08T00:09:04Z Intisar Ali 8681 /* فلسفو */ 410444 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[File:Fortuna gouverne le monde.jpg|thumb|[[فارچونا]] جو ڦيٿو وچئين دور ۽ پوءِ جي يورپي ثقافت ۾ بخت جي ڦرندڙ ۽ غير يقيني نوعيت جي مشهور علامت بڻيو.]] [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:Fortuna by Albrecht Dürer.jpg|thumb|left|[[فارچونا]] جي فني پيشڪش؛ رومي روايت ۾ هوءَ بخت ۽ زندگيءَ جي غير يقيني ڦيرڦار سان لاڳاپيل هئي.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == حوالا == {{حوالا}} dy7kxswh2zsju1er2uuhk801pbijbcx 410445 410444 2026-09-08T00:09:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 410445 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> تقدير جي اصطلاح يا ان سان ملندڙ تصور جي قديم ترين ڄاتل مثالن مان هڪ [[ميخي لکت]] ۾ لکيل دستاويزن ۾ ملي ٿو، جن ۾ افسانوي ''[[تقدير جون تختيون]]'' (Tablet of Destinies) جو ذڪر ٿيل آهي.{{cn|date=June 2026}} قديم ميسوپوٽيميائي روايتن ۾ اهي تختيون ڪائناتي يا خدائي اختيار ۽ شين جي مقرر ڪيل ترتيب سان لاڳاپيل هيون؛ ڪن تشريحن موجب اهو تصور سوميري ديوتائن جي مختلف گروهن وچ ۾ اختيار جي ورڇ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي (ڀيٽيو: ''[[اترا-هاسس جو رزميه داستان]]'').{{cn|date=June 2026}} * روايتي استعمال ۾ '''تقدير''' مان مراد اهڙي قوت، اصول يا نظام ورتو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر يا منظم ڪري ٿو.{{cns|date=January 2024|text=روايتي استعمال ۾ تقدير کي اهڙي قوت يا عامل طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر ۽ منظم ڪري ٿو؛ اهڙي تصور ۾ واقعا ”ناگزير“ ۽ ٽاري نہ سگهجندڙ سمجهيا ويندا آهن.}} هي تصور ان عقيدي سان لاڳاپيل آهي تہ [[ڪائنات]] يا [[ڪوسموس]] ۾ ڪو مقرر [[فطري نظام (فلسفو)|فطري نظام]] موجود آهي. * قديم يوناني، رومي ۽ يورپي ڏند ڪٿائن ۾ تقدير کي انساني صورت رکندڙ هستين جي روپ ۾ پڻ پيش ڪيو ويو. يوناني ڏند ڪٿائن ۾ انهن کي [[موئرا]]،<ref name="Dietrich">{{cite book |last1=Dietrich |first1=B.C. |title=The Spinning of Fate in Homer |date=1962 |pages=86–101 }}</ref> رومي ڏند ڪٿائن ۾ [[پارڪي]] ۽ [[نارس ڏند ڪٿا]] ۾ [[نورن]] چيو ويندو هو. انهن هستين کي علامتي طور زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ، ماپڻ يا ڪٽڻ سان وابسته ڪيو ويو، جتي هر ڌاڳو هڪ فرد جي زندگي ۽ تقدير جي نمائندگي ڪندو هو. [[File:Die Nornen Urd, Werdanda, Skuld, unter der Welteiche Yggdrasil.jpg|thumb|[[نورن]]: نارس ڏند ڪٿائن ۾ تقدير سان لاڳاپيل ٽي هستيون، جيڪي [[يگدراسل]] وٽ ڏيکاريل آهن.]] * عام استعمال ۾ ''fate'' ۽ ''destiny'' گهڻو ڪري مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ انهن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. اهڙي فرق موجب ''fate'' اهڙي ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي فرد جا فيصلا تبديل نٿا ڪري سگهن، جڏهن تہ ''destiny'' کي ڪڏهن اهڙي زندگيءَ جي رخ يا حالت طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي ٺهڻ ۾ فرد جا اڳيان ڪيل فيصلا ۽ عمل بہ حصو وٺن ٿا.<ref>ادب ۾ تقدير کي هميشه رڳو [[موت]] سان نہ جوڙيو ويو آهي؛ مثال طور [[هارلن ايليسن]] جي ڪهاڻي ''[[I Have No Mouth, and I Must Scream]]'' ۾ موت کان بہ وڌيڪ اذيتناڪ انجام جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.</ref> هي فرق بہرحال عالمگير يا فلسفيانه طور متفق تعريف نہ آهي. * [[تقديريت]] (fatalism) ان عقيدي کي چيو وڃي ٿو، جنهن موجب تقدير سان مقرر ٿيل واقعا انساني عمل يا ارادي وسيلي تبديل نٿا ڪري سگهجن. اهڙي موقف تحت انسان نہ پنهنجي مقرر ڪيل انجام کي تبديل ڪري سگهي ٿو ۽ نہ ئي ٻين جي تقدير کي بنيادي طور بدلائي سگهي ٿو.<ref name="Raphals" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[File:Fortuna gouverne le monde.jpg|thumb|[[فارچونا]] جو ڦيٿو وچئين دور ۽ پوءِ جي يورپي ثقافت ۾ بخت جي ڦرندڙ ۽ غير يقيني نوعيت جي مشهور علامت بڻيو.]] [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:Fortuna by Albrecht Dürer.jpg|thumb|left|[[فارچونا]] جي فني پيشڪش؛ رومي روايت ۾ هوءَ بخت ۽ زندگيءَ جي غير يقيني ڦيرڦار سان لاڳاپيل هئي.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == حوالا == {{حوالا}} fekrccyfcp12fcjt361tchyo8zn2yrd 410446 410445 2026-09-08T00:14:44Z Intisar Ali 8681 /* بخت */ 410446 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> تقدير جي اصطلاح يا ان سان ملندڙ تصور جي قديم ترين ڄاتل مثالن مان هڪ [[ميخي لکت]] ۾ لکيل دستاويزن ۾ ملي ٿو، جن ۾ افسانوي ''[[تقدير جون تختيون]]'' (Tablet of Destinies) جو ذڪر ٿيل آهي.{{cn|date=June 2026}} قديم ميسوپوٽيميائي روايتن ۾ اهي تختيون ڪائناتي يا خدائي اختيار ۽ شين جي مقرر ڪيل ترتيب سان لاڳاپيل هيون؛ ڪن تشريحن موجب اهو تصور سوميري ديوتائن جي مختلف گروهن وچ ۾ اختيار جي ورڇ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي (ڀيٽيو: ''[[اترا-هاسس جو رزميه داستان]]'').{{cn|date=June 2026}} * روايتي استعمال ۾ '''تقدير''' مان مراد اهڙي قوت، اصول يا نظام ورتو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر يا منظم ڪري ٿو.{{cns|date=January 2024|text=روايتي استعمال ۾ تقدير کي اهڙي قوت يا عامل طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر ۽ منظم ڪري ٿو؛ اهڙي تصور ۾ واقعا ”ناگزير“ ۽ ٽاري نہ سگهجندڙ سمجهيا ويندا آهن.}} هي تصور ان عقيدي سان لاڳاپيل آهي تہ [[ڪائنات]] يا [[ڪوسموس]] ۾ ڪو مقرر [[فطري نظام (فلسفو)|فطري نظام]] موجود آهي. * قديم يوناني، رومي ۽ يورپي ڏند ڪٿائن ۾ تقدير کي انساني صورت رکندڙ هستين جي روپ ۾ پڻ پيش ڪيو ويو. يوناني ڏند ڪٿائن ۾ انهن کي [[موئرا]]،<ref name="Dietrich">{{cite book |last1=Dietrich |first1=B.C. |title=The Spinning of Fate in Homer |date=1962 |pages=86–101 }}</ref> رومي ڏند ڪٿائن ۾ [[پارڪي]] ۽ [[نارس ڏند ڪٿا]] ۾ [[نورن]] چيو ويندو هو. انهن هستين کي علامتي طور زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ، ماپڻ يا ڪٽڻ سان وابسته ڪيو ويو، جتي هر ڌاڳو هڪ فرد جي زندگي ۽ تقدير جي نمائندگي ڪندو هو. [[File:Die Nornen Urd, Werdanda, Skuld, unter der Welteiche Yggdrasil.jpg|thumb|[[نورن]]: نارس ڏند ڪٿائن ۾ تقدير سان لاڳاپيل ٽي هستيون، جيڪي [[يگدراسل]] وٽ ڏيکاريل آهن.]] * عام استعمال ۾ ''fate'' ۽ ''destiny'' گهڻو ڪري مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ انهن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. اهڙي فرق موجب ''fate'' اهڙي ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي فرد جا فيصلا تبديل نٿا ڪري سگهن، جڏهن تہ ''destiny'' کي ڪڏهن اهڙي زندگيءَ جي رخ يا حالت طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي ٺهڻ ۾ فرد جا اڳيان ڪيل فيصلا ۽ عمل بہ حصو وٺن ٿا.<ref>ادب ۾ تقدير کي هميشه رڳو [[موت]] سان نہ جوڙيو ويو آهي؛ مثال طور [[هارلن ايليسن]] جي ڪهاڻي ''[[I Have No Mouth, and I Must Scream]]'' ۾ موت کان بہ وڌيڪ اذيتناڪ انجام جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.</ref> هي فرق بہرحال عالمگير يا فلسفيانه طور متفق تعريف نہ آهي. * [[تقديريت]] (fatalism) ان عقيدي کي چيو وڃي ٿو، جنهن موجب تقدير سان مقرر ٿيل واقعا انساني عمل يا ارادي وسيلي تبديل نٿا ڪري سگهجن. اهڙي موقف تحت انسان نہ پنهنجي مقرر ڪيل انجام کي تبديل ڪري سگهي ٿو ۽ نہ ئي ٻين جي تقدير کي بنيادي طور بدلائي سگهي ٿو.<ref name="Raphals" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:ADurerFortunaengraving.jpg|thumb|left|[[البرخت ڊيورر]] جي ''Nemesis (The Great Fortune)''، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت ۽ تقدير جي تمثيلي فني پيشڪش.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 178c8o3n97dnjxx624nl5xkr7czbaz9 410447 410446 2026-09-08T00:15:29Z Intisar Ali 8681 410447 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> تقدير جي اصطلاح يا ان سان ملندڙ تصور جي قديم ترين ڄاتل مثالن مان هڪ [[ميخي لکت]] ۾ لکيل دستاويزن ۾ ملي ٿو، جن ۾ افسانوي ''[[تقدير جون تختيون]]'' (Tablet of Destinies) جو ذڪر ٿيل آهي.{{cn|date=June 2026}} قديم ميسوپوٽيميائي روايتن ۾ اهي تختيون ڪائناتي يا خدائي اختيار ۽ شين جي مقرر ڪيل ترتيب سان لاڳاپيل هيون؛ ڪن تشريحن موجب اهو تصور سوميري ديوتائن جي مختلف گروهن وچ ۾ اختيار جي ورڇ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي (ڀيٽيو: ''[[اترا-هاسس جو رزميه داستان]]'').{{cn|date=June 2026}} * روايتي استعمال ۾ '''تقدير''' مان مراد اهڙي قوت، اصول يا نظام ورتو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر يا منظم ڪري ٿو.{{cns|date=January 2024|text=روايتي استعمال ۾ تقدير کي اهڙي قوت يا عامل طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر ۽ منظم ڪري ٿو؛ اهڙي تصور ۾ واقعا ”ناگزير“ ۽ ٽاري نہ سگهجندڙ سمجهيا ويندا آهن.}} هي تصور ان عقيدي سان لاڳاپيل آهي تہ [[ڪائنات]] يا [[ڪوسموس]] ۾ ڪو مقرر [[فطري نظام (فلسفو)|فطري نظام]] موجود آهي. * قديم يوناني، رومي ۽ يورپي ڏند ڪٿائن ۾ تقدير کي انساني صورت رکندڙ هستين جي روپ ۾ پڻ پيش ڪيو ويو. يوناني ڏند ڪٿائن ۾ انهن کي [[موئرا]]،<ref name="Dietrich">{{cite book |last1=Dietrich |first1=B.C. |title=The Spinning of Fate in Homer |date=1962 |pages=86–101 }}</ref> رومي ڏند ڪٿائن ۾ [[پارڪي]] ۽ [[نارس ڏند ڪٿا]] ۾ [[نورن]] چيو ويندو هو. انهن هستين کي علامتي طور زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ، ماپڻ يا ڪٽڻ سان وابسته ڪيو ويو، جتي هر ڌاڳو هڪ فرد جي زندگي ۽ تقدير جي نمائندگي ڪندو هو. [[File:Die Nornen Urd, Werdanda, Skuld, unter der Welteiche Yggdrasil.jpg|thumb|[[نورن]]: نارس ڏند ڪٿائن ۾ تقدير سان لاڳاپيل ٽي هستيون، جيڪي [[يگدراسل]] وٽ ڏيکاريل آهن.]] * عام استعمال ۾ ''fate'' ۽ ''destiny'' گهڻو ڪري مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ انهن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. اهڙي فرق موجب ''fate'' اهڙي ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي فرد جا فيصلا تبديل نٿا ڪري سگهن، جڏهن تہ ''destiny'' کي ڪڏهن اهڙي زندگيءَ جي رخ يا حالت طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي ٺهڻ ۾ فرد جا اڳيان ڪيل فيصلا ۽ عمل بہ حصو وٺن ٿا.<ref>ادب ۾ تقدير کي هميشه رڳو [[موت]] سان نہ جوڙيو ويو آهي؛ مثال طور [[هارلن ايليسن]] جي ڪهاڻي ''[[I Have No Mouth, and I Must Scream]]'' ۾ موت کان بہ وڌيڪ اذيتناڪ انجام جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.</ref> هي فرق بہرحال عالمگير يا فلسفيانه طور متفق تعريف نہ آهي. * [[تقديريت]] (fatalism) ان عقيدي کي چيو وڃي ٿو، جنهن موجب تقدير سان مقرر ٿيل واقعا انساني عمل يا ارادي وسيلي تبديل نٿا ڪري سگهجن. اهڙي موقف تحت انسان نہ پنهنجي مقرر ڪيل انجام کي تبديل ڪري سگهي ٿو ۽ نہ ئي ٻين جي تقدير کي بنيادي طور بدلائي سگهي ٿو.<ref name="Raphals" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:ADurerFortunaengraving.jpg|thumb|left|[[البرخت ڊيورر]] جي ''Nemesis (The Great Fortune)''، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت ۽ تقدير جي تمثيلي فني پيشڪش.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == سياست == سياست ۾ اڳواٽ مقرر ٿيل [[تقدير]] يا تاريخ جي ناگزير رخ سان لاڳاپيل استعارا اڪثر اهڙن واقعن يا تاريخي تبديلين کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جن جي رخ ۽ نتيجن تي سياستدانن جو مڪمل اختيار نہ هوندو آهي. جرمن سياستدان [[اوٽو فان بسمارڪ]] سان منسوب هڪ مشهور قول موجب، سياستدان لاءِ بهترين ڪم اهو آهي تہ هو ”خدا جي قدمن جو آواز ٻڌي ۽ سندس ڪوٽ جي پڇ سان چنبڙي پوي“؛ هن استعاري مان مراد تاريخي حالتن ۽ موقعن کي سڃاڻڻ ۽ انهن مان فائدو وٺڻ آهي.<ref>[[هينري ڪسنجر]]، “Otto Von Bismarck, Master Statesman”، ''The New York Times''، 31 مارچ 2011ع.</ref> [[جوسيه ڊي سان مارٽن|جنرل جوسيه ڊي سان مارٽن]]، جيڪو [[ارجنٽينا]]، [[چلي]] ۽ [[پيرو]] جي آزاديءَ جي تحريڪن جي اهم اڳواڻن مان هو، سان مشهور قول منسوب ڪيو وڃي ٿو: ”تون اهو ٿيندين، جيڪو توکي ٿيڻ گهرجي؛ ٻي صورت ۾ تون ڪجهه بہ نہ ٿيندين.“<ref>{{Cite web |title=“Serás lo que debas ser y si no, serás nada” |url=https://www.laprensa.com.ar/Seras-lo-que-debas-ser-y-si-no-seras-nada-533591.note.aspx |access-date=2025-03-02 |website=www.laprensa.com.ar |language=es }}</ref> هي قول سياسي ۽ قومي گفتگوءَ ۾ فرض، مقصد ۽ تاريخي مقدر جي تصور سان ڳنڍيو ويندو رهيو آهي. تاريخي واقعن کي فردن جي ارادي کان وڏي قوتن جي نتيجي طور ڏسڻ جو تصور ادب ۾ بہ ملي ٿو. [[ليو ٽالسٽاءِ]] پنهنجي ناول ''[[جنگ ۽ امن]]'' ۾ تاريخ جي تشريح ڪندي انسانيت جي ”لاشعوري اجتماعي زندگي“ (''unconscious swarm-life of mankind'') جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ وڏا تاريخي واقعا رڳو نامور حڪمرانن جي فيصلن بدران بي شمار ماڻهن جي گڏيل عملن جو نتيجو بڻجن ٿا. ساڳئي نموني [[وليم شيڪسپيئر]] پنهنجي ناٽڪ ''[[جوليس سيزر (ناٽڪ)|جوليس سيزر]]'' ۾ انساني معاملن ۾ ”لهر“ (''tide in the affairs of men'') جو استعارو استعمال ڪيو، جيڪو اهڙن موقعن ۽ حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جن کي صحيح وقت تي استعمال ڪرڻ سان فرد يا سياسي عمل جو رخ تبديل ٿي سگهي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} g00en7aa3vb349ie1r52lw33ult8jzu 410448 410447 2026-09-08T00:17:02Z Intisar Ali 8681 410448 wikitext text/x-wiki [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> تقدير جي اصطلاح يا ان سان ملندڙ تصور جي قديم ترين ڄاتل مثالن مان هڪ [[ميخي لکت]] ۾ لکيل دستاويزن ۾ ملي ٿو، جن ۾ افسانوي ''[[تقدير جون تختيون]]'' (Tablet of Destinies) جو ذڪر ٿيل آهي.{{cn|date=June 2026}} قديم ميسوپوٽيميائي روايتن ۾ اهي تختيون ڪائناتي يا خدائي اختيار ۽ شين جي مقرر ڪيل ترتيب سان لاڳاپيل هيون؛ ڪن تشريحن موجب اهو تصور سوميري ديوتائن جي مختلف گروهن وچ ۾ اختيار جي ورڇ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي (ڀيٽيو: ''[[اترا-هاسس جو رزميه داستان]]'').{{cn|date=June 2026}} * روايتي استعمال ۾ '''تقدير''' مان مراد اهڙي قوت، اصول يا نظام ورتو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر يا منظم ڪري ٿو.{{cns|date=January 2024|text=روايتي استعمال ۾ تقدير کي اهڙي قوت يا عامل طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر ۽ منظم ڪري ٿو؛ اهڙي تصور ۾ واقعا ”ناگزير“ ۽ ٽاري نہ سگهجندڙ سمجهيا ويندا آهن.}} هي تصور ان عقيدي سان لاڳاپيل آهي تہ [[ڪائنات]] يا [[ڪوسموس]] ۾ ڪو مقرر [[فطري نظام (فلسفو)|فطري نظام]] موجود آهي. * قديم يوناني، رومي ۽ يورپي ڏند ڪٿائن ۾ تقدير کي انساني صورت رکندڙ هستين جي روپ ۾ پڻ پيش ڪيو ويو. يوناني ڏند ڪٿائن ۾ انهن کي [[موئرا]]،<ref name="Dietrich">{{cite book |last1=Dietrich |first1=B.C. |title=The Spinning of Fate in Homer |date=1962 |pages=86–101 }}</ref> رومي ڏند ڪٿائن ۾ [[پارڪي]] ۽ [[نارس ڏند ڪٿا]] ۾ [[نورن]] چيو ويندو هو. انهن هستين کي علامتي طور زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ، ماپڻ يا ڪٽڻ سان وابسته ڪيو ويو، جتي هر ڌاڳو هڪ فرد جي زندگي ۽ تقدير جي نمائندگي ڪندو هو. [[File:Die Nornen Urd, Werdanda, Skuld, unter der Welteiche Yggdrasil.jpg|thumb|[[نورن]]: نارس ڏند ڪٿائن ۾ تقدير سان لاڳاپيل ٽي هستيون، جيڪي [[يگدراسل]] وٽ ڏيکاريل آهن.]] * عام استعمال ۾ ''fate'' ۽ ''destiny'' گهڻو ڪري مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ انهن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. اهڙي فرق موجب ''fate'' اهڙي ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي فرد جا فيصلا تبديل نٿا ڪري سگهن، جڏهن تہ ''destiny'' کي ڪڏهن اهڙي زندگيءَ جي رخ يا حالت طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي ٺهڻ ۾ فرد جا اڳيان ڪيل فيصلا ۽ عمل بہ حصو وٺن ٿا.<ref>ادب ۾ تقدير کي هميشه رڳو [[موت]] سان نہ جوڙيو ويو آهي؛ مثال طور [[هارلن ايليسن]] جي ڪهاڻي ''[[I Have No Mouth, and I Must Scream]]'' ۾ موت کان بہ وڌيڪ اذيتناڪ انجام جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.</ref> هي فرق بہرحال عالمگير يا فلسفيانه طور متفق تعريف نہ آهي. * [[تقديريت]] (fatalism) ان عقيدي کي چيو وڃي ٿو، جنهن موجب تقدير سان مقرر ٿيل واقعا انساني عمل يا ارادي وسيلي تبديل نٿا ڪري سگهجن. اهڙي موقف تحت انسان نہ پنهنجي مقرر ڪيل انجام کي تبديل ڪري سگهي ٿو ۽ نہ ئي ٻين جي تقدير کي بنيادي طور بدلائي سگهي ٿو.<ref name="Raphals" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. قديم يونان جي ڪيترين ئي ڏندڪٿائن ۽ ڪهاڻين ۾ اهڙي اڻٽر [[قسمت]] کان بچڻ جي انساني ڪوششن کي بي سود ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي اڳواٽ صحيح اڳڪٿي ٿي چڪي هجي. قسمت جو اهڙو تصور ''[[اوڊيپس ريڪس]]'' (427 ق.م.)،<ref>{{cite book|last1=Sophocles|editor1=Stephen Berg|editor2=Diskin Clay|title=Oedipus the King|date=1978|orig-year=427 BC|publisher=Oxford UP|location=New York}}</ref> ''[[اليڊ]]''، ''[[اوڊيسي]]'' (تقريباً 800 ق.م.) ۽ ''[[ٿيوگوني]]'' جهڙن ڪلاسيڪي يوناني ادبي ڪمن ۾ نمايان آهي. قديم چيني ادب ۾ پڻ قسمت ۽ انساني اختيار جي لاڳاپي تي بحث ملي ٿو، خاص طور ''[[ليزي]]''، ''[[مينگزي (ڪتاب)|مينگزي]]'' ۽ ''[[ژوانگزي (ڪتاب)|ژوانگزي]]'' ۾. يورپي ادب ۾ اسپيني ليکڪ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جي ناٽڪ ''Don Álvaro o la fuerza del sino'' ۾ قسمت مرڪزي موضوع آهي؛ بعد ۾ [[جوزيپي وردي]] انهيءَ ڪهاڻيءَ کي پنهنجي مشهور اوپيرا ''[[لا فورزا ڊيل ڊيسٽينو]]'' (''قسمت جي طاقت'') جو بنياد بڻايو.{{Citation needed|date=December 2024}} انگريزي ادب ۾ قسمت جو موضوع [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ميڪبيٿ]]'' (1606ع)، [[ٿامس هارڊي]] جي ''[[ٽيس آف دي ڊيئربرويلز]]'' (1891ع)، [[سيموئل بيڪيٽ]] جي ''[[اينڊ گيم (ناٽڪ)|اينڊ گيم]]'' (1957ع) ۽ [[ڊبليو. ڊبليو. جيڪبس]] جي مشهور مختصر ڪهاڻي ''[[دي منڪيز پا]]'' (1902ع) ۾ مختلف صورتن ۾ سامهون اچي ٿو. آمريڪي ادب ۾ [[ٿارنٽن وائلڊر]] جو ناول ''[[دي برج آف سان لوئس ري]]'' (1927ع) حادثي، تقدير ۽ انساني زندگيءَ جي معنائن جي سوالن کي مرڪز بڻائي ٿو. جرمن ادب ۾ [[هرمن هيسه]] (1877–1962ع) جي لکڻين ۾ پڻ قسمت، روحاني سفر ۽ انساني چونڊ جا موضوع بار بار اچن ٿا، جن ۾ ''[[سڌارٿ (ناول)|سڌارٿ]]'' (1922ع) ۽ سندس اهم ناول ''Das Glasperlenspiel''، جيڪو انگريزيءَ ۾ ''[[دي گلاس بيڊ گيم]]'' (1943ع) جي نالي سان شايع ٿيو، شامل آهن. جديد مقبول ثقافت ۾ پڻ قسمت ۽ اڳواٽ مقرر ڪيل رستي جو تصور استعمال ٿيو آهي؛ مثال طور فلم ''[[دي ميٽرڪس]]'' ۾ نيو جي ڪردار سان چونڊ، اڳڪٿي ۽ تقدير جا سوال ڳنڍيل آهن. [[نيل گيمن]] جي گرافڪ ناول سيريز ''[[دي سينڊمين (ورٽيگو)|دي سينڊمين]]'' ۾ ''Destiny''، [[اينڊليس (ڪامڪس)|اينڊليس]] مان هڪ شخصيت آهي، جنهن کي هڪ نابين شخص طور ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو اهڙو ڪتاب کڻي ٿو جنهن ۾ ماضي ۽ مستقبل درج آهن.<ref>{{Cite book|title=Season of mists|last=Gaiman, Neil|others=Jones, Kelley; Jones, Malcolm, III; Dringenberg, Mike; Wagner, Matt; Russell, P. Craig; Pratt, George|isbn=978-1401285814|edition=30th anniversary|location=Burbank, CA|oclc=1065971941}}</ref> [[خورخي لوئس بورخيس]] جي مختصر ڪهاڻين ۽ شاعريءَ ۾ قسمت، اتفاق، وقت ۽ ممڪن مستقبلن جو تصور خاص اهميت رکي ٿو. ''[[دي گارڊن آف فورڪنگ پاٿس]]'' ۾ مستقبل کي چونڊن جي اهڙي پيچيده ڄار يا [[ڀل ڀليان]] جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ مختلف امڪان هڪٻئي سان گڏ وجود رکي سگهن ٿا. ڪهاڻي اڳتي وڌڻ سان ڪردار جا فيصلا هڪ اهڙي انجام ڏانهن وڃن ٿا، جيڪو پڙهندڙ کي قسمت ۽ آزاد ارادي جي لاڳاپي بابت سوال ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو. ''[[دي لاٽري اِن بابل]]'' ۾ هڪ ڳجهي لاٽري قسمت ۽ اتفاق جي تمثيل بڻجي وڃي ٿي، جيڪا ماڻهن جي زندگين جي تقريباً هر پهلو تي اثرانداز ٿئي ٿي ۽ ذاتي چونڊ جي اهميت کي غير يقيني بڻائي ٿي. بورخيس جي نظم ''Ajedrez'' (''شطرنج'') ۾ شطرنج جا مهرا مقرر قاعدن موجب هلن ٿا؛ انهن جي پويان رانديگر هوندو آهي، جڏهن ته نظم اڳتي اهو سوال اٿاري ٿو ته خود رانديگر کي ڪير هلائي ٿو. اهڙيءَ طرح شطرنج انساني اختيار، اڻ ڏٺل قوت ۽ تقدير جي تمثيل بڻجي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://ciudadseva.com/texto/ajedrez-3/|title=Ajedrez - Jorge Luis Borges |website=ciudadseva.com}}</ref> بورخيس جي ڪيترين ڪهاڻين ۽ نظمن ۾ اڳواٽ مقدر ٿيل يا اڻٽر موت جو تصور پڻ ملي ٿو. ''Poema conjetural'' ۾ ارجنٽائن جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ شخصيت، جيڪا هڪ مهذب ۽ باوقار زندگي ۽ موت جو تصور رکندي هئي، آخرڪار تشدد ڀريي انداز ۾ موت کي منهن ڏئي ٿي؛ پر آخري گهڙيءَ ۾ هو پنهنجي انجام کي پنهنجي ڏکڻ آمريڪي تقدير جي سڃاڻپ طور قبول ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.poesi.as/jlb0506.htm|title=POEMA CONJETURAL|website=www.poesi.as}}</ref> ساڳيءَ طرح بورخيس جي مختصر ڪهاڻي ''[[دي سائوٿ (مختصر ڪهاڻي)|دي سائوٿ]]'' ۾ موت جي ويجهو پهتل مرڪزي ڪردار جي اسپتال واري حقيقت ۽ ڏکڻ ارجنٽائن ۾ هڪ مبهم، ممڪن طور خيالي سفر جي وچ ۾ سرحد ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي. ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ تي هو [[گائوچو]] سان لاڳاپيل روايتي دنيا ۾ چاقوءَ جي مقابلي ڏانهن وڌي ٿو، جنهن کي سندس چونڊيل يا مقدر ٿيل بهادراڻي موت جي صورت ۾ پڙهيو ويو آهي. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:ADurerFortunaengraving.jpg|thumb|left|[[البرخت ڊيورر]] جي ''Nemesis (The Great Fortune)''، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت ۽ تقدير جي تمثيلي فني پيشڪش.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == سياست == سياست ۾ اڳواٽ مقرر ٿيل [[تقدير]] يا تاريخ جي ناگزير رخ سان لاڳاپيل استعارا اڪثر اهڙن واقعن يا تاريخي تبديلين کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جن جي رخ ۽ نتيجن تي سياستدانن جو مڪمل اختيار نہ هوندو آهي. جرمن سياستدان [[اوٽو فان بسمارڪ]] سان منسوب هڪ مشهور قول موجب، سياستدان لاءِ بهترين ڪم اهو آهي تہ هو ”خدا جي قدمن جو آواز ٻڌي ۽ سندس ڪوٽ جي پڇ سان چنبڙي پوي“؛ هن استعاري مان مراد تاريخي حالتن ۽ موقعن کي سڃاڻڻ ۽ انهن مان فائدو وٺڻ آهي.<ref>[[هينري ڪسنجر]]، “Otto Von Bismarck, Master Statesman”، ''The New York Times''، 31 مارچ 2011ع.</ref> [[جوسيه ڊي سان مارٽن|جنرل جوسيه ڊي سان مارٽن]]، جيڪو [[ارجنٽينا]]، [[چلي]] ۽ [[پيرو]] جي آزاديءَ جي تحريڪن جي اهم اڳواڻن مان هو، سان مشهور قول منسوب ڪيو وڃي ٿو: ”تون اهو ٿيندين، جيڪو توکي ٿيڻ گهرجي؛ ٻي صورت ۾ تون ڪجهه بہ نہ ٿيندين.“<ref>{{Cite web |title=“Serás lo que debas ser y si no, serás nada” |url=https://www.laprensa.com.ar/Seras-lo-que-debas-ser-y-si-no-seras-nada-533591.note.aspx |access-date=2025-03-02 |website=www.laprensa.com.ar |language=es }}</ref> هي قول سياسي ۽ قومي گفتگوءَ ۾ فرض، مقصد ۽ تاريخي مقدر جي تصور سان ڳنڍيو ويندو رهيو آهي. تاريخي واقعن کي فردن جي ارادي کان وڏي قوتن جي نتيجي طور ڏسڻ جو تصور ادب ۾ بہ ملي ٿو. [[ليو ٽالسٽاءِ]] پنهنجي ناول ''[[جنگ ۽ امن]]'' ۾ تاريخ جي تشريح ڪندي انسانيت جي ”لاشعوري اجتماعي زندگي“ (''unconscious swarm-life of mankind'') جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ وڏا تاريخي واقعا رڳو نامور حڪمرانن جي فيصلن بدران بي شمار ماڻهن جي گڏيل عملن جو نتيجو بڻجن ٿا. ساڳئي نموني [[وليم شيڪسپيئر]] پنهنجي ناٽڪ ''[[جوليس سيزر (ناٽڪ)|جوليس سيزر]]'' ۾ انساني معاملن ۾ ”لهر“ (''tide in the affairs of men'') جو استعارو استعمال ڪيو، جيڪو اهڙن موقعن ۽ حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جن کي صحيح وقت تي استعمال ڪرڻ سان فرد يا سياسي عمل جو رخ تبديل ٿي سگهي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} bphg4jx1nhawth2nnmbwnq1saelmuwf 410449 410448 2026-09-08T00:29:42Z Intisar Ali 8681 410449 wikitext text/x-wiki {{Short description|واقعن، انساني زندگي ۽ انجام جي اڳواٽ تعين سان لاڳاپيل فلسفياڻو، مذهبي ۽ ثقافتي تصور}} {{About|فلسفياڻي، مذهبي ۽ ثقافتي تصور|ٻيا استعمال|تقدير (سلجهائپ)}} [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''تقدير'' (1900ع)]] '''تقدير'''، '''قسمت'''، '''مقدر''' يا '''لکيو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=''Fate'' يا ''Destiny''}} اهڙن تصورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن، جن ۾ انساني زندگي، واقعن يا انجام کي ڪنهن حد تائين اڳواٽ مقرر، لازمي يا انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر سمجهيو ويندو آهي. مختلف تهذيبن، مذهبن ۽ فلسفياڻن مڪتبن ۾ تقدير جي معنيٰ هڪجهڙي نہ رهي آهي: ڪٿي اها خدائي ارادي، ڪائناتي قانون يا ناگزير ضرورت سان لاڳاپيل آهي، ڪٿي نصيب يا بخت سان، ۽ ڪٿي وري سبب ۽ نتيجي جي سلسلي سان.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> فلسفي ۾ '''تقدير''' ۽ [[تعينيت]] (determinism) کي عام طور مڪمل مترادف نہ سمجهيو ويندو آهي. تعينيت موجب واقعا اڳين حالتن ۽ فطرت جي قانونن جي نتيجي ۾ متعين ٿين ٿا، جڏهن تہ [[تقديريت]] (fatalism) ۾ ڪجهه واقعا انسان جيڪو بہ ڪري، پوءِ بہ ٿيڻا آهن.<ref>{{cite web |title=Causal Determinism |url=https://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=8 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري تقدير جو تصور فلسفي، مذهب، اساطير، ادب، سياست ۽ عام ثقافتي ٻوليءَ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو رهيو آهي. == اصطلاح ۽ بنيادي تصور == تقدير انساني ثقافت جي قديم ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي. ان وسيلي انسان پنهنجي [[آزادي]]، [[ضرورت (فلسفو)|ناگزيريت]]، اتفاق، خدائي ارادي ۽ زندگيءَ جي غير يقيني رخ کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڪجهه محققن ان کي اهڙي ثقافتي تصور طور بيان ڪيو آهي، جيڪو ”انهن قوتن کي نالو ڏيڻ جي ڪوشش آهي، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني عمل کي هلائين ٿيون.“<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> [[اليڪسي لوسيف]] تقدير جي تصور ۾ ٽي نمايان خاصيتون ڏٺيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. سندس لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> ڪجهه فلسفياڻن ۽ ثقافتي تشريحن ۾ تقدير کي اهڙي خارجي قوت تصور ڪيو ويو آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي انفرادي خواهشن کان مٿانهين ڪنهن عام فيصلي يا نظام جي تابع ڪري ٿي. انهيءَ ڪري ان سان اڪثر اڻٽر، انڌي، بي رحم يا اڻڄاتل قوت جهڙيون خاصيتون لاڳاپيل ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> === تقدير، بخت ۽ تعينيت ۾ فرق === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#d9eaf7;" | تصور ! style="background:#d9eaf7;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#d9eaf7;" | انساني اختيار سان لاڳاپو ! style="background:#d9eaf7;" | عام پسمنظر |- | style="background:#f4f9fd;" | '''تقدير / مقدر''' | اڳواٽ مقرر ٿيل يا اڻٽر انجام | محدود، مختلف روايتن ۾ مختلف | مذهب، اساطير، فلسفو، ادب |- | style="background:#fff8dc;" | '''بخت / Fortune''' | اتفاق، خوش نصيبي يا بدنصيبي | گهڻو ڪري اتفاقي | روزمره ٻولي، اساطير |- | style="background:#eef8e8;" | '''تعينيت''' | اڳين سببن ۽ فطرت جي قانونن مان واقعن جو لازمي نتيجو | فلسفياڻو تڪراري مسئلو | فلسفو ۽ سائنس |- | style="background:#fce8e8;" | '''تقديريت''' | ڪجهه واقعا انساني عمل کان قطع نظر ٿيڻا آهن | انساني تبديليءَ جي طاقت محدود يا رد | فلسفو ۽ دينيات |} عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''fate'' ۽ ''destiny'' اڪثر مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ ''fate'' کي وڌيڪ اڻٽر انجام ۽ ''destiny'' کي اهڙي زندگيءَ جي رخ سان جوڙيو ويندو آهي، جنهن ۾ انساني فيصلن جو بہ ڪجهه حصو هجي. هي فرق عالمگير يا فلسفيانه طور مقرر ٿيل تعريف نہ آهي. === تقدير جا تمثيلي ڪردار === اين. ڊي. اروتيونووا تقدير جي ثقافتي تصورن کي پنج تمثيلي ڪردارن ۾ ورهايو آهي: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name="ArutyunovaFate">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' تقدير ۾ انسان کي زندگيءَ جو هڪ حصو يا نصيب ملي ٿو. يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] هن تصور جون مشهور علامتون آهن. * '''رانديگر''' تقدير بخت ۽ اتفاق سان ڳنڍيل آهي؛ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]] ان جا مثال آهن. * '''هدايتڪار''' تقدير دنيا کي اڳواٽ لکيل منظرنامي وانگر سمجهي ٿي، جنهن ۾ هر شخص جو ڪو ڪردار يا مقدر آهي. * '''قرض ڏيندڙ''' تقدير انسان کي قابليت يا ڏات ڏئي ٿي، جنهن کي درست نموني استعمال ڪرڻ سندس ذميواري آهي. * '''منصف''' تقدير انسان جي عملن جي نتيجن کي ڪنهن مٿانهين يا اخلاقي قانون سان جوڙي ٿي. آخري ٻه تصور [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] سان نسبتاً وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهيا ويا آهن.<ref name="ArutyunovaFate" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == قديم اوڀر جي تهذيبن ۾ انسان کي گهڻو ڪري ڪائناتي، خدائي يا سياسي نظام جي تابع تصور ڪيو ويندو هو. فرد جي آزاد شخصيت جو تصور پوئين فلسفياڻي روايتن جي ڀيٽ ۾ گهٽ نمايان هو؛ انهيءَ ڪري تقدير کي اهڙي طاقت سمجهيو ويندو هو، جيڪا بادشاهه کان عام انسان تائين سڀني تي لاڳو ٿي سگهي ٿي.<ref name="GoranEast">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> === سومر ۽ ميسوپوٽيميا === تقدير بابت قديم ترين لکيل تصورن مان ڪجهه [[سومر]] جي ٽئين هزارين ق.م. ۽ ٻئي هزارين ق.م. جي شروعاتي متنن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جيڪو ڪنهن مقرر حالت، ڪم يا انجام لاءِ استعمال ٿيندو هو. سوميري ادبي روايتن ۾ تقدير کي اڪثر زندگي، مرتبي ۽ [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GoranEast" /> سوميري تصور ۾ صرف منفي مقدر نہ، پر موافق تقدير جو خيال بہ موجود هو. ''nam-du'' کي ”سٺي“ يا ”موافق تقدير“ سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ ان کي پنهنجي ماهيت سان مطابقت رکندڙ زندگيءَ سان تشريح ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[ميسوپوٽيميائي اساطير]] ۾ تقدير کي لکيل حڪم يا دستاويز سان پڻ جوڙيو ويو. مشهور ''[[تقديرن جون تختيون]]'' ڪائناتي اقتدار، خدائي حڪم ۽ مقرر ڪيل نظام جي علامت هيون؛ مختلف اساطيري ڪهاڻين ۾ انهن جي مالڪيءَ کي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> بابلي روايت ۾ [[نابو]] لکت ۽ علم سان لاڳاپيل ديوتا هو ۽ کيس ديوتائن جي فيصلن ۽ انساني انجامن جي لکت سان پڻ جوڙيو ويندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016 }}</ref> === قديم مصر === [[قديم مصر]] ۾ تقدير کي ''شائي'' (''šꜣj'') چيو ويندو هو. ان کي انسان جي زندگيءَ جي مدت ۽ ڄمڻ کان لاڳاپيل حالتن سان جوڙيو ويو، پر اهو تصور مڪمل طور غير تبديل ٿيندڙ نہ هو. مصري مذهبي متنن ۾ ديوتائن جي مهرباني يا ناراضگيءَ سبب ڪنهن فرد جي مقدر تي اثر پوڻ جو تصور بہ ملي ٿو.<ref name="GoranGreek">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref><ref name="GoranEast" /> انهيءَ ڪري مصري تصور ۾ انسان مڪمل طور غير فعال نہ هو؛ سندس طرزِ زندگي، مذهبي عمل ۽ ديوتائن سان تعلق بہ سندس نصيب بابت تصور ۾ اهم سمجهيا ويندا هئا. === حِتي روايت === [[حِتي]] مذهبي روايت ۾ تقدير کي وڌيڪ شخصي صورت ڏني وئي. '''اِستُستايا''' ۽ '''پاپايا''' نالي ٻن ديوين کي زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ ۽ عمر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="GoranGreek" /> محفوظ ٿيل رسمن ۾ انهن کي بادشاهه جي عمر وڌائڻ لاءِ دعائون ڪيون وينديون هيون. بادشاهه جي شخصيت هتي صرف فرد نہ، پر سڄي ملڪ ۽ قوم جي نمائندگي ڪندي هئي. == يوناني ۽ رومي دنيا == [[File:Atropos.jpg|thumb|[[اٽروپوس]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽيندي؛ تقدير جي ٽن [[موئرائي|موئرائن]] مان هڪ]] قديم يوناني دنيا ۾ تقدير جي تصور فلسفي، اساطير ۽ ادب ۾ وڏي ترقي ڪئي. [[هومر]] وٽ ''αἶσα'' ۽ ''μοῖρα'' ٻنهي لفظن جو بنيادي مفهوم ”حصو“ يا ”ونڊ“ هو. ممڪن آهي تہ انهن جون پاڙون مينوئي ۽ مائسيني مذهبي روايتن جي ڪتڻ سان لاڳاپيل عورتاڻي خدائي هستين ۾ هجن.<ref name="GoranGreek" /><ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير ديوتائن ۽ انسانن ٻنهي جي زندگين تي اثرانداز ٿئي ٿي. ''[[اليئڊ]]'' ۾ آسمان، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا جو حصو زيوس، پوسيڊون ۽ هيڊيز ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي، ۽ هر هڪ کي پنهنجو مقرر حصو ملي ٿو.<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> === موئرائي === [[هيسيئڊ]] وٽ تقدير جي تصور کي ٽن ديوين، يعني [[موئرائي]]، ۾ واضح شڪل ملي ٿي: * [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي؛ * [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي؛ * [[اٽروپوس]] ان کي ڪٽي ٿي. انهن ٽنهي کي انساني زندگيءَ جي شروعات، مدت ۽ انجام جي تمثيل سمجهيو ويو. [[پنڊار]] جهڙن شاعرن وٽ انهن کي [[زيوس]] جي اختيار سان جوڙيو ويو، جڏهن تہ [[ايسخيلس]] وٽ موئرائي ۽ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="GoranGreek" /> قديم يوناني فلسفي ۾ [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]]، [[انصاف]] ۽ ڪائناتي قانون جي بحثن تقدير جي تصور کي نئين صورت ڏني. [[هيراقليطس]] وٽ [[لوگوس]] ڪائنات ۾ موجود عقلي ترتيب جو اصول بڻيو؛ قديم ڊاڪسографي ۾ سندس نظريي کي تقدير سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]]، I، 28، 1.</ref> === ٽائيڪي ۽ فارچونا === پوئين يوناني ۽ [[هيلينستي دور]] ۾ [[ٽائيڪي]] جو تصور وڌيڪ اهم ٿيو. ٽائيڪي کي اتفاق، شهرن جي بخت ۽ غير يقيني خوشحاليءَ جي ديوي سمجهيو ويندو هو. [[File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|thumb|left|[[ٽائيڪي]] جي قديم مجسمي جي رومي نقل]] رومي دنيا ۾ ساڳيو تصور [[فارچونا]] جي صورت ۾ وڌيو. فارچونا انساني بخت، اقتدار، دولت ۽ حالتن جي اوچتين ڦيرڦارن سان لاڳاپيل هئي. سندس مشهور علامت [[بخت جو ڦيٿو]] هئي، جيڪو انسان جي خوشحالي ۽ زوال جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. [[File:Fortuna or Fortune.jpg|thumb|[[فارچونا]] ڦيٿي سان؛ رومي ۽ پوءِ يورپي ثقافت ۾ بخت جي تمثيلي صورت]] فارچونا جو تصور عيسائي وچئين دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو. [[بوئٿيس]] جهڙن ليکڪن ان کي خدائي ڪارسازي ۽ دنياوي حالتن جي غير مستقل هجڻ سان جوڙي نئين فلسفياڻي معنيٰ ڏني؛ پوءِ [[رينيسانس]] ۾ هيءَ علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي. == جرمنڪ ۽ نارس روايتون == قديم [[جرمنڪ اساطير|جرمنڪ]] ۽ [[نارس اساطير|نارس]] تصورن ۾ تقدير وقت، ڦيرڦار ۽ ڪائناتي انجام سان ڳنڍيل هئي. پراڻي آئس لينڊي اصطلاح ''ragna rǫcr''، جنهن مان جديد لفظ ''[[راگناروڪ]]'' نڪتو، کي ”ديوتائن جو انجام“ يا ”ديوتائن جي تقدير“ جي معنيٰ سان جوڙيو ويو آهي. هن روايت ۾ خود ديوتا بہ پنهنجي ڪائناتي انجام کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> [[نورن]] نالي ٽي عورتاڻي هستيون انسانن ۽ ديوتائن جي تقدير سان لاڳاپيل هيون. اهي [[يگدراسل]] جي پاڙن وٽ رهندڙ ۽ وقت يا نصيب جي مختلف رخن سان لاڳاپيل تصور ڪيون وينديون هيون. پوئين سورمائي روايتن ۾ '''چونڊيل انجام''' جو خيال بہ نمايان ٿيو. [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙا ڪردار اهڙي زندگي چونڊين ٿا، جيڪا عظمت سان گڏ جلد موت ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال بڻيو، جنهن کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي پورو ڪري ٿي.<ref name="Haudry2018" /> == سلاوي روايتون == {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} قديم [[سلاوي قومون|سلاوي]] تصورن ۾ نصيب کي انسان جي حصي يا ونڊ طور ڏٺو ويندو هو. قديم روسي ٻوليءَ ۾ لفظ ''бог'' (بوگ) جو هڪ قديم معنوي تعلق ”حصي“ يا ”نصيب“ سان بہ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سٺي نصيب جي شخصي صورت کي '''دوليا''' چيو ويندو هو، جڏهن تہ خراب نصيب لاءِ '''نيدوليا'''، [[ليخو]]، مصيبت، غم ۽ بدنصيبيءَ سان لاڳاپيل ٻيا لفظ استعمال ٿيندا هئا. انسان کي مليل خوشحالي يا بخت کي ڄڻ سماج لاءِ موجود گڏيل حصي مان کيس مليل ونڊ تصور ڪيو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} سربيائي لوڪ روايت ۾ '''سريچا''' (Срећа) خوش نصيبيءَ جي علامت هئي، جنهن کي ڪڏهن سونهري ڌاڳو ڪتندڙ سهڻي عورت طور پيش ڪيو ويندو هو. سندس ابتڙ '''نيسريچا''' (Несрећа) بدنصيبيءَ جي پوڙهي عورتاڻي تمثيل هئي، جيڪا ڪمزور ۽ ٽٽندڙ ڌاڳو ڪتيندي هئي.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني روايت == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير لاءِ {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) اهم اصطلاح آهي. ان ۾ ”آسمان جي حڪم“، انساني زندگيءَ لاءِ مليل حالتن ۽ اخلاقي ذميواريءَ جا مختلف مفهوم شامل رهيا آهن. [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]] جهڙن فلسفين وٽ ”آسمان جي حڪم“ کي سمجهڻ اهم هو، پر ان جو مطلب لازمي طور اهو نہ هو تہ انسان اخلاقي چونڊ کان محروم آهي.<ref>''Духовная культура Китая''، جلد 1: ''Философия''، ماسڪو: Восточная литература، 2006، ص. 341، مضمون ”Мин“.</ref> جديد چيني ٻوليءَ ۾ ''命'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت، تبديلي ۽ حالتن جي ڦيرڦار جو تصور آهي. اهڙيءَ طرح چيني ثقافتي فڪر ۾ تقدير کي اهڙي شيءِ طور بہ سمجهيو ويو آهي، جنهن تي انسان جو عمل ۽ صحيح اخلاقي رويو اثرانداز ٿي سگهي ٿو. اتفاق يا حادثي لاءِ الڳ اصطلاح {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' استعمال ٿيڻ سبب چيني روايت ۾ تقدير ۽ خالص اتفاق کي هميشه هڪ ئي تصور نہ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> تقدير جي اصطلاح يا ان سان ملندڙ تصور جي قديم ترين ڄاتل مثالن مان هڪ [[ميخي لکت]] ۾ لکيل دستاويزن ۾ ملي ٿو، جن ۾ افسانوي ''[[تقدير جون تختيون]]'' (Tablet of Destinies) جو ذڪر ٿيل آهي.{{cn|date=June 2026}} قديم ميسوپوٽيميائي روايتن ۾ اهي تختيون ڪائناتي يا خدائي اختيار ۽ شين جي مقرر ڪيل ترتيب سان لاڳاپيل هيون؛ ڪن تشريحن موجب اهو تصور سوميري ديوتائن جي مختلف گروهن وچ ۾ اختيار جي ورڇ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي (ڀيٽيو: ''[[اترا-هاسس جو رزميه داستان]]'').{{cn|date=June 2026}} * روايتي استعمال ۾ '''تقدير''' مان مراد اهڙي قوت، اصول يا نظام ورتو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر يا منظم ڪري ٿو.{{cns|date=January 2024|text=روايتي استعمال ۾ تقدير کي اهڙي قوت يا عامل طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر ۽ منظم ڪري ٿو؛ اهڙي تصور ۾ واقعا ”ناگزير“ ۽ ٽاري نہ سگهجندڙ سمجهيا ويندا آهن.}} هي تصور ان عقيدي سان لاڳاپيل آهي تہ [[ڪائنات]] يا [[ڪوسموس]] ۾ ڪو مقرر [[فطري نظام (فلسفو)|فطري نظام]] موجود آهي. * قديم يوناني، رومي ۽ يورپي ڏند ڪٿائن ۾ تقدير کي انساني صورت رکندڙ هستين جي روپ ۾ پڻ پيش ڪيو ويو. يوناني ڏند ڪٿائن ۾ انهن کي [[موئرا]]،<ref name="Dietrich">{{cite book |last1=Dietrich |first1=B.C. |title=The Spinning of Fate in Homer |date=1962 |pages=86–101 }}</ref> رومي ڏند ڪٿائن ۾ [[پارڪي]] ۽ [[نارس ڏند ڪٿا]] ۾ [[نورن]] چيو ويندو هو. انهن هستين کي علامتي طور زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ، ماپڻ يا ڪٽڻ سان وابسته ڪيو ويو، جتي هر ڌاڳو هڪ فرد جي زندگي ۽ تقدير جي نمائندگي ڪندو هو. [[File:Die Nornen Urd, Werdanda, Skuld, unter der Welteiche Yggdrasil.jpg|thumb|[[نورن]]: نارس ڏند ڪٿائن ۾ تقدير سان لاڳاپيل ٽي هستيون، جيڪي [[يگدراسل]] وٽ ڏيکاريل آهن.]] * عام استعمال ۾ ''fate'' ۽ ''destiny'' گهڻو ڪري مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ انهن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. اهڙي فرق موجب ''fate'' اهڙي ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي فرد جا فيصلا تبديل نٿا ڪري سگهن، جڏهن تہ ''destiny'' کي ڪڏهن اهڙي زندگيءَ جي رخ يا حالت طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي ٺهڻ ۾ فرد جا اڳيان ڪيل فيصلا ۽ عمل بہ حصو وٺن ٿا.<ref>ادب ۾ تقدير کي هميشه رڳو [[موت]] سان نہ جوڙيو ويو آهي؛ مثال طور [[هارلن ايليسن]] جي ڪهاڻي ''[[I Have No Mouth, and I Must Scream]]'' ۾ موت کان بہ وڌيڪ اذيتناڪ انجام جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.</ref> هي فرق بہرحال عالمگير يا فلسفيانه طور متفق تعريف نہ آهي. * [[تقديريت]] (fatalism) ان عقيدي کي چيو وڃي ٿو، جنهن موجب تقدير سان مقرر ٿيل واقعا انساني عمل يا ارادي وسيلي تبديل نٿا ڪري سگهجن. اهڙي موقف تحت انسان نہ پنهنجي مقرر ڪيل انجام کي تبديل ڪري سگهي ٿو ۽ نہ ئي ٻين جي تقدير کي بنيادي طور بدلائي سگهي ٿو.<ref name="Raphals" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. قديم يونان جي ڪيترين ئي ڏندڪٿائن ۽ ڪهاڻين ۾ اهڙي اڻٽر [[قسمت]] کان بچڻ جي انساني ڪوششن کي بي سود ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي اڳواٽ صحيح اڳڪٿي ٿي چڪي هجي. قسمت جو اهڙو تصور ''[[اوڊيپس ريڪس]]'' (427 ق.م.)،<ref>{{cite book|last1=Sophocles|editor1=Stephen Berg|editor2=Diskin Clay|title=Oedipus the King|date=1978|orig-year=427 BC|publisher=Oxford UP|location=New York}}</ref> ''[[اليڊ]]''، ''[[اوڊيسي]]'' (تقريباً 800 ق.م.) ۽ ''[[ٿيوگوني]]'' جهڙن ڪلاسيڪي يوناني ادبي ڪمن ۾ نمايان آهي. قديم چيني ادب ۾ پڻ قسمت ۽ انساني اختيار جي لاڳاپي تي بحث ملي ٿو، خاص طور ''[[ليزي]]''، ''[[مينگزي (ڪتاب)|مينگزي]]'' ۽ ''[[ژوانگزي (ڪتاب)|ژوانگزي]]'' ۾. يورپي ادب ۾ اسپيني ليکڪ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جي ناٽڪ ''Don Álvaro o la fuerza del sino'' ۾ قسمت مرڪزي موضوع آهي؛ بعد ۾ [[جوزيپي وردي]] انهيءَ ڪهاڻيءَ کي پنهنجي مشهور اوپيرا ''[[لا فورزا ڊيل ڊيسٽينو]]'' (''قسمت جي طاقت'') جو بنياد بڻايو.{{Citation needed|date=December 2024}} انگريزي ادب ۾ قسمت جو موضوع [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ميڪبيٿ]]'' (1606ع)، [[ٿامس هارڊي]] جي ''[[ٽيس آف دي ڊيئربرويلز]]'' (1891ع)، [[سيموئل بيڪيٽ]] جي ''[[اينڊ گيم (ناٽڪ)|اينڊ گيم]]'' (1957ع) ۽ [[ڊبليو. ڊبليو. جيڪبس]] جي مشهور مختصر ڪهاڻي ''[[دي منڪيز پا]]'' (1902ع) ۾ مختلف صورتن ۾ سامهون اچي ٿو. آمريڪي ادب ۾ [[ٿارنٽن وائلڊر]] جو ناول ''[[دي برج آف سان لوئس ري]]'' (1927ع) حادثي، تقدير ۽ انساني زندگيءَ جي معنائن جي سوالن کي مرڪز بڻائي ٿو. جرمن ادب ۾ [[هرمن هيسه]] (1877–1962ع) جي لکڻين ۾ پڻ قسمت، روحاني سفر ۽ انساني چونڊ جا موضوع بار بار اچن ٿا، جن ۾ ''[[سڌارٿ (ناول)|سڌارٿ]]'' (1922ع) ۽ سندس اهم ناول ''Das Glasperlenspiel''، جيڪو انگريزيءَ ۾ ''[[دي گلاس بيڊ گيم]]'' (1943ع) جي نالي سان شايع ٿيو، شامل آهن. جديد مقبول ثقافت ۾ پڻ قسمت ۽ اڳواٽ مقرر ڪيل رستي جو تصور استعمال ٿيو آهي؛ مثال طور فلم ''[[دي ميٽرڪس]]'' ۾ نيو جي ڪردار سان چونڊ، اڳڪٿي ۽ تقدير جا سوال ڳنڍيل آهن. [[نيل گيمن]] جي گرافڪ ناول سيريز ''[[دي سينڊمين (ورٽيگو)|دي سينڊمين]]'' ۾ ''Destiny''، [[اينڊليس (ڪامڪس)|اينڊليس]] مان هڪ شخصيت آهي، جنهن کي هڪ نابين شخص طور ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو اهڙو ڪتاب کڻي ٿو جنهن ۾ ماضي ۽ مستقبل درج آهن.<ref>{{Cite book|title=Season of mists|last=Gaiman, Neil|others=Jones, Kelley; Jones, Malcolm, III; Dringenberg, Mike; Wagner, Matt; Russell, P. Craig; Pratt, George|isbn=978-1401285814|edition=30th anniversary|location=Burbank, CA|oclc=1065971941}}</ref> [[خورخي لوئس بورخيس]] جي مختصر ڪهاڻين ۽ شاعريءَ ۾ قسمت، اتفاق، وقت ۽ ممڪن مستقبلن جو تصور خاص اهميت رکي ٿو. ''[[دي گارڊن آف فورڪنگ پاٿس]]'' ۾ مستقبل کي چونڊن جي اهڙي پيچيده ڄار يا [[ڀل ڀليان]] جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ مختلف امڪان هڪٻئي سان گڏ وجود رکي سگهن ٿا. ڪهاڻي اڳتي وڌڻ سان ڪردار جا فيصلا هڪ اهڙي انجام ڏانهن وڃن ٿا، جيڪو پڙهندڙ کي قسمت ۽ آزاد ارادي جي لاڳاپي بابت سوال ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو. ''[[دي لاٽري اِن بابل]]'' ۾ هڪ ڳجهي لاٽري قسمت ۽ اتفاق جي تمثيل بڻجي وڃي ٿي، جيڪا ماڻهن جي زندگين جي تقريباً هر پهلو تي اثرانداز ٿئي ٿي ۽ ذاتي چونڊ جي اهميت کي غير يقيني بڻائي ٿي. بورخيس جي نظم ''Ajedrez'' (''شطرنج'') ۾ شطرنج جا مهرا مقرر قاعدن موجب هلن ٿا؛ انهن جي پويان رانديگر هوندو آهي، جڏهن ته نظم اڳتي اهو سوال اٿاري ٿو ته خود رانديگر کي ڪير هلائي ٿو. اهڙيءَ طرح شطرنج انساني اختيار، اڻ ڏٺل قوت ۽ تقدير جي تمثيل بڻجي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://ciudadseva.com/texto/ajedrez-3/|title=Ajedrez - Jorge Luis Borges |website=ciudadseva.com}}</ref> بورخيس جي ڪيترين ڪهاڻين ۽ نظمن ۾ اڳواٽ مقدر ٿيل يا اڻٽر موت جو تصور پڻ ملي ٿو. ''Poema conjetural'' ۾ ارجنٽائن جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ شخصيت، جيڪا هڪ مهذب ۽ باوقار زندگي ۽ موت جو تصور رکندي هئي، آخرڪار تشدد ڀريي انداز ۾ موت کي منهن ڏئي ٿي؛ پر آخري گهڙيءَ ۾ هو پنهنجي انجام کي پنهنجي ڏکڻ آمريڪي تقدير جي سڃاڻپ طور قبول ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.poesi.as/jlb0506.htm|title=POEMA CONJETURAL|website=www.poesi.as}}</ref> ساڳيءَ طرح بورخيس جي مختصر ڪهاڻي ''[[دي سائوٿ (مختصر ڪهاڻي)|دي سائوٿ]]'' ۾ موت جي ويجهو پهتل مرڪزي ڪردار جي اسپتال واري حقيقت ۽ ڏکڻ ارجنٽائن ۾ هڪ مبهم، ممڪن طور خيالي سفر جي وچ ۾ سرحد ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي. ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ تي هو [[گائوچو]] سان لاڳاپيل روايتي دنيا ۾ چاقوءَ جي مقابلي ڏانهن وڌي ٿو، جنهن کي سندس چونڊيل يا مقدر ٿيل بهادراڻي موت جي صورت ۾ پڙهيو ويو آهي. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:ADurerFortunaengraving.jpg|thumb|left|[[البرخت ڊيورر]] جي ''Nemesis (The Great Fortune)''، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت ۽ تقدير جي تمثيلي فني پيشڪش.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == سياست == سياست ۾ اڳواٽ مقرر ٿيل [[تقدير]] يا تاريخ جي ناگزير رخ سان لاڳاپيل استعارا اڪثر اهڙن واقعن يا تاريخي تبديلين کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جن جي رخ ۽ نتيجن تي سياستدانن جو مڪمل اختيار نہ هوندو آهي. جرمن سياستدان [[اوٽو فان بسمارڪ]] سان منسوب هڪ مشهور قول موجب، سياستدان لاءِ بهترين ڪم اهو آهي تہ هو ”خدا جي قدمن جو آواز ٻڌي ۽ سندس ڪوٽ جي پڇ سان چنبڙي پوي“؛ هن استعاري مان مراد تاريخي حالتن ۽ موقعن کي سڃاڻڻ ۽ انهن مان فائدو وٺڻ آهي.<ref>[[هينري ڪسنجر]]، “Otto Von Bismarck, Master Statesman”، ''The New York Times''، 31 مارچ 2011ع.</ref> [[جوسيه ڊي سان مارٽن|جنرل جوسيه ڊي سان مارٽن]]، جيڪو [[ارجنٽينا]]، [[چلي]] ۽ [[پيرو]] جي آزاديءَ جي تحريڪن جي اهم اڳواڻن مان هو، سان مشهور قول منسوب ڪيو وڃي ٿو: ”تون اهو ٿيندين، جيڪو توکي ٿيڻ گهرجي؛ ٻي صورت ۾ تون ڪجهه بہ نہ ٿيندين.“<ref>{{Cite web |title=“Serás lo que debas ser y si no, serás nada” |url=https://www.laprensa.com.ar/Seras-lo-que-debas-ser-y-si-no-seras-nada-533591.note.aspx |access-date=2025-03-02 |website=www.laprensa.com.ar |language=es }}</ref> هي قول سياسي ۽ قومي گفتگوءَ ۾ فرض، مقصد ۽ تاريخي مقدر جي تصور سان ڳنڍيو ويندو رهيو آهي. تاريخي واقعن کي فردن جي ارادي کان وڏي قوتن جي نتيجي طور ڏسڻ جو تصور ادب ۾ بہ ملي ٿو. [[ليو ٽالسٽاءِ]] پنهنجي ناول ''[[جنگ ۽ امن]]'' ۾ تاريخ جي تشريح ڪندي انسانيت جي ”لاشعوري اجتماعي زندگي“ (''unconscious swarm-life of mankind'') جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ وڏا تاريخي واقعا رڳو نامور حڪمرانن جي فيصلن بدران بي شمار ماڻهن جي گڏيل عملن جو نتيجو بڻجن ٿا. ساڳئي نموني [[وليم شيڪسپيئر]] پنهنجي ناٽڪ ''[[جوليس سيزر (ناٽڪ)|جوليس سيزر]]'' ۾ انساني معاملن ۾ ”لهر“ (''tide in the affairs of men'') جو استعارو استعمال ڪيو، جيڪو اهڙن موقعن ۽ حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جن کي صحيح وقت تي استعمال ڪرڻ سان فرد يا سياسي عمل جو رخ تبديل ٿي سگهي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} ogf1xconzi5aou2mpbbfwgdxfaofgxe 410450 410449 2026-09-08T00:32:20Z Intisar Ali 8681 410450 wikitext text/x-wiki {{Short description|واقعن، انساني زندگي ۽ انجام جي اڳواٽ تعين سان لاڳاپيل فلسفياڻو، مذهبي ۽ ثقافتي تصور}} {{About|فلسفياڻي، مذهبي ۽ ثقافتي تصور|ٻيا استعمال|تقدير (سلجهائپ)}} [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''تقدير'' (1900ع)]] '''تقدير'''، '''قسمت'''، '''مقدر''' يا '''لکيو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=''Fate'' يا ''Destiny''}} اهڙن تصورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن، جن ۾ انساني زندگي، واقعن يا انجام کي ڪنهن حد تائين اڳواٽ مقرر، لازمي يا انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر سمجهيو ويندو آهي. مختلف تهذيبن، مذهبن ۽ فلسفياڻن مڪتبن ۾ تقدير جي معنيٰ هڪجهڙي نہ رهي آهي: ڪٿي اها خدائي ارادي، ڪائناتي قانون يا ناگزير ضرورت سان لاڳاپيل آهي، ڪٿي نصيب يا بخت سان، ۽ ڪٿي وري سبب ۽ نتيجي جي سلسلي سان.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> فلسفي ۾ '''تقدير''' ۽ [[تعينيت]] (determinism) کي عام طور مڪمل مترادف نہ سمجهيو ويندو آهي. تعينيت موجب واقعا اڳين حالتن ۽ فطرت جي قانونن جي نتيجي ۾ متعين ٿين ٿا، جڏهن تہ [[تقديريت]] (fatalism) ۾ ڪجهه واقعا انسان جيڪو بہ ڪري، پوءِ بہ ٿيڻا آهن.<ref>{{cite web |title=Causal Determinism |url=https://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=8 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري تقدير جو تصور فلسفي، مذهب، اساطير، ادب، سياست ۽ عام ثقافتي ٻوليءَ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو رهيو آهي. == اصطلاح ۽ بنيادي تصور == تقدير انساني ثقافت جي قديم ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي. ان وسيلي انسان پنهنجي [[آزادي]]، [[ضرورت (فلسفو)|ناگزيريت]]، اتفاق، خدائي ارادي ۽ زندگيءَ جي غير يقيني رخ کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڪجهه محققن ان کي اهڙي ثقافتي تصور طور بيان ڪيو آهي، جيڪو ”انهن قوتن کي نالو ڏيڻ جي ڪوشش آهي، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني عمل کي هلائين ٿيون.“<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> [[اليڪسي لوسيف]] تقدير جي تصور ۾ ٽي نمايان خاصيتون ڏٺيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. سندس لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> ڪجهه فلسفياڻن ۽ ثقافتي تشريحن ۾ تقدير کي اهڙي خارجي قوت تصور ڪيو ويو آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي انفرادي خواهشن کان مٿانهين ڪنهن عام فيصلي يا نظام جي تابع ڪري ٿي. انهيءَ ڪري ان سان اڪثر اڻٽر، انڌي، بي رحم يا اڻڄاتل قوت جهڙيون خاصيتون لاڳاپيل ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> === تقدير، بخت ۽ تعينيت ۾ فرق === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#d9eaf7;" | تصور ! style="background:#d9eaf7;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#d9eaf7;" | انساني اختيار سان لاڳاپو ! style="background:#d9eaf7;" | عام پسمنظر |- | style="background:#f4f9fd;" | '''تقدير / مقدر''' | اڳواٽ مقرر ٿيل يا اڻٽر انجام | محدود، مختلف روايتن ۾ مختلف | مذهب، اساطير، فلسفو، ادب |- | style="background:#fff8dc;" | '''بخت / Fortune''' | اتفاق، خوش نصيبي يا بدنصيبي | گهڻو ڪري اتفاقي | روزمره ٻولي، اساطير |- | style="background:#eef8e8;" | '''تعينيت''' | اڳين سببن ۽ فطرت جي قانونن مان واقعن جو لازمي نتيجو | فلسفياڻو تڪراري مسئلو | فلسفو ۽ سائنس |- | style="background:#fce8e8;" | '''تقديريت''' | ڪجهه واقعا انساني عمل کان قطع نظر ٿيڻا آهن | انساني تبديليءَ جي طاقت محدود يا رد | فلسفو ۽ دينيات |} عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''fate'' ۽ ''destiny'' اڪثر مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ ''fate'' کي وڌيڪ اڻٽر انجام ۽ ''destiny'' کي اهڙي زندگيءَ جي رخ سان جوڙيو ويندو آهي، جنهن ۾ انساني فيصلن جو بہ ڪجهه حصو هجي. هي فرق عالمگير يا فلسفيانه طور مقرر ٿيل تعريف نہ آهي. === تقدير جا تمثيلي ڪردار === اين. ڊي. اروتيونووا تقدير جي ثقافتي تصورن کي پنج تمثيلي ڪردارن ۾ ورهايو آهي: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name="ArutyunovaFate">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' تقدير ۾ انسان کي زندگيءَ جو هڪ حصو يا نصيب ملي ٿو. يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] هن تصور جون مشهور علامتون آهن. * '''رانديگر''' تقدير بخت ۽ اتفاق سان ڳنڍيل آهي؛ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]] ان جا مثال آهن. * '''هدايتڪار''' تقدير دنيا کي اڳواٽ لکيل منظرنامي وانگر سمجهي ٿي، جنهن ۾ هر شخص جو ڪو ڪردار يا مقدر آهي. * '''قرض ڏيندڙ''' تقدير انسان کي قابليت يا ڏات ڏئي ٿي، جنهن کي درست نموني استعمال ڪرڻ سندس ذميواري آهي. * '''منصف''' تقدير انسان جي عملن جي نتيجن کي ڪنهن مٿانهين يا اخلاقي قانون سان جوڙي ٿي. آخري ٻه تصور [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] سان نسبتاً وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهيا ويا آهن.<ref name="ArutyunovaFate" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == قديم اوڀر جي تهذيبن ۾ انسان کي گهڻو ڪري ڪائناتي، خدائي يا سياسي نظام جي تابع تصور ڪيو ويندو هو. فرد جي آزاد شخصيت جو تصور پوئين فلسفياڻي روايتن جي ڀيٽ ۾ گهٽ نمايان هو؛ انهيءَ ڪري تقدير کي اهڙي طاقت سمجهيو ويندو هو، جيڪا بادشاهه کان عام انسان تائين سڀني تي لاڳو ٿي سگهي ٿي.<ref name="GoranEast">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> === سومر ۽ ميسوپوٽيميا === تقدير بابت قديم ترين لکيل تصورن مان ڪجهه [[سومر]] جي ٽئين هزارين ق.م. ۽ ٻئي هزارين ق.م. جي شروعاتي متنن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جيڪو ڪنهن مقرر حالت، ڪم يا انجام لاءِ استعمال ٿيندو هو. سوميري ادبي روايتن ۾ تقدير کي اڪثر زندگي، مرتبي ۽ [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GoranEast" /> سوميري تصور ۾ صرف منفي مقدر نہ، پر موافق تقدير جو خيال بہ موجود هو. ''nam-du'' کي ”سٺي“ يا ”موافق تقدير“ سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ ان کي پنهنجي ماهيت سان مطابقت رکندڙ زندگيءَ سان تشريح ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[ميسوپوٽيميائي اساطير]] ۾ تقدير کي لکيل حڪم يا دستاويز سان پڻ جوڙيو ويو. مشهور ''[[تقديرن جون تختيون]]'' ڪائناتي اقتدار، خدائي حڪم ۽ مقرر ڪيل نظام جي علامت هيون؛ مختلف اساطيري ڪهاڻين ۾ انهن جي مالڪيءَ کي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> بابلي روايت ۾ [[نابو]] لکت ۽ علم سان لاڳاپيل ديوتا هو ۽ کيس ديوتائن جي فيصلن ۽ انساني انجامن جي لکت سان پڻ جوڙيو ويندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016 }}</ref> === قديم مصر === [[قديم مصر]] ۾ تقدير کي ''شائي'' (''šꜣj'') چيو ويندو هو. ان کي انسان جي زندگيءَ جي مدت ۽ ڄمڻ کان لاڳاپيل حالتن سان جوڙيو ويو، پر اهو تصور مڪمل طور غير تبديل ٿيندڙ نہ هو. مصري مذهبي متنن ۾ ديوتائن جي مهرباني يا ناراضگيءَ سبب ڪنهن فرد جي مقدر تي اثر پوڻ جو تصور بہ ملي ٿو.<ref name="GoranGreek">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref><ref name="GoranEast" /> انهيءَ ڪري مصري تصور ۾ انسان مڪمل طور غير فعال نہ هو؛ سندس طرزِ زندگي، مذهبي عمل ۽ ديوتائن سان تعلق بہ سندس نصيب بابت تصور ۾ اهم سمجهيا ويندا هئا. === حِتي روايت === [[حِتي]] مذهبي روايت ۾ تقدير کي وڌيڪ شخصي صورت ڏني وئي. '''اِستُستايا''' ۽ '''پاپايا''' نالي ٻن ديوين کي زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ ۽ عمر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="GoranGreek" /> محفوظ ٿيل رسمن ۾ انهن کي بادشاهه جي عمر وڌائڻ لاءِ دعائون ڪيون وينديون هيون. بادشاهه جي شخصيت هتي صرف فرد نہ، پر سڄي ملڪ ۽ قوم جي نمائندگي ڪندي هئي. == يوناني ۽ رومي دنيا == [[File:Atropos.jpg|thumb|[[اٽروپوس]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽيندي؛ تقدير جي ٽن [[موئرائي|موئرائن]] مان هڪ]] قديم يوناني دنيا ۾ تقدير جي تصور فلسفي، اساطير ۽ ادب ۾ وڏي ترقي ڪئي. [[هومر]] وٽ ''αἶσα'' ۽ ''μοῖρα'' ٻنهي لفظن جو بنيادي مفهوم ”حصو“ يا ”ونڊ“ هو. ممڪن آهي تہ انهن جون پاڙون مينوئي ۽ مائسيني مذهبي روايتن جي ڪتڻ سان لاڳاپيل عورتاڻي خدائي هستين ۾ هجن.<ref name="GoranGreek" /><ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير ديوتائن ۽ انسانن ٻنهي جي زندگين تي اثرانداز ٿئي ٿي. ''[[اليئڊ]]'' ۾ آسمان، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا جو حصو زيوس، پوسيڊون ۽ هيڊيز ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي، ۽ هر هڪ کي پنهنجو مقرر حصو ملي ٿو.<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> === موئرائي === [[هيسيئڊ]] وٽ تقدير جي تصور کي ٽن ديوين، يعني [[موئرائي]]، ۾ واضح شڪل ملي ٿي: * [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي؛ * [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي؛ * [[اٽروپوس]] ان کي ڪٽي ٿي. انهن ٽنهي کي انساني زندگيءَ جي شروعات، مدت ۽ انجام جي تمثيل سمجهيو ويو. [[پنڊار]] جهڙن شاعرن وٽ انهن کي [[زيوس]] جي اختيار سان جوڙيو ويو، جڏهن تہ [[ايسخيلس]] وٽ موئرائي ۽ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="GoranGreek" /> قديم يوناني فلسفي ۾ [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]]، [[انصاف]] ۽ ڪائناتي قانون جي بحثن تقدير جي تصور کي نئين صورت ڏني. [[هيراقليطس]] وٽ [[لوگوس]] ڪائنات ۾ موجود عقلي ترتيب جو اصول بڻيو؛ قديم ڊاڪسографي ۾ سندس نظريي کي تقدير سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]]، I، 28، 1.</ref> === ٽائيڪي ۽ فارچونا === پوئين يوناني ۽ [[هيلينستي دور]] ۾ [[ٽائيڪي]] جو تصور وڌيڪ اهم ٿيو. ٽائيڪي کي اتفاق، شهرن جي بخت ۽ غير يقيني خوشحاليءَ جي ديوي سمجهيو ويندو هو. [[File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|thumb|left|[[ٽائيڪي]] جي قديم مجسمي جي رومي نقل]] رومي دنيا ۾ ساڳيو تصور [[فارچونا]] جي صورت ۾ وڌيو. فارچونا انساني بخت، اقتدار، دولت ۽ حالتن جي اوچتين ڦيرڦارن سان لاڳاپيل هئي. سندس مشهور علامت [[بخت جو ڦيٿو]] هئي، جيڪو انسان جي خوشحالي ۽ زوال جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. [[File:Fortuna or Fortune.jpg|thumb|[[فارچونا]] ڦيٿي سان؛ رومي ۽ پوءِ يورپي ثقافت ۾ بخت جي تمثيلي صورت]] فارچونا جو تصور عيسائي وچئين دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو. [[بوئٿيس]] جهڙن ليکڪن ان کي خدائي ڪارسازي ۽ دنياوي حالتن جي غير مستقل هجڻ سان جوڙي نئين فلسفياڻي معنيٰ ڏني؛ پوءِ [[رينيسانس]] ۾ هيءَ علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي. == جرمنڪ ۽ نارس روايتون == قديم [[جرمنڪ اساطير|جرمنڪ]] ۽ [[نارس اساطير|نارس]] تصورن ۾ تقدير وقت، ڦيرڦار ۽ ڪائناتي انجام سان ڳنڍيل هئي. پراڻي آئس لينڊي اصطلاح ''ragna rǫcr''، جنهن مان جديد لفظ ''[[راگناروڪ]]'' نڪتو، کي ”ديوتائن جو انجام“ يا ”ديوتائن جي تقدير“ جي معنيٰ سان جوڙيو ويو آهي. هن روايت ۾ خود ديوتا بہ پنهنجي ڪائناتي انجام کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> [[نورن]] نالي ٽي عورتاڻي هستيون انسانن ۽ ديوتائن جي تقدير سان لاڳاپيل هيون. اهي [[يگدراسل]] جي پاڙن وٽ رهندڙ ۽ وقت يا نصيب جي مختلف رخن سان لاڳاپيل تصور ڪيون وينديون هيون. پوئين سورمائي روايتن ۾ '''چونڊيل انجام''' جو خيال بہ نمايان ٿيو. [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙا ڪردار اهڙي زندگي چونڊين ٿا، جيڪا عظمت سان گڏ جلد موت ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال بڻيو، جنهن کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي پورو ڪري ٿي.<ref name="Haudry2018" /> == سلاوي روايتون == {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} قديم [[سلاوي قومون|سلاوي]] تصورن ۾ نصيب کي انسان جي حصي يا ونڊ طور ڏٺو ويندو هو. قديم روسي ٻوليءَ ۾ لفظ ''бог'' (بوگ) جو هڪ قديم معنوي تعلق ”حصي“ يا ”نصيب“ سان بہ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سٺي نصيب جي شخصي صورت کي '''دوليا''' چيو ويندو هو، جڏهن تہ خراب نصيب لاءِ '''نيدوليا'''، [[ليخو]]، مصيبت، غم ۽ بدنصيبيءَ سان لاڳاپيل ٻيا لفظ استعمال ٿيندا هئا. انسان کي مليل خوشحالي يا بخت کي ڄڻ سماج لاءِ موجود گڏيل حصي مان کيس مليل ونڊ تصور ڪيو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} سربيائي لوڪ روايت ۾ '''سريچا''' (Срећа) خوش نصيبيءَ جي علامت هئي، جنهن کي ڪڏهن سونهري ڌاڳو ڪتندڙ سهڻي عورت طور پيش ڪيو ويندو هو. سندس ابتڙ '''نيسريچا''' (Несрећа) بدنصيبيءَ جي پوڙهي عورتاڻي تمثيل هئي، جيڪا ڪمزور ۽ ٽٽندڙ ڌاڳو ڪتيندي هئي.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني روايت == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير لاءِ {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) اهم اصطلاح آهي. ان ۾ ”آسمان جي حڪم“، انساني زندگيءَ لاءِ مليل حالتن ۽ اخلاقي ذميواريءَ جا مختلف مفهوم شامل رهيا آهن. [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]] جهڙن فلسفين وٽ ”آسمان جي حڪم“ کي سمجهڻ اهم هو، پر ان جو مطلب لازمي طور اهو نہ هو تہ انسان اخلاقي چونڊ کان محروم آهي.<ref>''Духовная культура Китая''، جلد 1: ''Философия''، ماسڪو: Восточная литература، 2006، ص. 341، مضمون ”Мин“.</ref> جديد چيني ٻوليءَ ۾ ''命'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت، تبديلي ۽ حالتن جي ڦيرڦار جو تصور آهي. اهڙيءَ طرح چيني ثقافتي فڪر ۾ تقدير کي اهڙي شيءِ طور بہ سمجهيو ويو آهي، جنهن تي انسان جو عمل ۽ صحيح اخلاقي رويو اثرانداز ٿي سگهي ٿو. اتفاق يا حادثي لاءِ الڳ اصطلاح {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' استعمال ٿيڻ سبب چيني روايت ۾ تقدير ۽ خالص اتفاق کي هميشه هڪ ئي تصور نہ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> == مذهبن ۾ تقدير == تقدير، خدائي ارادي ۽ انساني اختيار جي وچ ۾ تعلق دنيا جي ڪيترن مذهبن ۾ اهم دينياتي مسئلو رهيو آهي. مذهبي روايتون عام طور تقدير کي ڪنهن انڌي ۽ غير شخصي قوت بدران خدائي حڪم، ڪائناتي نظم، اخلاقي جوابدهي يا [[خدائي ڪارسازي]] سان ڳنڍين ٿيون؛ تنهن هوندي بہ مختلف مذهبن ۽ انهن جي اندر موجود مڪتبن ۾ اهو اختلاف رهيو آهي تہ انسان جي مستقبل ۽ عملن جو ڪيترو حصو اڳواٽ مقرر ٿيل آهي ۽ ڪيترو سندس پنهنجي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. === عيسائيت ۾ تقدير === عيسائي فڪر قديم يوناني ۽ رومي تقدير جي غير شخصي تصور کي عام طور [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providence) جي تصور سان بدلائي ٿو. هن نظرئي ۾ ڪائنات ۽ تاريخ خدا جي علم ۽ اختيار هيٺ آهن، پر انسان کي خير ۽ شر جي وچ ۾ اخلاقي چونڊ ۽ سندس عملن لاءِ جوابدهيءَ جو حامل پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="EncyclopediaIslamFate">{{cite book |last=Campo |first=Juan E. |title=Encyclopedia of Islam |editor-last=Melton |editor-first=J. Gordon |publisher=Facts On File |location=New York |pages=228–229 |chapter=Fate }}</ref> [[واعظ جو ڪتاب|واعظ]] ۾ چيو ويو آهي تہ ”هر شيءِ لاءِ هڪ وقت آهي“ ۽ ”ڄمڻ جو وقت ۽ مرڻ جو وقت“ آهي ({{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}}). تنهن هوندي ساڳئي ڪتاب ۾ انسان کي اهڙي بڇڙائي ۽ بيوقوفيءَ کان بچڻ جي نصيحت ڪئي وئي آهي، جيڪا کيس ”وقت کان اڳ“ موت ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي ({{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}}). اهڙن متنن جي بنياد تي عيسائي تفسيرن ۾ زندگيءَ ۽ موت جي خدائي نظم کي لازمي طور هر فرد جي موت جي لمحي جي سخت ۽ غير تبديل ٿيندڙ اڳواٽ مقرريءَ سان هڪجهڙو نہ سمجهيو ويو آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ۾ چيو ويو آهي تہ ”بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا“ ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}})، جڏهن تہ [[زبور]] ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت بيان آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}). اهڙيون آيتون اخلاقي عمل، خدائي عدالت ۽ انساني زندگيءَ جي نتيجن جي وچ ۾ تعلق کي اجاگر ڪن ٿيون. [[زبور]] {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ مؤمن خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪري ٿو. ڪجهه قديم سلاوي ترجمن ۾ اهو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ آيو آهي. اهڙيءَ طرح عيسائي روايت ۾ انسان جي انجام کي ڪنهن انڌي تقدير جي بدران خدا جي علم، حڪم ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. عيسائي دينيات ۾ بعد ۾ [[اڳواٽ چونڊ (دينيات)|predestination]]، فضل، آزاد ارادي ۽ نجات بابت وسيع بحث پيدا ٿيا. [[آگسٽين آف هپو]]، وچئين دور جي اسڪولاستڪ مفڪرن ۽ پوءِ [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]] جي عالمن انهن سوالن تي مختلف نظريا پيش ڪيا. ان هوندي بہ عيسائيت جي وڏين روايتن ۾ خدائي قدرت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي ڪنهن نہ ڪنهن صورت ۾ گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> == اسلام ۾ تقدير == {{Main|قدر (اسلام)|آزاد ارادو اسلام ۾}} اسلامي اصطلاح '''قدر''' يا '''قضا ۽ قدر''' الله جي علم، ارادي، حڪم ۽ ڪائنات ۾ واقع ٿيندڙ معاملن سان لاڳاپيل هڪ بنيادي دينياتي تصور آهي. اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهو سوال وڏي اهميت رکي ٿو تہ الله جي مڪمل علم ۽ قدرت سان گڏ انسان جي اخلاقي ذميواري ۽ اختيار کي ڪيئن سمجهيو وڃي. [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت مختلف تصورات موجود هئا. انهن مان هڪ ''مَنيٰ'' يا ذاتي نصيب ۽ ٻيو ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي وقت يا زمانو هو، جنهن کي انساني زندگيءَ تي غالب سمجهيو ويندو هو. اسلامي وحيءَ ۾ اهڙن غير شخصي يا مشرڪاڻي تصورن جي بدران واقعن ۽ انسان جي زندگيءَ کي [[الله]] جي علم، قدرت ۽ حڪمت سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> اسلامي فڪر ۾ تقدير جو تصور هڪ سادي جبري نظريي تائين محدود ناهي. قرآن ۾ هڪ پاسي الله جي مطلق قدرت ۽ علم تي زور ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ ٻئي پاسي انسان کي ايمان، ڪفر، نيڪي ۽ بدي بابت چونڊ ۽ ان جي نتيجن لاءِ جوابده قرار ڏنو ويو آهي. هن ٻٽي زور سبب اسلامي تاريخ ۾ [[جبر]] ۽ [[آزاد ارادو|اختيار]] بابت ڪيترائي مڪتب پيدا ٿيا.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === قرآن ۽ خدائي ارادو === قرآن الله جي قدرت بابت بيان ڪري ٿو: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ڪري ٿو ۽ جنھن کي گھري ٿو تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو.|سورة ابراهيم، 4}} ۽ تخليق بابت: {{quote|....۽ جڏهن هو ڪنهن ڪم جو فيصلو ڪري ٿو تہ ان کي رڳو چوي ٿو: ”ٿيءُ“، پوءِ اهو ٿي پوي ٿو.|سورة البقره، 117}} ساڳئي طرح قرآن ۾ اچي ٿو: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاءِ لکيو آهي، تنهن کان سواءِ ٻيو ڪجھ بہ اسان کي نہ پهچندو....|سورة التوبه، 51}} انهن ۽ ساڳين آيتن کي اسلامي دينيات جي ڪجهه مڪتبن الله جي اڳواٽ علم، ارادي ۽ تقدير جي دليل طور استعمال ڪيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> قرآن ۾ انسان ۽ ٻين مخلوقات لاءِ مقرر مدت کي ''[[اجل]]'' چيو ويو آهي. ڪيترين آيتن ۾ زندگي، موت ۽ مقرر وقت کي الله جي علم سان ڳنڍيو ويو آهي (مثال طور {{Quran-usc|6|2}}، {{Quran-usc|39|42}} ۽ {{Quran-usc|40|68}}). ٻئي پاسي قرآن انساني چونڊ ۽ جوابدهيءَ کي بہ واضح ڪري ٿو: {{quote|۽ چؤ تہ سچ اوهان جي پالڻهار وٽان آهي؛ پوءِ جنهن کي وڻي سو ايمان آڻي ۽ جنهن کي وڻي سو انڪار ڪري.... بيشڪ جن ايمان آندو ۽ نيڪ عمل ڪيا، اسين نيڪ عمل ڪندڙ جو اجر ضايع نہ ڪنداسين.|سورة الكهف، 29–30}} انهيءَ قسم جي آيتن کي انساني اختيار جي حامين دليل طور پيش ڪيو تہ جيڪڏهن انسان جي نيڪي ۽ بديءَ لاءِ ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي تہ جزا ۽ سزا جي اخلاقي معنيٰ ڪمزور ٿي وڃي ٿي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === جبر ۽ اختيار جو شروعاتي بحث === اسلامي تاريخ جي شروعاتي صدين ۾ انسان جي ارادي ۽ خدائي تقدير بابت ٻه مخالف رجحان نمايان ٿيا. سخت جبري موقف سان لاڳاپيل گروهن کي بعد ۾ [[جبريه]] سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ انساني اختيار جي حامين کي [[قدريه]] سڏيو ويو. [[حسن بصري]] (وفات 728ع) سان منسوب فڪري روايت انساني اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندي هئي. هن موقف موجب الله انسان کي نيڪيءَ جو حڪم ڏنو آهي ۽ بديءَ جو اخلاقي بار انسان جي پنهنجي عمل تي آهي. روايتن موجب حسن بصري [[عبدالملڪ بن مروان]] کي لکيل هڪ خط ۾ بہ انساني ذميواريءَ جو دفاع ڪيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> ''قدريه'' جو نالو ''قدر'' مان نڪتل آهي، پر تاريخي اصطلاح طور اهو عام طور انهن شروعاتي مسلمان مفڪرن لاءِ استعمال ٿيو، جيڪي انسان جي پنهنجي عمل تي هڪ حقيقي اختيار يا قدرت جي حمايت ڪندا هئا. === معتزله === [[معتزله]] انساني آزاد ارادي ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي پنهنجي دينياتي نظام جو بنيادي حصو بڻايو. سندن نظر ۾ الله مڪمل طور عادل آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙي عمل تي سزا ڏيڻ جنهن لاءِ سندس ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي، خدائي عدل سان مطابقت نہ رکي ها. معتزلي مفڪرن انسان کي پنهنجي ارادي وارن عملن جو حقيقي فاعل سمجهيو ۽ ان بنياد تي جزا ۽ سزا، حڪم ۽ نهي، ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي معنيٰ ڏني. هي موقف اسلامي ڪلام ۾ [[عقل]] ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندڙ وڏي روايت جو بنياد بڻيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === اشعري موقف === [[اشعري]] مڪتب الله جي مڪمل قدرت ۽ تخليق تي زور ڏيندي انساني ذميواريءَ کي بہ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اشعري نظريي موجب عمل جو خالق الله آهي، پر انسان ان عمل کي ''ڪسب''، يعني ”حاصل“ ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح الله جي ڪائناتي اقتدار ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي وچ ۾ هڪ نظرياتي مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. انهيءَ تصور جي تشريح مختلف اشعري عالمن وٽ مختلف رهي آهي، تنهنڪري اشعري ڪلام کي صرف سادي ”جبريت“ سان برابر ڪرڻ درست نہ آهي. اشعري روايت هڪ طرف الله جي غير محدود قدرت تي زور ڏئي ٿي، تہ ٻئي طرف انسان جي ارادي، نيت ۽ جوابدهيءَ لاءِ بہ جاءِ رکي ٿي. === ماتريدي موقف === [[ماتريديه|ماتريدي]] مڪتب، جيڪو خاص طور وچ ايشيا ۽ پوءِ حنفي علائقن ۾ اثرائتو رهيو، پڻ خدائي علم ۽ قدرت سان گڏ انساني اختيار کي تسليم ڪري ٿو. ماتريدي روايت ۾ انسان کي پنهنجي ارادي سان عمل چونڊڻ جي نسبتاً وڌيڪ واضح صلاحيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ ان عمل جي وجود ۽ قدرت جو آخري سرچشمو الله کي سمجهيو ويو. اهڙيءَ طرح سني ڪلام جي ٻن وڏن مڪتبن—اشعري ۽ ماتريدي—ٻنهي خدائي تقدير ۽ انساني جوابدهيءَ کي گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن جي فلسفياڻي وضاحت ۾ فرق موجود آهي. === شيعي فڪر === [[شيعو|شيعي]] ڪلام ۾ پڻ مڪمل جبر ۽ مڪمل خودمختياري ٻنهي کي رد ڪندڙ موقف ترقي ڪئي. مشهور اصول ''لا جبر ولا تفويض بل أمر بين الأمرين''، يعني ”نہ مڪمل جبر، نہ مڪمل تفويض، بلڪ ٻنهي جي وچ وارو امر“، انساني عملن بابت وچٿرو تصور پيش ڪري ٿو. هن موقف موجب انسان حقيقي اخلاقي چونڊ ۽ ذميواري رکي ٿو، پر سندس وجود، قدرت ۽ عمل جي امڪان جو آخري بنياد خدا جي تخليق ۽ حڪمرانيءَ ۾ آهي. === صبر، توڪل ۽ تقدير === اسلامي روحاني ۽ اخلاقي روايت ۾ تقدير جو تعلق رڳو فلسفياڻي بحث سان نہ، پر عملي تصورن جهڙوڪ [[صبر]]، [[توڪل]] ۽ [[دعا]] سان پڻ آهي. صبر مان مراد ڏکيائين ۾ ثابت قدمي ۽ اخلاقي استقامت آهي، جڏهن تہ توڪل الله تي ڀروسو ڪرڻ آهي. اهڙي اعتماد کي عام طور انساني ڪوشش ڇڏڻ جي معنيٰ نہ ڏني وئي آهي. اسلامي فقهي ۽ اخلاقي ادب ۾ تدبير اختيار ڪرڻ، علاج ڪرائڻ، روزگار ڪرڻ ۽ خطري کان بچڻ جا قدم کڻڻ انسان جي ذميواري سمجهيا ويا آهن؛ نتيجو الله جي حوالي ڪرڻ کي توڪل سان جوڙيو ويو آهي. مذهبي ۽ ثقافتي گفتگوءَ ۾ ''ان شاءَ الله''—”جيڪڏهن الله چاهيو“—مستقبل جي غير يقيني حالت ۽ خدائي ارادي جي اعتراف جو عام اظهار آهي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === تقدير ۽ بيماري بابت تاريخي تشريحون === 19هين ۽ شروعاتي 20هين صديءَ جي ڪجهه يورپي مستشرقن، عيسائي مشنرين ۽ سياحن مسلمان سماجن ۾ بيماري يا مصيبت بابت روين کي ”تقديريت“ سان تعبير ڪيو؛ ڪن رپورٽن ۾ اهو بہ چيو ويو تہ ڪجهه ماڻهو علاج يا احتياط کي تقدير جي خلاف سمجهندا هئا.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> اهڙي عام تشريح کي تاريخي طور احتياط سان ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اسلامي تهذيبن ۾ [[طب]]، اسپتالن، دوائن ۽ وبائن جي روڪٿام بابت وسيع علمي ۽ عملي روايت موجود رهي آهي. تقدير تي عقيدي سان گڏ علاج، احتياط ۽ طبي تحقيق جو عمل جاري رهيو. ان ڪري مسلمان سماجن کي مجموعي طور ”طبي تقديريت“ سان بيان ڪرڻ هڪ سادي ۽ اڻپوري عام ڪرڻ سمجهي وڃي ٿي. == فلسفي ۾ تقدير == {{Main|تقديريت|تعينيت|آزاد ارادو}} فلسفي ۾ تقدير جو بنيادي مسئلو اهو آهي تہ ڇا واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن رخ آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي تہ انسان جي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي حيثيت ڇا رهي ٿي. هن سوال سان [[تقديريت]]، [[تعينيت]]، [[سبب ۽ نتيجو]]، [[امڪان ۽ ناممڪن]] ۽ اخلاقي جوابدهيءَ جا مسئلا ڳنڍيل آهن. === ميگاري مڪتب ۽ منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] ۾ [[ڊيوڊورس ڪرونس]] اهڙو دليل پيش ڪيو، جنهن کي جديد عالمن '''منطقي تقديريت''' سان ڳنڍيو آهي. سندس مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ممڪن، ناممڪن ۽ لازمي واقعن جي منطقي تعلق بابت هو.<ref>{{cite book |first=Jules |last=Vuillemin |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> ڊيوڊورس جي موقف جي هڪ مشهور تشريح موجب جيڪو ممڪن آهي، اهو يا تہ هاڻي سچ آهي يا مستقبل ۾ سچ ٿيندو. اهڙي نظرئي ۾ اهڙا ”ممڪن“ مستقبل، جيڪي ڪڏهن بہ حقيقت نہ بڻجن، قبول ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. انهيءَ سبب سندس فلسفي کي مستقبل بابت منطقي ضرورت جي بحث سان ڳنڍيو ويو. === ايپي ڪيورس === [[ايپي ڪيورس]] سخت جبري تصور جي مخالفت ڪئي. هن پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' ۾ ”طبعياتدانن جي تقدير“ کي مذهبي وهم کان بہ وڌيڪ مسئلو ڪندڙ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ تہ جيڪڏهن هر انساني عمل اڳين ايٽمي حرڪتن جو مڪمل طور لازمي نتيجو هجي تہ انساني ذميواريءَ لاءِ ڪا حقيقي جاءِ نہ رهي ٿي.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig and P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس [[ڊيموڪريٽس]] جي ائٽمي فطرت نگاريءَ مان گهڻو ڪجهه قبول ڪيو، پر اهڙي تعينيت کي رد ڪيو، جيڪا اخلاقي چونڊ کي محض اڳين مادي سببن جو لازمي نتيجو بڻائي ڇڏي. === اسٽوئڪ فلسفو === {{Main|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]]؛ سندس لکڻين ۾ اسٽوئڪ تقدير کي سببن جي منظم سلسلي طور بيان ڪيو ويو آهي]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] وٽ تقدير ڪنهن انڌي يا غير عقلي قوت جو نالو نہ هئي، بلڪ ڪائنات ۾ [[لوگوس]]، يعني عقلي اصول، جي منظم حڪمراني هئي. [[سيسرو]] ''De divinatione'' ۾ اسٽوئڪ تقدير جي وضاحت ڪندي ان کي يوناني ''heimarménē'' سان برابر ڪري ”سببن جي ترتيب ۽ سلسلو“ قرار ڏنو؛ يعني اهڙو نظام، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سان ڳنڍجي نتيجو پيدا ڪري ٿو.<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref> هن تشريح ۾ تقدير وهمي يا اڻڄاتل مافوق الفطرت دٻاءُ نہ، پر ڪائنات جي عقلي ۽ سببي بناوٽ آهي. انهيءَ ڪري اسٽوئڪ تقدير جديد [[تعينيت]] سان ڪجهه مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو نہ سمجهيو ويندو آهي. === تقدير ۽ آزاد ارادو === فلسفي ۾ هڪ بنيادي سوال اهو آهي تہ جيڪڏهن مستقبل ڪنهن نموني اڳواٽ مقرر يا سببي طور متعين هجي تہ انسان حقيقي معنيٰ ۾ آزاد ڪيئن ٿي سگهي ٿو. هن مسئلي بابت ٽي وڏا جديد موقف آهن: * '''[[سخت تعينيت]]''' — سڀ واقعا، انساني عملن سميت، اڳين سببن مان لازمي طور نڪرن ٿا؛ انهيءَ ڪري روايتي آزاد ارادو موجود نہ آهي. * '''[[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]]''' (libertarianism) — انسان وٽ گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي حقيقي چونڊ موجود آهي، جيڪا اڳين سببن طرفان مڪمل طور متعين نہ آهي. * '''[[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]]''' (compatibilism) — سببي تعينيت ۽ هڪ بامعنيٰ انساني آزادي پاڻ ۾ لازمي طور تضاد ناهن؛ انسان تڏهن آزاد سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هو پنهنجي خواهشن ۽ سببن مطابق بغير خارجي جبر جي عمل ڪري. [[ٿامس نيگل]]، [[اي. جي. ائير]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]] جهڙن جديد فلسفين هن سوال بابت مختلف موقف پيش ڪيا آهن.<ref name="Nagel">{{cite book |last=Nagel |first=Thomas |author-link=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=6 }}</ref> === تقدير ۽ تعينيت === [[تعينيت]] کي تقدير سان گڏي سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. تعينيت موجب ڪنهن خاص وقت جون حالتون ۽ فطرت جا قانون اڳتي ايندڙ واقعن کي سببي طور متعين ڪن ٿا. ان جي ابتڙ تقدير ۾ ڪڏهن اهو تصور شامل هوندو آهي تہ ڪو خاص انجام سببن جي مخصوص سلسلي کان قطع نظر بہ ٿيڻ ضروري آهي. مثال طور، سخت تقديريت چئي سگهي ٿي تہ ”هي واقعو هر حالت ۾ ٿيندو“؛ جڏهن تہ تعينيت چوي ٿي تہ ”هي واقعو انهن مخصوص اڳين حالتن ۽ قانونن سبب ٿيندو.“ اهو فرق [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ سببي تعينيت جو مطلب لازمي طور اهو نہ آهي تہ انسان جو سوچڻ، فيصلو ڪرڻ ۽ عمل ڪرڻ بي اثر آهي. انساني فيصلا پاڻ پڻ واقعن جي سببي سلسلي جو حصو ٿي سگهن ٿا. === لاپلاس ۽ ڪائناتي تعينيت === [[File:Claude Bernard.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]]؛ تجرباتي سائنس ۾ تعينيت جي اصول جو اهم حامي]] [[پيئر-سائمن لاپلاس]] ڪائناتي تعينيت جي مشهور تصوير پيش ڪئي. هن هڪ فرضي ذهانت جو تصور ڪيو، جنهن کي پوءِ ''[[لاپلاس جو شيطان]]'' سڏيو ويو. جيڪڏهن اها ذهانت ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ، رفتار ۽ انهن تي لاڳو ٿيندڙ فطري قانونن کي مڪمل طور ڄاڻي، تہ نظرياتي طور اها ماضي ۽ مستقبل جي سڀني حالتن جو حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844؛ پهريون ڇاپو 1814، ''De la probabilité''.</ref> هي تصور روايتي تقدير کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي مستقبل ڪنهن اڳواٽ لکيل مابعدالطبيعي حڪم سبب نہ، بلڪ موجود حالتن ۽ فطرت جي قانونن سبب متعين ٿئي ٿو. === شوپنهاور === [[آرٿر شوپنهاور]] وٽ دنيا جي بنيادي حقيقت کي '''جيئڻ جي ارادي''' (Will to Live) سان ڳنڍيو ويو. فرد جا شعوري ارادا هڪ وڌيڪ بنيادي ۽ غير شعوري ڪائناتي ارادي جا اظهار آهن. شوپنهاور موجب [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان هن مسلسل خواهش ۽ تڪليف جي چڪر کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي رهاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو. سندس فلسفي ۾ تقدير ڪنهن شخصي ديوتا جي حڪم کان وڌيڪ، وجود جي ان بنيادي ارادي ۽ ان جي ضرورتن سان ڳنڍيل آهي. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] وٽ تقدير بابت مشهور اصطلاح ''[[amor fati]]''، يعني ”تقدير سان محبت“ آهي. هن جو مقصد رڳو ناگزير حالتن آڏو بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ هو، بلڪ پنهنجي زندگيءَ جي سمورن واقعن—سک، ڏک، ڪاميابي ۽ ناڪامي—کي اهڙيءَ ريت قبول ڪرڻ هو، ڄڻ انسان انهن کي ٻيهر بہ اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هجي. نِيٽشي جي ''amor fati'' کي [[تقديريت]] کان فرق ڪيو وڃي ٿو: تقديريت بي وسيءَ واري قبوليت ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ ''amor fati'' زندگيءَ جي فعال اثبات سان لاڳاپيل آهي. اهو سندس [[اقتدار جي ارادي]] ۽ خود غلبي جي وسيع فلسفي سان بہ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref>[[فريڊرڪ نِيٽشي]]، ''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> == سبب، امڪان ۽ تقدير == تقدير جي بحث کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] جي نظريي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. فلسفي جي پراڻي اصول ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“، موجب واقعن يا شين جي وضاحت لاءِ ڪنهن سبب يا بنياد جي ڳولا ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel }}</ref> جيتوڻيڪ واقعن جا سبب ٿي سگهن ٿا، عملي دنيا ۾ سببن جو تعداد ۽ سندن باهمي اثر ايترو پيچيده ٿي سگهي ٿو جو نتيجي جي اڳڪٿي ناممڪن يا انتهائي ڏکي هجي. اهڙي اڻڄاڻائيءَ کي لازمي طور ”تقدير“ نه چيو ويندو آهي؛ اها پيچيده سببي نظامن جي محدود انساني ڄاڻ جو نتيجو بہ ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري جديد فلسفي ۾ '''اڻڄاڻ مستقبل'''، '''اتفاق'''، '''احتمال'''، '''تعينيت''' ۽ '''تقدير''' کي الڳ تصورن طور رکڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|''تقدير'', الفونس مونشا نالي پينٽر جي تصوير]] '''تقدير''' يا '''لکيو''' يا '''قسمت'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Fate ''' يا ''' Destiny ''' }} تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا حادثي ۽ موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي دنيا ۽ آخرت ۾ ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي<ref name =" ليزا رافلس" > Lisa Raphals (4 October 2003). Philosophy East and West (Volume 53 ed.). University of Hawai'i Press. pp. 537–574.- </ref>. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)|left]] '''تقدير''' انساني ثقافت جي بنيادي ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي، جنهن کي هڪ [[اساطيري تصور]] (گوران) ۽ وجودياتي تصور ([[اليڪسي لوسيف|لوسيف]]) طور بيان ڪيو ويو آهي. هي تصور انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بنيادي لاڳاپن جي تشريح ڪري ٿو. ان ۾ [[آزادي]] ۽ [[ضرورت (فلسفو)|ضرورت]] بابت انسانذات جي صدين تي پکڙيل اجتماعي فڪر جو تجربو سمايل آهي، ۽ انهن ”قوتن، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني ورتاءَ کي هلائين ٿيون“ کي سمجهڻ ۽ نالو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> تقدير جون ٽي بنيادي خاصيتون بيان ڪيون وڃن ٿيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. [[اليڪسي لوسيف]] جي لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> هڪ پاسي ”تقدير ڪنهن شخص يا شيءِ جو لحاظ نٿي ڪري“، جڏهن تہ ٻئي پاسي ”تقدير، پنهنجي اثر هيٺ آيل ماڻهن کان انتهائي لاتعلق هجڻ باوجود، هر فرد سان واسطو رکي ٿي.“<ref name=":0">{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> ان لحاظ کان تقدير کي هڪ اهڙي خارجي قوت طور تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪا انفرادي انسان کي هڪ عام ۽ غير شخصي فيصلي جي تابع ڪري ٿي؛ ان تشريح ۾ اها زميني [[مطلق العنانيت]] جي هڪ قسم جي ”آسماني“ هم شڪل بڻجي وڃي ٿي. تقدير سان منسوب خاصيتون گهڻو ڪري منفي آهن: اونداهي، بي معنيٰ، بي رحم، سڀ ڪجهه چٿي ڇڏيندڙ، اڻٽر ۽ انڌي.<ref>وي. آءِ. پوستووالوا، ص. 213.</ref> انهن خاصيتن سان تقدير جا اهي روپ لاڳاپيل آهن، جن ۾ اها انسان آڏو ظاهر ٿئي ٿي: [[موت]]، آخري فيصلو، خدائي ارادو، انڌو اتفاق ۽ [[افراتفري]]. محقق تقدير جا پنج بنيادي ڪردار يا فعلي روپ بيان ڪن ٿا: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name=":1">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' — هن روپ جي نمائندگي يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] ڪن ٿيون. اهي زندگيءَ جا ممڪن حصا اتفاقي ۽ ڄڻ تہ انڌي نموني ورهائين ٿيون. سندن عملن ۾ منطقي ترتيب بدران افراتفري نمايان آهي، تنهنڪري تقدير جي هن تصور کي گهڻو ڪري عورتاڻي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=":0" /> هر انسان کي انهن وٽان پنهنجو حصو يا ڀاڱو ملي ٿو؛ انهيءَ ڪري هن روپ کي انسان جو ”حصو“ يا ”نصيب“ پڻ چيو وڃي ٿو. * '''رانديگر تقدير''' — هي روپ پڻ گهڻو ڪري عورتاڻي شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]]. ان جون خاصيتون بي ثباتي، اتفاقي خواهش، ڪن ماڻهن کي پسنديده بڻائڻ ۽ مسلسل ناڪام رهندڙن سان سخت مذاق ڪرڻ آهن. انسان پنهنجي زندگيءَ تي هن قسم جي تقدير جي اثر کي عام طور ”ڀاڳ لڳڻ“ يا ”ڀاڳ نه لڳڻ“ جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. * '''هدايتڪار''' — هن تصور ۾ تقدير، ان جي ابتڙ، منطقي ۽ ڪنهن مقرر مقصد يا [[منظرنامو|منظرنامي]] مطابق عمل ڪندڙ قوت آهي. هر انسان کي دنيا جي هڪ وڏي ناٽڪ ۾ مخصوص ڪردار ملي ٿو: [[هيرو|هيروز]] کي مرڪزي ڪردار ۽ عام ماڻهن کي ثانوي ڪردار. اهڙي مقرر ڪردار کي مقدر يا [[اڳواٽ تعين]] چيو وڃي ٿو. * '''قرض ڏيندڙ''' — تقدير جو هي روپ نسبتاً وڌيڪ انسان دوست سمجهيو وڃي ٿو. هتي اڳواٽ مقرر ڪيل مقدر جي جاءِ تي ”سڏ“ يا قابليت جو تصور اچي ٿو: انسان کي ڪو تحفو يا صلاحيت ان شرط سان ملي ٿي تہ هو ان کي صحيح نموني استعمال ڪري. جيڪڏهن انسان ائين ڪري ٿو تہ تقدير مٿس مهربان ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ ريت هو تقدير طرفان ڏنل ڪم به پورو ڪري ٿو ۽ پنهنجي [[ڏات]] کي به عملي صورت ڏئي ٿو. * '''منصف''' — هن روپ ۾ تقدير انسان جي عملن جو فيصلو ڪري ٿي. پر اهو فيصلو لازمي طور انساني قانونن مطابق نه، بلڪه اهڙن ”آسماني“ اصولن موجب ٿي سگهي ٿو، جن کان انسان پاڻ واقف نه هجي. انهيءَ ڪري اهڙي تصور ۾ ممڪن آهي تہ مشهور نيڪ شخص کي سزا ملي ۽ گنهگار کي انعام ملي. تنهن هوندي بہ تقدير جا آخري ٻه روپ—قرض ڏيندڙ ۽ منصف—[[ارادي جي آزادي]] جي تصور سان نسبتاً وڌيڪ هم آهنگ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name=":1" /> تقدير جي اصطلاح يا ان سان ملندڙ تصور جي قديم ترين ڄاتل مثالن مان هڪ [[ميخي لکت]] ۾ لکيل دستاويزن ۾ ملي ٿو، جن ۾ افسانوي ''[[تقدير جون تختيون]]'' (Tablet of Destinies) جو ذڪر ٿيل آهي.{{cn|date=June 2026}} قديم ميسوپوٽيميائي روايتن ۾ اهي تختيون ڪائناتي يا خدائي اختيار ۽ شين جي مقرر ڪيل ترتيب سان لاڳاپيل هيون؛ ڪن تشريحن موجب اهو تصور سوميري ديوتائن جي مختلف گروهن وچ ۾ اختيار جي ورڇ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي (ڀيٽيو: ''[[اترا-هاسس جو رزميه داستان]]'').{{cn|date=June 2026}} * روايتي استعمال ۾ '''تقدير''' مان مراد اهڙي قوت، اصول يا نظام ورتو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر يا منظم ڪري ٿو.{{cns|date=January 2024|text=روايتي استعمال ۾ تقدير کي اهڙي قوت يا عامل طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو واقعن جي رخ کي اڳواٽ مقرر ۽ منظم ڪري ٿو؛ اهڙي تصور ۾ واقعا ”ناگزير“ ۽ ٽاري نہ سگهجندڙ سمجهيا ويندا آهن.}} هي تصور ان عقيدي سان لاڳاپيل آهي تہ [[ڪائنات]] يا [[ڪوسموس]] ۾ ڪو مقرر [[فطري نظام (فلسفو)|فطري نظام]] موجود آهي. * قديم يوناني، رومي ۽ يورپي ڏند ڪٿائن ۾ تقدير کي انساني صورت رکندڙ هستين جي روپ ۾ پڻ پيش ڪيو ويو. يوناني ڏند ڪٿائن ۾ انهن کي [[موئرا]]،<ref name="Dietrich">{{cite book |last1=Dietrich |first1=B.C. |title=The Spinning of Fate in Homer |date=1962 |pages=86–101 }}</ref> رومي ڏند ڪٿائن ۾ [[پارڪي]] ۽ [[نارس ڏند ڪٿا]] ۾ [[نورن]] چيو ويندو هو. انهن هستين کي علامتي طور زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ، ماپڻ يا ڪٽڻ سان وابسته ڪيو ويو، جتي هر ڌاڳو هڪ فرد جي زندگي ۽ تقدير جي نمائندگي ڪندو هو. [[File:Die Nornen Urd, Werdanda, Skuld, unter der Welteiche Yggdrasil.jpg|thumb|[[نورن]]: نارس ڏند ڪٿائن ۾ تقدير سان لاڳاپيل ٽي هستيون، جيڪي [[يگدراسل]] وٽ ڏيکاريل آهن.]] * عام استعمال ۾ ''fate'' ۽ ''destiny'' گهڻو ڪري مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ انهن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. اهڙي فرق موجب ''fate'' اهڙي ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي فرد جا فيصلا تبديل نٿا ڪري سگهن، جڏهن تہ ''destiny'' کي ڪڏهن اهڙي زندگيءَ جي رخ يا حالت طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي ٺهڻ ۾ فرد جا اڳيان ڪيل فيصلا ۽ عمل بہ حصو وٺن ٿا.<ref>ادب ۾ تقدير کي هميشه رڳو [[موت]] سان نہ جوڙيو ويو آهي؛ مثال طور [[هارلن ايليسن]] جي ڪهاڻي ''[[I Have No Mouth, and I Must Scream]]'' ۾ موت کان بہ وڌيڪ اذيتناڪ انجام جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.</ref> هي فرق بہرحال عالمگير يا فلسفيانه طور متفق تعريف نہ آهي. * [[تقديريت]] (fatalism) ان عقيدي کي چيو وڃي ٿو، جنهن موجب تقدير سان مقرر ٿيل واقعا انساني عمل يا ارادي وسيلي تبديل نٿا ڪري سگهجن. اهڙي موقف تحت انسان نہ پنهنجي مقرر ڪيل انجام کي تبديل ڪري سگهي ٿو ۽ نہ ئي ٻين جي تقدير کي بنيادي طور بدلائي سگهي ٿو.<ref name="Raphals" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == [[قديم دور|قديم]] [[قديم اوڀر|اوڀر]] جي تهذيبن ۾ تقدير بابت تصورن جي هڪ گڏيل خصوصيت اها هئي تہ انهن ۾ فرد جي ذاتي ڪردار جو تصور اڃا گهڻو نمايان نه ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي ڀاڱي تقدير آڏو بي وس سمجهيو ويندو هو، جنهن جي طاقت بنا ڪنهن فرق جي سڀني کي پنهنجي تابع ڪندي هئي.<ref name=":2">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> تقدير بابت هن وقت تائين معلوم قديم ترين تصورن جا مثال [[سومر|سوميري]] متنن ۾ ملن ٿا، جيڪي [[ٽيون هزارو ق.م.|ٽئين هزارين ق.م.]] کان [[ٻيون هزارو ق.م.|ٻئي هزارين ق.م.]] جي شروعاتي دور تائين جا آهن. انهن متنن ۾ تقدير لاءِ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، جيڪو ممڪن طور ”موت جي فرشتي“ (''Nam-tar'') سان لاڳاپيل هو. سوميري رزمي نظم ''[[گلگامش ۽ جيئرن جي سرزمين]]'' ۾ پڻ تقدير کي بنيادي طور [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=":2" /> ساڳئي وقت سوميرين وٽ تقدير جا مثبت تصور پڻ موجود هئا؛ مثال طور ''nam-du''، يعني ”سٺي يا موافق تقدير“، جنهن کي ”پنهنجي اصل ماهيت سان وڌ کان وڌ مطابقت رکڻ“ جي تقاضا سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[قديم مصر]] ۾ تقدير (''شائي''، ''šꜣj'') کي انسان جي ڄمڻ وقت ئي مقرر ٿيل سمجهيو ويندو هو ۽ ان جو اظهار سندس زندگيءَ لاءِ اڳواٽ ڳڻيل سالن جي صورت ۾ ٿيندو هو.<ref name=":3">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref> تنهن هوندي بہ مصري اهو مڃيندا هئا تہ ديوتائون ڪنهن شخص جي تقدير بابت اڳ ۾ ڪيل فيصلي تي پنهنجي مهرباني يا ناراضگيءَ جي بنياد تي ٻيهر غور ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ تصور جو اظهار سندن دعائن ۾ پڻ ٿيندو هو، جهڙوڪ: ”شل هو [ديوتا] منهنجي ''شائي'' جو حساب نہ ڪري.“ ساڳئي طرح، جيئن [[ميسوپوٽيميا]] ۾، ديوتا جي مهربانيءَ جو درجو ڪنهن حد تائين خود انسان ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي پڻ دارومدار رکندو هو.<ref name=":2" /> [[حِتي|حِتين]] وٽ تقدير جو تصور وڌيڪ واضح شخصي روپ اختيار ڪري چڪو هو. تقدير سان ٻه ڪاتيندڙ ديويون، '''اِستُستايا''' (Istustaya) ۽ '''پاپايا''' (Papaya)، لاڳاپيل هيون.<ref name=":3" /> محفوظ ٿيل حِتي متنن ۾ انهن ديوين کي بادشاهه جي عمر جا سال وڌائڻ لاءِ ڪيل التجائون پڻ ملن ٿيون. اهڙين رسمن ۾ حِتي بادشاهه رڳو پنهنجي ذات جي نمائندگي نه ڪندو هو، پر علامتي طور سڄي قوم ۽ ملڪ جي نمائندي طور پيش ٿيندو هو. == قديم يوناني ۽ رومي دنيا ۾ تقدير == [[File:Atropos.jpg|thumb|239px|[[اٽروپوس]] تقدير جي ڌاڳي کي ڪٽيندي ([[نقش برجسته]])]] [[هومر]] جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ ''αἶσα'' (ايسا) ۽ ''μοῖρα'' (موئرا) آهن، جن ٻنهي جي معنيٰ ”حصو“ يا ”ونڊ“ آهي. ممڪن آهي تہ انهن تصورن جون پاڙون [[مينوئي تهذيب|مينوئي]]-[[مائسيني تهذيب|مائسيني]] دور جي [[زير زميني ديوتا|زير زميني ديوتائن]] سان لاڳاپيل هجن.<ref name=":3" /> خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اهي ڪتڻ واريون ديويون هيون، جن جو تصور قديم [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] رسم مان پيدا ٿيو، جنهن ۾ ٻار جي ڄمڻ وقت سندس حفاظت لاءِ جادوئي لباس اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر وٽ شخصي صورت اختيار ڪندڙ '''ايسا''' ۽ '''موئرا'''، جيڪي ان مرحلي تي اڃا واحد صورت ۾ اچن ٿيون، وڌيڪ بلند مرتبو حاصل ڪري قسمت يا نصيب جو فيصلو ڪندڙ ڪائناتي ديويون بڻجن ٿيون. سندن فيصلي آڏو مٿانهان ديوتا بہ تابع ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ [[پوسيڊون]]، [[زيوس]] ۽ [[هيڊيز]] شامل آهن. ''[[اليئڊ]]'' ۾ پوسيڊون چوي ٿو تہ ”سڀ ڪجهه ٽن حصن ۾ ورهايو ويو، ۽ هر هڪ کي پنهنجو حصو مليو.“<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> [[هيسيئڊ]] وٽ هومر واري موئرا جو تصور ٽن ديوين ۾ ورهائجي وڃي ٿو. [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي، [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي ۽ [[اٽروپوس]] زندگيءَ جي انهيءَ ڌاڳي کي ڪٽي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي ٽيئي گڏجي [[موئرائي]] سڏجن ٿيون. ساڳئي وقت غنائي شاعريءَ، خاص ڪري [[پنڊار]] وٽ، موئرائن کي ديوتائن، خاص طور [[زيوس]]، جي ارادي هيٺ آڻڻ جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو؛ انهيءَ حوالي سان زيوس کي '''زيوس موئراگيٽس'''، يعني ”موئرائن جو اڳواڻ“ پڻ چيو ويو. ان جي ابتڙ [[ايسخيلس]] وٽ ”ٽن صورتن واريون“ موئرائون ۽ ”ياد رکندڙ“ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، تي حڪمراني ڪن ٿيون.<ref name=":3" /> [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]] (''انانڪي'') ۽ ڪائناتي [[انصاف]] (''ديڪي'') جا تصور اڳتي هلي [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪندا ويا. [[ٿيليس]]، [[اناڪسيمينڊر|اناڪسيمانڊر]] ۽ [[پارمينڊيز]] جهڙن فلسفين انهن تصورن کي ڪائنات جي ترتيب ۽ قانونن سان ڳنڍيو،<ref name=":3" /> جڏهن تہ [[هيراقليطس]] وٽ اهي خيال ''[[لوگوس]]'' جي تصور ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]] موجب، ”هيراقليطس لوگوس کي، جيڪو ڪائنات جي جوهر ۾ سرايت ڪري ٿو، تقدير جي ماهيت قرار ڏنو.“ (I، 28، 1)</ref> ان جي ابتڙ، پوئين دور جي شاعرن، خاص طور [[آرڪيلوخوس]] کان پوءِ، تقدير جي تصور ۾ انڌي اتفاق يا حادثي، يعني ''[[ٽائڪي]]''، جي اهميت وڌندي وئي. [[سوفوڪليس]] وٽ ٽائڪي قسمت يا اڻٽر انجام جون خاصيتون اختيار ڪري ٿي، جڏهن تہ [[هيلينستي دور]] ۾ ان جو تصور [[قديم روم|رومي]] ديوي [[فورچونا]] سان ويجهو ٿي ويو. فورچونا پڻ نصيب ۽ قسمت سان لاڳاپيل هئي، پر هتي تقدير کي ديوتائن جي مقرر ڪيل ارادي بدران اتفاقي نصيب، ڄڻ تہ پُکو يا پاسو اڇلائڻ، جي صورت ۾ وڌيڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. سيليتسڪي |title=Превратности Лахесис (доля — случай — рок) |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |year=1994 |page=232 |language=ru }}</ref> == سلاوي تصورن ۾ تقدير == [[File:Alphonse Mucha - Fate.jpg|thumb|left|[[الفونس موخا]] جي مصوري ''تقدير'' (1920ع)]] {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} شروعاتي طور [[قديم روسي ٻولي]]ءَ ۾ لفظ ''بوگ'' (бог) جي معنيٰ بہ ”حصو“ يا ”نصيب“ هئي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سلاوي اساطيري ۽ لوڪ روايتن ۾ سٺي نصيب يا '''دوليا''' (Доля) کي خوشحالي ۽ خوش نصيبيءَ جي شخصي صورت طور پيش ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ خراب يا بدنصيب حصي کي مختلف نالن ۽ شخصي صورتن سان بيان ڪيو ويندو هو، جن ۾ '''بدنصيبيءَ واري دوليا'''، '''نيدوليا''' (Недоля)، [[ليخو]] (Лихо)، غم، بدبختي، مصيبت، محتاجي، بي نصيبي، رنج، ناخوشي ۽ [[زليدني]] (Злыдни) شامل هئا؛ اهي سڀ خراب نصيب يا بدقسمتيءَ جا مختلف مجسما سمجهيا ويندا هئا. '''دوليا''' بابت عقيدا ان تصور سان لاڳاپيل هئا تہ هر فرد جي تقدير کيس مليل هڪ مخصوص ”حصو“ آهي؛ ان جو مقابلو روسي لفظ ''участь'' (نصيب يا حصو) سان ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خوشحالي ۽ خوشيءَ کي بہ هڪ اهڙو محدود حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو انسان کي ڄمڻ وقت مٿان کان عطا ٿيندو هو. اهو حصو ڄڻ تہ سڄي سماج لاءِ موجود گڏيل خوشحاليءَ مان هر فرد کي ورهائي ڏنو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} خوش نصيبيءَ جي هڪ ٻي شخصي صورت '''سريچا''' يا ”ملاقات/سٺو نصيب“ هئي ({{lang-orv|устръча}})، جنهن جي مقابلي ۾ بدنصيبي يا '''نيسريچا''' جو تصور موجود هو؛ سربيائي لوڪ شاعريءَ ۾ اهي ترتيبوار {{lang-sr|Срећа}} ۽ {{lang-sr2|Несрећа}} جي صورت ۾ ملن ٿا.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} '''سريچا''' کي هڪ سهڻي نوجوان ڪتڻ واري ڇوڪريءَ جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو هو، جيڪا انسان جي تقدير جو سونهري ڌاڳو ڪتيندي هئي. لوڪ عقيدي موجب هوءَ ماڻهن جي زرعي ڪمن ۽ بهادريءَ يا خوشيءَ وارن مشغلن ۾ مدد ڪندي هئي. ان جي ابتڙ '''نيسريچا''' کي اڇن وارن واري، جهڪي ۽ بي رونق نگاهه رکندڙ پوڙهي عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. نيسريچا بہ ڪتڻ واري هئي، پر سندس ڪتيل تقدير جو ڌاڳو انتهائي سنهو ۽ ڪمزور هوندو هو، جيڪو آسانيءَ سان ٽٽي پوندو هو.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني تصورن ۾ تقدير == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير جي تصور کي هڪ ئي [[چيني اکر|اکر]] {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ان مان اهڙي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير مراد ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسان لاءِ آزاديءَ جي گنجائش پڻ موجود رهي ٿي. تقدير بابت يورپي تصور سان لاڳاپيل مڪمل ۽ اڻٽر جبريت هن تصور ۾ موجود ناهي، ڇاڪاڻ تہ اهو مڃيو ويندو آهي تہ اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو يا ان کان بچڻ ممڪن آهي. [[قديم چيني فلسفو|قديم چيني فلسفين]]، جهڙوڪ [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]]، موجب هڪ ”[[جونزي|شريف انسان]]“ جو فرض هو تہ هو ”آسمان جي حڪمن“ کي سمجهي، پر انهن مان رڳو صحيح ۽ اخلاقي حڪمن جي پيروي ڪري.<ref>''«Духовная культура Китая»'': в 5 т. Т. 1: «Философия». — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2006 — С. 341 (مضمون «Мин»)</ref> جديد [[چيني ٻولي]]ءَ ۾ ''مِنگ'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' (يُون) جو اکر بہ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت ۽ تبديليءَ جو تصور سمايل آهي. اهڙيءَ طرح تقدير جو تصور وڌيڪ نسبتي بڻجي وڃي ٿو: تقدير کي تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اها وڏي حد تائين انسان جي پنهنجي ڪوششن سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي؛ ان لاءِ اهم ڳالهه صحيح ۽ سٺي طريقي سان عمل ڪرڻ آهي. ٻئي پاسي، چيني تصور ۾ اتفاق يا حادثي کي تقدير سان سڌيءَ طرح نه ڳنڍيو ويندو آهي، بلڪ ان لاءِ الڳ لفظ {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' (او)، يعني ”اتفاقي“ يا ”اوچتو“، استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> ==قديم مذھبن ۾ تقدير == قديم ميسوپوٽاميا ۾ ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ ۾ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قديم سميري ۾ ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيو<ref>{{citation|last=Wilson|first=Kenneth M.|title=Augustine's Conversion from Traditional Free Choice to "Non-free Free Will": A Comprehensive Methodology|location=Tuebingen, Germany|publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co|date=2018|page=36|url=https://books.google.com/books?id=OxhdDwAAQBAJ&q=sumer#v=snippet&q=sumer&f=false|isbn=978-3-16-155753-8}}</ref>بابل جي مذھب جي عقيدي ۾ [[نابو]] ديوتا لکت جو ديوتا ھيو ۽ اھا انساني تقدير اڪريندو ھو<ref>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016}}</ref> جيڪا اشوري ۽ بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا<ref> {{citation|last=Leick|first=Gwendolyn|title=A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology|location=New York City, New York|publisher=Routledge|date=1998|page=8|origyear=1991|url=https://books.google.com/?id=CeEZD-9L5ogC&pg=PA8&dq=Anunnaki#v=onepage&q=Anunnaki&f=false|isbn=0-415-19811-9|ref=harv}}</ref>. == اساطير ۽ فني عڪاسيون == === اساطير === ==== ميسوپوٽيميائي اساطير ==== قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اهو تصور موجود هو تہ تقدير لکت جي صورت ۾ مقرر ٿيل هوندي آهي. ان سلسلي ۾ ”[[تقديرن جي تختي]]“ جو تصور ملي ٿو، جيڪا [[ميخي رسم الخط]] ۾ لکيل ۽ سرڪاري مهرن سان تصديق ٿيل تصور ڪئي ويندي هئي. ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ ڪيترائي ديوتا هن تختي کي حاصل ڪرڻ جا خواهشمند ڏيکاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ ان جي مالڪيءَ کي ڪائناتي اقتدار سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> ==== جرمنڪ اساطير ==== [[File:Ragnarök by Doepler.jpg|thumb|left|[[ايمِل ڊوئپلر]] جي مصوري ''[[راگناروڪ]]''، لڳ ڀڳ 1905ع]] قديم ترين [[هند-يورپي]] تصورن ۾ تقدير جو تعلق وقت جي چڪرن سان هو. اهڙو تصور [[نارس اساطير]] ۾ پڻ ملي ٿو، خاص طور ”ديوتائن جي زوال“ يعني ''[[راگناروڪ]]'' ۾؛ قديم آئس لينڊي ''ragna rǫcr'' جي معنيٰ ”ديوتائن جي تقدير“ يا ”ديوتائن جو انجام“ آهي. ساڳئي طرح تقدير لاءِ جرمنڪ اصطلاح ''*wurdi-'' جي بنيادي معنيٰ ”جيڪو ڦري يا گردش ڪري ٿو“ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي. هن تصور موجب خود ديوتا بہ تقدير کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> پوئين دور جي سورمائي سماج ۾ فرد جي پنهنجي تقدير ۽ چونڊيل تقدير جا تصور وڌيڪ نمايان ٿيا. اهڙي چونڊيل انجام جا مثال [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙن سورمن ۾ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال آهي جيڪا فرد تي لاڳو ٿئي ٿي ۽ جنهن کان هو بچي نٿو سگهي.<ref name="Haudry2018" /> ==== يوناني ۽ رومي اساطير ==== [[هيسيئڊ]] جي روايت ۾ تقدير کي رات ۽ افراتفريءَ سان لاڳاپيل هڪ انڌي ۽ اڻٽر خدائي قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>هيسيئڊ، ''[[ٿيوگوني]]''، سٽ 210.</ref> هن تصور موجب ٻيون خدائي قوتون بہ تقدير جي مقرر ڪيل نظام جي تابع هيون. آسمان، زمين، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا سڀ ان جي حڪم هيٺ تصور ڪيا ويندا هئا ۽ جيڪو فيصلو تقدير ڪري ڇڏي، تنهن کي تبديل ڪرڻ ممڪن نہ هو. انهيءَ روايتي تشريح ۾ سڀ کان طاقتور ديوتا [[زيوس|زيوس (جُوپيٽر)]] بہ ديوتائن يا انسانن جي حق ۾ تقدير جي فيصلي کي پنهنجي مرضيءَ سان بدلائي نہ سگهندو هو. تقدير جا قانون ازل کان مقرر ۽ اهڙي هنڌ لکيل تصور ڪيا ويندا هئا، جتي ديوتا انهن کي ڏسي سگهندا هئا. رومي روايت ۾ ٽن [[پارڪائي|پارڪائن]] کي انهن فيصلن تي عمل ڪرائيندڙ قوتن طور پيش ڪيو ويندو هو. تقدير جي تمثيلي عڪاسيءَ ۾ ان کي ڪڏهن پيرن هيٺ زمين جو گولو ۽ هٿن ۾ انسانن جي نصيبن وارو ڪوزو جهليل ڏيکاريو ويندو هو. سندس مٿي تي تارن سان سينگاريل تاج ۽ هٿ ۾ اقتدار جي علامت طور عصا ڏيکاريو ويندو هو. تقدير جي اڻ مٽجڻ واري خاصيت ظاهر ڪرڻ لاءِ قديم فن ۾ ڪڏهن ان کي زنجير سان جڪڙيل ڦيٿي جي صورت ۾ بہ پيش ڪيو ويندو هو؛ ڦيٿي جي مٿان وڏو پٿر ۽ هيٺان ٻه [[قرنِ فراواني|فراوانيءَ جا سڱ]] نيزن جي نوڪن سان ڏيکاريا ويندا هئا. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۾ [[اخيلس]] ۽ [[هيڪٽر]] جي انجام کي زيوس جي تارازيءَ ۾ تورڻ جو منظر اچي ٿو. جڏهن هيڪٽر جي موت وارو پلڙو ڳرو ٿئي ٿو تہ سندس انجام طئي ٿيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ [[اپالو]] اها مدد واپس وٺي ٿو جيڪا هو اڳ کيس ڏيندو رهيو هو. قديم يوناني سانحن ۾ تقدير جي اڻٽر فيصلي جو تصور بار بار سامهون اچي ٿو. [[ايسخيلس]] ۽ ٻين سانحي نگارن سان لاڳاپيل روايتن ۾ [[اگاميمنون]]، [[ڪلائٽمنيسٽرا]]، [[جوڪاسٽا]]، [[اوڊيپس]]، [[ايٽيوڪليس]] ۽ [[پولينائسس]] جهڙا ڪردار پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ڪوشش باوجود ان کان ڇوٽڪارو حاصل نٿا ڪري سگهن. قديم اساطيري تصور موجب رڳو [[غيب گوئي|اورئڪل]] تقدير ۾ لکيل مستقبل جي ڪنهن حصي کي ڏسي ۽ انسانن آڏو ظاهر ڪري سگهندا هئا. === فن === تقدير، خاص طور انسان طرفان پنهنجي مقرر انجام کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش، مختلف دورن ۾ [[فن]] جو اهم موضوع رهي آهي. ==== ادب ==== تقدير جو شڪار ٿيندڙ [[سانحي جو سورمو|سانحي جا سورما]] قديم [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|يوناني سانحي]] جا اهم موضوع رهيا. رومي اديبن بہ هن تصور کي پنهنجي تخليقن ۾ نمايان ڪيو؛ [[ورجل]] پنهنجي ''[[اينيئڊ]]'' ۽ [[اووڊ]] ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ تقدير جي اڻٽر هجڻ واري تصور کي استعمال ڪيو. جديد يورپي ادب، خاص طور [[ٿيٽر]]، قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان تقدير سان لاڳاپيل ڪيترائي موضوع ورثي ۾ ورتا. روايتي ادبي نظريي ۾ [[ڊرامو (ٿيٽر)|ڊرامي]] ۽ [[سانحو|سانحي]] جي فرق کي بيان ڪرڻ وقت تقدير جي اڻٽر قوت جي موجودگي کي سانحي جي اهم خصوصيتن مان هڪ سمجهيو ويو آهي. ==== بصري فن ==== مصوري ۽ ٻين [[بصري فنون|بصري فنن]] ۾ تقدير جي موضوع کي گهڻو ڪري [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي يا ٽن [[موئرائي|موئرائن]] جي تمثيل ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|center|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]]] == فلسفو == {{تفصيلي مضمون|تقديريت}} ''Dictionnaire des concepts philosophiques'' ۾ تقدير جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”واقع ٿيندڙ شين جي اهڙي قوت، جيڪا ڄڻ اسان تي لاڳو ٿيل هجي ۽ اسان جو ڪو بہ عمل ان کي تبديل نہ ڪري سگهي.“<ref name="Conceptsp472">{{harvsp|2013|p=205|id=Concepts|texte=مضمون «Destin»، ''Dictionnaire des concepts philosophiques''}}</ref> هي تصور فلسفي جي هڪ بنيادي موقف سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو ٿي سگهي ٿو. مختلف فلسفياڻن نظرين هن خيال کي جدا جدا صورتن ۾ پيش ڪيو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ سندس تاريخ يا زندگيءَ جي واقعن وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جون مختلف تشريحون سامهون آيون آهن. === ميگاري مڪتب جو منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] اهڙو نظريو پيش ڪيو، جنهن کي '''منطقي تقديريت''' چئي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=جولس |last=ويليمين |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> هن نظريي ۾ واقعن جي سلسلي جي [[ناگزيريت]] جو تصور پيش ٿئي ٿو، پر هتي ناگزيريت مان مراد رڳو ڪا مٿانهين ۽ انسان کي مجبور ڪندڙ قوت ناهي، جيئن تقدير بابت شاعراڻي ٻولي ۽ اساطيري تصورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، بلڪ ان کي [[موڊل منطق]] جي مفهوم ۾ سمجهيو وڃي ٿو. [[ڊيوڊورس ڪرونس]] پنهنجي مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ذريعي [[امڪان ۽ ناممڪن|ممڪن]] جي تصور کي اهڙي شيءِ تائين محدود ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود آهي يا مستقبل ۾ واقع ٿيندي. ان بنياد تي واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن سلسلو رهي ٿو؛ جڏهن اهو سلسلو حقيقت بڻجي ٿو تہ اهو لازمي ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان جي نفي ناممڪن سمجهي وڃي ٿي. === ايپي ڪيورس ۽ ”طبعياتدانن جي تقدير“ تي تنقيد === [[ايپي ڪيورس]] پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' (134) ۾ تقديريت جي هڪ ٻي صورت تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن ”طبعياتدانن جي تقدير“ سڏيو ۽ ان کي اساطيري وهمن کان بہ وڌيڪ خراب سمجهيو. سندس ڪتاب ''فطرت بابت'' جي هڪ محفوظ ٽڪري (34، 26–30) مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو [[ڊيموڪريٽس]] جي طبعيات مان اخذ ڪيل هڪ سخت جبري تشريح تي اعتراض ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ سندس پنهنجو ائٽمي نظريو بہ وڏي حد تائين ڊيموڪريٽس کان متاثر هو.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig ۽ P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |isbn3=2-08-071147-4 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس جي تنقيد خاص طور ان دعويٰ تي هئي تہ انسان جون چونڊون مڪمل طور انهن [[ايٽم|ائٽمن]] جي حرڪت جو لازمي نتيجو آهن، جن مان انسان ٺهيل آهي. سندس خيال ۾ اهڙي سخت جبريت انساني ذميواريءَ جي تصور کي ختم ڪري ٿي ۽ نتيجي طور [[ايپي ڪيورس#اخلاقيات|اخلاقيات]] ۽ [[اتاراڪسيا|ذهني سڪون]] جا بنياد ڪمزور ٿي وڃن ٿا. === اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير === {{تفصيلي مضمون|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]] (106 ق.م.–43 ق.م.)]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو ''fatum stoicum'' ڪنهن غير عقلي يا انڌي قوت جو نالو نہ هو، بلڪ اهو [[عقليت|عقل]]، يعني ''[[لوگوس]]''، طرفان [[ڪائنات]] ۾ قائم ڪيل منظم نظام جو اظهار هو. [[سيسرو]] پنهنجي تصنيف ''De divinatione'' (''غيب گوئي بابت'') ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote>”مان تقدير (''fatum'') ان کي چوان ٿو، جنهن کي يوناني ''heimarménē'' چون ٿا، يعني سببن جي ترتيب ۽ سلسلو، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سبب سان ڳنڍجي پاڻ مان هڪ نتيجو پيدا ڪري ٿو. (...) ان مان سمجهي سگهجي ٿو تہ تقدير اها شيءِ نہ آهي، جيڪا وهم پرستي سمجهي ٿي، بلڪ اها آهي جيڪا علم بيان ڪري ٿو: شين جو ازلي سبب، جنهن جي ڪري ماضيءَ جا واقعا پيش آيا، موجوده واقعا پيش اچي رهيا آهن ۽ مستقبل جا واقعا پيش اچڻا آهن.“<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref></blockquote> اهڙيءَ طرح اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير ڪائنات جي عقلي ۽ سببن تي ٻڌل ترتيب سان ڳنڍيل آهي، نہ ڪي بي ترتيب اتفاق يا ڪنهن انڌي فوق الفطرت قوت سان. === جديد ماديت ۾ تقدير === ”جديد تقديريت“ جو اصطلاح ڪڏهن اهڙن [[ماديت|ماديت پسند]] مفڪرن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[جولين آفري ڊي لا ميٽري|لا ميٽري]] ۽ [[پال هينري ٿيري ڊي هولباخ|ڊي هولباخ]]، جن موجب هر واقعو انهن جسماني سببن جي مجموعي مان لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، جيڪي ان کان اڳ موجود هئا. اهڙي فلسفياڻي موقف کي روايتي معنيٰ ۾ ”تقدير“ جي تصور کان وڌيڪ انهيءَ نظريي سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيڪو [[19هين صدي]] کان پوءِ عام طور [[تعينيت]] (determinism) جي نالي سان سڃاتو ويو. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] پڻ تقدير جي مسئلي تي ''[[amor fati]]''، يعني ”پنهنجي تقدير سان محبت“، جي تصور وسيلي بحث ڪيو. هن خاص طور پنهنجي تصنيف ''[[Ecce Homo (Nietzsche)|Ecce Homo]]'' ۾ هن خيال کي بيان ڪيو. نِيٽشي وٽ ''amor fati'' جو مطلب اڻٽر حالتن کي رڳو غيرفعال نموني قبول ڪرڻ يا [[تقديريت]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ ناهي. ان جي بدران انسان کي واقعن جي انهيءَ سلسلي کي قبول ڪرڻ گهرجي، جنهن جو هو پاڻ بہ حصو رهيو آهي، ۽ ان کي مثالي، اخلاقي يا مذهبي معيارن جي بنياد تي رد ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي حصي طور هاڪاري انداز ۾ اختيار ڪرڻ گهرجي. اهڙي قبوليت نِيٽشي جي فڪر ۾ انسان جي پنهنجي حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ پاڻ تي غالب اچڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. تقدير جي تصور کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي جي نظريي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هن نظريي موجب جيڪڏهن هر عمل جو ڪو نتيجو هجي تہ هڪجهڙين حالتن ۾ هڪجهڙا سبب هڪجهڙا نتيجا پيدا ڪندا؛ البت جڏهن ڪيترائي سبب پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا تہ انهن جو نتيجو انسان لاءِ اڳواٽ ڄاڻڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. فلسفي جي هڪ پراڻي اصول موجب ڪا شيءِ [[اتفاق]] سان عدم مان وجود ۾ نٿي اچي؛ ان خيال کي لاطيني اصطلاح ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“ سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel}}</ref> هن نقطه نظر موجب واقعن جا سبب هوندا آهن، پر سببن جو سلسلو ايترو وسيع ۽ پيچيده ٿي سگهي ٿو جو انسان لاءِ انهن سڀني کي ڄاڻڻ ۽ سندن باهمي لاڳاپن مان ايندڙ نتيجن جي مڪمل اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن نہ هجي. تقدير بابت اهڙي سببي تشريح جو هڪ اهم فلسفياڻو مسئلو [[آزاد ارادو|انساني آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. جيڪڏهن هر واقعو اڳين سببن جو لازمي نتيجو هجي تہ سوال پيدا ٿئي ٿو تہ انساني چونڊ ڪيتري حد تائين آزاد آهي. هي بحث [[تعينيت]]، [[تقديريت]] ۽ آزاد ارادي جي فلسفي سان ويجهي نموني لاڳاپيل آهي. تعينيت موجب موجوده حالتون اڳين سببن مان پيدا ٿين ٿيون، جڏهن تہ سخت تقديريت ۾ اهو تصور شامل ٿي سگهي ٿو تہ ڪجهه واقعا انسان جي ڪوششن کان قطع نظر لازمي طور پيش اچڻا آهن. انهيءَ بحث ۾ [[فاعل (فلسفو)|فاعل]] ۽ خارجي دنيا جي وچ ۾ فرق پڻ اهم آهي. انساني آزاديءَ بابت سوال ڪرڻ لاءِ اهو طئي ڪرڻ ضروري آهي تہ انسان کي پنهنجي ماحول ۽ کيس متاثر ڪندڙ سببي نظام کان ڪهڙي معنيٰ ۾ الڳ فاعل سمجهيو وڃي. جيڪڏهن انساني عمل مڪمل طور فطري سببن جي سلسلي جو حصو هجن تہ آزاد ارادي جي نوعيت بابت سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو؛ جڏهن تہ انسان جي شعور، ٻولي، علامتي سوچ ۽ علم کي نسلن تائين محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين فطري عملن کان مخصوص فلسفياڻي حيثيت ڏئي ٿي. تقدير ۽ آزاد ارادي جي وچ ۾ تعلق بابت فلسفي ۾ ڪو هڪ متفقه موقف موجود ناهي. [[سخت تعينيت]] انساني عملن کي سببي ضرورت جو نتيجو سمجهي ٿي، [[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]] انسان کي حقيقي متبادل چونڊڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي، جڏهن تہ [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) موجب سببي طور متعين دنيا ۾ بہ آزاديءَ جي هڪ معنيٰ برقرار رهي سگهي ٿي. === قديم يوناني فلسفو === [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] جو خيال هو تہ ڪائنات هڪ عقلي ۽ خدائي نظم هيٺ هلي ٿي ۽ انساني فيصلا ۽ عمل بہ آخرڪار انهيءَ ڪائناتي نظام جو حصو آهن.{{citation needed|date=January 2019}} سندن نظر ۾ انسان وٽ چونڊ ۽ ارادي جي صلاحيت موجود آهي، پر انساني روح، حالتون ۽ عمل سڀ ڪائنات جي سببن جي هڪ وسيع ۽ باهمي ڳانڍاپي واري سلسلي ۾ شامل آهن. [[ايپيڪيوري فلسفو|ايپيڪيوري فلسفي]] وارن اسٽوئڪن جي اهڙي تقديري تصور کي رد ڪيو. سندن خيال ۾ انساني عمل، جيستائين اهي عقل ۽ پنهنجي ارادي سان ڪيا وڃن، رضاڪارانه ٿي سگهن ٿا. ايپيڪيورس خاص طور اهڙي سخت تعينيت جي مخالفت ڪئي، جيڪا هر انساني عمل کي اڳواٽ لازمي قرار ڏئي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ لاءِ گنجائش ختم ڪري ڇڏي.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book |last1=Karamanolis |first1=George E. |title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition |date=2000 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chicago, Illinois |pages=610–611 }}</ref> [[ رواقيت|رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Stoic '''}} عقيدي م خدائي تقديري جبريت وارو نظريو موجود ھيو. رواقي عقيدو فلاسافر [[زينو رواقي]] {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zeno of Citium '''}} جي نالي سان منصوب آھي. ايپيڪيورين فلسفو ان خدائي تقديري جبريت جي نفي ڪندڙ ھو. ان مطابق جيستائين انسان جا عمل ارادي وارا آھن تيستائين اھي معقول آھن.<ref name="Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition">{{cite book|last1=Karamanolis|first1=George E.|title=Vol. 1 of Encyclopedia of Greece and the Hellenic Tradition|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|location=Chicago, Illinois|pages=610–611}}</ref> === جديد فلسفو === عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''destiny'' ۽ ''fate'' اڪثر هڪ ٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا، پر خاص طور 19هين صديءَ جي فلسفي ۾ تقدير، ناگزيريت، ارادي ۽ [[تعينيت]] بابت بحثن مختلف معنائون اختيار ڪيون. [[آرٿر شوپنهاور]] جي فلسفي ۾ دنيا جي بنيادي حقيقت کي ”[[جيئڻ جي ارادي]]“ (Will to Live) جي اظهار طور سمجهيو ويو آهي. ان لحاظ کان انساني زندگي اهڙي ارادي جي تابع آهي، جيڪو فرد جي شعوري خواهشن کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو. شوپنهاور وٽ [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان ان ارادي جي مسلسل خواهشن ۽ تڪليفن کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.{{Citation needed|date=December 2024}} [[فريڊرڪ نٽشي]] وٽ تقدير سان تعلق خاص طور سندس اصطلاح ''[[امور فاتي]]'' (''amor fati''، ”تقدير سان محبت“) وسيلي ظاهر ٿئي ٿو. ان جو مطلب رڳو ناگزير حالتن اڳيان بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ، پر پنهنجي زندگيءَ ۽ ان ۾ پيش آيل واقعن کي قبول ڪرڻ ۽ انهن جي اثبات ڪرڻ آهي. نٽشي جي فڪر ۾ اهو تصور [[اقتدار جي ارادي]] (''Wille zur Macht'') سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن اصطلاح جي معنيٰ ۽ سندس فلسفي ۾ ان جي حيثيت بابت مختلف تشريحون موجود آهن.<ref>''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ۽ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> اهڙيءَ طرح ''amor fati'' روايتي تقديريت کان مختلف آهي: هتي انسان تقدير کي رڳو برداشت ڪرڻ بدران پنهنجي وجود جي سموري تجربي کي اثباتي نموني قبول ڪري ٿو. [[تعينيت]] هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن کي ڪڏهن تقدير سان گڏي سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ اهم فرق آهي. تعينيت موجب ڪنهن وقت موجود حالتون ۽ اڳيان گذريل واقعا سببي طور ايندڙ واقعن کي متعين ڪن ٿا؛ سادي لفظن ۾، جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، سو اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان ڳنڍيل هوندو آهي.<ref name="Nagel">{{cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |author-link1=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=Chapter 6 }}</ref> تعينيت کي تقدير کان ان لحاظ کان الڳ ڪيو ويندو آهي تہ تعينيت بنيادي طور [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] تي ٻڌل فلسفياڻو تصور آهي، جڏهن تہ تقدير کي مذهبي، مابعدالطبيعي يا ڪڏهن نجومي معنيٰ ۾ ڪنهن اڳواٽ مقرر ڪيل انجام طور سمجهيو وڃي ٿو. ٻين لفظن ۾، تقدير کي عام طور ”مقرر ٿيل“ يا ”لکيل“ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ تعينيت ۾ واقعو اڳين سببن جي نتيجي طور ”متعین ٿيل“ هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ تعينيت جي تعلق تي وسيع بحث ٿيو آهي. [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]]، [[ٿامس نيگل]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[اي. جي. ائير]] سميت ڪيترن اثرائتن فلسفين آزاد ارادي، سببي تعينيت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي باهمي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. == فن ۽ ادب == فن ۽ ادب ۾ تقدير هڪ وسيع موضوع رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو انساني زندگيءَ جي بنيادي تجربن—چونڊ، آزادي، محبت، مصيبت، موت ۽ ناگزيريت—سان لاڳاپيل آهي. مختلف تهذيبن جي ڏند ڪٿائن، رزميه داستانن، ناٽڪن ۽ ناولن ۾ انسان ۽ اڳواٽ مقرر ٿيل انجام جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي بار بار پيش ڪيو ويو آهي. [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي ڪهاڻي مغربي ادب ۾ تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ڏند ڪٿائن ۽ ادب ۾ ڪيترين ڪهاڻين جو مرڪزي خيال اهو آهي تہ [[اورئڪل]]، شگون يا [[پيشنگوئي]] وسيلي ٻڌايل انجام کان بچڻ جون انساني ڪوششون ئي ڪڏهن انهيءَ انجام تائين پهچڻ جو سبب بڻجن ٿيون. اهو تصور خاص طور [[يوناني الميو|يوناني الميي]] ۾ نمايان آهي. ڪيترن المين ۾ مرڪزي [[ڪردار]] يا [[هيرو]] اهڙي عمل يا فيصلي وسيلي خدائن، سماجي نظام يا اخلاقي حدن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو، جنهن کي قديم يوناني فڪر ۾ ''[[هائبرس]]'' (ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور يا سرڪشي، سان تعبير ڪيو ويو آهي. اهڙي ٽڪراءَ جو انجام گهڻو ڪري تباهي، [[موت]] يا [[جنون]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|left|''[[موئرا|موئرائون]]''، [[فرانسسڪو گويا]]، 1820ع–1823ع؛ يوناني-رومي روايت ۾ زندگيءَ جي ڌاڳي ۽ تقدير جي علامتي پيشڪش.]] قديم [[يوناني ادب|يوناني]] ۽ [[رومي ادب]] ۾ تقدير کي انسان کان مٿانهين قوت، خدائي حڪم يا ڪائناتي ضرورت طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. [[اوڊيپس]] جي روايت ۾ پنهنجي مقدر کان بچڻ جي ڪوشش ئي آخرڪار پيشنگوئي جي پوري ٿيڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[هومر]]، [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ ٻين قديم مصنفن جي تخليقن ۾ انساني ارادي ۽ ناگزير انجام جو ٽڪراءُ اهم موضوع بڻيل رهيو. اهڙي قسم جا تصور رڳو يوناني-رومي روايت تائين محدود نہ رهيا آهن؛ هندستاني مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ بہ انساني عمل، [[ڪرما]]، فرض ۽ زندگيءَ جي مقرر يا نتيجيدار رخ بابت مختلف تصورات مليا آهن. يورپي ادب جي پوءِ وارن دورن ۾ تقدير جي تصور نيون صورتون اختيار ڪيون. اسپيني [[پڪاريسڪ ناول]] ۾ بدنصيب [[اينٽي هيرو]] جون سماجي حيثيت بدلائڻ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿينديون آهن، جنهن وسيلي طبقاتي سماج جي سخت حدبندين کي ظاهر ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ صنعتي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ [[نيچرلسٽ ادب|نيچرلسٽ]] ادب تقدير جي روايتي تصور کي گهڻو ڪري حياتياتي، معاشي ۽ سماجي [[تعينيت]] سان بدلائي ڇڏيو. [[ايميل زولا]]، [[ٿامس هارڊي]] ۽ [[ويسينٽي بلاسڪو ابانيز]] جهڙن ليکڪن جي تخليقن ۾ ڪردار وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن جي اثر هيٺ ڏيکاريا ويا. [[افلاطون]] جي ''[[فيڊرس (مڪالمو)|فيڊرس]]'' ۾ فطرت، روح، محبت ۽ انساني عمل بابت فلسفياڻا سوال بحث هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite book |last=Garrido |first=Manuel |year=2013 |title=Los diálogos eróticos: Banquete y Fedro |translator=Manuel Sacristán and David García Bacca |chapter=La filosofía platónica del amor |page=11 |location=Madrid |publisher=Tecnos |isbn=9788430958207}}</ref> اسپيني ادب ۾ تقدير [[رومانوي ناٽڪ]] جو پڻ اهم موضوع رهيو؛ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جو ناٽڪ ''[[Don Álvaro o La fuerza del sino]]'' ان جو مشهور مثال آهي، جنهن جي عنوان ۾ ئي ”تقدير جي قوت“ مرڪزي تصور طور موجود آهي. جرمن فلسفي ۽ ثقافتي مؤرخ [[اوزوالڊ اسپينگلر]] پنهنجي ڪتاب ''[[مغرب جو زوال]]'' (''Der Untergang des Abendlandes'') ۾ تقدير ۽ [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] کي ٻن مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اسپينگلر وٽ تقدير تاريخي ۽ حياتياتي تجربي سان لاڳاپيل تصور آهي، جڏهن تہ سبب ۽ نتيجي جو اصول فطرت کي عقلي ۽ سائنسي نموني سمجهڻ سان واسطو رکي ٿو. ان طرح سندس فڪر ۾ تقدير رڳو اڳواٽ لکيل انجام نہ، پر فردن ۽ تهذيبن جي تاريخي وجود ۽ سندن وقت سان تعلق کي سمجهڻ جو تصور پڻ بڻجي ٿي. [[تقدير]] جو تصور ادب، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقبول ثقافت ۾ بار بار اهڙي موضوع طور سامهون آيو آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڪڏهن اها ئي ڪوشش کيس انهيءَ انجام تائين پهچائي ٿي. هن موضوع جو هڪ مشهور مثال انگريزي ليکڪ [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] سان منسوب ڪهاڻي ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن ۾ موت کان ڀڄڻ جي ڪوشش تقدير جي پوري ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ واپاري پنهنجي نوڪر کي سامان خريد ڪرڻ لاءِ بازار موڪلي ٿو. نوڪر واپس اچي خوفزده حالت ۾ ٻڌائي ٿو تہ بازار ۾ سندس سامهون [[موت (شخصيت)|موت]] آيو ۽ کيس اهڙي نظر سان ڏٺائين، جنهن کي هن ڌمڪي سمجهيو. نوڪر پنهنجي مالڪ کان گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس يقين هوندو آهي تہ اتي پهچي هو موت کان بچي ويندو. بعد ۾ واپاري بازار ۾ موت کان پڇي ٿو تہ هن سندس نوڪر کي اهڙي خوفناڪ نظر سان ڇو ڏٺو هو. موت جواب ڏئي ٿو تہ اها ڌمڪي واري نظر نہ، پر حيرت جي نظر هئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نوڪر کي صبح جو [[بغداد]] ۾ ڏسي تعجب ٿيو هو، جڏهن تہ ساڳئي رات ساڻس سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.<ref>W. Somerset Maugham، ”The Appointment in Samarra“؛ هيءَ روايت [[جان اوهارا]] جي ناول ''[[Appointment in Samarra]]'' سان پڻ مشهور ٿي.</ref> هيءَ مختصر تمثيل تقدير بابت هڪ قديم ادبي خيال جي نمائندگي ڪري ٿي: انسان جنهن واقعي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، سندس عمل ئي ڪڏهن ان واقعي کي پيش اچڻ لاءِ گهربل حالتون پيدا ڪري ڇڏين ٿا. اهڙي بناوٽ کي يوناني [[اوڊيپس]] جي روايت سميت دنيا جي ڪيترين ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. قديم يونان جي ڪيترين ئي ڏندڪٿائن ۽ ڪهاڻين ۾ اهڙي اڻٽر [[قسمت]] کان بچڻ جي انساني ڪوششن کي بي سود ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي اڳواٽ صحيح اڳڪٿي ٿي چڪي هجي. قسمت جو اهڙو تصور ''[[اوڊيپس ريڪس]]'' (427 ق.م.)،<ref>{{cite book|last1=Sophocles|editor1=Stephen Berg|editor2=Diskin Clay|title=Oedipus the King|date=1978|orig-year=427 BC|publisher=Oxford UP|location=New York}}</ref> ''[[اليڊ]]''، ''[[اوڊيسي]]'' (تقريباً 800 ق.م.) ۽ ''[[ٿيوگوني]]'' جهڙن ڪلاسيڪي يوناني ادبي ڪمن ۾ نمايان آهي. قديم چيني ادب ۾ پڻ قسمت ۽ انساني اختيار جي لاڳاپي تي بحث ملي ٿو، خاص طور ''[[ليزي]]''، ''[[مينگزي (ڪتاب)|مينگزي]]'' ۽ ''[[ژوانگزي (ڪتاب)|ژوانگزي]]'' ۾. يورپي ادب ۾ اسپيني ليکڪ [[ڊيوڪ آف ريواس]] جي ناٽڪ ''Don Álvaro o la fuerza del sino'' ۾ قسمت مرڪزي موضوع آهي؛ بعد ۾ [[جوزيپي وردي]] انهيءَ ڪهاڻيءَ کي پنهنجي مشهور اوپيرا ''[[لا فورزا ڊيل ڊيسٽينو]]'' (''قسمت جي طاقت'') جو بنياد بڻايو.{{Citation needed|date=December 2024}} انگريزي ادب ۾ قسمت جو موضوع [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ميڪبيٿ]]'' (1606ع)، [[ٿامس هارڊي]] جي ''[[ٽيس آف دي ڊيئربرويلز]]'' (1891ع)، [[سيموئل بيڪيٽ]] جي ''[[اينڊ گيم (ناٽڪ)|اينڊ گيم]]'' (1957ع) ۽ [[ڊبليو. ڊبليو. جيڪبس]] جي مشهور مختصر ڪهاڻي ''[[دي منڪيز پا]]'' (1902ع) ۾ مختلف صورتن ۾ سامهون اچي ٿو. آمريڪي ادب ۾ [[ٿارنٽن وائلڊر]] جو ناول ''[[دي برج آف سان لوئس ري]]'' (1927ع) حادثي، تقدير ۽ انساني زندگيءَ جي معنائن جي سوالن کي مرڪز بڻائي ٿو. جرمن ادب ۾ [[هرمن هيسه]] (1877–1962ع) جي لکڻين ۾ پڻ قسمت، روحاني سفر ۽ انساني چونڊ جا موضوع بار بار اچن ٿا، جن ۾ ''[[سڌارٿ (ناول)|سڌارٿ]]'' (1922ع) ۽ سندس اهم ناول ''Das Glasperlenspiel''، جيڪو انگريزيءَ ۾ ''[[دي گلاس بيڊ گيم]]'' (1943ع) جي نالي سان شايع ٿيو، شامل آهن. جديد مقبول ثقافت ۾ پڻ قسمت ۽ اڳواٽ مقرر ڪيل رستي جو تصور استعمال ٿيو آهي؛ مثال طور فلم ''[[دي ميٽرڪس]]'' ۾ نيو جي ڪردار سان چونڊ، اڳڪٿي ۽ تقدير جا سوال ڳنڍيل آهن. [[نيل گيمن]] جي گرافڪ ناول سيريز ''[[دي سينڊمين (ورٽيگو)|دي سينڊمين]]'' ۾ ''Destiny''، [[اينڊليس (ڪامڪس)|اينڊليس]] مان هڪ شخصيت آهي، جنهن کي هڪ نابين شخص طور ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو اهڙو ڪتاب کڻي ٿو جنهن ۾ ماضي ۽ مستقبل درج آهن.<ref>{{Cite book|title=Season of mists|last=Gaiman, Neil|others=Jones, Kelley; Jones, Malcolm, III; Dringenberg, Mike; Wagner, Matt; Russell, P. Craig; Pratt, George|isbn=978-1401285814|edition=30th anniversary|location=Burbank, CA|oclc=1065971941}}</ref> [[خورخي لوئس بورخيس]] جي مختصر ڪهاڻين ۽ شاعريءَ ۾ قسمت، اتفاق، وقت ۽ ممڪن مستقبلن جو تصور خاص اهميت رکي ٿو. ''[[دي گارڊن آف فورڪنگ پاٿس]]'' ۾ مستقبل کي چونڊن جي اهڙي پيچيده ڄار يا [[ڀل ڀليان]] جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ مختلف امڪان هڪٻئي سان گڏ وجود رکي سگهن ٿا. ڪهاڻي اڳتي وڌڻ سان ڪردار جا فيصلا هڪ اهڙي انجام ڏانهن وڃن ٿا، جيڪو پڙهندڙ کي قسمت ۽ آزاد ارادي جي لاڳاپي بابت سوال ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو. ''[[دي لاٽري اِن بابل]]'' ۾ هڪ ڳجهي لاٽري قسمت ۽ اتفاق جي تمثيل بڻجي وڃي ٿي، جيڪا ماڻهن جي زندگين جي تقريباً هر پهلو تي اثرانداز ٿئي ٿي ۽ ذاتي چونڊ جي اهميت کي غير يقيني بڻائي ٿي. بورخيس جي نظم ''Ajedrez'' (''شطرنج'') ۾ شطرنج جا مهرا مقرر قاعدن موجب هلن ٿا؛ انهن جي پويان رانديگر هوندو آهي، جڏهن ته نظم اڳتي اهو سوال اٿاري ٿو ته خود رانديگر کي ڪير هلائي ٿو. اهڙيءَ طرح شطرنج انساني اختيار، اڻ ڏٺل قوت ۽ تقدير جي تمثيل بڻجي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://ciudadseva.com/texto/ajedrez-3/|title=Ajedrez - Jorge Luis Borges |website=ciudadseva.com}}</ref> بورخيس جي ڪيترين ڪهاڻين ۽ نظمن ۾ اڳواٽ مقدر ٿيل يا اڻٽر موت جو تصور پڻ ملي ٿو. ''Poema conjetural'' ۾ ارجنٽائن جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ شخصيت، جيڪا هڪ مهذب ۽ باوقار زندگي ۽ موت جو تصور رکندي هئي، آخرڪار تشدد ڀريي انداز ۾ موت کي منهن ڏئي ٿي؛ پر آخري گهڙيءَ ۾ هو پنهنجي انجام کي پنهنجي ڏکڻ آمريڪي تقدير جي سڃاڻپ طور قبول ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.poesi.as/jlb0506.htm|title=POEMA CONJETURAL|website=www.poesi.as}}</ref> ساڳيءَ طرح بورخيس جي مختصر ڪهاڻي ''[[دي سائوٿ (مختصر ڪهاڻي)|دي سائوٿ]]'' ۾ موت جي ويجهو پهتل مرڪزي ڪردار جي اسپتال واري حقيقت ۽ ڏکڻ ارجنٽائن ۾ هڪ مبهم، ممڪن طور خيالي سفر جي وچ ۾ سرحد ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي. ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ تي هو [[گائوچو]] سان لاڳاپيل روايتي دنيا ۾ چاقوءَ جي مقابلي ڏانهن وڌي ٿو، جنهن کي سندس چونڊيل يا مقدر ٿيل بهادراڻي موت جي صورت ۾ پڙهيو ويو آهي. == سائنس == === تقدير يا تعينيت؟ === {{تفصيلي مضمون|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن سائنسي اصطلاحن ۾ ”تعينيت“ (determinism) جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو.]] [[تعينيت]] (determinism) جي تصور کي اڪثر [[تقدير]] جي خيال سان ڀيٽيو ويو آهي؛ ڪڏهن ٻنهي ۾ هڪجهڙايون بيان ڪيون وڃن ٿيون ۽ ڪڏهن انهن کي هڪ ٻئي کان الڳ تصورن طور پيش ڪيو وڃي ٿو. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تعينيت کي فطرت جي تجرباتي سائنسي مطالعي جي بنيادي اصولن مان هڪ قرار ڏنو. هن اصول موجب هر واقعو ان کان اڳ وارن واقعن ۽ حالتن جي نتيجي ۾ لازمي طور پيدا ٿئي ٿو، يعني ساڳيا [[سبب (فلسفو)|سبب]] ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard, ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale'', Flammarion, 1984 {{ISBN|2-08-081137-1|978-2-08-081137-0}}, {{OCLC|417192047}}, حصو II، باب I، §V.</ref> اهڙيءَ طرح تعينيت واقعن ۾ [[ناگزيريت]] جو هڪ عنصر شامل ڪري ٿي، پر اها ناگزيريت اڳ ۾ موجود سببن ۽ حالتن سان مشروط هوندي آهي، مطلق نہ. ان جي ابتڙ، تقدير جو تصور عام طور ان خيال ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان جيڪو بہ ڪري، واقعا آخرڪار اهڙيءَ ريت ئي پيش ايندا، جيئن اڳواٽ مقرر ٿيل هجي.<ref>André Lalande, ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'', {{t.|}}I, Presses universitaires de France, 1999 {{ISBN|2-13-044512-8|978-2-13-044512-8|2-13-044513-6}}, {{OCLC|42841469}}, ”Déterminisme“.</ref> ان لحاظ کان [[تقديريت]] جي ابتڙ تعينيت انسان کي واقعن تي ڪنهن حد تائين ضابطو حاصل ڪرڻ جو امڪان ڏئي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ سائنسي ڄاڻ سببن ۽ انهن جي عمل جي طريقي کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؛ هيءَ ڳالهه [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] (compatibilism) واري فلسفياڻي موقف جي بنيادن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، تعينيت ۽ تقدير جي وچ ۾ هي فرق [[تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)|اسٽوئڪ تصورِ تقدير]] تي مڪمل طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسٽوئڪ فلسفي ۾ تقدير کي ”سببن جي سلسلي“ ۽ هڪ ٻئي سان لازمي طور ڳنڍيل واقعن جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو؛ يعني نتيجو ان ڪري لازمي طور پيش اچي ٿو، جو ان جو سبب بہ لازمي طور پيش اچڻو هو. تعينيت بہ، جڏهن ان کي سموري ڪائنات تي لاڳو ڪيو وڃي، انساني آزاديءَ جي انڪار تائين پهچي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ طرح تقدير جي ڪن تصورن جي ويجهو اچي سگهي ٿي. [[پيئر-سائمن لاپلاس]] پنهنجي ڪتاب ''[[Essai philosophique sur les probabilités]]'' ۾ اهڙي ڪائناتي تعينيت جو مشهور تصور پيش ڪيو. هن هڪ اهڙي فرضي [[لاپلاس جو شيطان|ذهانت]] جو تصور ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ ۽ رفتار ڄاڻي ٿي؛ اهڙي ذهانت، جيڪڏهن فطرت جا سمورا قانون بہ ڄاڻي، تہ اصولي طور ماضي ۽ مستقبل جي سڀني واقعن جو يقيني حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844 (پهريون ڇاپو 1814)، ''De la probabilité''.</ref> ان هوندي بہ ڪائناتي تعينيت ۽ تقدير جي تصور ۾ هڪ بنيادي فرق برقرار رهي ٿو. تعينيت ۾ واقعن جو سلسلو فطرت جي [[سبب ۽ نتيجو|سببي عملن]] جو نتيجو هوندو آهي، جڏهن تہ تقدير جي تصور ۾ واقعن جي ترتيب کي ڪڏهن اهڙي اڳواٽ مقرر ڪيل نظام طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو انهن سببن جي سلسلي کان بہ اڳ موجود هجي، جن وسيلي اهي واقعا حقيقت بڻجن ٿا. هي فرق اسٽوئڪ فلسفي جي حوالي سان وڌيڪ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي تقدير کي ''[[لوگوس]]'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪو واقعن کي جنم ڏيندڙ ”سببن جي سلسلي“ جي عقلي ترتيب جو بنياد آهي.<ref>A. A. Long, Jacques Brunschwig ۽ D. N. Sedley, ''Les philosophes hellénistiques, II les Stoïciens'', Flammarion, 2001 {{ISBN|2-08-070642-X|978-2-08-070642-3|2-08-071147-4}}, {{OCLC|47061699}}, باب 45، ص. 250–253.</ref> انهيءَ سبب اسٽوئڪ نظريي کي جديد سائنسي تعينيت سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻين سائنسي تصورن سان لاڳاپا === تقدير جي تصور کي ٻين ڪيترن سائنسي نظرين ۽ تصورن سان بہ ڀيٽيو ويو آهي، خاص طور [[قدرتي سائنسون|قدرتي سائنسن]] ۾ انهن نظرين سان، جيڪي ڪائنات جي مجموعي ارتقا يا مستقبل بابت بحث ڪن ٿا. ڪائنات جي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي عمل طور ڏٺو ويو آهي، جنهن ۾ [[انٽراپي (حرارتي حرڪيات)|انٽراپي]] وڌڻ سان قابلِ استعمال توانائيءَ جي ورڇ ۽ نظام جي حالت تبديل ٿيندي رهي ٿي. ٻئي پاسي، حياتياتي ارتقا ۽ پيچيده نظامن بابت ڪن نظرين ۾ فطرت اندر سادي بناوٽن مان وڌيڪ پيچيده بناوٽن جي پيدا ٿيڻ ۽ خود تنظيم جي عملن تي زور ڏنو ويو آهي؛ مثال طور [[ڊارونيت]] جي ڪن تشريحن ۽ [[تبديدي نظام|تبديدي نظامن]] (dissipative systems) جي نظريي ۾ اهڙن عملن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[اقتصادي سائنسون|اقتصادي]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾، خاص طور [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] کان متاثر نظرين ۾، سماجن جي ارتقا کي بہ ڪڏهن لازمي مرحلن واري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪن تاريخي تشريحن موجب سماج معاشي ۽ سماجي بناوٽن جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا، جن جي تبديليءَ کي مخصوص مادي ۽ تاريخي سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان فڪري روايت ۾ انقلابي تحريڪن يا جماعتن کي ايندڙ سماجي مرحلي جي قيام کي تيز ڪرڻ واري قوت طور بہ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ [[سوشلزم]] کي تاريخي تبديليءَ جي هڪ ممڪن يا لازمي مرحلي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ اهڙين ڪيترين جديد نظرياتي بناوٽن کي محض فطري ارتقا جي سماجن تي منتقلي سمجهڻ بدران، يهودي فڪري روايت مان نڪتل سيڪيولر [[مسيحائيت]] (messianism) جي پسمنظر ۾ پڻ بحث هيٺ آندو آهي. [[ريمنڊ آرون]] ۽ [[ميڪس ويبر]] بہ جديد سماجي ۽ معاشي يوٽوپيائي تصورن جي ٺهڻ کي تاريخي ۽ مذهبي تبديلين، خاص طور [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]]، سان لاڳاپيل مختلف تناظر ۾ بحث هيٺ آندو. ان جي ابتڙ، فطرت ۽ سماج بابت ڪيترن روايتي نظرين ۾ تاريخ کي لازمي طور ڪنهن آخري منزل ڏانهن وڌندڙ عمل نہ سمجهيو ويو آهي. اهڙن تصورن ۾ ڪائنات کي نسبتاً مستقل يا چڪرائتي نظام طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي اندر انساني سماجن جو بنيادي مقصد ڪنهن اڳواٽ مقرر آخري تاريخي مرحلي تائين پهچڻ بدران پنهنجي ماحول ۽ سماجي نظام سان توازن قائم رکڻ هوندو آهي. ==عيسائيت ۾ تقدير == عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providance) سان ملايو جنھن ۾ انسان کي بہ چڱي ۽ بري وچ ۾ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق ۾ مصروف رھي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[واعظ جي ڪتاب]] ([[پراڻو عهدنامو]]) {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} ۾ چيو ويو آهي تہ ”مرڻ جو بہ هڪ وقت آهي.“ تنهن هوندي، ساڳئي ڪتاب {{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}} ۾ نصيحت ڪئي وئي آهي تہ انسان حد کان وڌيڪ بڇڙو يا بيوقوف نہ بڻجي، تہ جيئن هو پنهنجي وقت کان اڳ نہ مري. هن تشريح موجب انسان جي موت جو مخصوص وقت لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل نہ آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}}) ۾ چيو ويو آهي تہ بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا، جڏهن تہ [[زبور]] ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}) ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت چيو ويو آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا. انهيءَ تناظر ۾ واعظ {{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}} جا لفظ زندگي ۽ موت جي جاري چڪر جي بيان طور سمجهيا وڃن ٿا: انسانن لاءِ ڄمڻ جو وقت آهي ۽ مرڻ جو وقت بہ؛ ڪي ماڻهو نسبتاً جلد مري وڃن ٿا ۽ ڪي وڌيڪ عمر ماڻين ٿا ({{Bibleverse|Psalms|90:10}}؛ پڻ ڏسو {{Bibleverse|Ecclesiastes|9:11}}). [[زبور]] ۾ تقدير يا فيصلي بابت مؤمن جي خدا ڏانهن رجوع ڪرڻ واري تصور جو اظهار پڻ ملي ٿو. زبور {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪئي وئي آهي؛ چرچ سلاوي ترجمي ۾ ان جو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ بيان ٿيل آهي. اهڙيءَ طرح هن روايت ۾ انسان جي انجام کي هڪ غير شخصي يا انڌي قوت بدران خدائي فيصلي ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. ==اسلام ۾ تقدير== اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير ۽ انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ۾ ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن ۾ ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ۽ ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ۾ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن ۾ آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. خدا جي اڻ مٽ شان ۽ قدرت تي قرآن ٻڌائي ٿو تہ: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ۽ جنھن لاء وڻيس تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو |سورة ابراهيم، 4|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ۽ اھو تہ: {{quote|....۽ جڏهن ڪوئي ڪم ڪندو آهي تڏھن ان کي رڳو چوندو آهي ته ٿيءُ، تہ اھو ٿي پوندو آهي|سورة البقرہ، 117|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله (جيڪڏهن الله ايئن چاھيو تہ) مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ۾ ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ ٻي آيت ۾ قرآن چئي ٿو تہ: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاء لکيو آهي تنھن کانسواء ٻيو ڪجھ اسان کي ڪڏھن نہ پھچندو، ....|التوبہ، 51|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} ان فڪر وارن مسلمانن مطابق اھا آيت ٻڌائي ٿي تہ انساني تقدير ھڪ خدائي ڪتاب يا ڪتبي ۾ اڳواٽ لکي وئي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ٻڌائي ٿو ته ھر پيدا ڪيل چيز جي وجود جو ھڪ مدو مقرر ڪيل آھي جنھن کي اجل سڏيو ويو آهي. ايتري قدر جو ماڻھن جو موت بہ مقرر ٿيل آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /><ref>(القرآن 6:2, 39:42, 40:68)</ref>. خدا پاران ھر واقعي يآ ھر چيز جي اڳواٽ مقرر يا طئي ڪرڻ وارو خيال سني دينيات جو ۽ خاص طور تي اشعري مڪتبه فڪر جو عقيدو آهي جنھن کي اسلام جي شروعاتي دؤر جي حاڪمن کان پڻ مڃتا مليل ھئي جيڪي پنھنجي اخلاقي ڪمزورين باوجود ان خيال سان پنھنجي اقتدار کي ان دليل سان تحفظ ڏئي رھيا ھيا تہ اھو اقتدار کين خدا جو عطا ڪيل آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. غير جبريت پسند آزاد اختيار جا حامين انسانن کي پنھنجي زندگي گذارڻ ۽ پنھجي قسمت پاڻ ٺاھڻ جي وڏي ذميداري رکي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ان خيال وارا پڻ دليل طور قرآن جون کوڙ آيتون ٻڌائندا آھن جن ۾ خدا جي حتمي فيصلي جي ڳالھ ڪيل آھي ۽ اھو پڻ ٻڌايل آهي تہ خدا جو اھو فيصلو تڏهن ٿيندو جڏهن انسان تقدير جي بدران پنھنجي اختيار سان نيڪ يا گنھگار ٿيندو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ آيت مطابق فرمايو ويو آهي تہ: {{quote|۽ چؤ تہ (اھو سخن) اوھان جي پالڻھار وٽان (آيل ) سچ آهي، پوء جنھن کي وڻي سو ايمان آڻي، ۽ جنھن کي وڻي سو نہ مڃي. اسان ظالمن لاءِ باھ تيار ڪئي آھي.... بيشڪ جن ايمان آندو۽ چڱا ڪم ڪيا تہ جنھن چڱو ڪم ڪيو آهي تنھن جو اجر اسين نه وڃائيندا سون. |الڪھف، 29,30|<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />}} خواجه حسن بصري (وفات:728ع) انساني اختيار واري خيال جو حامي هو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن بنو اميه جي 685ع کان 705ع تائين خليفي رھندڙ عبدالملڪ بن مروان کي ان خيال جي سمجھائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. سندس دليل اھو ھو تہ خدا صرف نيڪي جو حڪم ڏنو آهي ۽ بدي انسانن ۽ شيطان جي ڪري ٿيندي آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. عراق ، شام، عربستان، يمن ۾ ھن جھڙا ٻيا ھن سميت قادري سڏيا ويندا آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قادري جو مطلب اھي ماڻھو آھن جيڪي انسان جي خوداراديت واري خيال جا حامي آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اسلامي مذھبي فڪر ۾ ان شروعاتي رجحان اسلامي دين ۾ متعزلي روايت کي فروغ ڏنو ۽ سني دين جي اشعري مڪتبه فڪر جي رد ۾ شيعن جي دين ۾ عقليت پسند فڪر جي قيام جو سبب بڻيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اوڻوھين صدي کان وٺي مستشرقن، عيسائي مشنري، اتر آمريڪا ۽ يورپ جي سياحن مطابق بيمارين جي سببن ۽ بدقسمتي واري تقدير جي جبريت وارو خيال مسلمانن جي عام ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. انھن مطابق ڪجهه مسلمانن صحت جي انتھائي لازمي سنڀال کان اھو چئي انڪار ڪيو ته مريض جي قسمت خدا جي وس ۾ ھوندي آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. تقديري جبريت جي اھڙي عقيدي باوجود مسلمان معاشري ۾ مرضن جا علاج ڳوليا ويا پر جڏھن اميد ختم ٿي ويندي ھئي تہ ان تقديري جبريت کي قبول ڪيو ويندو ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھا بہ حقيقت آهي ته مسلانن ۾ سعودي عرب جي وھابين وانگر قدامت پسند تقديري جبريت وارا خيال غالب ھجڻ باوجود اھو نہ وسارڻ گھرجي تہ اسلام جي وچولي دؤر واري تھذيبن ۾ طب جي سائنس جو سڀ کان گھڻو استعمال ٿيندو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھاڻوڪي دؤر ۾ جديد اسلامي اصلاح پسند مسلم دنيا ۾ آزاد اختيار واري فڪر کي فروغ ڏئي رھيا آھن جن جي خيالن سان سني اسلام جي اشعري مڪتبه فڪر جي ٺاھيل تقديري جبريت جي قدامت پسند خيال جي گرفت ڪمزور ٿي رھي آھي ۽ مسلمانن ۾ مثبت ترقي پسند سوچ ۾ اضافو ٿي رهيو آهي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 228,229 </ref>. === عربن وٽ تقدير جو تصور === [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت ٻه اهم تصور رائج هئا: ''مَنيٰ''، جنهن مان ڪنهن فرد لاءِ مقرر مخصوص نصيب يا ذاتي حصو مراد ورتو ويندو هو؛ ۽ ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي زمانو، جنهن کي سڄي دنيا ۽ انساني زندگيءَ تي حاوي قوت طور تصور ڪيو ويندو هو. [[قرآن]] ۾ انهن اڳ-اسلامي تصورن جي جاءِ تي بنيادي طور هڪ نئون تصور، يعني ''[[قدر (اسلام)|قدر]]'' يا خدائي تقدير، سامهون اچي ٿو، جنهن جو تعلق [[الله]] جي ارادي ۽ حڪم سان آهي. [[اسلام]]ي تصور ۾ انڌي [[شرڪ|مشرڪاڻي]] تقدير جي بدران الله کي ڪائنات جو بااختيار ۽ عادل حاڪم سمجهيو وڃي ٿو. مسلمانن جي عقيدي موجب خدائي حڪمت ۽ انصاف هميشه انسان لاءِ مڪمل طور سمجهڻ جوڳا نہ هوندا آهن، پر اهي بي مقصد يا انڌي اتفاق جو نتيجو بہ ناهن. انسان کي اهڙين حالتن ۽ آزمائشن کي منهن ڏيڻ لاءِ ''[[صبر]]'' جي تلقين ڪئي وڃي ٿي، يعني ثابت قدمي، پرهيزگاري ۽ تحمل سان ڏکيائين کي برداشت ڪرڻ ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف تي ڀروسو رکڻ.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 ڊسمبر 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> ==تقدير ۽ ادب== تقدير ۽[[ تدبير]]- ٻئي عام [[اصطلاح]] آهن. تقدير، [[قدرت]] تي ڀاڙڻ جو[[ تصور]] آهي ۽ تدبير انساني [[عمل]] جي مترادف آهي.[[ يوناني ادب]] ۾ عام طور چيو ويندو هو ته انسان جي ڀوڳنا سندس تقدير جي ڪري آهي. اڳتي هلي [[شڪسپيئر]] جي ڊرامن ذريعي [[فلسفو]] تبديل ٿيو ته انسان جي سزا جو نصيب سندس عمل آهن.[[ تقدير جو فلسفو]] صدين کان ڊرامن، ناولن ۽ ڪهاڻين جو موضوع رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == بخت == [[تقدير]] ۽ مقدر کان الڳ، '''بخت''' يا '''قسمت''' (fortune) مان مراد [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، سٺو يا خراب نصيب، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا گروهه تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. ان جو استعمال ڪنهن جي مستقبل بابت اڳڪٿي ڪرڻ، يعني [[فال ڪڍڻ]]، جي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح بخت جو تصور لازمي طور اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير سان لاڳاپيل نہ هوندو آهي، پر اتفاقي واقعن ۽ انهن جي نتيجن ڏانهن بہ اشارو ڪري سگهي ٿو. [[هلينستي تهذيب]] ۾ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]] جي غير متوقع ۽ بدلجندڙ رخن سبب [[ٽائڪي]] (Tyche؛ لفظي معنيٰ ”[[بخت]]“) نالي ديويءَ کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي. ٽائڪي کي ڪنهن شهر جي خوشحالي، سلامتي ۽ ان شهر سان لاڳاپيل ماڻهن جي ڀلائيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو. اهڙي خوشحالي ۽ سلامتي کي زندگيءَ جون اهڙيون قيمتي حالتون سمجهيو ويندو هو، جيڪي مڪمل طور انساني اختيار ۾ نہ هيون. [[File:ADurerFortunaengraving.jpg|thumb|left|[[البرخت ڊيورر]] جي ''Nemesis (The Great Fortune)''، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت ۽ تقدير جي تمثيلي فني پيشڪش.]] قديم روم ۾ هن تصور کي [[فارچونا]] (Fortuna) جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي. فارچونا سان مشهور طور هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿو]] منسوب ڪيو ويو، جيڪو انسان جي حالتن، اقتدار، دولت ۽ ڪاميابيءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. اهو تصور عيسائي دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو؛ [[بوئٿيس]] جهڙن عيسائي مصنفن ان کي نئين فلسفياڻي تناظر ۾ استعمال ڪيو. وچئين دور کان پوءِ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا ۽ سندس ڦيٿي جي علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جا مختلف روپ اڄ تائين مقبول ثقافت ۾ موجود آهن.<ref>”[[بخت جو ڦيٿو]]“ (''Wheel of Fortune'') تقدير ۽ انساني زندگيءَ ۾ اتفاق ۽ حالتن جي ڦيرڦار جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي.</ref> == سياست == سياست ۾ اڳواٽ مقرر ٿيل [[تقدير]] يا تاريخ جي ناگزير رخ سان لاڳاپيل استعارا اڪثر اهڙن واقعن يا تاريخي تبديلين کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جن جي رخ ۽ نتيجن تي سياستدانن جو مڪمل اختيار نہ هوندو آهي. جرمن سياستدان [[اوٽو فان بسمارڪ]] سان منسوب هڪ مشهور قول موجب، سياستدان لاءِ بهترين ڪم اهو آهي تہ هو ”خدا جي قدمن جو آواز ٻڌي ۽ سندس ڪوٽ جي پڇ سان چنبڙي پوي“؛ هن استعاري مان مراد تاريخي حالتن ۽ موقعن کي سڃاڻڻ ۽ انهن مان فائدو وٺڻ آهي.<ref>[[هينري ڪسنجر]]، “Otto Von Bismarck, Master Statesman”، ''The New York Times''، 31 مارچ 2011ع.</ref> [[جوسيه ڊي سان مارٽن|جنرل جوسيه ڊي سان مارٽن]]، جيڪو [[ارجنٽينا]]، [[چلي]] ۽ [[پيرو]] جي آزاديءَ جي تحريڪن جي اهم اڳواڻن مان هو، سان مشهور قول منسوب ڪيو وڃي ٿو: ”تون اهو ٿيندين، جيڪو توکي ٿيڻ گهرجي؛ ٻي صورت ۾ تون ڪجهه بہ نہ ٿيندين.“<ref>{{Cite web |title=“Serás lo que debas ser y si no, serás nada” |url=https://www.laprensa.com.ar/Seras-lo-que-debas-ser-y-si-no-seras-nada-533591.note.aspx |access-date=2025-03-02 |website=www.laprensa.com.ar |language=es }}</ref> هي قول سياسي ۽ قومي گفتگوءَ ۾ فرض، مقصد ۽ تاريخي مقدر جي تصور سان ڳنڍيو ويندو رهيو آهي. تاريخي واقعن کي فردن جي ارادي کان وڏي قوتن جي نتيجي طور ڏسڻ جو تصور ادب ۾ بہ ملي ٿو. [[ليو ٽالسٽاءِ]] پنهنجي ناول ''[[جنگ ۽ امن]]'' ۾ تاريخ جي تشريح ڪندي انسانيت جي ”لاشعوري اجتماعي زندگي“ (''unconscious swarm-life of mankind'') جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ وڏا تاريخي واقعا رڳو نامور حڪمرانن جي فيصلن بدران بي شمار ماڻهن جي گڏيل عملن جو نتيجو بڻجن ٿا. ساڳئي نموني [[وليم شيڪسپيئر]] پنهنجي ناٽڪ ''[[جوليس سيزر (ناٽڪ)|جوليس سيزر]]'' ۾ انساني معاملن ۾ ”لهر“ (''tide in the affairs of men'') جو استعارو استعمال ڪيو، جيڪو اهڙن موقعن ۽ حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جن کي صحيح وقت تي استعمال ڪرڻ سان فرد يا سياسي عمل جو رخ تبديل ٿي سگهي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} 2rmfzuh3c00oy6uic2i1bkt12rtbrvc 410451 410450 2026-09-08T00:36:26Z Intisar Ali 8681 410451 wikitext text/x-wiki {{Short description|واقعن، انساني زندگي ۽ انجام جي اڳواٽ تعين سان لاڳاپيل فلسفياڻو، مذهبي ۽ ثقافتي تصور}} {{About|فلسفياڻي، مذهبي ۽ ثقافتي تصور|ٻيا استعمال|تقدير (سلجهائپ)}} [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''تقدير'' (1900ع)]] '''تقدير'''، '''قسمت'''، '''مقدر''' يا '''لکيو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=''Fate'' يا ''Destiny''}} اهڙن تصورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن، جن ۾ انساني زندگي، واقعن يا انجام کي ڪنهن حد تائين اڳواٽ مقرر، لازمي يا انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر سمجهيو ويندو آهي. مختلف تهذيبن، مذهبن ۽ فلسفياڻن مڪتبن ۾ تقدير جي معنيٰ هڪجهڙي نہ رهي آهي: ڪٿي اها خدائي ارادي، ڪائناتي قانون يا ناگزير ضرورت سان لاڳاپيل آهي، ڪٿي نصيب يا بخت سان، ۽ ڪٿي وري سبب ۽ نتيجي جي سلسلي سان.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> فلسفي ۾ '''تقدير''' ۽ [[تعينيت]] (determinism) کي عام طور مڪمل مترادف نہ سمجهيو ويندو آهي. تعينيت موجب واقعا اڳين حالتن ۽ فطرت جي قانونن جي نتيجي ۾ متعين ٿين ٿا، جڏهن تہ [[تقديريت]] (fatalism) ۾ ڪجهه واقعا انسان جيڪو بہ ڪري، پوءِ بہ ٿيڻا آهن.<ref>{{cite web |title=Causal Determinism |url=https://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=8 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري تقدير جو تصور فلسفي، مذهب، اساطير، ادب، سياست ۽ عام ثقافتي ٻوليءَ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو رهيو آهي. == اصطلاح ۽ بنيادي تصور == تقدير انساني ثقافت جي قديم ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي. ان وسيلي انسان پنهنجي [[آزادي]]، [[ضرورت (فلسفو)|ناگزيريت]]، اتفاق، خدائي ارادي ۽ زندگيءَ جي غير يقيني رخ کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڪجهه محققن ان کي اهڙي ثقافتي تصور طور بيان ڪيو آهي، جيڪو ”انهن قوتن کي نالو ڏيڻ جي ڪوشش آهي، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني عمل کي هلائين ٿيون.“<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> [[اليڪسي لوسيف]] تقدير جي تصور ۾ ٽي نمايان خاصيتون ڏٺيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. سندس لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> ڪجهه فلسفياڻن ۽ ثقافتي تشريحن ۾ تقدير کي اهڙي خارجي قوت تصور ڪيو ويو آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي انفرادي خواهشن کان مٿانهين ڪنهن عام فيصلي يا نظام جي تابع ڪري ٿي. انهيءَ ڪري ان سان اڪثر اڻٽر، انڌي، بي رحم يا اڻڄاتل قوت جهڙيون خاصيتون لاڳاپيل ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> === تقدير، بخت ۽ تعينيت ۾ فرق === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#d9eaf7;" | تصور ! style="background:#d9eaf7;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#d9eaf7;" | انساني اختيار سان لاڳاپو ! style="background:#d9eaf7;" | عام پسمنظر |- | style="background:#f4f9fd;" | '''تقدير / مقدر''' | اڳواٽ مقرر ٿيل يا اڻٽر انجام | محدود، مختلف روايتن ۾ مختلف | مذهب، اساطير، فلسفو، ادب |- | style="background:#fff8dc;" | '''بخت / فارچون''' | اتفاق، خوش نصيبي يا بدنصيبي | گهڻو ڪري اتفاقي | روزمره ٻولي، اساطير |- | style="background:#eef8e8;" | '''تعينيت''' | اڳين سببن ۽ فطرت جي قانونن مان واقعن جو لازمي نتيجو | فلسفياڻو تڪراري مسئلو | فلسفو ۽ سائنس |- | style="background:#fce8e8;" | '''تقديريت''' | ڪجهه واقعا انساني عمل کان قطع نظر ٿيڻا آهن | انساني تبديليءَ جي طاقت محدود يا رد | فلسفو ۽ دينيات |} عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''fate'' ۽ ''destiny'' اڪثر مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ ''fate'' کي وڌيڪ اڻٽر انجام ۽ ''destiny'' کي اهڙي زندگيءَ جي رخ سان جوڙيو ويندو آهي، جنهن ۾ انساني فيصلن جو بہ ڪجهه حصو هجي. هي فرق عالمگير يا فلسفيانه طور مقرر ٿيل تعريف نہ آهي. === تقدير جا تمثيلي ڪردار === اين. ڊي. اروتيونووا تقدير جي ثقافتي تصورن کي پنج تمثيلي ڪردارن ۾ ورهايو آهي: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name="ArutyunovaFate">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' تقدير ۾ انسان کي زندگيءَ جو هڪ حصو يا نصيب ملي ٿو. يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] هن تصور جون مشهور علامتون آهن. * '''رانديگر''' تقدير بخت ۽ اتفاق سان ڳنڍيل آهي؛ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]] ان جا مثال آهن. * '''هدايتڪار''' تقدير دنيا کي اڳواٽ لکيل منظرنامي وانگر سمجهي ٿي، جنهن ۾ هر شخص جو ڪو ڪردار يا مقدر آهي. * '''قرض ڏيندڙ''' تقدير انسان کي قابليت يا ڏات ڏئي ٿي، جنهن کي درست نموني استعمال ڪرڻ سندس ذميواري آهي. * '''منصف''' تقدير انسان جي عملن جي نتيجن کي ڪنهن مٿانهين يا اخلاقي قانون سان جوڙي ٿي. آخري ٻه تصور [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] سان نسبتاً وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهيا ويا آهن.<ref name="ArutyunovaFate" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == قديم اوڀر جي تهذيبن ۾ انسان کي گهڻو ڪري ڪائناتي، خدائي يا سياسي نظام جي تابع تصور ڪيو ويندو هو. فرد جي آزاد شخصيت جو تصور پوئين فلسفياڻي روايتن جي ڀيٽ ۾ گهٽ نمايان هو؛ انهيءَ ڪري تقدير کي اهڙي طاقت سمجهيو ويندو هو، جيڪا بادشاهه کان عام انسان تائين سڀني تي لاڳو ٿي سگهي ٿي.<ref name="GoranEast">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> === سومر ۽ ميسوپوٽيميا === تقدير بابت قديم ترين لکيل تصورن مان ڪجهه [[سومر]] جي ٽئين هزارين ق.م. ۽ ٻئي هزارين ق.م. جي شروعاتي متنن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جيڪو ڪنهن مقرر حالت، ڪم يا انجام لاءِ استعمال ٿيندو هو. سوميري ادبي روايتن ۾ تقدير کي اڪثر زندگي، مرتبي ۽ [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GoranEast" /> سوميري تصور ۾ صرف منفي مقدر نہ، پر موافق تقدير جو خيال بہ موجود هو. ''nam-du'' کي ”سٺي“ يا ”موافق تقدير“ سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ ان کي پنهنجي ماهيت سان مطابقت رکندڙ زندگيءَ سان تشريح ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[ميسوپوٽيميائي اساطير]] ۾ تقدير کي لکيل حڪم يا دستاويز سان پڻ جوڙيو ويو. مشهور ''[[تقديرن جون تختيون]]'' ڪائناتي اقتدار، خدائي حڪم ۽ مقرر ڪيل نظام جي علامت هيون؛ مختلف اساطيري ڪهاڻين ۾ انهن جي مالڪيءَ کي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> بابلي روايت ۾ [[نابو]] لکت ۽ علم سان لاڳاپيل ديوتا هو ۽ کيس ديوتائن جي فيصلن ۽ انساني انجامن جي لکت سان پڻ جوڙيو ويندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016 }}</ref> === قديم مصر === [[قديم مصر]] ۾ تقدير کي ''شائي'' (''šꜣj'') چيو ويندو هو. ان کي انسان جي زندگيءَ جي مدت ۽ ڄمڻ کان لاڳاپيل حالتن سان جوڙيو ويو، پر اهو تصور مڪمل طور غير تبديل ٿيندڙ نہ هو. مصري مذهبي متنن ۾ ديوتائن جي مهرباني يا ناراضگيءَ سبب ڪنهن فرد جي مقدر تي اثر پوڻ جو تصور بہ ملي ٿو.<ref name="GoranGreek">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref><ref name="GoranEast" /> انهيءَ ڪري مصري تصور ۾ انسان مڪمل طور غير فعال نہ هو؛ سندس طرزِ زندگي، مذهبي عمل ۽ ديوتائن سان تعلق بہ سندس نصيب بابت تصور ۾ اهم سمجهيا ويندا هئا. === حِتي روايت === [[حِتي]] مذهبي روايت ۾ تقدير کي وڌيڪ شخصي صورت ڏني وئي. '''اِستُستايا''' ۽ '''پاپايا''' نالي ٻن ديوين کي زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ ۽ عمر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="GoranGreek" /> محفوظ ٿيل رسمن ۾ انهن کي بادشاهه جي عمر وڌائڻ لاءِ دعائون ڪيون وينديون هيون. بادشاهه جي شخصيت هتي صرف فرد نہ، پر سڄي ملڪ ۽ قوم جي نمائندگي ڪندي هئي. == يوناني ۽ رومي دنيا == [[File:Atropos.jpg|thumb|[[اٽروپوس]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽيندي؛ تقدير جي ٽن [[موئرائي|موئرائن]] مان هڪ]] قديم يوناني دنيا ۾ تقدير جي تصور فلسفي، اساطير ۽ ادب ۾ وڏي ترقي ڪئي. [[هومر]] وٽ ''αἶσα'' ۽ ''μοῖρα'' ٻنهي لفظن جو بنيادي مفهوم ”حصو“ يا ”ونڊ“ هو. ممڪن آهي تہ انهن جون پاڙون مينوئي ۽ مائسيني مذهبي روايتن جي ڪتڻ سان لاڳاپيل عورتاڻي خدائي هستين ۾ هجن.<ref name="GoranGreek" /><ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير ديوتائن ۽ انسانن ٻنهي جي زندگين تي اثرانداز ٿئي ٿي. ''[[اليئڊ]]'' ۾ آسمان، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا جو حصو زيوس، پوسيڊون ۽ هيڊيز ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي، ۽ هر هڪ کي پنهنجو مقرر حصو ملي ٿو.<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> === موئرائي === [[هيسيئڊ]] وٽ تقدير جي تصور کي ٽن ديوين، يعني [[موئرائي]]، ۾ واضح شڪل ملي ٿي: * [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي؛ * [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي؛ * [[اٽروپوس]] ان کي ڪٽي ٿي. انهن ٽنهي کي انساني زندگيءَ جي شروعات، مدت ۽ انجام جي تمثيل سمجهيو ويو. [[پنڊار]] جهڙن شاعرن وٽ انهن کي [[زيوس]] جي اختيار سان جوڙيو ويو، جڏهن تہ [[ايسخيلس]] وٽ موئرائي ۽ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="GoranGreek" /> قديم يوناني فلسفي ۾ [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]]، [[انصاف]] ۽ ڪائناتي قانون جي بحثن تقدير جي تصور کي نئين صورت ڏني. [[هيراقليطس]] وٽ [[لوگوس]] ڪائنات ۾ موجود عقلي ترتيب جو اصول بڻيو؛ قديم ڊاڪسографي ۾ سندس نظريي کي تقدير سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]]، I، 28، 1.</ref> === ٽائيڪي ۽ فارچونا === پوئين يوناني ۽ [[هيلينستي دور]] ۾ [[ٽائيڪي]] جو تصور وڌيڪ اهم ٿيو. ٽائيڪي کي اتفاق، شهرن جي بخت ۽ غير يقيني خوشحاليءَ جي ديوي سمجهيو ويندو هو. [[File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|thumb|left|[[ٽائيڪي]] جي قديم مجسمي جي رومي نقل]] رومي دنيا ۾ ساڳيو تصور [[فارچونا]] جي صورت ۾ وڌيو. فارچونا انساني بخت، اقتدار، دولت ۽ حالتن جي اوچتين ڦيرڦارن سان لاڳاپيل هئي. سندس مشهور علامت [[بخت جو ڦيٿو]] هئي، جيڪو انسان جي خوشحالي ۽ زوال جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. [[File:Fortuna or Fortune.jpg|thumb|[[فارچونا]] ڦيٿي سان؛ رومي ۽ پوءِ يورپي ثقافت ۾ بخت جي تمثيلي صورت]] فارچونا جو تصور عيسائي وچئين دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو. [[بوئٿيس]] جهڙن ليکڪن ان کي خدائي ڪارسازي ۽ دنياوي حالتن جي غير مستقل هجڻ سان جوڙي نئين فلسفياڻي معنيٰ ڏني؛ پوءِ [[رينيسانس]] ۾ هيءَ علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي. == جرمنڪ ۽ نارس روايتون == قديم [[جرمنڪ اساطير|جرمنڪ]] ۽ [[نارس اساطير|نارس]] تصورن ۾ تقدير وقت، ڦيرڦار ۽ ڪائناتي انجام سان ڳنڍيل هئي. پراڻي آئس لينڊي اصطلاح ''ragna rǫcr''، جنهن مان جديد لفظ ''[[راگناروڪ]]'' نڪتو، کي ”ديوتائن جو انجام“ يا ”ديوتائن جي تقدير“ جي معنيٰ سان جوڙيو ويو آهي. هن روايت ۾ خود ديوتا بہ پنهنجي ڪائناتي انجام کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> [[نورن]] نالي ٽي عورتاڻي هستيون انسانن ۽ ديوتائن جي تقدير سان لاڳاپيل هيون. اهي [[يگدراسل]] جي پاڙن وٽ رهندڙ ۽ وقت يا نصيب جي مختلف رخن سان لاڳاپيل تصور ڪيون وينديون هيون. پوئين سورمائي روايتن ۾ '''چونڊيل انجام''' جو خيال بہ نمايان ٿيو. [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙا ڪردار اهڙي زندگي چونڊين ٿا، جيڪا عظمت سان گڏ جلد موت ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال بڻيو، جنهن کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي پورو ڪري ٿي.<ref name="Haudry2018" /> == سلاوي روايتون == {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} قديم [[سلاوي قومون|سلاوي]] تصورن ۾ نصيب کي انسان جي حصي يا ونڊ طور ڏٺو ويندو هو. قديم روسي ٻوليءَ ۾ لفظ ''бог'' (بوگ) جو هڪ قديم معنوي تعلق ”حصي“ يا ”نصيب“ سان بہ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سٺي نصيب جي شخصي صورت کي '''دوليا''' چيو ويندو هو، جڏهن تہ خراب نصيب لاءِ '''نيدوليا'''، [[ليخو]]، مصيبت، غم ۽ بدنصيبيءَ سان لاڳاپيل ٻيا لفظ استعمال ٿيندا هئا. انسان کي مليل خوشحالي يا بخت کي ڄڻ سماج لاءِ موجود گڏيل حصي مان کيس مليل ونڊ تصور ڪيو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} سربيائي لوڪ روايت ۾ '''سريچا''' (Срећа) خوش نصيبيءَ جي علامت هئي، جنهن کي ڪڏهن سونهري ڌاڳو ڪتندڙ سهڻي عورت طور پيش ڪيو ويندو هو. سندس ابتڙ '''نيسريچا''' (Несрећа) بدنصيبيءَ جي پوڙهي عورتاڻي تمثيل هئي، جيڪا ڪمزور ۽ ٽٽندڙ ڌاڳو ڪتيندي هئي.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني روايت == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير لاءِ {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) اهم اصطلاح آهي. ان ۾ ”آسمان جي حڪم“، انساني زندگيءَ لاءِ مليل حالتن ۽ اخلاقي ذميواريءَ جا مختلف مفهوم شامل رهيا آهن. [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]] جهڙن فلسفين وٽ ”آسمان جي حڪم“ کي سمجهڻ اهم هو، پر ان جو مطلب لازمي طور اهو نہ هو تہ انسان اخلاقي چونڊ کان محروم آهي.<ref>''Духовная культура Китая''، جلد 1: ''Философия''، ماسڪو: Восточная литература، 2006، ص. 341، مضمون ”Мин“.</ref> جديد چيني ٻوليءَ ۾ ''命'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت، تبديلي ۽ حالتن جي ڦيرڦار جو تصور آهي. اهڙيءَ طرح چيني ثقافتي فڪر ۾ تقدير کي اهڙي شيءِ طور بہ سمجهيو ويو آهي، جنهن تي انسان جو عمل ۽ صحيح اخلاقي رويو اثرانداز ٿي سگهي ٿو. اتفاق يا حادثي لاءِ الڳ اصطلاح {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' استعمال ٿيڻ سبب چيني روايت ۾ تقدير ۽ خالص اتفاق کي هميشه هڪ ئي تصور نہ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> == مذهبن ۾ تقدير == تقدير، خدائي ارادي ۽ انساني اختيار جي وچ ۾ تعلق دنيا جي ڪيترن مذهبن ۾ اهم دينياتي مسئلو رهيو آهي. مذهبي روايتون عام طور تقدير کي ڪنهن انڌي ۽ غير شخصي قوت بدران خدائي حڪم، ڪائناتي نظم، اخلاقي جوابدهي يا [[خدائي ڪارسازي]] سان ڳنڍين ٿيون؛ تنهن هوندي بہ مختلف مذهبن ۽ انهن جي اندر موجود مڪتبن ۾ اهو اختلاف رهيو آهي تہ انسان جي مستقبل ۽ عملن جو ڪيترو حصو اڳواٽ مقرر ٿيل آهي ۽ ڪيترو سندس پنهنجي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. === عيسائيت ۾ تقدير === عيسائي فڪر قديم يوناني ۽ رومي تقدير جي غير شخصي تصور کي عام طور [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providence) جي تصور سان بدلائي ٿو. هن نظرئي ۾ ڪائنات ۽ تاريخ خدا جي علم ۽ اختيار هيٺ آهن، پر انسان کي خير ۽ شر جي وچ ۾ اخلاقي چونڊ ۽ سندس عملن لاءِ جوابدهيءَ جو حامل پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="EncyclopediaIslamFate">{{cite book |last=Campo |first=Juan E. |title=Encyclopedia of Islam |editor-last=Melton |editor-first=J. Gordon |publisher=Facts On File |location=New York |pages=228–229 |chapter=Fate }}</ref> [[واعظ جو ڪتاب|واعظ]] ۾ چيو ويو آهي تہ ”هر شيءِ لاءِ هڪ وقت آهي“ ۽ ”ڄمڻ جو وقت ۽ مرڻ جو وقت“ آهي ({{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}}). تنهن هوندي ساڳئي ڪتاب ۾ انسان کي اهڙي بڇڙائي ۽ بيوقوفيءَ کان بچڻ جي نصيحت ڪئي وئي آهي، جيڪا کيس ”وقت کان اڳ“ موت ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي ({{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}}). اهڙن متنن جي بنياد تي عيسائي تفسيرن ۾ زندگيءَ ۽ موت جي خدائي نظم کي لازمي طور هر فرد جي موت جي لمحي جي سخت ۽ غير تبديل ٿيندڙ اڳواٽ مقرريءَ سان هڪجهڙو نہ سمجهيو ويو آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ۾ چيو ويو آهي تہ ”بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا“ ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}})، جڏهن تہ [[زبور]] ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت بيان آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}). اهڙيون آيتون اخلاقي عمل، خدائي عدالت ۽ انساني زندگيءَ جي نتيجن جي وچ ۾ تعلق کي اجاگر ڪن ٿيون. [[زبور]] {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ مؤمن خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪري ٿو. ڪجهه قديم سلاوي ترجمن ۾ اهو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ آيو آهي. اهڙيءَ طرح عيسائي روايت ۾ انسان جي انجام کي ڪنهن انڌي تقدير جي بدران خدا جي علم، حڪم ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. عيسائي دينيات ۾ بعد ۾ [[اڳواٽ چونڊ (دينيات)|predestination]]، فضل، آزاد ارادي ۽ نجات بابت وسيع بحث پيدا ٿيا. [[آگسٽين آف هپو]]، وچئين دور جي اسڪولاستڪ مفڪرن ۽ پوءِ [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]] جي عالمن انهن سوالن تي مختلف نظريا پيش ڪيا. ان هوندي بہ عيسائيت جي وڏين روايتن ۾ خدائي قدرت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي ڪنهن نہ ڪنهن صورت ۾ گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> == اسلام ۾ تقدير == {{Main|قدر (اسلام)|آزاد ارادو اسلام ۾}} اسلامي اصطلاح '''قدر''' يا '''قضا ۽ قدر''' الله جي علم، ارادي، حڪم ۽ ڪائنات ۾ واقع ٿيندڙ معاملن سان لاڳاپيل هڪ بنيادي دينياتي تصور آهي. اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهو سوال وڏي اهميت رکي ٿو تہ الله جي مڪمل علم ۽ قدرت سان گڏ انسان جي اخلاقي ذميواري ۽ اختيار کي ڪيئن سمجهيو وڃي. [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت مختلف تصورات موجود هئا. انهن مان هڪ ''مَنيٰ'' يا ذاتي نصيب ۽ ٻيو ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي وقت يا زمانو هو، جنهن کي انساني زندگيءَ تي غالب سمجهيو ويندو هو. اسلامي وحيءَ ۾ اهڙن غير شخصي يا مشرڪاڻي تصورن جي بدران واقعن ۽ انسان جي زندگيءَ کي [[الله]] جي علم، قدرت ۽ حڪمت سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> اسلامي فڪر ۾ تقدير جو تصور هڪ سادي جبري نظريي تائين محدود ناهي. قرآن ۾ هڪ پاسي الله جي مطلق قدرت ۽ علم تي زور ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ ٻئي پاسي انسان کي ايمان، ڪفر، نيڪي ۽ بدي بابت چونڊ ۽ ان جي نتيجن لاءِ جوابده قرار ڏنو ويو آهي. هن ٻٽي زور سبب اسلامي تاريخ ۾ [[جبر]] ۽ [[آزاد ارادو|اختيار]] بابت ڪيترائي مڪتب پيدا ٿيا.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === قرآن ۽ خدائي ارادو === قرآن الله جي قدرت بابت بيان ڪري ٿو: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ڪري ٿو ۽ جنھن کي گھري ٿو تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو.|سورة ابراهيم، 4}} ۽ تخليق بابت: {{quote|....۽ جڏهن هو ڪنهن ڪم جو فيصلو ڪري ٿو تہ ان کي رڳو چوي ٿو: ”ٿيءُ“، پوءِ اهو ٿي پوي ٿو.|سورة البقره، 117}} ساڳئي طرح قرآن ۾ اچي ٿو: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاءِ لکيو آهي، تنهن کان سواءِ ٻيو ڪجھ بہ اسان کي نہ پهچندو....|سورة التوبه، 51}} انهن ۽ ساڳين آيتن کي اسلامي دينيات جي ڪجهه مڪتبن الله جي اڳواٽ علم، ارادي ۽ تقدير جي دليل طور استعمال ڪيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> قرآن ۾ انسان ۽ ٻين مخلوقات لاءِ مقرر مدت کي ''[[اجل]]'' چيو ويو آهي. ڪيترين آيتن ۾ زندگي، موت ۽ مقرر وقت کي الله جي علم سان ڳنڍيو ويو آهي (مثال طور {{Quran-usc|6|2}}، {{Quran-usc|39|42}} ۽ {{Quran-usc|40|68}}). ٻئي پاسي قرآن انساني چونڊ ۽ جوابدهيءَ کي بہ واضح ڪري ٿو: {{quote|۽ چؤ تہ سچ اوهان جي پالڻهار وٽان آهي؛ پوءِ جنهن کي وڻي سو ايمان آڻي ۽ جنهن کي وڻي سو انڪار ڪري.... بيشڪ جن ايمان آندو ۽ نيڪ عمل ڪيا، اسين نيڪ عمل ڪندڙ جو اجر ضايع نہ ڪنداسين.|سورة الكهف، 29–30}} انهيءَ قسم جي آيتن کي انساني اختيار جي حامين دليل طور پيش ڪيو تہ جيڪڏهن انسان جي نيڪي ۽ بديءَ لاءِ ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي تہ جزا ۽ سزا جي اخلاقي معنيٰ ڪمزور ٿي وڃي ٿي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === جبر ۽ اختيار جو شروعاتي بحث === اسلامي تاريخ جي شروعاتي صدين ۾ انسان جي ارادي ۽ خدائي تقدير بابت ٻه مخالف رجحان نمايان ٿيا. سخت جبري موقف سان لاڳاپيل گروهن کي بعد ۾ [[جبريه]] سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ انساني اختيار جي حامين کي [[قدريه]] سڏيو ويو. [[حسن بصري]] (وفات 728ع) سان منسوب فڪري روايت انساني اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندي هئي. هن موقف موجب الله انسان کي نيڪيءَ جو حڪم ڏنو آهي ۽ بديءَ جو اخلاقي بار انسان جي پنهنجي عمل تي آهي. روايتن موجب حسن بصري [[عبدالملڪ بن مروان]] کي لکيل هڪ خط ۾ بہ انساني ذميواريءَ جو دفاع ڪيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> ''قدريه'' جو نالو ''قدر'' مان نڪتل آهي، پر تاريخي اصطلاح طور اهو عام طور انهن شروعاتي مسلمان مفڪرن لاءِ استعمال ٿيو، جيڪي انسان جي پنهنجي عمل تي هڪ حقيقي اختيار يا قدرت جي حمايت ڪندا هئا. === معتزله === [[معتزله]] انساني آزاد ارادي ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي پنهنجي دينياتي نظام جو بنيادي حصو بڻايو. سندن نظر ۾ الله مڪمل طور عادل آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙي عمل تي سزا ڏيڻ جنهن لاءِ سندس ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي، خدائي عدل سان مطابقت نہ رکي ها. معتزلي مفڪرن انسان کي پنهنجي ارادي وارن عملن جو حقيقي فاعل سمجهيو ۽ ان بنياد تي جزا ۽ سزا، حڪم ۽ نهي، ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي معنيٰ ڏني. هي موقف اسلامي ڪلام ۾ [[عقل]] ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندڙ وڏي روايت جو بنياد بڻيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === اشعري موقف === [[اشعري]] مڪتب الله جي مڪمل قدرت ۽ تخليق تي زور ڏيندي انساني ذميواريءَ کي بہ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اشعري نظريي موجب عمل جو خالق الله آهي، پر انسان ان عمل کي ''ڪسب''، يعني ”حاصل“ ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح الله جي ڪائناتي اقتدار ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي وچ ۾ هڪ نظرياتي مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. انهيءَ تصور جي تشريح مختلف اشعري عالمن وٽ مختلف رهي آهي، تنهنڪري اشعري ڪلام کي صرف سادي ”جبريت“ سان برابر ڪرڻ درست نہ آهي. اشعري روايت هڪ طرف الله جي غير محدود قدرت تي زور ڏئي ٿي، تہ ٻئي طرف انسان جي ارادي، نيت ۽ جوابدهيءَ لاءِ بہ جاءِ رکي ٿي. === ماتريدي موقف === [[ماتريديه|ماتريدي]] مڪتب، جيڪو خاص طور وچ ايشيا ۽ پوءِ حنفي علائقن ۾ اثرائتو رهيو، پڻ خدائي علم ۽ قدرت سان گڏ انساني اختيار کي تسليم ڪري ٿو. ماتريدي روايت ۾ انسان کي پنهنجي ارادي سان عمل چونڊڻ جي نسبتاً وڌيڪ واضح صلاحيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ ان عمل جي وجود ۽ قدرت جو آخري سرچشمو الله کي سمجهيو ويو. اهڙيءَ طرح سني ڪلام جي ٻن وڏن مڪتبن—اشعري ۽ ماتريدي—ٻنهي خدائي تقدير ۽ انساني جوابدهيءَ کي گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن جي فلسفياڻي وضاحت ۾ فرق موجود آهي. === شيعي فڪر === [[شيعو|شيعي]] ڪلام ۾ پڻ مڪمل جبر ۽ مڪمل خودمختياري ٻنهي کي رد ڪندڙ موقف ترقي ڪئي. مشهور اصول ''لا جبر ولا تفويض بل أمر بين الأمرين''، يعني ”نہ مڪمل جبر، نہ مڪمل تفويض، بلڪ ٻنهي جي وچ وارو امر“، انساني عملن بابت وچٿرو تصور پيش ڪري ٿو. هن موقف موجب انسان حقيقي اخلاقي چونڊ ۽ ذميواري رکي ٿو، پر سندس وجود، قدرت ۽ عمل جي امڪان جو آخري بنياد خدا جي تخليق ۽ حڪمرانيءَ ۾ آهي. === صبر، توڪل ۽ تقدير === اسلامي روحاني ۽ اخلاقي روايت ۾ تقدير جو تعلق رڳو فلسفياڻي بحث سان نہ، پر عملي تصورن جهڙوڪ [[صبر]]، [[توڪل]] ۽ [[دعا]] سان پڻ آهي. صبر مان مراد ڏکيائين ۾ ثابت قدمي ۽ اخلاقي استقامت آهي، جڏهن تہ توڪل الله تي ڀروسو ڪرڻ آهي. اهڙي اعتماد کي عام طور انساني ڪوشش ڇڏڻ جي معنيٰ نہ ڏني وئي آهي. اسلامي فقهي ۽ اخلاقي ادب ۾ تدبير اختيار ڪرڻ، علاج ڪرائڻ، روزگار ڪرڻ ۽ خطري کان بچڻ جا قدم کڻڻ انسان جي ذميواري سمجهيا ويا آهن؛ نتيجو الله جي حوالي ڪرڻ کي توڪل سان جوڙيو ويو آهي. مذهبي ۽ ثقافتي گفتگوءَ ۾ ''ان شاءَ الله''—”جيڪڏهن الله چاهيو“—مستقبل جي غير يقيني حالت ۽ خدائي ارادي جي اعتراف جو عام اظهار آهي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === تقدير ۽ بيماري بابت تاريخي تشريحون === 19هين ۽ شروعاتي 20هين صديءَ جي ڪجهه يورپي مستشرقن، عيسائي مشنرين ۽ سياحن مسلمان سماجن ۾ بيماري يا مصيبت بابت روين کي ”تقديريت“ سان تعبير ڪيو؛ ڪن رپورٽن ۾ اهو بہ چيو ويو تہ ڪجهه ماڻهو علاج يا احتياط کي تقدير جي خلاف سمجهندا هئا.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> اهڙي عام تشريح کي تاريخي طور احتياط سان ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اسلامي تهذيبن ۾ [[طب]]، اسپتالن، دوائن ۽ وبائن جي روڪٿام بابت وسيع علمي ۽ عملي روايت موجود رهي آهي. تقدير تي عقيدي سان گڏ علاج، احتياط ۽ طبي تحقيق جو عمل جاري رهيو. ان ڪري مسلمان سماجن کي مجموعي طور ”طبي تقديريت“ سان بيان ڪرڻ هڪ سادي ۽ اڻپوري عام ڪرڻ سمجهي وڃي ٿي. == فلسفي ۾ تقدير == {{Main|تقديريت|تعينيت|آزاد ارادو}} فلسفي ۾ تقدير جو بنيادي مسئلو اهو آهي تہ ڇا واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن رخ آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي تہ انسان جي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي حيثيت ڇا رهي ٿي. هن سوال سان [[تقديريت]]، [[تعينيت]]، [[سبب ۽ نتيجو]]، [[امڪان ۽ ناممڪن]] ۽ اخلاقي جوابدهيءَ جا مسئلا ڳنڍيل آهن. === ميگاري مڪتب ۽ منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] ۾ [[ڊيوڊورس ڪرونس]] اهڙو دليل پيش ڪيو، جنهن کي جديد عالمن '''منطقي تقديريت''' سان ڳنڍيو آهي. سندس مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ممڪن، ناممڪن ۽ لازمي واقعن جي منطقي تعلق بابت هو.<ref>{{cite book |first=Jules |last=Vuillemin |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> ڊيوڊورس جي موقف جي هڪ مشهور تشريح موجب جيڪو ممڪن آهي، اهو يا تہ هاڻي سچ آهي يا مستقبل ۾ سچ ٿيندو. اهڙي نظرئي ۾ اهڙا ”ممڪن“ مستقبل، جيڪي ڪڏهن بہ حقيقت نہ بڻجن، قبول ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. انهيءَ سبب سندس فلسفي کي مستقبل بابت منطقي ضرورت جي بحث سان ڳنڍيو ويو. === ايپي ڪيورس === [[ايپي ڪيورس]] سخت جبري تصور جي مخالفت ڪئي. هن پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' ۾ ”طبعياتدانن جي تقدير“ کي مذهبي وهم کان بہ وڌيڪ مسئلو ڪندڙ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ تہ جيڪڏهن هر انساني عمل اڳين ايٽمي حرڪتن جو مڪمل طور لازمي نتيجو هجي تہ انساني ذميواريءَ لاءِ ڪا حقيقي جاءِ نہ رهي ٿي.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig and P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس [[ڊيموڪريٽس]] جي ائٽمي فطرت نگاريءَ مان گهڻو ڪجهه قبول ڪيو، پر اهڙي تعينيت کي رد ڪيو، جيڪا اخلاقي چونڊ کي محض اڳين مادي سببن جو لازمي نتيجو بڻائي ڇڏي. === اسٽوئڪ فلسفو === {{Main|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]]؛ سندس لکڻين ۾ اسٽوئڪ تقدير کي سببن جي منظم سلسلي طور بيان ڪيو ويو آهي]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] وٽ تقدير ڪنهن انڌي يا غير عقلي قوت جو نالو نہ هئي، بلڪ ڪائنات ۾ [[لوگوس]]، يعني عقلي اصول، جي منظم حڪمراني هئي. [[سيسرو]] ''De divinatione'' ۾ اسٽوئڪ تقدير جي وضاحت ڪندي ان کي يوناني ''heimarménē'' سان برابر ڪري ”سببن جي ترتيب ۽ سلسلو“ قرار ڏنو؛ يعني اهڙو نظام، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سان ڳنڍجي نتيجو پيدا ڪري ٿو.<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref> هن تشريح ۾ تقدير وهمي يا اڻڄاتل مافوق الفطرت دٻاءُ نہ، پر ڪائنات جي عقلي ۽ سببي بناوٽ آهي. انهيءَ ڪري اسٽوئڪ تقدير جديد [[تعينيت]] سان ڪجهه مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو نہ سمجهيو ويندو آهي. === تقدير ۽ آزاد ارادو === فلسفي ۾ هڪ بنيادي سوال اهو آهي تہ جيڪڏهن مستقبل ڪنهن نموني اڳواٽ مقرر يا سببي طور متعين هجي تہ انسان حقيقي معنيٰ ۾ آزاد ڪيئن ٿي سگهي ٿو. هن مسئلي بابت ٽي وڏا جديد موقف آهن: * '''[[سخت تعينيت]]''' — سڀ واقعا، انساني عملن سميت، اڳين سببن مان لازمي طور نڪرن ٿا؛ انهيءَ ڪري روايتي آزاد ارادو موجود نہ آهي. * '''[[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]]''' (libertarianism) — انسان وٽ گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي حقيقي چونڊ موجود آهي، جيڪا اڳين سببن طرفان مڪمل طور متعين نہ آهي. * '''[[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]]''' (compatibilism) — سببي تعينيت ۽ هڪ بامعنيٰ انساني آزادي پاڻ ۾ لازمي طور تضاد ناهن؛ انسان تڏهن آزاد سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هو پنهنجي خواهشن ۽ سببن مطابق بغير خارجي جبر جي عمل ڪري. [[ٿامس نيگل]]، [[اي. جي. ائير]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]] جهڙن جديد فلسفين هن سوال بابت مختلف موقف پيش ڪيا آهن.<ref name="Nagel">{{cite book |last=Nagel |first=Thomas |author-link=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=6 }}</ref> === تقدير ۽ تعينيت === [[تعينيت]] کي تقدير سان گڏي سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. تعينيت موجب ڪنهن خاص وقت جون حالتون ۽ فطرت جا قانون اڳتي ايندڙ واقعن کي سببي طور متعين ڪن ٿا. ان جي ابتڙ تقدير ۾ ڪڏهن اهو تصور شامل هوندو آهي تہ ڪو خاص انجام سببن جي مخصوص سلسلي کان قطع نظر بہ ٿيڻ ضروري آهي. مثال طور، سخت تقديريت چئي سگهي ٿي تہ ”هي واقعو هر حالت ۾ ٿيندو“؛ جڏهن تہ تعينيت چوي ٿي تہ ”هي واقعو انهن مخصوص اڳين حالتن ۽ قانونن سبب ٿيندو.“ اهو فرق [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ سببي تعينيت جو مطلب لازمي طور اهو نہ آهي تہ انسان جو سوچڻ، فيصلو ڪرڻ ۽ عمل ڪرڻ بي اثر آهي. انساني فيصلا پاڻ پڻ واقعن جي سببي سلسلي جو حصو ٿي سگهن ٿا. === لاپلاس ۽ ڪائناتي تعينيت === [[File:Claude Bernard.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]]؛ تجرباتي سائنس ۾ تعينيت جي اصول جو اهم حامي]] [[پيئر-سائمن لاپلاس]] ڪائناتي تعينيت جي مشهور تصوير پيش ڪئي. هن هڪ فرضي ذهانت جو تصور ڪيو، جنهن کي پوءِ ''[[لاپلاس جو شيطان]]'' سڏيو ويو. جيڪڏهن اها ذهانت ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ، رفتار ۽ انهن تي لاڳو ٿيندڙ فطري قانونن کي مڪمل طور ڄاڻي، تہ نظرياتي طور اها ماضي ۽ مستقبل جي سڀني حالتن جو حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844؛ پهريون ڇاپو 1814، ''De la probabilité''.</ref> هي تصور روايتي تقدير کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي مستقبل ڪنهن اڳواٽ لکيل مابعدالطبيعي حڪم سبب نہ، بلڪ موجود حالتن ۽ فطرت جي قانونن سبب متعين ٿئي ٿو. === شوپنهاور === [[آرٿر شوپنهاور]] وٽ دنيا جي بنيادي حقيقت کي '''جيئڻ جي ارادي''' (Will to Live) سان ڳنڍيو ويو. فرد جا شعوري ارادا هڪ وڌيڪ بنيادي ۽ غير شعوري ڪائناتي ارادي جا اظهار آهن. شوپنهاور موجب [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان هن مسلسل خواهش ۽ تڪليف جي چڪر کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي رهاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو. سندس فلسفي ۾ تقدير ڪنهن شخصي ديوتا جي حڪم کان وڌيڪ، وجود جي ان بنيادي ارادي ۽ ان جي ضرورتن سان ڳنڍيل آهي. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] وٽ تقدير بابت مشهور اصطلاح ''[[amor fati]]''، يعني ”تقدير سان محبت“ آهي. هن جو مقصد رڳو ناگزير حالتن آڏو بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ هو، بلڪ پنهنجي زندگيءَ جي سمورن واقعن—سک، ڏک، ڪاميابي ۽ ناڪامي—کي اهڙيءَ ريت قبول ڪرڻ هو، ڄڻ انسان انهن کي ٻيهر بہ اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هجي. نِيٽشي جي ''amor fati'' کي [[تقديريت]] کان فرق ڪيو وڃي ٿو: تقديريت بي وسيءَ واري قبوليت ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ ''amor fati'' زندگيءَ جي فعال اثبات سان لاڳاپيل آهي. اهو سندس [[اقتدار جي ارادي]] ۽ خود غلبي جي وسيع فلسفي سان بہ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref>[[فريڊرڪ نِيٽشي]]، ''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> == سبب، امڪان ۽ تقدير == تقدير جي بحث کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] جي نظريي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. فلسفي جي پراڻي اصول ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“، موجب واقعن يا شين جي وضاحت لاءِ ڪنهن سبب يا بنياد جي ڳولا ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel }}</ref> جيتوڻيڪ واقعن جا سبب ٿي سگهن ٿا، عملي دنيا ۾ سببن جو تعداد ۽ سندن باهمي اثر ايترو پيچيده ٿي سگهي ٿو جو نتيجي جي اڳڪٿي ناممڪن يا انتهائي ڏکي هجي. اهڙي اڻڄاڻائيءَ کي لازمي طور ”تقدير“ نه چيو ويندو آهي؛ اها پيچيده سببي نظامن جي محدود انساني ڄاڻ جو نتيجو بہ ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري جديد فلسفي ۾ '''اڻڄاڻ مستقبل'''، '''اتفاق'''، '''احتمال'''، '''تعينيت''' ۽ '''تقدير''' کي الڳ تصورن طور رکڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. == بخت، اتفاق ۽ فارچونا == '''بخت''' يا '''قسمت''' ({{lang-en|fortune}}) کي [[تقدير]] کان ڌار تصور طور بہ استعمال ڪيو ويندو آهي. بخت مان مراد سٺو يا خراب نصيب، [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا جماعت جي زندگيءَ تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. اهڙي معنيٰ ۾ بخت لازمي طور ڪنهن اڳواٽ مقرر ٿيل انجام ڏانهن اشارو نٿو ڪري؛ اهو اهڙين حالتن ۽ موقعن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيڪي انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر هجن. [[هيلينستي دور]] ۾ سياسي ۽ سماجي حالتن جي تيز تبديليءَ سان [[ٽائڪي]] ({{lang-grc|Τύχη}}، لفظي معنيٰ ”بخت“ يا ”قسمت“) جي اهميت وڌي. ٽائڪي کي شهرن، رياستن ۽ فردن جي خوشحالي، سلامتي ۽ غير متوقع حالتن سان لاڳاپيل ديوي طور پيش ڪيو ويندو هو. رومي روايت ۾ ان جي ويجهي هم منصب [[فارچونا]] (Fortuna) هئي. [[File:ADurerFortunaengraving.jpg|thumb|left|[[البرخت ڊيورر]] جي ''Nemesis (The Great Fortune)''، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت، طاقت ۽ زندگيءَ جي غير يقيني ڦيرڦار جي تمثيلي پيشڪش.]] فارچونا کي گهڻو ڪري هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿي]] سان ڏيکاريو ويو، جيڪو دولت، اقتدار، عزت، ڪاميابي ۽ ناڪاميءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. [[بوئٿيس]] پنهنجي تصنيف ''[[فلسفي جي تسلي]]'' (''Consolation of Philosophy'') ۾ فارچونا جي ڦيٿي کي انساني حالتن جي عارضي ۽ بدلجندڙ طبيعت جي تمثيل طور استعمال ڪيو.<ref>{{cite book |last=Boethius |title=The Consolation of Philosophy |translator=Victor Watts |publisher=Penguin Classics |year=1999 |isbn=9780140447804 }}</ref> وچئين دور ۽ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا جو تصور يورپي فن، ادب ۽ سياسي فڪر ۾ وڏي پيماني تي جاري رهيو. اهڙي روايت ۾ بخت اهڙي قوت يا اتفاقي تبديليءَ جي علامت ٿي سگهي ٿو، جيڪا انسان جي منصوبن کي اوچتو بدلائي ڇڏي؛ ان جي ابتڙ '''تقدير''' گهڻو ڪري ڪنهن وڌيڪ مستقل، اڳواٽ مقرر يا ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي. == تقدير، قسمت ۽ تعينيت جو فرق == تقدير سان لاڳاپيل اصطلاحن جي معنيٰ مختلف فلسفياڻين ۽ مذهبي روايتن ۾ بدلجي سگهي ٿي. هيٺ ڏنل جدول انهن اصطلاحن جي عام ۽ تقابلي وضاحت ڏئي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B7C99; color:white; padding:8px;" | '''تقدير سان لاڳاپيل اهم تصورن جو تقابلي خاڪو''' |- ! style="background:#DCE6F1;" | تصور ! style="background:#DCE6F1;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#DCE6F1;" | انساني ارادي جي حيثيت ! style="background:#DCE6F1;" | بنيادي خصوصيت |- | style="background:#F8FBFF;" | '''تقدير''' (Fate) | اڳواٽ مقرر يا ناگزير انجام | بعض روايتن ۾ محدود يا بي اثر | نتيجو اڳواٽ مقرر تصور ٿي سگهي ٿو |- | style="background:#FFF9E6;" | '''مقدر''' / Destiny | فرد يا شيءِ جو متوقع يا مخصوص مستقبل | ڪن تشريحن ۾ انساني چونڊ سان گڏ | مستقبل جي رخ يا منزل تي زور |- | style="background:#F2FFF2;" | '''بخت''' / Fortune | خوش نصيبي، بدنصيبي يا اتفاقي ڦيرڦار | انساني عمل سان گڏ اتفاق جو وڏو ڪردار | غير متوقع تبديلي |- | style="background:#FFF2F2;" | '''تقديريت''' / Fatalism | ڪجهه واقعا هر حالت ۾ ٿيڻا آهن | عام طور نتيجو بدلائڻ جي سگهه محدود | انساني ڪوشش کان آزاد ناگزيريت |- | style="background:#F5F0FF;" | '''تعينيت''' / Determinism | هر واقعو اڳين سببن ۽ قانونن مان پيدا ٿئي ٿو | [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] موجب آزادي ممڪن ٿي سگهي ٿي | سبب ۽ نتيجي جو سلسلو |- | style="background:#EEF8F8;" | '''آزاد ارادو''' | متبادل عملن يا چونڊن جي حقيقي صلاحيت | مرڪزي حيثيت | اخلاقي ذميواري ۽ اختيار |} فلسفي ۾ خاص طور '''تقديريت''' ۽ '''تعينيت''' کي هڪجهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. تقديريت ۾ ڪنهن خاص انجام کي انساني عمل کان قطع نظر اڻٽر سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن تہ تعينيت ۾ نتيجو اڳين سببن، حالتن ۽ فطري قانونن جو نتيجو هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ آزاد ارادي بابت بحث پڻ انهيءَ فرق سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Free Will |url=https://plato.stanford.edu/entries/freewill/ |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 September 2026 }}</ref> == فن ۽ ادب ۾ تقدير == تقدير دنيا جي ادب ۽ فن جي قديم ترين ۽ مسلسل موضوعن مان هڪ آهي. هن موضوع جو بنيادي سوال اهو رهيو آهي تہ انسان پنهنجي مستقبل کي پاڻ ٺاهي ٿو يا ڪنهن اهڙي طاقت، قانون، خدائي حڪم يا سببن جي سلسلي جو تابع آهي، جيڪو سندس ڪنٽرول کان ٻاهر آهي. === قديم يوناني ادب === [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي روايت تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ادب ۾ تقدير خاص طور [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|سانحي]] ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۽ ''[[اوڊيسي]]'' ۾ ديوتائن جي ارادي، انسان جي بهادري ۽ مقرر انجام جي وچ ۾ مسلسل ڇڪتاڻ ملي ٿي. [[سوفوڪليس]] جي ''[[اوڊيپس ريڪس]]'' ۾ بادشاهه اوڊيپس جي والدين کي اڳڪٿي ملي ٿي تہ سندن پٽ پنهنجي پيءُ کي قتل ڪندو ۽ پنهنجي ماءُ سان شادي ڪندو. هو انهيءَ پيشنگوئي کان بچڻ لاءِ ٻار کي ڇڏي ڏين ٿا؛ اوڊيپس پاڻ بہ، حقيقت کان بي خبر، پنهنجي مقدر کان بچڻ لاءِ وطن ڇڏي ٿو، پر سندس اهي ئي ڪوششون آخرڪار پيشنگوئي کي پورو ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |last=Sophocles |title=Oedipus the King |editor1=Stephen Berg |editor2=Diskin Clay |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1978 |orig-year=427 BC }}</ref> اهڙي ادبي بناوٽ ۾ تقدير جي خاص طاقت اها آهي تہ ان کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي حقيقت بڻائڻ جو وسيلو بڻجي وڃي ٿي. هي موضوع بعد جي يورپي سانحي ۽ لوڪ ادب ۾ بہ وڏي پيماني تي جاري رهيو. === هائبرس ۽ سانحو === قديم يوناني سانحن ۾ انساني [[هائبرس]] ({{lang-grc|ὕβρις}})، يعني حد کان وڌيل غرور، اخلاقي يا خدائي حدن جي ڀڃڪڙي، گهڻو ڪري تباهيءَ سان ڳنڍيل آهي. اهڙي سانحي ۾ ڪردار جي تباهي رڳو خارجي تقدير جو نتيجو نہ هوندي آهي؛ سندس پنهنجا فيصلا ۽ شخصيتي ڪمزوريون بہ ان انجام ۾ حصو وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري يوناني سانحي ۾ تقدير ۽ انساني ذميواريءَ جو تعلق پيچيده آهي: ڪردار جو انجام اڳواٽ مقرر نظر اچي سگهي ٿو، پر سندس عمل ۽ اخلاقي چونڊون پڻ انهيءَ انجام کي حقيقت بڻائين ٿيون. === رومي ادب === [[ورجل]] جي ''[[اينيئڊ]]'' ۾ [[اينياس]] جو مقدر روم جي مستقبل سان ڳنڍيل آهي. سندس ذاتي خواهشون ۽ محبتون بار بار انهيءَ وڏي تاريخي مقدر جي تابع ٿي وڃن ٿيون. [[اووڊ]] جي ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ پڻ خدائي فيصلي، تبديلي ۽ اڻٽر انجام جا ڪيترائي موضوع ملن ٿا. === يورپي ادب === يورپي ادب ۾ تقدير جو موضوع وچئين دور کان جديد دور تائين مسلسل جاري رهيو. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ميڪبيٿ]]'' (1606ع) ۾ ٽن جادوگرڻين جون اڳڪٿيون ميڪبيٿ جي سياسي خواهشن کي هٿي ڏين ٿيون. ناٽڪ اهو سوال کڻي ٿو تہ ميڪبيٿ جو انجام واقعي اڳواٽ مقرر هو يا سندس پنهنجي خواهش، تشدد ۽ غلط فيصلن ان کي حقيقت بڻايو. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|left|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)]] [[ٿامس هارڊي]] جي ''[[ٽيس آف دي ڊيئربرويلز]]'' (1891ع) ۾ سماجي جوڙجڪ، اتفاق، جنس، طبقي ۽ ڪردار جي محدود اختيار کي اهڙي طريقي سان گڏ ڪيو ويو آهي، جو انسان جي زندگيءَ تي ٻاهرين حالتن جي طاقت جو احساس پيدا ٿئي ٿو. [[سيموئل بيڪيٽ]] جي ''[[اينڊ گيم (ناٽڪ)|اينڊ گيم]]'' (1957ع) ۾ انساني وجود جي بندش، ورجاءُ ۽ ناگزير پڄاڻيءَ جا موضوع آهن، جڏهن تہ [[ڊبليو. ڊبليو. جيڪبس]] جي مختصر ڪهاڻي ''[[دي منڪيز پا]]'' (1902ع) تقدير کي زبردستي تبديل ڪرڻ جي خواهش ۽ ان جي تباهه ڪندڙ نتيجن کي مرڪز بڻائي ٿي. === اسپيني ۽ اطالوي روايت === اسپيني [[ڊيوڪ آف ريواس]] جي رومانوي ناٽڪ ''Don Álvaro o la fuerza del sino'' ۾ ''sino''، يعني قسمت يا تقدير، مرڪزي موضوع آهي. بعد ۾ [[جوزيپي وردي]] ان ڪهاڻيءَ مان مشهور اوپيرا ''[[La forza del destino]]'' (''تقدير جي قوت'') ترتيب ڏنو. === هرمن هيسه === جرمن ليکڪ [[هرمن هيسه]] جي ادب ۾ تقدير، روحاني خودشناسي، انفرادي چونڊ ۽ زندگيءَ جي رستي جا موضوع بار بار اچن ٿا. ''[[سڌارٿ (ناول)|سڌارٿ]]'' (1922ع) ۾ زندگيءَ جي روحاني سفر ۽ ذاتي تجربن ذريعي سچ جي تلاش ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ ''[[دي گلاس بيڊ گيم]]'' ۾ فرد ۽ وڏي ثقافتي نظام جي وچ ۾ تعلق کي بحث هيٺ آندو ويو آهي. === خورخي لوئس بورخيس === [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ادب ۾ تقدير، وقت، اتفاق، لامحدود ممڪن مستقبل ۽ چونڊ جا موضوع خاص اهميت رکن ٿا. ''[[دي گارڊن آف فورڪنگ پاٿس]]'' ۾ وقت کي اهڙي [[ڀل ڀليان]] طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هر فيصلي کان مختلف مستقبل پيدا ٿي سگهن ٿا. اهڙي تصور ۾ هڪ واحد مقرر تقدير جي بدران هڪٻئي سان گڏ موجود ممڪن مستقبلن جو تصور سامهون اچي ٿو. ''[[دي لاٽري اِن بابل]]'' ۾ هڪ ڳجهي لاٽري ماڻهن جي زندگيءَ جي تقريباً هر رخ تي اثرانداز ٿئي ٿي. هتي قسمت، اتفاق ۽ طاقت جي وچ ۾ فرق مبهم ٿي وڃي ٿو. بورخيس جي نظم ''Ajedrez'' (''شطرنج'') ۾ مهرا مقرر ضابطن مطابق هلن ٿا؛ انهن کي رانديگر هلائي ٿو، پر نظم پوءِ اهو سوال اٿاري ٿو تہ خود رانديگر کي ڪهڙي قوت هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Ajedrez – Jorge Luis Borges |url=https://ciudadseva.com/texto/ajedrez-3/ |website=Ciudad Seva |access-date=8 September 2026 |language=es }}</ref> ''Poema conjetural'' ۾ هڪ تاريخي شخص پنهنجي موت جي گهڙيءَ ۾ پنهنجي ”ڏکڻ آمريڪي تقدير“ کي قبول ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Poema conjetural |url=https://www.poesi.as/jlb0506.htm |access-date=8 September 2026 |language=es }}</ref> ساڳيءَ طرح ''[[دي سائوٿ (مختصر ڪهاڻي)|دي سائوٿ]]'' ۾ اسپتال، خواب، ڏکڻ ارجنٽائن ۽ ممڪن بهادراڻي موت جي وچ ۾ فرق ڄاڻي واڻي غير يقيني رکيو ويو آهي، جنهن سبب ڪهاڻي کي چونڊيل ۽ مقدر ٿيل موت ٻنهي جي حوالي سان پڙهيو ويو آهي. === سامرا ۾ ملاقات === تقدير کان فرار جي ناممڪنيءَ جي مشهور ادبي تمثيل ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن کي [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] مشهور ڪيو. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ نوڪر بازار ۾ [[موت (شخصيت)|موت]] کي ڏسي ڊڄي وڃي ٿو ۽ پنهنجي مالڪ جو گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو. جڏهن مالڪ موت کان سندس خوفناڪ نگاهه جو سبب پڇي ٿو تہ موت ٻڌائي ٿو تہ هو رڳو حيران ٿيو هو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي رات سندس نوڪر سان سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي. هيءَ تمثيل انهيءَ قديم ادبي موضوع جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ انسان جو پنهنجي مقدر کان ڀڄڻ ئي کيس ان مقدر تائين پهچائي ٿو.<ref>{{cite book |last=Maugham |first=W. Somerset |title=Sheppey |year=1933 |note=The play includes the retelling commonly known as “The Appointment in Samarra” }}</ref> === جديد مقبول ثقافت === جديد فلم، ٽيليويزن، ڪامڪس ۽ سائنس فڪشن ۾ تقدير ۽ آزاد ارادي جو تڪرار هڪ عام موضوع آهي. ''[[دي ميٽرڪس]]'' ۾ [[نيو (دي ميٽرڪس)|نيو]] جي ڪردار سان اڳڪٿي، چونڊ ۽ مقرر ڪردار جا سوال ڳنڍيل آهن. [[نيل گيمن]] جي گرافڪ ناول سيريز ''[[دي سينڊمين (ورٽيگو)|دي سينڊمين]]'' ۾ '''Destiny'''، [[اينڊليس (ڪامڪس)|اينڊليس]] مان هڪ شخصيت آهي. کيس نابين شخص جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو اهڙو ڪتاب کڻي ٿو، جنهن ۾ ماضي، حال ۽ مستقبل سڀ درج آهن.<ref>{{cite book |last=Gaiman |first=Neil |title=Season of Mists |edition=30th anniversary |publisher=DC Comics |location=Burbank, California |isbn=9781401285814 |oclc=1065971941 }}</ref> == بصري فن ۾ تقدير == بصري فن ۾ تقدير کي مختلف علامتن وسيلي پيش ڪيو ويو آهي، جن ۾ [[موئرائي]]، [[فارچونا]]، [[اوڊيپس]]، تقدير جو ڦيٿو، زندگيءَ جو ڌاڳو ۽ موت شامل آهن. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[اٽروپوس]] جي هٿ ۾ زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽڻ جو منظر موت ۽ اڻٽر انجام جي اهم تمثيل رهيو آهي. [[فرانسسڪو گويا]]، [[الفونس موخا]]، [[جان وليم واٽر هائوس]] ۽ [[البرخت ڊيورر]] سميت مختلف فنڪارن بخت، موت، قسمت يا تقدير کي تمثيلي صورتن ۾ پيش ڪيو آهي. == سائنس ۽ تقدير == === تعينيت ۽ سائنسي قانون === {{Main|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن تجرباتي سائنس ۾ تعينيت تي زور ڏنو.]] سائنسي اصطلاحن ۾ '''تقدير''' جي بدران عام طور [[سبب ۽ نتيجو]]، [[تعينيت]]، [[احتمال]] ۽ فطري قانونن جا تصور استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تجرباتي سائنس ۾ اهو اصول نمايان ڪيو تہ ساڳين حالتن ۾ ساڳيا سبب ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard، ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale''، Flammarion، 1984، حصو II، باب I، §V. {{ISBN|978-2-08-081137-0}}</ref> تعينيت موجب ڪنهن وقت جي ڪائناتي حالت ۽ فطرت جا قانون، اصولي طور، ايندڙ حالت کي متعين ڪن ٿا. ان جي ابتڙ تقدير جو تصور ڪنهن خاص انجام جي اڳواٽ مقرري ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو. === لاپلاس جو تعيني تصور === [[پيئر-سائمن لاپلاس]] اهڙي فرضي ذهانت جو تصور پيش ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ وقت تي ڪائنات جي هر جسم جي جاءِ ۽ حرڪت، ۽ انهن تي لاڳو ٿيندڙ سڀئي قانون ڄاڻي. اهڙي ذهانت لاءِ، جيڪڏهن ڪائنات مڪمل طور تعيني هجي، تہ ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو حساب ممڪن هوندو.<ref>Pierre-Simon Laplace، ''Essai philosophique sur les probabilités''، Paris: Bachelier، 1844؛ پهريون ڇاپو 1814ع.</ref> بعد ۾ هن خيال کي ''[[لاپلاس جو شيطان]]'' چيو ويو. اهو ڪنهن مذهبي يا مابعدالطبيعي هستيءَ جو تصور نہ، پر مڪمل تعيني ڪائنات جي منطقي نتيجن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل فڪري تجربو آهي. === جديد طبعيات === 20هين صديءَ ۾ [[ڪوانٽم ميڪانيڪس]] جي ترقيءَ نيوٽني طرز جي مڪمل ”گهڙيال جهڙي ڪائنات“ واري تصور کي پيچيده بڻائي ڇڏيو. ڪوانٽم نظريي جون ڪجهه تشريحون بنيادي سطح تي غير تعيني آهن، جڏهن تہ ٻيون تشريحون تعيني ٿي سگهن ٿيون. انهيءَ ڪري جديد طبعيات مان سڌيءَ طرح اهو نتيجو ڪڍڻ تہ ڪائنات مڪمل طور ”تقدير“ جي تابع آهي يا مڪمل طور آزاد اتفاق تي هلندي آهي، سائنسي طور درست نہ آهي.<ref>{{cite web |title=Free Will |url=https://plato.stanford.edu/entries/freewill/ |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 September 2026 }}</ref> === انٽراپي ۽ ڪائنات جو مستقبل === [[حرارتي حرڪيات]] جي ٻئي قانون موجب بند نظام ۾ [[انٽراپي]] جي واڌ جو رجحان موجود آهي. هن سائنسي اصول کي ڪڏهن مقبول بحثن ۾ ڪائنات جي ”قسمت“ يا آخري انجام سان تشبيهي طور ڳنڍيو ويو آهي، خاص طور [[حرارتي موت]] جي مفروضن ۾. بهرحال، انٽراپي هڪ طبعياتي مقدار ۽ شمارياتي قانون سان لاڳاپيل تصور آهي؛ اها ڪنهن شعوري يا اڳواٽ لکيل تقدير جي موجودگيءَ جو ثبوت نہ آهي. === پيچيده نظام ۽ خود تنظيم === فطرت ۾ [[خود تنظيم]]، [[ارتقا]] ۽ [[تبديدي نظام]] (dissipative systems) ڏيکارين ٿا تہ مڪاني سطح تي وڌيڪ منظم ۽ پيچيده بناوٽون بہ پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيتوڻيڪ مجموعي حرارتي عمل انٽراپي جي قانونن سان مطابقت رکي ٿو. اهڙن سائنسي نظرين کي تقدير جي فلسفياڻي تصور سان رڳو تشبيهي يا فڪري سطح تي ڀيٽي سگهجي ٿو؛ اهي پاڻ ڪنهن مابعدالطبيعي ”لکئي“ جو دعويٰ نٿا ڪن. == سماج ۽ تاريخ بابت تقديري نظريا == تاريخ ۽ سماج بابت ڪيترن فڪري نظامن ۾ اهو خيال ملي ٿو تہ انساني سماج مخصوص مرحلن يا رخن مان گذرن ٿا. اهڙي تاريخي ناگزيريت کي ڪڏهن تقدير سان تشبيهي طور ڀيٽيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪجهه تشريحن ۾ پيداوار جي طريقن، طبقاتي لاڳاپن ۽ معاشي تضادن کي تاريخي تبديليءَ جا بنيادي محرڪ سمجهيو ويو. سماجي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي سلسلي طور پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ مخصوص معاشي نظام اندروني تضادن سبب ٻئي نظام ۾ تبديل ٿين ٿا. بهرحال [[ڪارل مارڪس]] ۽ مارڪسي روايت جي مختلف تشريحن ۾ تاريخي تعينيت جي شدت هڪجهڙي نہ رهي آهي؛ ان ڪري مارڪسزم کي سادي ”اڳواٽ لکيل تاريخ“ جي تصور سان برابر ڪرڻ درست نہ آهي. [[ميڪس ويبر]] سماجي تبديليءَ ۾ مذهبي فڪر، ادارن، ثقافتي قدرن ۽ انساني عمل جي اهميت تي زور ڏنو، جڏهن تہ [[ريمنڊ آرون]] جديد تاريخي ۽ انقلابي نظرين ۾ ناگزيريت جي دعوائن تي تنقيدي بحث ڪيو. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ جديد سياسي ۽ تاريخي فلسفن جي ڪجهه صورتن کي [[مسيحائيت]] جي سيڪيولر ٿيل روايتن سان پڻ ڳنڍيو آهي. اهڙيءَ طرح سماجي سائنسن ۾ ”تاريخ جو مقدر“ عام طور سائنسي حقيقت بدران هڪ فلسفياڻو، نظرياتي يا استعارتي تصور سمجهيو وڃي ٿو. == سياست ۾ تقدير == سياسي ٻوليءَ ۾ ”تقدير“، ”تاريخ جو رخ“ ۽ ”قوم جو مقدر“ جهڙا استعارا وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويا آهن. اهڙي ٻولي سياسي اڳواڻن کي پنهنجن فيصلن، قومي منصوبن يا تاريخي واقعن کي هڪ وڏي ۽ ناگزير تاريخي عمل جو حصو پيش ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. [[اوٽو فان بسمارڪ]] سان مشهور طور اهو قول منسوب ڪيو وڃي ٿو تہ سياستدان کي ”خدا جي قدمن جو آواز ٻڌڻ ۽ سندس ڪوٽ جي پڇ سان چنبڙڻ“ گهرجي؛ مطلب تہ سياستدان تاريخي حالتن کي پيدا ڪرڻ کان وڌيڪ انهن جي صحيح وقت تي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو.<ref>[[هينري ڪسنجر]]، “Otto Von Bismarck, Master Statesman”، ''The New York Times''، 31 مارچ 2011ع.</ref> [[جوسيه ڊي سان مارٽن]] سان منسوب مشهور قول آهي: ”تون اهو ٿيندين، جيڪو توکي ٿيڻ گهرجي؛ ٻي صورت ۾ تون ڪجهه بہ نہ ٿيندين.“<ref>{{cite web |title=“Serás lo que debas ser y si no, serás nada” |url=https://www.laprensa.com.ar/Seras-lo-que-debas-ser-y-si-no-seras-nada-533591.note.aspx |website=La Prensa |access-date=2 March 2025 |language=es }}</ref> [[ليو ٽالسٽاءِ]] ''[[جنگ ۽ امن]]'' ۾ تاريخ کي رڳو بادشاهن ۽ سپهه سالارن جي ارادي جو نتيجو سمجهڻ تي تنقيد ڪئي. هن وڏن تاريخي واقعن کي بي شمار ماڻهن جي گڏيل ۽ گهڻو ڪري اڻڄاتل عملن جو نتيجو سمجهڻ تي زور ڏنو. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[جوليس سيزر (ناٽڪ)|جوليس سيزر]]'' ۾ ”انساني معاملن ۾ هڪ لهر“ (''a tide in the affairs of men'') جو استعارو اهڙن موقعن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي صحيح وقت تي استعمال ٿيڻ سان عمل جي رخ کي بدلائي سگهن ٿا. اهڙي تشبيه سخت تقديريت جي بدران موقعن ۽ انساني فيصلي جي گڏيل ڪردار کي ظاهر ڪري ٿي. == ثقافتي اهميت == تقدير جو تصور مختلف تهذيبن ۾ الڳ صورتون اختيار ڪندو رهيو آهي. ڪٿي اهو خدا يا ديوتائن جي حڪم سان، ڪٿي ڪائناتي قانون سان، ڪٿي انساني حصي يا نصيب سان، ڪٿي سماجي حالتن سان ۽ ڪٿي محض اتفاق سان ڳنڍيو ويو. انهن اختلافن باوجود تقدير بابت روايتن ۾ ڪجهه گڏيل سوال بار بار سامهون اچن ٿا: * انسان پنهنجي زندگيءَ تي ڪيترو اختيار رکي ٿو؟ * ڇا مستقبل اڳواٽ مقرر آهي يا ڪيترن امڪانن مان ٺهي ٿو؟ * انساني عمل ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي حيثيت ڇا آهي؟ * اتفاق، سبب ۽ خدائي ارادي ۾ ڪهڙو فرق آهي؟ * جيڪڏهن ڪنهن انجام کان بچڻ ممڪن نہ هجي تہ انساني ڪوشش جي معنيٰ ڇا رهي ٿي؟ اهي سوال فلسفي، مذهب، ادب، تاريخ، نفسيات ۽ سائنس جي بحثن ۾ مختلف اصطلاحن ۽ طريقن سان اڄ تائين جاري آهن. == ڏسو پڻ == * [[تقديريت]] * [[تعينيت]] * [[آزاد ارادو]] * [[قدر (اسلام)]] * [[قضا ۽ قدر]] * [[خدائي ڪارسازي]] * [[اڳواٽ تعين]] * [[سبب ۽ نتيجو]] * [[اتفاق (فلسفو)]] * [[احتمال]] * [[ڪرما]] * [[بخت]] * [[فارچونا]] * [[ٽائڪي]] * [[موئرائي]] * [[نورن]] * [[بخت جو ڦيٿو]] * [[امر فاتي]] == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 }} * {{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |language=ru }} * {{cite book |title=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |language=ru }} * {{cite book |last=Long |first=A. A. |author2=D. N. Sedley |title=The Hellenistic Philosophers |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |last=Nagel |first=Thomas |title=What Does It All Mean? |publisher=Oxford University Press |year=1987 }} * {{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |title=Ecce Homo }} * {{cite book |last=Laplace |first=Pierre-Simon |title=Essai philosophique sur les probabilités |orig-year=1814 }} == حوالا == {{حوالا|2}} {{Authority control}} [[زمرو:تقدير]] [[زمرو:فلسفي جا تصور]] [[زمرو:مابعدالطبعيات]] [[زمرو:مذهبي فلسفو]] [[زمرو:آزاد ارادو]] [[زمرو:سبب ۽ نتيجو]] [[زمرو:اساطير]] [[زمرو:ادبي موضوع]] ihjrqwu2fg9g0kztml7a16mhib0owh3 410452 410451 2026-09-08T00:37:32Z Intisar Ali 8681 410452 wikitext text/x-wiki {{Short description|واقعن، انساني زندگي ۽ انجام جي اڳواٽ تعين سان لاڳاپيل فلسفياڻو، مذهبي ۽ ثقافتي تصور}} {{About|فلسفياڻي، مذهبي ۽ ثقافتي تصور|ٻيا استعمال|تقدير (سلجهائپ)}} [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''تقدير'' (1900ع)]] '''تقدير'''، '''قسمت'''، '''مقدر''' يا '''لکيو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=''Fate'' يا ''Destiny''}} اهڙن تصورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن، جن ۾ انساني زندگي، واقعن يا انجام کي ڪنهن حد تائين اڳواٽ مقرر، لازمي يا انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر سمجهيو ويندو آهي. مختلف تهذيبن، مذهبن ۽ فلسفياڻن مڪتبن ۾ تقدير جي معنيٰ هڪجهڙي نہ رهي آهي: ڪٿي اها خدائي ارادي، ڪائناتي قانون يا ناگزير ضرورت سان لاڳاپيل آهي، ڪٿي نصيب يا بخت سان، ۽ ڪٿي وري سبب ۽ نتيجي جي سلسلي سان.<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> فلسفي ۾ '''تقدير''' ۽ [[تعينيت]] (determinism) کي عام طور مڪمل مترادف نہ سمجهيو ويندو آهي. تعينيت موجب واقعا اڳين حالتن ۽ فطرت جي قانونن جي نتيجي ۾ متعين ٿين ٿا، جڏهن تہ [[تقديريت]] (fatalism) ۾ ڪجهه واقعا انسان جيڪو بہ ڪري، پوءِ بہ ٿيڻا آهن.<ref>{{cite web |title=Causal Determinism |url=https://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=8 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري تقدير جو تصور فلسفي، مذهب، اساطير، ادب، سياست ۽ عام ثقافتي ٻوليءَ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو رهيو آهي. == اصطلاح ۽ بنيادي تصور == تقدير انساني ثقافت جي قديم ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي. ان وسيلي انسان پنهنجي [[آزادي]]، [[ضرورت (فلسفو)|ناگزيريت]]، اتفاق، خدائي ارادي ۽ زندگيءَ جي غير يقيني رخ کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڪجهه محققن ان کي اهڙي ثقافتي تصور طور بيان ڪيو آهي، جيڪو ”انهن قوتن کي نالو ڏيڻ جي ڪوشش آهي، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني عمل کي هلائين ٿيون.“<ref>{{cite book |author=وي. آءِ. پوستووالوا |title=Судьба как ключевое слово культуры и его толкование А. Ф. Лосевым |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=207–208 |language=ru }}</ref> [[اليڪسي لوسيف]] تقدير جي تصور ۾ ٽي نمايان خاصيتون ڏٺيون: '''همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي'''. سندس لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“<ref>Лосев А. Ф. ''«Признавая абсолютную истину»'' // ''[[Студенческий меридиан]]''. 1991. № 10. ص. 28. {{ru icon}}</ref> ڪجهه فلسفياڻن ۽ ثقافتي تشريحن ۾ تقدير کي اهڙي خارجي قوت تصور ڪيو ويو آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي انفرادي خواهشن کان مٿانهين ڪنهن عام فيصلي يا نظام جي تابع ڪري ٿي. انهيءَ ڪري ان سان اڪثر اڻٽر، انڌي، بي رحم يا اڻڄاتل قوت جهڙيون خاصيتون لاڳاپيل ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |author=پي. اي. ساپرونوف |title=Феномен героизма |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Гуманитарная академия |year=2005 |pages=18، 51 |language=ru }}</ref> === تقدير، بخت ۽ تعينيت ۾ فرق === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#d9eaf7;" | تصور ! style="background:#d9eaf7;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#d9eaf7;" | انساني اختيار سان لاڳاپو ! style="background:#d9eaf7;" | عام پسمنظر |- | style="background:#f4f9fd;" | '''تقدير / مقدر''' | اڳواٽ مقرر ٿيل يا اڻٽر انجام | محدود، مختلف روايتن ۾ مختلف | مذهب، اساطير، فلسفو، ادب |- | style="background:#fff8dc;" | '''بخت / فارچون''' | اتفاق، خوش نصيبي يا بدنصيبي | گهڻو ڪري اتفاقي | روزمره ٻولي، اساطير |- | style="background:#eef8e8;" | '''تعينيت''' | اڳين سببن ۽ فطرت جي قانونن مان واقعن جو لازمي نتيجو | فلسفياڻو تڪراري مسئلو | فلسفو ۽ سائنس |- | style="background:#fce8e8;" | '''تقديريت''' | ڪجهه واقعا انساني عمل کان قطع نظر ٿيڻا آهن | انساني تبديليءَ جي طاقت محدود يا رد | فلسفو ۽ دينيات |} عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح ''fate'' ۽ ''destiny'' اڪثر مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ ''fate'' کي وڌيڪ اڻٽر انجام ۽ ''destiny'' کي اهڙي زندگيءَ جي رخ سان جوڙيو ويندو آهي، جنهن ۾ انساني فيصلن جو بہ ڪجهه حصو هجي. هي فرق عالمگير يا فلسفيانه طور مقرر ٿيل تعريف نہ آهي. === تقدير جا تمثيلي ڪردار === اين. ڊي. اروتيونووا تقدير جي ثقافتي تصورن کي پنج تمثيلي ڪردارن ۾ ورهايو آهي: '''ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف'''.<ref name="ArutyunovaFate">{{cite book |author=اين. ڊي. اروتيونووا |title=Истина и судьба |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=310، 312 |language=ru }}</ref> * '''ورهاست ڪندڙ''' تقدير ۾ انسان کي زندگيءَ جو هڪ حصو يا نصيب ملي ٿو. يوناني [[موئرائي]] ۽ رومي [[پارڪائي]] هن تصور جون مشهور علامتون آهن. * '''رانديگر''' تقدير بخت ۽ اتفاق سان ڳنڍيل آهي؛ [[ٽائيڪي]] ۽ [[فارچونا]] ان جا مثال آهن. * '''هدايتڪار''' تقدير دنيا کي اڳواٽ لکيل منظرنامي وانگر سمجهي ٿي، جنهن ۾ هر شخص جو ڪو ڪردار يا مقدر آهي. * '''قرض ڏيندڙ''' تقدير انسان کي قابليت يا ڏات ڏئي ٿي، جنهن کي درست نموني استعمال ڪرڻ سندس ذميواري آهي. * '''منصف''' تقدير انسان جي عملن جي نتيجن کي ڪنهن مٿانهين يا اخلاقي قانون سان جوڙي ٿي. آخري ٻه تصور [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] سان نسبتاً وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهيا ويا آهن.<ref name="ArutyunovaFate" /> == قديم اوڀر ۾ تقدير == قديم اوڀر جي تهذيبن ۾ انسان کي گهڻو ڪري ڪائناتي، خدائي يا سياسي نظام جي تابع تصور ڪيو ويندو هو. فرد جي آزاد شخصيت جو تصور پوئين فلسفياڻي روايتن جي ڀيٽ ۾ گهٽ نمايان هو؛ انهيءَ ڪري تقدير کي اهڙي طاقت سمجهيو ويندو هو، جيڪا بادشاهه کان عام انسان تائين سڀني تي لاڳو ٿي سگهي ٿي.<ref name="GoranEast">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Идея судьбы и зарождение личностного самосознания в древних культурах Месопотамии, Египта и Греции |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=80–82 |language=ru }}</ref> === سمير ۽ ميسوپوٽيميا === تقدير بابت قديم ترين لکيل تصورن مان ڪجهه [[سومر]] جي ٽئين هزارين ق.م. ۽ ٻئي هزارين ق.م. جي شروعاتي متنن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ ''nam'' جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جيڪو ڪنهن مقرر حالت، ڪم يا انجام لاءِ استعمال ٿيندو هو. سوميري ادبي روايتن ۾ تقدير کي اڪثر زندگي، مرتبي ۽ [[موت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GoranEast" /> سميري تصور ۾ صرف منفي مقدر نہ، پر موافق تقدير جو خيال بہ موجود هو. ''nam-du'' کي ”سٺي“ يا ”موافق تقدير“ سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ ان کي پنهنجي ماهيت سان مطابقت رکندڙ زندگيءَ سان تشريح ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=وي. وي. يميليانوف |title=Древний Шумер |location=سينٽ پيٽرزبرگ |publisher=Петербургское востоковедение |year=2001 |page=104 |language=ru }}</ref> [[ميسوپوٽيميائي اساطير]] ۾ تقدير کي لکيل حڪم يا دستاويز سان پڻ جوڙيو ويو. مشهور ''[[تقديرن جون تختيون]]'' ڪائناتي اقتدار، خدائي حڪم ۽ مقرر ڪيل نظام جي علامت هيون؛ مختلف اساطيري ڪهاڻين ۾ انهن جي مالڪيءَ کي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{cite book |author1=جي.-ايل. لي ڪيوليڪ |author2=بي. سرجان |title=Dictionnaire critique de mythologie |location=پيرس |publisher=CNRS éditions |year=2017 |page=415 |language=fr }}</ref> بابلي روايت ۾ [[نابو]] لکت ۽ علم سان لاڳاپيل ديوتا هو ۽ کيس ديوتائن جي فيصلن ۽ انساني انجامن جي لکت سان پڻ جوڙيو ويندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Nabu |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702144238/https://www.britannica.com/topic/Nabu |archive-date=2 July 2016 }}</ref> === قديم مصر === [[قديم مصر]] ۾ تقدير کي ''شائي'' (''šꜣj'') چيو ويندو هو. ان کي انسان جي زندگيءَ جي مدت ۽ ڄمڻ کان لاڳاپيل حالتن سان جوڙيو ويو، پر اهو تصور مڪمل طور غير تبديل ٿيندڙ نہ هو. مصري مذهبي متنن ۾ ديوتائن جي مهرباني يا ناراضگيءَ سبب ڪنهن فرد جي مقدر تي اثر پوڻ جو تصور بہ ملي ٿو.<ref name="GoranGreek">{{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |pages=41، 62، 68، 259، 288–296 |language=ru }}</ref><ref name="GoranEast" /> انهيءَ ڪري مصري تصور ۾ انسان مڪمل طور غير فعال نہ هو؛ سندس طرزِ زندگي، مذهبي عمل ۽ ديوتائن سان تعلق بہ سندس نصيب بابت تصور ۾ اهم سمجهيا ويندا هئا. === حِتي روايت === [[حِتي]] مذهبي روايت ۾ تقدير کي وڌيڪ شخصي صورت ڏني وئي. '''اِستُستايا''' ۽ '''پاپايا''' نالي ٻن ديوين کي زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ ۽ عمر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="GoranGreek" /> محفوظ ٿيل رسمن ۾ انهن کي بادشاهه جي عمر وڌائڻ لاءِ دعائون ڪيون وينديون هيون. بادشاهه جي شخصيت هتي صرف فرد نہ، پر سڄي ملڪ ۽ قوم جي نمائندگي ڪندي هئي. == يوناني ۽ رومي دنيا == [[File:Atropos.jpg|thumb|[[اٽروپوس]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽيندي؛ تقدير جي ٽن [[موئرائي|موئرائن]] مان هڪ]] قديم يوناني دنيا ۾ تقدير جي تصور فلسفي، اساطير ۽ ادب ۾ وڏي ترقي ڪئي. [[هومر]] وٽ ''αἶσα'' ۽ ''μοῖρα'' ٻنهي لفظن جو بنيادي مفهوم ”حصو“ يا ”ونڊ“ هو. ممڪن آهي تہ انهن جون پاڙون مينوئي ۽ مائسيني مذهبي روايتن جي ڪتڻ سان لاڳاپيل عورتاڻي خدائي هستين ۾ هجن.<ref name="GoranGreek" /><ref>{{cite book |author=جي. ٿامسن |title=Исследования по истории древнегреческого общества: Доисторический эгейский мир |location=ماسڪو |year=1958 |page=337 |language=ru }}</ref> هومر جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير ديوتائن ۽ انسانن ٻنهي جي زندگين تي اثرانداز ٿئي ٿي. ''[[اليئڊ]]'' ۾ آسمان، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا جو حصو زيوس، پوسيڊون ۽ هيڊيز ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي، ۽ هر هڪ کي پنهنجو مقرر حصو ملي ٿو.<ref>هومر، ''[[اليئڊ]]''، XV، 189–191.</ref> === موئرائي === [[هيسيئڊ]] وٽ تقدير جي تصور کي ٽن ديوين، يعني [[موئرائي]]، ۾ واضح شڪل ملي ٿي: * [[ڪلوٿو]] زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي؛ * [[لاخيسس]] ان کي ماپي ٿي؛ * [[اٽروپوس]] ان کي ڪٽي ٿي. انهن ٽنهي کي انساني زندگيءَ جي شروعات، مدت ۽ انجام جي تمثيل سمجهيو ويو. [[پنڊار]] جهڙن شاعرن وٽ انهن کي [[زيوس]] جي اختيار سان جوڙيو ويو، جڏهن تہ [[ايسخيلس]] وٽ موئرائي ۽ [[ايرينيس]] ڪائناتي ناگزيريت، يعني ''[[انانڪي (اساطير)|انانڪي]]''، سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="GoranGreek" /> قديم يوناني فلسفي ۾ [[ناگزيريت (فلسفو)|ناگزيريت]]، [[انصاف]] ۽ ڪائناتي قانون جي بحثن تقدير جي تصور کي نئين صورت ڏني. [[هيراقليطس]] وٽ [[لوگوس]] ڪائنات ۾ موجود عقلي ترتيب جو اصول بڻيو؛ قديم ڊاڪسографي ۾ سندس نظريي کي تقدير سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>[[ايٽيوس (ڊاڪسографر)|ايٽيوس]]، I، 28، 1.</ref> === ٽائيڪي ۽ فارچونا === پوئين يوناني ۽ [[هيلينستي دور]] ۾ [[ٽائيڪي]] جو تصور وڌيڪ اهم ٿيو. ٽائيڪي کي اتفاق، شهرن جي بخت ۽ غير يقيني خوشحاليءَ جي ديوي سمجهيو ويندو هو. [[File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|thumb|left|[[ٽائيڪي]] جي قديم مجسمي جي رومي نقل]] رومي دنيا ۾ ساڳيو تصور [[فارچونا]] جي صورت ۾ وڌيو. فارچونا انساني بخت، اقتدار، دولت ۽ حالتن جي اوچتين ڦيرڦارن سان لاڳاپيل هئي. سندس مشهور علامت [[بخت جو ڦيٿو]] هئي، جيڪو انسان جي خوشحالي ۽ زوال جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. [[File:Fortuna or Fortune.jpg|thumb|[[فارچونا]] ڦيٿي سان؛ رومي ۽ پوءِ يورپي ثقافت ۾ بخت جي تمثيلي صورت]] فارچونا جو تصور عيسائي وچئين دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو. [[بوئٿيس]] جهڙن ليکڪن ان کي خدائي ڪارسازي ۽ دنياوي حالتن جي غير مستقل هجڻ سان جوڙي نئين فلسفياڻي معنيٰ ڏني؛ پوءِ [[رينيسانس]] ۾ هيءَ علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي. == جرمنڪ ۽ نارس روايتون == قديم [[جرمنڪ اساطير|جرمنڪ]] ۽ [[نارس اساطير|نارس]] تصورن ۾ تقدير وقت، ڦيرڦار ۽ ڪائناتي انجام سان ڳنڍيل هئي. پراڻي آئس لينڊي اصطلاح ''ragna rǫcr''، جنهن مان جديد لفظ ''[[راگناروڪ]]'' نڪتو، کي ”ديوتائن جو انجام“ يا ”ديوتائن جي تقدير“ جي معنيٰ سان جوڙيو ويو آهي. هن روايت ۾ خود ديوتا بہ پنهنجي ڪائناتي انجام کان آزاد نہ هئا.<ref name="Haudry2018">[[Jean Haudry]]، ''Enéide''، ''Revue des Études latines''، جلد 95، 2018ع، ص 99–124.</ref> [[نورن]] نالي ٽي عورتاڻي هستيون انسانن ۽ ديوتائن جي تقدير سان لاڳاپيل هيون. اهي [[يگدراسل]] جي پاڙن وٽ رهندڙ ۽ وقت يا نصيب جي مختلف رخن سان لاڳاپيل تصور ڪيون وينديون هيون. پوئين سورمائي روايتن ۾ '''چونڊيل انجام''' جو خيال بہ نمايان ٿيو. [[اخيلس]]، [[زيگفريڊ (اساطير)|زيگفريڊ]] ۽ [[ڪوخولن]] جهڙا ڪردار اهڙي زندگي چونڊين ٿا، جيڪا عظمت سان گڏ جلد موت ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ [[اوڊيپس]] اهڙي تقدير جو مثال بڻيو، جنهن کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي پورو ڪري ٿي.<ref name="Haudry2018" /> == سلاوي روايتون == {{تفصيلي مضمون|دوليا (اساطير)}} قديم [[سلاوي قومون|سلاوي]] تصورن ۾ نصيب کي انسان جي حصي يا ونڊ طور ڏٺو ويندو هو. قديم روسي ٻوليءَ ۾ لفظ ''бог'' (بوگ) جو هڪ قديم معنوي تعلق ”حصي“ يا ”نصيب“ سان بہ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Иванов, Топоров|1990|с=194}} سٺي نصيب جي شخصي صورت کي '''دوليا''' چيو ويندو هو، جڏهن تہ خراب نصيب لاءِ '''نيدوليا'''، [[ليخو]]، مصيبت، غم ۽ بدنصيبيءَ سان لاڳاپيل ٻيا لفظ استعمال ٿيندا هئا. انسان کي مليل خوشحالي يا بخت کي ڄڻ سماج لاءِ موجود گڏيل حصي مان کيس مليل ونڊ تصور ڪيو ويندو هو.{{sfn|Левкиевская|1999|с=116}} سربيائي لوڪ روايت ۾ '''سريچا''' (Срећа) خوش نصيبيءَ جي علامت هئي، جنهن کي ڪڏهن سونهري ڌاڳو ڪتندڙ سهڻي عورت طور پيش ڪيو ويندو هو. سندس ابتڙ '''نيسريچا''' (Несрећа) بدنصيبيءَ جي پوڙهي عورتاڻي تمثيل هئي، جيڪا ڪمزور ۽ ٽٽندڙ ڌاڳو ڪتيندي هئي.{{sfn|Левкиевская|2001|с=509}} == چيني روايت == روايتي [[چيني ثقافت]] ۾ تقدير لاءِ {{lang-zh2|命|}} ''mìng'' (مِنگ) اهم اصطلاح آهي. ان ۾ ”آسمان جي حڪم“، انساني زندگيءَ لاءِ مليل حالتن ۽ اخلاقي ذميواريءَ جا مختلف مفهوم شامل رهيا آهن. [[ڪنفيوشس]] ۽ [[مينشيس]] جهڙن فلسفين وٽ ”آسمان جي حڪم“ کي سمجهڻ اهم هو، پر ان جو مطلب لازمي طور اهو نہ هو تہ انسان اخلاقي چونڊ کان محروم آهي.<ref>''Духовная культура Китая''، جلد 1: ''Философия''، ماسڪو: Восточная литература، 2006، ص. 341، مضمون ”Мин“.</ref> جديد چيني ٻوليءَ ۾ ''命'' سان گڏ {{lang-zh2|运|}} ''yùn'' پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت، تبديلي ۽ حالتن جي ڦيرڦار جو تصور آهي. اهڙيءَ طرح چيني ثقافتي فڪر ۾ تقدير کي اهڙي شيءِ طور بہ سمجهيو ويو آهي، جنهن تي انسان جو عمل ۽ صحيح اخلاقي رويو اثرانداز ٿي سگهي ٿو. اتفاق يا حادثي لاءِ الڳ اصطلاح {{lang-zh|偶}} ''ǒu'' استعمال ٿيڻ سبب چيني روايت ۾ تقدير ۽ خالص اتفاق کي هميشه هڪ ئي تصور نہ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=آوشوان تان |title=Реконструкция представлений китайцев о судьбе по фразеологизмам |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |page=161 |language=ru }}</ref> == مذهبن ۾ تقدير == تقدير، خدائي ارادي ۽ انساني اختيار جي وچ ۾ تعلق دنيا جي ڪيترن مذهبن ۾ اهم دينياتي مسئلو رهيو آهي. مذهبي روايتون عام طور تقدير کي ڪنهن انڌي ۽ غير شخصي قوت بدران خدائي حڪم، ڪائناتي نظم، اخلاقي جوابدهي يا [[خدائي ڪارسازي]] سان ڳنڍين ٿيون؛ تنهن هوندي بہ مختلف مذهبن ۽ انهن جي اندر موجود مڪتبن ۾ اهو اختلاف رهيو آهي تہ انسان جي مستقبل ۽ عملن جو ڪيترو حصو اڳواٽ مقرر ٿيل آهي ۽ ڪيترو سندس پنهنجي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] سان تعلق رکي ٿو. === عيسائيت ۾ تقدير === عيسائي فڪر قديم يوناني ۽ رومي تقدير جي غير شخصي تصور کي عام طور [[خدائي ڪارسازي]] (Divine Providence) جي تصور سان بدلائي ٿو. هن نظرئي ۾ ڪائنات ۽ تاريخ خدا جي علم ۽ اختيار هيٺ آهن، پر انسان کي خير ۽ شر جي وچ ۾ اخلاقي چونڊ ۽ سندس عملن لاءِ جوابدهيءَ جو حامل پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="EncyclopediaIslamFate">{{cite book |last=Campo |first=Juan E. |title=Encyclopedia of Islam |editor-last=Melton |editor-first=J. Gordon |publisher=Facts On File |location=New York |pages=228–229 |chapter=Fate }}</ref> [[واعظ جو ڪتاب|واعظ]] ۾ چيو ويو آهي تہ ”هر شيءِ لاءِ هڪ وقت آهي“ ۽ ”ڄمڻ جو وقت ۽ مرڻ جو وقت“ آهي ({{Bibleverse|Ecclesiastes|3:1–2}}). تنهن هوندي ساڳئي ڪتاب ۾ انسان کي اهڙي بڇڙائي ۽ بيوقوفيءَ کان بچڻ جي نصيحت ڪئي وئي آهي، جيڪا کيس ”وقت کان اڳ“ موت ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي ({{Bibleverse|Ecclesiastes|7:17}}). اهڙن متنن جي بنياد تي عيسائي تفسيرن ۾ زندگيءَ ۽ موت جي خدائي نظم کي لازمي طور هر فرد جي موت جي لمحي جي سخت ۽ غير تبديل ٿيندڙ اڳواٽ مقرريءَ سان هڪجهڙو نہ سمجهيو ويو آهي. [[امثال جو ڪتاب|امثال]] ۾ چيو ويو آهي تہ ”بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا“ ({{Bibleverse|Proverbs|10:27}})، جڏهن تہ [[زبور]] ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت بيان آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا ({{Bibleverse|Psalms|55:23}}). اهڙيون آيتون اخلاقي عمل، خدائي عدالت ۽ انساني زندگيءَ جي نتيجن جي وچ ۾ تعلق کي اجاگر ڪن ٿيون. [[زبور]] {{Bibleverse|Psalms|17:2}} ۾ مؤمن خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪري ٿو. ڪجهه قديم سلاوي ترجمن ۾ اهو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ آيو آهي. اهڙيءَ طرح عيسائي روايت ۾ انسان جي انجام کي ڪنهن انڌي تقدير جي بدران خدا جي علم، حڪم ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي. عيسائي دينيات ۾ بعد ۾ [[اڳواٽ چونڊ (دينيات)|predestination]]، فضل، آزاد ارادي ۽ نجات بابت وسيع بحث پيدا ٿيا. [[آگسٽين آف هپو]]، وچئين دور جي اسڪولاستڪ مفڪرن ۽ پوءِ [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]] جي عالمن انهن سوالن تي مختلف نظريا پيش ڪيا. ان هوندي بہ عيسائيت جي وڏين روايتن ۾ خدائي قدرت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي ڪنهن نہ ڪنهن صورت ۾ گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> == اسلام ۾ تقدير == {{Main|قدر (اسلام)|آزاد ارادو اسلام ۾}} اسلامي اصطلاح '''قدر''' يا '''قضا ۽ قدر''' الله جي علم، ارادي، حڪم ۽ ڪائنات ۾ واقع ٿيندڙ معاملن سان لاڳاپيل هڪ بنيادي دينياتي تصور آهي. اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهو سوال وڏي اهميت رکي ٿو تہ الله جي مڪمل علم ۽ قدرت سان گڏ انسان جي اخلاقي ذميواري ۽ اختيار کي ڪيئن سمجهيو وڃي. [[اسلام کان اڳ عربستان|اسلام کان اڳ جي عربن]] وٽ تقدير بابت مختلف تصورات موجود هئا. انهن مان هڪ ''مَنيٰ'' يا ذاتي نصيب ۽ ٻيو ''دهر''، يعني اهڙو غير شخصي وقت يا زمانو هو، جنهن کي انساني زندگيءَ تي غالب سمجهيو ويندو هو. اسلامي وحيءَ ۾ اهڙن غير شخصي يا مشرڪاڻي تصورن جي بدران واقعن ۽ انسان جي زندگيءَ کي [[الله]] جي علم، قدرت ۽ حڪمت سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite book |author=ايم. بي. پيوتروفسڪي |title=Ислам и судьба |url=http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html |work=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |pages=92–97 |language=ru |archive-date=18 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218162812/http://ec-dejavu.ru/f/Fate_Islam.html }}</ref> اسلامي فڪر ۾ تقدير جو تصور هڪ سادي جبري نظريي تائين محدود ناهي. قرآن ۾ هڪ پاسي الله جي مطلق قدرت ۽ علم تي زور ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ ٻئي پاسي انسان کي ايمان، ڪفر، نيڪي ۽ بدي بابت چونڊ ۽ ان جي نتيجن لاءِ جوابده قرار ڏنو ويو آهي. هن ٻٽي زور سبب اسلامي تاريخ ۾ [[جبر]] ۽ [[آزاد ارادو|اختيار]] بابت ڪيترائي مڪتب پيدا ٿيا.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === قرآن ۽ خدائي ارادو === قرآن الله جي قدرت بابت بيان ڪري ٿو: {{quote|.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ڪري ٿو ۽ جنھن کي گھري ٿو تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو.|سورة ابراهيم، 4}} ۽ تخليق بابت: {{quote|....۽ جڏهن هو ڪنهن ڪم جو فيصلو ڪري ٿو تہ ان کي رڳو چوي ٿو: ”ٿيءُ“، پوءِ اهو ٿي پوي ٿو.|سورة البقره، 117}} ساڳئي طرح قرآن ۾ اچي ٿو: {{quote|(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاءِ لکيو آهي، تنهن کان سواءِ ٻيو ڪجھ بہ اسان کي نہ پهچندو....|سورة التوبه، 51}} انهن ۽ ساڳين آيتن کي اسلامي دينيات جي ڪجهه مڪتبن الله جي اڳواٽ علم، ارادي ۽ تقدير جي دليل طور استعمال ڪيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> قرآن ۾ انسان ۽ ٻين مخلوقات لاءِ مقرر مدت کي ''[[اجل]]'' چيو ويو آهي. ڪيترين آيتن ۾ زندگي، موت ۽ مقرر وقت کي الله جي علم سان ڳنڍيو ويو آهي (مثال طور {{Quran-usc|6|2}}، {{Quran-usc|39|42}} ۽ {{Quran-usc|40|68}}). ٻئي پاسي قرآن انساني چونڊ ۽ جوابدهيءَ کي بہ واضح ڪري ٿو: {{quote|۽ چؤ تہ سچ اوهان جي پالڻهار وٽان آهي؛ پوءِ جنهن کي وڻي سو ايمان آڻي ۽ جنهن کي وڻي سو انڪار ڪري.... بيشڪ جن ايمان آندو ۽ نيڪ عمل ڪيا، اسين نيڪ عمل ڪندڙ جو اجر ضايع نہ ڪنداسين.|سورة الكهف، 29–30}} انهيءَ قسم جي آيتن کي انساني اختيار جي حامين دليل طور پيش ڪيو تہ جيڪڏهن انسان جي نيڪي ۽ بديءَ لاءِ ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي تہ جزا ۽ سزا جي اخلاقي معنيٰ ڪمزور ٿي وڃي ٿي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === جبر ۽ اختيار جو شروعاتي بحث === اسلامي تاريخ جي شروعاتي صدين ۾ انسان جي ارادي ۽ خدائي تقدير بابت ٻه مخالف رجحان نمايان ٿيا. سخت جبري موقف سان لاڳاپيل گروهن کي بعد ۾ [[جبريه]] سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ انساني اختيار جي حامين کي [[قدريه]] سڏيو ويو. [[حسن بصري]] (وفات 728ع) سان منسوب فڪري روايت انساني اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندي هئي. هن موقف موجب الله انسان کي نيڪيءَ جو حڪم ڏنو آهي ۽ بديءَ جو اخلاقي بار انسان جي پنهنجي عمل تي آهي. روايتن موجب حسن بصري [[عبدالملڪ بن مروان]] کي لکيل هڪ خط ۾ بہ انساني ذميواريءَ جو دفاع ڪيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> ''قدريه'' جو نالو ''قدر'' مان نڪتل آهي، پر تاريخي اصطلاح طور اهو عام طور انهن شروعاتي مسلمان مفڪرن لاءِ استعمال ٿيو، جيڪي انسان جي پنهنجي عمل تي هڪ حقيقي اختيار يا قدرت جي حمايت ڪندا هئا. === معتزله === [[معتزله]] انساني آزاد ارادي ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي پنهنجي دينياتي نظام جو بنيادي حصو بڻايو. سندن نظر ۾ الله مڪمل طور عادل آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙي عمل تي سزا ڏيڻ جنهن لاءِ سندس ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي، خدائي عدل سان مطابقت نہ رکي ها. معتزلي مفڪرن انسان کي پنهنجي ارادي وارن عملن جو حقيقي فاعل سمجهيو ۽ ان بنياد تي جزا ۽ سزا، حڪم ۽ نهي، ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي معنيٰ ڏني. هي موقف اسلامي ڪلام ۾ [[عقل]] ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندڙ وڏي روايت جو بنياد بڻيو.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === اشعري موقف === [[اشعري]] مڪتب الله جي مڪمل قدرت ۽ تخليق تي زور ڏيندي انساني ذميواريءَ کي بہ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اشعري نظريي موجب عمل جو خالق الله آهي، پر انسان ان عمل کي ''ڪسب''، يعني ”حاصل“ ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح الله جي ڪائناتي اقتدار ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي وچ ۾ هڪ نظرياتي مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. انهيءَ تصور جي تشريح مختلف اشعري عالمن وٽ مختلف رهي آهي، تنهنڪري اشعري ڪلام کي صرف سادي ”جبريت“ سان برابر ڪرڻ درست نہ آهي. اشعري روايت هڪ طرف الله جي غير محدود قدرت تي زور ڏئي ٿي، تہ ٻئي طرف انسان جي ارادي، نيت ۽ جوابدهيءَ لاءِ بہ جاءِ رکي ٿي. === ماتريدي موقف === [[ماتريديه|ماتريدي]] مڪتب، جيڪو خاص طور وچ ايشيا ۽ پوءِ حنفي علائقن ۾ اثرائتو رهيو، پڻ خدائي علم ۽ قدرت سان گڏ انساني اختيار کي تسليم ڪري ٿو. ماتريدي روايت ۾ انسان کي پنهنجي ارادي سان عمل چونڊڻ جي نسبتاً وڌيڪ واضح صلاحيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ ان عمل جي وجود ۽ قدرت جو آخري سرچشمو الله کي سمجهيو ويو. اهڙيءَ طرح سني ڪلام جي ٻن وڏن مڪتبن—اشعري ۽ ماتريدي—ٻنهي خدائي تقدير ۽ انساني جوابدهيءَ کي گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن جي فلسفياڻي وضاحت ۾ فرق موجود آهي. === شيعي فڪر === [[شيعو|شيعي]] ڪلام ۾ پڻ مڪمل جبر ۽ مڪمل خودمختياري ٻنهي کي رد ڪندڙ موقف ترقي ڪئي. مشهور اصول ''لا جبر ولا تفويض بل أمر بين الأمرين''، يعني ”نہ مڪمل جبر، نہ مڪمل تفويض، بلڪ ٻنهي جي وچ وارو امر“، انساني عملن بابت وچٿرو تصور پيش ڪري ٿو. هن موقف موجب انسان حقيقي اخلاقي چونڊ ۽ ذميواري رکي ٿو، پر سندس وجود، قدرت ۽ عمل جي امڪان جو آخري بنياد خدا جي تخليق ۽ حڪمرانيءَ ۾ آهي. === صبر، توڪل ۽ تقدير === اسلامي روحاني ۽ اخلاقي روايت ۾ تقدير جو تعلق رڳو فلسفياڻي بحث سان نہ، پر عملي تصورن جهڙوڪ [[صبر]]، [[توڪل]] ۽ [[دعا]] سان پڻ آهي. صبر مان مراد ڏکيائين ۾ ثابت قدمي ۽ اخلاقي استقامت آهي، جڏهن تہ توڪل الله تي ڀروسو ڪرڻ آهي. اهڙي اعتماد کي عام طور انساني ڪوشش ڇڏڻ جي معنيٰ نہ ڏني وئي آهي. اسلامي فقهي ۽ اخلاقي ادب ۾ تدبير اختيار ڪرڻ، علاج ڪرائڻ، روزگار ڪرڻ ۽ خطري کان بچڻ جا قدم کڻڻ انسان جي ذميواري سمجهيا ويا آهن؛ نتيجو الله جي حوالي ڪرڻ کي توڪل سان جوڙيو ويو آهي. مذهبي ۽ ثقافتي گفتگوءَ ۾ ''ان شاءَ الله''—”جيڪڏهن الله چاهيو“—مستقبل جي غير يقيني حالت ۽ خدائي ارادي جي اعتراف جو عام اظهار آهي.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> === تقدير ۽ بيماري بابت تاريخي تشريحون === 19هين ۽ شروعاتي 20هين صديءَ جي ڪجهه يورپي مستشرقن، عيسائي مشنرين ۽ سياحن مسلمان سماجن ۾ بيماري يا مصيبت بابت روين کي ”تقديريت“ سان تعبير ڪيو؛ ڪن رپورٽن ۾ اهو بہ چيو ويو تہ ڪجهه ماڻهو علاج يا احتياط کي تقدير جي خلاف سمجهندا هئا.<ref name="EncyclopediaIslamFate" /> اهڙي عام تشريح کي تاريخي طور احتياط سان ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اسلامي تهذيبن ۾ [[طب]]، اسپتالن، دوائن ۽ وبائن جي روڪٿام بابت وسيع علمي ۽ عملي روايت موجود رهي آهي. تقدير تي عقيدي سان گڏ علاج، احتياط ۽ طبي تحقيق جو عمل جاري رهيو. ان ڪري مسلمان سماجن کي مجموعي طور ”طبي تقديريت“ سان بيان ڪرڻ هڪ سادي ۽ اڻپوري عام ڪرڻ سمجهي وڃي ٿي. == فلسفي ۾ تقدير == {{Main|تقديريت|تعينيت|آزاد ارادو}} فلسفي ۾ تقدير جو بنيادي مسئلو اهو آهي تہ ڇا واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن رخ آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي تہ انسان جي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي حيثيت ڇا رهي ٿي. هن سوال سان [[تقديريت]]، [[تعينيت]]، [[سبب ۽ نتيجو]]، [[امڪان ۽ ناممڪن]] ۽ اخلاقي جوابدهيءَ جا مسئلا ڳنڍيل آهن. === ميگاري مڪتب ۽ منطقي تقديريت === [[ميگاري مڪتب]] ۾ [[ڊيوڊورس ڪرونس]] اهڙو دليل پيش ڪيو، جنهن کي جديد عالمن '''منطقي تقديريت''' سان ڳنڍيو آهي. سندس مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ممڪن، ناممڪن ۽ لازمي واقعن جي منطقي تعلق بابت هو.<ref>{{cite book |first=Jules |last=Vuillemin |title=Nécessité ou contingence : l'aporie de Diodore et les systèmes philosophiques |publisher=Éditions de Minuit |year=1984 |isbn=2-7073-0685-1 |isbn2=978-2-7073-0685-2 |oclc=12749762 |part=II |chapter=3 |chapter-title=Un système de fatalisme logique : Diodore Kronos |language=fr }}</ref> ڊيوڊورس جي موقف جي هڪ مشهور تشريح موجب جيڪو ممڪن آهي، اهو يا تہ هاڻي سچ آهي يا مستقبل ۾ سچ ٿيندو. اهڙي نظرئي ۾ اهڙا ”ممڪن“ مستقبل، جيڪي ڪڏهن بہ حقيقت نہ بڻجن، قبول ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. انهيءَ سبب سندس فلسفي کي مستقبل بابت منطقي ضرورت جي بحث سان ڳنڍيو ويو. === ايپي ڪيورس === [[ايپي ڪيورس]] سخت جبري تصور جي مخالفت ڪئي. هن پنهنجي ''[[مينوئسيوس ڏانهن خط]]'' ۾ ”طبعياتدانن جي تقدير“ کي مذهبي وهم کان بہ وڌيڪ مسئلو ڪندڙ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ تہ جيڪڏهن هر انساني عمل اڳين ايٽمي حرڪتن جو مڪمل طور لازمي نتيجو هجي تہ انساني ذميواريءَ لاءِ ڪا حقيقي جاءِ نہ رهي ٿي.<ref>{{cite book |first1=A. A. |last1=Long |first2=D. N. |last2=Sedley |translator=J. Brunschwig and P. Pellegrin |title=Les philosophes hellénistiques. I, Pyrrhon ; L'épicurisme |pages=211–214 |publisher=Flammarion |year=2001 |isbn=2-08-070641-1 |isbn2=978-2-08-070641-6 |oclc=47061693 |part=20.c |language=fr }}</ref> ايپي ڪيورس [[ڊيموڪريٽس]] جي ائٽمي فطرت نگاريءَ مان گهڻو ڪجهه قبول ڪيو، پر اهڙي تعينيت کي رد ڪيو، جيڪا اخلاقي چونڊ کي محض اڳين مادي سببن جو لازمي نتيجو بڻائي ڇڏي. === اسٽوئڪ فلسفو === {{Main|تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)}} [[File:Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|thumb|[[سيسرو]]؛ سندس لکڻين ۾ اسٽوئڪ تقدير کي سببن جي منظم سلسلي طور بيان ڪيو ويو آهي]] [[اسٽوئڪ فلسفو|اسٽوئڪن]] وٽ تقدير ڪنهن انڌي يا غير عقلي قوت جو نالو نہ هئي، بلڪ ڪائنات ۾ [[لوگوس]]، يعني عقلي اصول، جي منظم حڪمراني هئي. [[سيسرو]] ''De divinatione'' ۾ اسٽوئڪ تقدير جي وضاحت ڪندي ان کي يوناني ''heimarménē'' سان برابر ڪري ”سببن جي ترتيب ۽ سلسلو“ قرار ڏنو؛ يعني اهڙو نظام، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سان ڳنڍجي نتيجو پيدا ڪري ٿو.<ref>[[سيسرو]]، ''De divinatione''، I، 125–126.</ref> هن تشريح ۾ تقدير وهمي يا اڻڄاتل مافوق الفطرت دٻاءُ نہ، پر ڪائنات جي عقلي ۽ سببي بناوٽ آهي. انهيءَ ڪري اسٽوئڪ تقدير جديد [[تعينيت]] سان ڪجهه مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو نہ سمجهيو ويندو آهي. === تقدير ۽ آزاد ارادو === فلسفي ۾ هڪ بنيادي سوال اهو آهي تہ جيڪڏهن مستقبل ڪنهن نموني اڳواٽ مقرر يا سببي طور متعين هجي تہ انسان حقيقي معنيٰ ۾ آزاد ڪيئن ٿي سگهي ٿو. هن مسئلي بابت ٽي وڏا جديد موقف آهن: * '''[[سخت تعينيت]]''' — سڀ واقعا، انساني عملن سميت، اڳين سببن مان لازمي طور نڪرن ٿا؛ انهيءَ ڪري روايتي آزاد ارادو موجود نہ آهي. * '''[[آزاد اراديت (فلسفو)|آزاد اراديت]]''' (libertarianism) — انسان وٽ گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي حقيقي چونڊ موجود آهي، جيڪا اڳين سببن طرفان مڪمل طور متعين نہ آهي. * '''[[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]]''' (compatibilism) — سببي تعينيت ۽ هڪ بامعنيٰ انساني آزادي پاڻ ۾ لازمي طور تضاد ناهن؛ انسان تڏهن آزاد سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هو پنهنجي خواهشن ۽ سببن مطابق بغير خارجي جبر جي عمل ڪري. [[ٿامس نيگل]]، [[اي. جي. ائير]]، [[روڊرڪ چشولم]] ۽ [[رابرٽ ڪين (فلسفي)|رابرٽ ڪين]] جهڙن جديد فلسفين هن سوال بابت مختلف موقف پيش ڪيا آهن.<ref name="Nagel">{{cite book |last=Nagel |first=Thomas |author-link=Thomas Nagel |title=What Does It All Mean? |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=New York |chapter=6 }}</ref> === تقدير ۽ تعينيت === [[تعينيت]] کي تقدير سان گڏي سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. تعينيت موجب ڪنهن خاص وقت جون حالتون ۽ فطرت جا قانون اڳتي ايندڙ واقعن کي سببي طور متعين ڪن ٿا. ان جي ابتڙ تقدير ۾ ڪڏهن اهو تصور شامل هوندو آهي تہ ڪو خاص انجام سببن جي مخصوص سلسلي کان قطع نظر بہ ٿيڻ ضروري آهي. مثال طور، سخت تقديريت چئي سگهي ٿي تہ ”هي واقعو هر حالت ۾ ٿيندو“؛ جڏهن تہ تعينيت چوي ٿي تہ ”هي واقعو انهن مخصوص اڳين حالتن ۽ قانونن سبب ٿيندو.“ اهو فرق [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ سببي تعينيت جو مطلب لازمي طور اهو نہ آهي تہ انسان جو سوچڻ، فيصلو ڪرڻ ۽ عمل ڪرڻ بي اثر آهي. انساني فيصلا پاڻ پڻ واقعن جي سببي سلسلي جو حصو ٿي سگهن ٿا. === لاپلاس ۽ ڪائناتي تعينيت === [[File:Claude Bernard.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]]؛ تجرباتي سائنس ۾ تعينيت جي اصول جو اهم حامي]] [[پيئر-سائمن لاپلاس]] ڪائناتي تعينيت جي مشهور تصوير پيش ڪئي. هن هڪ فرضي ذهانت جو تصور ڪيو، جنهن کي پوءِ ''[[لاپلاس جو شيطان]]'' سڏيو ويو. جيڪڏهن اها ذهانت ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ، رفتار ۽ انهن تي لاڳو ٿيندڙ فطري قانونن کي مڪمل طور ڄاڻي، تہ نظرياتي طور اها ماضي ۽ مستقبل جي سڀني حالتن جو حساب ڪري سگهي ٿي.<ref>Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Paris, Bachelier, 1844؛ پهريون ڇاپو 1814، ''De la probabilité''.</ref> هي تصور روايتي تقدير کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي مستقبل ڪنهن اڳواٽ لکيل مابعدالطبيعي حڪم سبب نہ، بلڪ موجود حالتن ۽ فطرت جي قانونن سبب متعين ٿئي ٿو. === شوپنهاور === [[آرٿر شوپنهاور]] وٽ دنيا جي بنيادي حقيقت کي '''جيئڻ جي ارادي''' (Will to Live) سان ڳنڍيو ويو. فرد جا شعوري ارادا هڪ وڌيڪ بنيادي ۽ غير شعوري ڪائناتي ارادي جا اظهار آهن. شوپنهاور موجب [[فن]]، اخلاقي همدردي ۽ [[رياضت]] وسيلي انسان هن مسلسل خواهش ۽ تڪليف جي چڪر کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي رهاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو. سندس فلسفي ۾ تقدير ڪنهن شخصي ديوتا جي حڪم کان وڌيڪ، وجود جي ان بنيادي ارادي ۽ ان جي ضرورتن سان ڳنڍيل آهي. === نِيٽشي ۽ ''amor fati'' === [[فريڊرڪ نِيٽشي]] وٽ تقدير بابت مشهور اصطلاح ''[[amor fati]]''، يعني ”تقدير سان محبت“ آهي. هن جو مقصد رڳو ناگزير حالتن آڏو بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ هو، بلڪ پنهنجي زندگيءَ جي سمورن واقعن—سک، ڏک، ڪاميابي ۽ ناڪامي—کي اهڙيءَ ريت قبول ڪرڻ هو، ڄڻ انسان انهن کي ٻيهر بہ اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هجي. نِيٽشي جي ''amor fati'' کي [[تقديريت]] کان فرق ڪيو وڃي ٿو: تقديريت بي وسيءَ واري قبوليت ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ ''amor fati'' زندگيءَ جي فعال اثبات سان لاڳاپيل آهي. اهو سندس [[اقتدار جي ارادي]] ۽ خود غلبي جي وسيع فلسفي سان بہ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref>[[فريڊرڪ نِيٽشي]]، ''Beyond Good and Evil''، §13؛ ''The Gay Science''، §349؛ ''On the Genealogy of Morality''، II:12.</ref> == سبب، امڪان ۽ تقدير == تقدير جي بحث کي [[سبب (فلسفو)|سبب ۽ نتيجي]] جي نظريي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. فلسفي جي پراڻي اصول ''ex nihilo nihil fit''، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“، موجب واقعن يا شين جي وضاحت لاءِ ڪنهن سبب يا بنياد جي ڳولا ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite encyclopedia |first=José |last=Ferrater Mora |title=Ex nihilo nihil fit |url=http://www.ferratermora.org/ency_concepto_ej_ex-nihilo.html |encyclopedia=Diccionario de Filosofía |publisher=Ariel }}</ref> جيتوڻيڪ واقعن جا سبب ٿي سگهن ٿا، عملي دنيا ۾ سببن جو تعداد ۽ سندن باهمي اثر ايترو پيچيده ٿي سگهي ٿو جو نتيجي جي اڳڪٿي ناممڪن يا انتهائي ڏکي هجي. اهڙي اڻڄاڻائيءَ کي لازمي طور ”تقدير“ نه چيو ويندو آهي؛ اها پيچيده سببي نظامن جي محدود انساني ڄاڻ جو نتيجو بہ ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري جديد فلسفي ۾ '''اڻڄاڻ مستقبل'''، '''اتفاق'''، '''احتمال'''، '''تعينيت''' ۽ '''تقدير''' کي الڳ تصورن طور رکڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. == بخت، اتفاق ۽ فارچونا == '''بخت''' يا '''قسمت''' ({{lang-en|fortune}}) کي [[تقدير]] کان ڌار تصور طور بہ استعمال ڪيو ويندو آهي. بخت مان مراد سٺو يا خراب نصيب، [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا جماعت جي زندگيءَ تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. اهڙي معنيٰ ۾ بخت لازمي طور ڪنهن اڳواٽ مقرر ٿيل انجام ڏانهن اشارو نٿو ڪري؛ اهو اهڙين حالتن ۽ موقعن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيڪي انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر هجن. [[هيلينستي دور]] ۾ سياسي ۽ سماجي حالتن جي تيز تبديليءَ سان [[ٽائڪي]] ({{lang-grc|Τύχη}}، لفظي معنيٰ ”بخت“ يا ”قسمت“) جي اهميت وڌي. ٽائڪي کي شهرن، رياستن ۽ فردن جي خوشحالي، سلامتي ۽ غير متوقع حالتن سان لاڳاپيل ديوي طور پيش ڪيو ويندو هو. رومي روايت ۾ ان جي ويجهي هم منصب [[فارچونا]] (Fortuna) هئي. [[File:ADurerFortunaengraving.jpg|thumb|left|[[البرخت ڊيورر]] جي ''Nemesis (The Great Fortune)''، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت، طاقت ۽ زندگيءَ جي غير يقيني ڦيرڦار جي تمثيلي پيشڪش.]] فارچونا کي گهڻو ڪري هڪ ڦرندڙ [[بخت جو ڦيٿو|ڦيٿي]] سان ڏيکاريو ويو، جيڪو دولت، اقتدار، عزت، ڪاميابي ۽ ناڪاميءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. [[بوئٿيس]] پنهنجي تصنيف ''[[فلسفي جي تسلي]]'' (''Consolation of Philosophy'') ۾ فارچونا جي ڦيٿي کي انساني حالتن جي عارضي ۽ بدلجندڙ طبيعت جي تمثيل طور استعمال ڪيو.<ref>{{cite book |last=Boethius |title=The Consolation of Philosophy |translator=Victor Watts |publisher=Penguin Classics |year=1999 |isbn=9780140447804 }}</ref> وچئين دور ۽ [[رينيسانس]] ۾ فارچونا جو تصور يورپي فن، ادب ۽ سياسي فڪر ۾ وڏي پيماني تي جاري رهيو. اهڙي روايت ۾ بخت اهڙي قوت يا اتفاقي تبديليءَ جي علامت ٿي سگهي ٿو، جيڪا انسان جي منصوبن کي اوچتو بدلائي ڇڏي؛ ان جي ابتڙ '''تقدير''' گهڻو ڪري ڪنهن وڌيڪ مستقل، اڳواٽ مقرر يا ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي. == تقدير، قسمت ۽ تعينيت جو فرق == تقدير سان لاڳاپيل اصطلاحن جي معنيٰ مختلف فلسفياڻين ۽ مذهبي روايتن ۾ بدلجي سگهي ٿي. هيٺ ڏنل جدول انهن اصطلاحن جي عام ۽ تقابلي وضاحت ڏئي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B7C99; color:white; padding:8px;" | '''تقدير سان لاڳاپيل اهم تصورن جو تقابلي خاڪو''' |- ! style="background:#DCE6F1;" | تصور ! style="background:#DCE6F1;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#DCE6F1;" | انساني ارادي جي حيثيت ! style="background:#DCE6F1;" | بنيادي خصوصيت |- | style="background:#F8FBFF;" | '''تقدير''' (Fate) | اڳواٽ مقرر يا ناگزير انجام | بعض روايتن ۾ محدود يا بي اثر | نتيجو اڳواٽ مقرر تصور ٿي سگهي ٿو |- | style="background:#FFF9E6;" | '''مقدر''' / Destiny | فرد يا شيءِ جو متوقع يا مخصوص مستقبل | ڪن تشريحن ۾ انساني چونڊ سان گڏ | مستقبل جي رخ يا منزل تي زور |- | style="background:#F2FFF2;" | '''بخت''' / Fortune | خوش نصيبي، بدنصيبي يا اتفاقي ڦيرڦار | انساني عمل سان گڏ اتفاق جو وڏو ڪردار | غير متوقع تبديلي |- | style="background:#FFF2F2;" | '''تقديريت''' / Fatalism | ڪجهه واقعا هر حالت ۾ ٿيڻا آهن | عام طور نتيجو بدلائڻ جي سگهه محدود | انساني ڪوشش کان آزاد ناگزيريت |- | style="background:#F5F0FF;" | '''تعينيت''' / Determinism | هر واقعو اڳين سببن ۽ قانونن مان پيدا ٿئي ٿو | [[هم آهنگيت (فلسفو)|هم آهنگيت]] موجب آزادي ممڪن ٿي سگهي ٿي | سبب ۽ نتيجي جو سلسلو |- | style="background:#EEF8F8;" | '''آزاد ارادو''' | متبادل عملن يا چونڊن جي حقيقي صلاحيت | مرڪزي حيثيت | اخلاقي ذميواري ۽ اختيار |} فلسفي ۾ خاص طور '''تقديريت''' ۽ '''تعينيت''' کي هڪجهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. تقديريت ۾ ڪنهن خاص انجام کي انساني عمل کان قطع نظر اڻٽر سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن تہ تعينيت ۾ نتيجو اڳين سببن، حالتن ۽ فطري قانونن جو نتيجو هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ آزاد ارادي بابت بحث پڻ انهيءَ فرق سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Free Will |url=https://plato.stanford.edu/entries/freewill/ |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 September 2026 }}</ref> == فن ۽ ادب ۾ تقدير == تقدير دنيا جي ادب ۽ فن جي قديم ترين ۽ مسلسل موضوعن مان هڪ آهي. هن موضوع جو بنيادي سوال اهو رهيو آهي تہ انسان پنهنجي مستقبل کي پاڻ ٺاهي ٿو يا ڪنهن اهڙي طاقت، قانون، خدائي حڪم يا سببن جي سلسلي جو تابع آهي، جيڪو سندس ڪنٽرول کان ٻاهر آهي. === قديم يوناني ادب === [[File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|''[[اوڊيپس ۽ اسفنڪس]]'' (1864ع)؛ [[اوڊيپس]] جي روايت تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.]] قديم يوناني ادب ۾ تقدير خاص طور [[رزمي شاعري]] ۽ [[يوناني سانحو|سانحي]] ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. [[هومر]] جي ''[[اليئڊ]]'' ۽ ''[[اوڊيسي]]'' ۾ ديوتائن جي ارادي، انسان جي بهادري ۽ مقرر انجام جي وچ ۾ مسلسل ڇڪتاڻ ملي ٿي. [[سوفوڪليس]] جي ''[[اوڊيپس ريڪس]]'' ۾ بادشاهه اوڊيپس جي والدين کي اڳڪٿي ملي ٿي تہ سندن پٽ پنهنجي پيءُ کي قتل ڪندو ۽ پنهنجي ماءُ سان شادي ڪندو. هو انهيءَ پيشنگوئي کان بچڻ لاءِ ٻار کي ڇڏي ڏين ٿا؛ اوڊيپس پاڻ بہ، حقيقت کان بي خبر، پنهنجي مقدر کان بچڻ لاءِ وطن ڇڏي ٿو، پر سندس اهي ئي ڪوششون آخرڪار پيشنگوئي کي پورو ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |last=Sophocles |title=Oedipus the King |editor1=Stephen Berg |editor2=Diskin Clay |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1978 |orig-year=427 BC }}</ref> اهڙي ادبي بناوٽ ۾ تقدير جي خاص طاقت اها آهي تہ ان کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي حقيقت بڻائڻ جو وسيلو بڻجي وڃي ٿي. هي موضوع بعد جي يورپي سانحي ۽ لوڪ ادب ۾ بہ وڏي پيماني تي جاري رهيو. === هائبرس ۽ سانحو === قديم يوناني سانحن ۾ انساني [[هائبرس]] ({{lang-grc|ὕβρις}})، يعني حد کان وڌيل غرور، اخلاقي يا خدائي حدن جي ڀڃڪڙي، گهڻو ڪري تباهيءَ سان ڳنڍيل آهي. اهڙي سانحي ۾ ڪردار جي تباهي رڳو خارجي تقدير جو نتيجو نہ هوندي آهي؛ سندس پنهنجا فيصلا ۽ شخصيتي ڪمزوريون بہ ان انجام ۾ حصو وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري يوناني سانحي ۾ تقدير ۽ انساني ذميواريءَ جو تعلق پيچيده آهي: ڪردار جو انجام اڳواٽ مقرر نظر اچي سگهي ٿو، پر سندس عمل ۽ اخلاقي چونڊون پڻ انهيءَ انجام کي حقيقت بڻائين ٿيون. === رومي ادب === [[ورجل]] جي ''[[اينيئڊ]]'' ۾ [[اينياس]] جو مقدر روم جي مستقبل سان ڳنڍيل آهي. سندس ذاتي خواهشون ۽ محبتون بار بار انهيءَ وڏي تاريخي مقدر جي تابع ٿي وڃن ٿيون. [[اووڊ]] جي ''[[ميٽامورفوسس (اووڊ)|ميٽامورفوسس]]'' ۾ پڻ خدائي فيصلي، تبديلي ۽ اڻٽر انجام جا ڪيترائي موضوع ملن ٿا. === يورپي ادب === يورپي ادب ۾ تقدير جو موضوع وچئين دور کان جديد دور تائين مسلسل جاري رهيو. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ميڪبيٿ]]'' (1606ع) ۾ ٽن جادوگرڻين جون اڳڪٿيون ميڪبيٿ جي سياسي خواهشن کي هٿي ڏين ٿيون. ناٽڪ اهو سوال کڻي ٿو تہ ميڪبيٿ جو انجام واقعي اڳواٽ مقرر هو يا سندس پنهنجي خواهش، تشدد ۽ غلط فيصلن ان کي حقيقت بڻايو. [[File:John william waterhouse destiny.jpg|thumb|left|[[جان وليم واٽر هائوس]] جي مصوري ''[[تقدير (مصوري)|تقدير]]'' (1900ع)]] [[ٿامس هارڊي]] جي ''[[ٽيس آف دي ڊيئربرويلز]]'' (1891ع) ۾ سماجي جوڙجڪ، اتفاق، جنس، طبقي ۽ ڪردار جي محدود اختيار کي اهڙي طريقي سان گڏ ڪيو ويو آهي، جو انسان جي زندگيءَ تي ٻاهرين حالتن جي طاقت جو احساس پيدا ٿئي ٿو. [[سيموئل بيڪيٽ]] جي ''[[اينڊ گيم (ناٽڪ)|اينڊ گيم]]'' (1957ع) ۾ انساني وجود جي بندش، ورجاءُ ۽ ناگزير پڄاڻيءَ جا موضوع آهن، جڏهن تہ [[ڊبليو. ڊبليو. جيڪبس]] جي مختصر ڪهاڻي ''[[دي منڪيز پا]]'' (1902ع) تقدير کي زبردستي تبديل ڪرڻ جي خواهش ۽ ان جي تباهه ڪندڙ نتيجن کي مرڪز بڻائي ٿي. === اسپيني ۽ اطالوي روايت === اسپيني [[ڊيوڪ آف ريواس]] جي رومانوي ناٽڪ ''Don Álvaro o la fuerza del sino'' ۾ ''sino''، يعني قسمت يا تقدير، مرڪزي موضوع آهي. بعد ۾ [[جوزيپي وردي]] ان ڪهاڻيءَ مان مشهور اوپيرا ''[[La forza del destino]]'' (''تقدير جي قوت'') ترتيب ڏنو. === هرمن هيسه === جرمن ليکڪ [[هرمن هيسه]] جي ادب ۾ تقدير، روحاني خودشناسي، انفرادي چونڊ ۽ زندگيءَ جي رستي جا موضوع بار بار اچن ٿا. ''[[سڌارٿ (ناول)|سڌارٿ]]'' (1922ع) ۾ زندگيءَ جي روحاني سفر ۽ ذاتي تجربن ذريعي سچ جي تلاش ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ ''[[دي گلاس بيڊ گيم]]'' ۾ فرد ۽ وڏي ثقافتي نظام جي وچ ۾ تعلق کي بحث هيٺ آندو ويو آهي. === خورخي لوئس بورخيس === [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ادب ۾ تقدير، وقت، اتفاق، لامحدود ممڪن مستقبل ۽ چونڊ جا موضوع خاص اهميت رکن ٿا. ''[[دي گارڊن آف فورڪنگ پاٿس]]'' ۾ وقت کي اهڙي [[ڀل ڀليان]] طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هر فيصلي کان مختلف مستقبل پيدا ٿي سگهن ٿا. اهڙي تصور ۾ هڪ واحد مقرر تقدير جي بدران هڪٻئي سان گڏ موجود ممڪن مستقبلن جو تصور سامهون اچي ٿو. ''[[دي لاٽري اِن بابل]]'' ۾ هڪ ڳجهي لاٽري ماڻهن جي زندگيءَ جي تقريباً هر رخ تي اثرانداز ٿئي ٿي. هتي قسمت، اتفاق ۽ طاقت جي وچ ۾ فرق مبهم ٿي وڃي ٿو. بورخيس جي نظم ''Ajedrez'' (''شطرنج'') ۾ مهرا مقرر ضابطن مطابق هلن ٿا؛ انهن کي رانديگر هلائي ٿو، پر نظم پوءِ اهو سوال اٿاري ٿو تہ خود رانديگر کي ڪهڙي قوت هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Ajedrez – Jorge Luis Borges |url=https://ciudadseva.com/texto/ajedrez-3/ |website=Ciudad Seva |access-date=8 September 2026 |language=es }}</ref> ''Poema conjetural'' ۾ هڪ تاريخي شخص پنهنجي موت جي گهڙيءَ ۾ پنهنجي ”ڏکڻ آمريڪي تقدير“ کي قبول ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Poema conjetural |url=https://www.poesi.as/jlb0506.htm |access-date=8 September 2026 |language=es }}</ref> ساڳيءَ طرح ''[[دي سائوٿ (مختصر ڪهاڻي)|دي سائوٿ]]'' ۾ اسپتال، خواب، ڏکڻ ارجنٽائن ۽ ممڪن بهادراڻي موت جي وچ ۾ فرق ڄاڻي واڻي غير يقيني رکيو ويو آهي، جنهن سبب ڪهاڻي کي چونڊيل ۽ مقدر ٿيل موت ٻنهي جي حوالي سان پڙهيو ويو آهي. === سامرا ۾ ملاقات === تقدير کان فرار جي ناممڪنيءَ جي مشهور ادبي تمثيل ''Appointment in Samarra'' آهي، جنهن کي [[ڊبليو. سومرسيٽ مام]] مشهور ڪيو. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ نوڪر بازار ۾ [[موت (شخصيت)|موت]] کي ڏسي ڊڄي وڃي ٿو ۽ پنهنجي مالڪ جو گهوڙو وٺي [[سامرا]] ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو. جڏهن مالڪ موت کان سندس خوفناڪ نگاهه جو سبب پڇي ٿو تہ موت ٻڌائي ٿو تہ هو رڳو حيران ٿيو هو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي رات سندس نوڪر سان سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي. هيءَ تمثيل انهيءَ قديم ادبي موضوع جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ انسان جو پنهنجي مقدر کان ڀڄڻ ئي کيس ان مقدر تائين پهچائي ٿو.<ref>{{cite book |last=Maugham |first=W. Somerset |title=Sheppey |year=1933 |note=The play includes the retelling commonly known as “The Appointment in Samarra” }}</ref> === جديد مقبول ثقافت === جديد فلم، ٽيليويزن، ڪامڪس ۽ سائنس فڪشن ۾ تقدير ۽ آزاد ارادي جو تڪرار هڪ عام موضوع آهي. ''[[دي ميٽرڪس]]'' ۾ [[نيو (دي ميٽرڪس)|نيو]] جي ڪردار سان اڳڪٿي، چونڊ ۽ مقرر ڪردار جا سوال ڳنڍيل آهن. [[نيل گيمن]] جي گرافڪ ناول سيريز ''[[دي سينڊمين (ورٽيگو)|دي سينڊمين]]'' ۾ '''Destiny'''، [[اينڊليس (ڪامڪس)|اينڊليس]] مان هڪ شخصيت آهي. کيس نابين شخص جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو اهڙو ڪتاب کڻي ٿو، جنهن ۾ ماضي، حال ۽ مستقبل سڀ درج آهن.<ref>{{cite book |last=Gaiman |first=Neil |title=Season of Mists |edition=30th anniversary |publisher=DC Comics |location=Burbank, California |isbn=9781401285814 |oclc=1065971941 }}</ref> == بصري فن ۾ تقدير == بصري فن ۾ تقدير کي مختلف علامتن وسيلي پيش ڪيو ويو آهي، جن ۾ [[موئرائي]]، [[فارچونا]]، [[اوڊيپس]]، تقدير جو ڦيٿو، زندگيءَ جو ڌاڳو ۽ موت شامل آهن. [[File:Atropos o Las Parcas.jpg|thumb|[[فرانسسڪو گويا]] جي ''[[موئرائي|موئرائون]]'' (''Atropos'' يا ''Las Parcas'')، 1820ع–1823ع، [[پراڊو ميوزيم]]، [[ميڊرڊ]]]] [[اٽروپوس]] جي هٿ ۾ زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽڻ جو منظر موت ۽ اڻٽر انجام جي اهم تمثيل رهيو آهي. [[فرانسسڪو گويا]]، [[الفونس موخا]]، [[جان وليم واٽر هائوس]] ۽ [[البرخت ڊيورر]] سميت مختلف فنڪارن بخت، موت، قسمت يا تقدير کي تمثيلي صورتن ۾ پيش ڪيو آهي. == سائنس ۽ تقدير == === تعينيت ۽ سائنسي قانون === {{Main|تعينيت}} [[File:Claude Bernard 3.jpg|thumb|left|[[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع)، جنهن تجرباتي سائنس ۾ تعينيت تي زور ڏنو.]] سائنسي اصطلاحن ۾ '''تقدير''' جي بدران عام طور [[سبب ۽ نتيجو]]، [[تعينيت]]، [[احتمال]] ۽ فطري قانونن جا تصور استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[ڪلاڊ برنارڊ]] تجرباتي سائنس ۾ اهو اصول نمايان ڪيو تہ ساڳين حالتن ۾ ساڳيا سبب ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.<ref>Claude Bernard، ''Introduction à l'étude de la médecine expérimentale''، Flammarion، 1984، حصو II، باب I، §V. {{ISBN|978-2-08-081137-0}}</ref> تعينيت موجب ڪنهن وقت جي ڪائناتي حالت ۽ فطرت جا قانون، اصولي طور، ايندڙ حالت کي متعين ڪن ٿا. ان جي ابتڙ تقدير جو تصور ڪنهن خاص انجام جي اڳواٽ مقرري ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو. === لاپلاس جو تعيني تصور === [[پيئر-سائمن لاپلاس]] اهڙي فرضي ذهانت جو تصور پيش ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ وقت تي ڪائنات جي هر جسم جي جاءِ ۽ حرڪت، ۽ انهن تي لاڳو ٿيندڙ سڀئي قانون ڄاڻي. اهڙي ذهانت لاءِ، جيڪڏهن ڪائنات مڪمل طور تعيني هجي، تہ ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو حساب ممڪن هوندو.<ref>Pierre-Simon Laplace، ''Essai philosophique sur les probabilités''، Paris: Bachelier، 1844؛ پهريون ڇاپو 1814ع.</ref> بعد ۾ هن خيال کي ''[[لاپلاس جو شيطان]]'' چيو ويو. اهو ڪنهن مذهبي يا مابعدالطبيعي هستيءَ جو تصور نہ، پر مڪمل تعيني ڪائنات جي منطقي نتيجن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل فڪري تجربو آهي. === جديد طبعيات === 20هين صديءَ ۾ [[ڪوانٽم ميڪانيڪس]] جي ترقيءَ نيوٽني طرز جي مڪمل ”گهڙيال جهڙي ڪائنات“ واري تصور کي پيچيده بڻائي ڇڏيو. ڪوانٽم نظريي جون ڪجهه تشريحون بنيادي سطح تي غير تعيني آهن، جڏهن تہ ٻيون تشريحون تعيني ٿي سگهن ٿيون. انهيءَ ڪري جديد طبعيات مان سڌيءَ طرح اهو نتيجو ڪڍڻ تہ ڪائنات مڪمل طور ”تقدير“ جي تابع آهي يا مڪمل طور آزاد اتفاق تي هلندي آهي، سائنسي طور درست نہ آهي.<ref>{{cite web |title=Free Will |url=https://plato.stanford.edu/entries/freewill/ |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 September 2026 }}</ref> === انٽراپي ۽ ڪائنات جو مستقبل === [[حرارتي حرڪيات]] جي ٻئي قانون موجب بند نظام ۾ [[انٽراپي]] جي واڌ جو رجحان موجود آهي. هن سائنسي اصول کي ڪڏهن مقبول بحثن ۾ ڪائنات جي ”قسمت“ يا آخري انجام سان تشبيهي طور ڳنڍيو ويو آهي، خاص طور [[حرارتي موت]] جي مفروضن ۾. بهرحال، انٽراپي هڪ طبعياتي مقدار ۽ شمارياتي قانون سان لاڳاپيل تصور آهي؛ اها ڪنهن شعوري يا اڳواٽ لکيل تقدير جي موجودگيءَ جو ثبوت نہ آهي. === پيچيده نظام ۽ خود تنظيم === فطرت ۾ [[خود تنظيم]]، [[ارتقا]] ۽ [[تبديدي نظام]] (dissipative systems) ڏيکارين ٿا تہ مڪاني سطح تي وڌيڪ منظم ۽ پيچيده بناوٽون بہ پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيتوڻيڪ مجموعي حرارتي عمل انٽراپي جي قانونن سان مطابقت رکي ٿو. اهڙن سائنسي نظرين کي تقدير جي فلسفياڻي تصور سان رڳو تشبيهي يا فڪري سطح تي ڀيٽي سگهجي ٿو؛ اهي پاڻ ڪنهن مابعدالطبيعي ”لکئي“ جو دعويٰ نٿا ڪن. == سماج ۽ تاريخ بابت تقديري نظريا == تاريخ ۽ سماج بابت ڪيترن فڪري نظامن ۾ اهو خيال ملي ٿو تہ انساني سماج مخصوص مرحلن يا رخن مان گذرن ٿا. اهڙي تاريخي ناگزيريت کي ڪڏهن تقدير سان تشبيهي طور ڀيٽيو ويو آهي. [[مارڪسزم]] جي ڪجهه تشريحن ۾ پيداوار جي طريقن، طبقاتي لاڳاپن ۽ معاشي تضادن کي تاريخي تبديليءَ جا بنيادي محرڪ سمجهيو ويو. سماجي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي سلسلي طور پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ مخصوص معاشي نظام اندروني تضادن سبب ٻئي نظام ۾ تبديل ٿين ٿا. بهرحال [[ڪارل مارڪس]] ۽ مارڪسي روايت جي مختلف تشريحن ۾ تاريخي تعينيت جي شدت هڪجهڙي نہ رهي آهي؛ ان ڪري مارڪسزم کي سادي ”اڳواٽ لکيل تاريخ“ جي تصور سان برابر ڪرڻ درست نہ آهي. [[ميڪس ويبر]] سماجي تبديليءَ ۾ مذهبي فڪر، ادارن، ثقافتي قدرن ۽ انساني عمل جي اهميت تي زور ڏنو، جڏهن تہ [[ريمنڊ آرون]] جديد تاريخي ۽ انقلابي نظرين ۾ ناگزيريت جي دعوائن تي تنقيدي بحث ڪيو. [[پيئر بوريٽز]] پنهنجي ڪتاب ''Témoins du futur. Philosophie et messianisme'' ۾ جديد سياسي ۽ تاريخي فلسفن جي ڪجهه صورتن کي [[مسيحائيت]] جي سيڪيولر ٿيل روايتن سان پڻ ڳنڍيو آهي. اهڙيءَ طرح سماجي سائنسن ۾ ”تاريخ جو مقدر“ عام طور سائنسي حقيقت بدران هڪ فلسفياڻو، نظرياتي يا استعارتي تصور سمجهيو وڃي ٿو. == سياست ۾ تقدير == سياسي ٻوليءَ ۾ ”تقدير“، ”تاريخ جو رخ“ ۽ ”قوم جو مقدر“ جهڙا استعارا وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويا آهن. اهڙي ٻولي سياسي اڳواڻن کي پنهنجن فيصلن، قومي منصوبن يا تاريخي واقعن کي هڪ وڏي ۽ ناگزير تاريخي عمل جو حصو پيش ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. [[اوٽو فان بسمارڪ]] سان مشهور طور اهو قول منسوب ڪيو وڃي ٿو تہ سياستدان کي ”خدا جي قدمن جو آواز ٻڌڻ ۽ سندس ڪوٽ جي پڇ سان چنبڙڻ“ گهرجي؛ مطلب تہ سياستدان تاريخي حالتن کي پيدا ڪرڻ کان وڌيڪ انهن جي صحيح وقت تي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو.<ref>[[هينري ڪسنجر]]، “Otto Von Bismarck, Master Statesman”، ''The New York Times''، 31 مارچ 2011ع.</ref> [[جوسيه ڊي سان مارٽن]] سان منسوب مشهور قول آهي: ”تون اهو ٿيندين، جيڪو توکي ٿيڻ گهرجي؛ ٻي صورت ۾ تون ڪجهه بہ نہ ٿيندين.“<ref>{{cite web |title=“Serás lo que debas ser y si no, serás nada” |url=https://www.laprensa.com.ar/Seras-lo-que-debas-ser-y-si-no-seras-nada-533591.note.aspx |website=La Prensa |access-date=2 March 2025 |language=es }}</ref> [[ليو ٽالسٽاءِ]] ''[[جنگ ۽ امن]]'' ۾ تاريخ کي رڳو بادشاهن ۽ سپهه سالارن جي ارادي جو نتيجو سمجهڻ تي تنقيد ڪئي. هن وڏن تاريخي واقعن کي بي شمار ماڻهن جي گڏيل ۽ گهڻو ڪري اڻڄاتل عملن جو نتيجو سمجهڻ تي زور ڏنو. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[جوليس سيزر (ناٽڪ)|جوليس سيزر]]'' ۾ ”انساني معاملن ۾ هڪ لهر“ (''a tide in the affairs of men'') جو استعارو اهڙن موقعن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي صحيح وقت تي استعمال ٿيڻ سان عمل جي رخ کي بدلائي سگهن ٿا. اهڙي تشبيه سخت تقديريت جي بدران موقعن ۽ انساني فيصلي جي گڏيل ڪردار کي ظاهر ڪري ٿي. == ثقافتي اهميت == تقدير جو تصور مختلف تهذيبن ۾ الڳ صورتون اختيار ڪندو رهيو آهي. ڪٿي اهو خدا يا ديوتائن جي حڪم سان، ڪٿي ڪائناتي قانون سان، ڪٿي انساني حصي يا نصيب سان، ڪٿي سماجي حالتن سان ۽ ڪٿي محض اتفاق سان ڳنڍيو ويو. انهن اختلافن باوجود تقدير بابت روايتن ۾ ڪجهه گڏيل سوال بار بار سامهون اچن ٿا: * انسان پنهنجي زندگيءَ تي ڪيترو اختيار رکي ٿو؟ * ڇا مستقبل اڳواٽ مقرر آهي يا ڪيترن امڪانن مان ٺهي ٿو؟ * انساني عمل ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي حيثيت ڇا آهي؟ * اتفاق، سبب ۽ خدائي ارادي ۾ ڪهڙو فرق آهي؟ * جيڪڏهن ڪنهن انجام کان بچڻ ممڪن نہ هجي تہ انساني ڪوشش جي معنيٰ ڇا رهي ٿي؟ اهي سوال فلسفي، مذهب، ادب، تاريخ، نفسيات ۽ سائنس جي بحثن ۾ مختلف اصطلاحن ۽ طريقن سان اڄ تائين جاري آهن. == ڏسو پڻ == * [[تقديريت]] * [[تعينيت]] * [[آزاد ارادو]] * [[قدر (اسلام)]] * [[قضا ۽ قدر]] * [[خدائي ڪارسازي]] * [[اڳواٽ تعين]] * [[سبب ۽ نتيجو]] * [[اتفاق (فلسفو)]] * [[احتمال]] * [[ڪرما]] * [[بخت]] * [[فارچونا]] * [[ٽائڪي]] * [[موئرائي]] * [[نورن]] * [[بخت جو ڦيٿو]] * [[امر فاتي]] == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 }} * {{cite book |author=وي. پي. گوران |title=Древнегреческая мифологема судьбы |location=نووسيبيرسڪ |publisher=Наука |year=1990 |language=ru }} * {{cite book |title=Понятие судьбы в контексте разных культур |location=ماسڪو |publisher=Наука |year=1994 |language=ru }} * {{cite book |last=Long |first=A. A. |author2=D. N. Sedley |title=The Hellenistic Philosophers |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |last=Nagel |first=Thomas |title=What Does It All Mean? |publisher=Oxford University Press |year=1987 }} * {{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |title=Ecce Homo }} * {{cite book |last=Laplace |first=Pierre-Simon |title=Essai philosophique sur les probabilités |orig-year=1814 }} == حوالا == {{حوالا|2}} {{Authority control}} [[زمرو:تقدير]] [[زمرو:فلسفي جا تصور]] [[زمرو:مابعدالطبعيات]] [[زمرو:مذهبي فلسفو]] [[زمرو:آزاد ارادو]] [[زمرو:سبب ۽ نتيجو]] [[زمرو:اساطير]] [[زمرو:ادبي موضوع]] o028szud5bawgkdc1gvjgw583ftp5g6 14 43464 410520 122430 2026-09-08T11:40:06Z Memon2025 21315 /* */ 410520 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:پيدائشون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]] g31ya7c1sfx3wq4otw2bdip1vix1eqx 14 44084 410521 124244 2026-09-08T11:40:44Z Memon2025 21315 /* */ 410521 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوتگيون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]] ie1pz5e7vj56bsdnghfz8b37tqqgsdo 0 46263 410464 409158 2026-09-08T04:27:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410464 wikitext text/x-wiki {{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = جهلم | native_name = جہلم | native_name_lang = ur | other_name = Jhelum، Jehlum | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = {{multiple image |total_width=280px |perrow=1/2/2 |border=infobox |caption_align=center |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]] |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم }} | imagesize = 280px | image_alt = جهلم شهر جا مختلف منظر | nickname = فوجين جو شهر<br>شهيدن ۽ غازين جي سرزمين | image_map = Map of Jhelum.jpg | mapsize = 250px | map_alt = جهلم شهر جو نقشو | map_caption = جهلم شهر جو نقشو | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_label = جهلم | pushpin_label_position = left | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ | coordinates = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}} | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[راولپنڊي ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جهلم ضلعو]] | seat_type = مقامي حڪومت | seat = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن | parts_type = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | parts = 7 | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 22.5 | elevation_m = 233 | population_total = 312426 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS-Jhelum-2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> | population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]] | population_blank1 = جهلمي | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 49600 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 0544 }} '''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.<ref name="Jhelum-Gov-Geography">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography |title=Geography |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا. [[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]] [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.<ref name="PBS-Jhelum-2023" /> هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.<ref name="PBS-Jhelum-MC">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.<ref name="PBS-Jhelum-MC" /> {| class="wikitable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;" | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! شهري انتظامي حصو ! آبادي 2017ع ! آبادي 2023ع ! مرد 2023ع ! عورتون 2023ع |- style="background:#e3f2fd;" | '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' | 174,196 | '''291,022''' | 148,656 | 142,340 |- style="background:#e8f5e9;" | '''جهلم ڇانوڻي''' | 16,275 | '''21,404''' | 11,226 | 10,178 |- style="background:#fff8e1; font-weight:bold;" | '''گڏيل شهري آبادي''' | '''190,471''' | '''312,426''' | '''159,882''' | '''152,518''' |- | colspan="5" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.<ref name="PBS-Jhelum-2023" /><ref name="PBS-Jhelum-MC" /> |} [[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]] جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.<ref name="Jhelum-Gov-Geography" /> جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg |title=Jehlum River Bridge in Jehlum |publisher=Wikimedia Commons |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Britannica-Hydaspes">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes |title=Battle of the Hydaspes |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]] جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.<ref name="BBC-Jhelum-Soldiers">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm |title=Rise of Pakistan's 'quiet man' |author=Syed Shoaib Hasan |publisher=BBC News |date=17 June 2009 |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Jhelum-District-Profile">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile |title=District Profile |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum |publisher=Wikimedia Commons |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]] شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station |title=Jhelum Railway Station |publisher=Wikimedia Commons |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي. [[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]] جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.<ref name="PBS-Jhelum-MC" /> جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.<ref name="UNESCO-Rohtas">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/ |title=Rohtas Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو. [[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]] شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن. تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.<ref name="Jhelum-District-Profile" /> [[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]] جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Jhelum-District-Profile" /> شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Industries of Jhelum |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archive-date=11 May 2013 |url-status=dead |access-date=31 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;" | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾''' |- style="background:#455a64; color:white;" ! خصوصيت ! تفصيل |- style="background:#e3f2fd;" | '''صوبو''' | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- style="background:#e0f2f1;" | '''ڊويزن''' | [[راولپنڊي ڊويزن]] |- style="background:#e8f5e9;" | '''ضلعو''' | [[جهلم ضلعو]] |- style="background:#fff8e1;" | '''درياهه''' | [[جهلم ندي]] |- style="background:#f3e5f5;" | '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي''' | '''312,426'''<ref name="PBS-Jhelum-2023" /> |- style="background:#e3f2fd;" | '''ميونسپل ڪارپوريشن''' | 291,022 ماڻهو<ref name="PBS-Jhelum-MC" /> |- style="background:#e8f5e9;" | '''جهلم ڇانوڻي''' | 21,404 ماڻهو<ref name="PBS-Jhelum-MC" /> |- style="background:#fff3e0;" | '''اوچائي''' | لڳ ڀڳ 233 ميٽر |- style="background:#e0f7fa;" | '''اهم شاهراهه''' | [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] |- style="background:#fce4ec;" | '''ريلوي رابطو''' | [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] |- style="background:#fff8e1;" | '''مشهور لقب''' | فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين<ref name="BBC-Jhelum-Soldiers" /> |- style="background:#e8eaf6;" | '''ويجها تاريخي ماڳ''' | [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو |} == نالي جو بڻ == ''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.<ref name="Heath">{{cite dictionary |last1=Heath |first1=John E. |author-link=John Everett-Heath |title=Jhelum |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names |year=2020 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-01-91-90563-6 |edition=6th |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993 |url-access=limited }}</ref> مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Shahbaz-Tareekh-Jhelum">{{cite book |first=Anjum Sultan |last=Shahbaz |title=Tareekh-e-Jhelum |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum |series=History of Jhelum |date=14 September 2012 |edition=2nd |page=92 |ol=23138105M |access-date=24 July 2021 }}</ref> انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.<ref name="Shahbaz-Tareekh-Jhelum" /> هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو. ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Shahbaz-Tareekh-Jhelum" /> انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.<ref name="Shahbaz-Tareekh-Jhelum" /> جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو. == تاريخ == جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.<ref name="IGI-Jhelum-Town">{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India |volume=14 |pages=159–160 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]] === قديم دور === جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.<ref name="Britannica-Hydaspes"/> قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Arrian-Hydaspes">{{cite book |author=Arrian |title=The Anabasis of Alexander |volume=Book V |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976 |publisher=Project Gutenberg |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. [[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.<ref name="Britannica-Hydaspes" /> جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.<ref name="Jhelum-People">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people |title=The People |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون. === شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور === اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو. جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.<ref name="IGI-Jhelum-District">{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India |volume=14 |pages=152–159 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite book |author=Babur |title=The Bābur-nāma in English |translator=Annette Susannah Beveridge |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1922 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو. [[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]] سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref name="UNESCO-Rohtas">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/ |title=Rohtas Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي. مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو. === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> [[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]] جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.<ref name="Commons-SikhFort">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg |title=A Fort in Jhelum City |publisher=Wikimedia Commons |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي. === برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام === 1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.<ref name="PDMA-Jhelum-History">{{cite web |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf |title=Jhelum District Disaster Management Plan |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو. {| class="wikitable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;" | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا''' |- style="background:#5d4037; color:white;" ! سال ! واقعو ! اهميت |- style="background:#efebe9;" | '''1849ع''' | پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي | جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> |- style="background:#fff3e0;" | '''1854ع''' | جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو | شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع<ref>{{cite web |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history |title=District Jail History |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> |- style="background:#fce4ec;" | '''1857ع''' | [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ | شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو |- style="background:#e3f2fd;" | '''1860ع''' | [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو | ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت<ref name="Jhelum-StJohn">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church |title=St. John's Church |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> |- style="background:#e8f5e9;" | '''1867ع''' | ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي | جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''1870ع واري ڏهاڪي''' | جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا | شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو |- style="background:#e0f2f1;" | '''1901ع''' | آبادي 14,951 | جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> |} === 1857ع جي بغاوت === [[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]] [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.<ref name="LondonGazette-Jhelum1857">{{cite web |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492 |title=The London Gazette, 19 May 1858 |publisher=The London Gazette |date=19 May 1858 |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.<ref name="Commons-Lectern">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood |publisher=Wikimedia Commons |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو. هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660 |title=The London Gazette |publisher=The London Gazette |date=18 June 1858 |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن. === سينٽ جان چرچ === [[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]] '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.<ref name="Jhelum-StJohn" /> چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.<ref name="Commons-Lectern" /> چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن. === ريلوي، پل ۽ واپار === برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> [[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]] جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers |volume=54 |year=1878 |pages=94–107 |language=en }}</ref> [[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]] ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> === ميونسپل ۽ شهري ترقي === جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> 1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني. برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.<ref name="Yong-Army-Punjab">{{cite book |last=Yong |first=Tan Tai |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947 |publisher=SAGE Publications |year=2005 |isbn=9780761933366 |language=en }}</ref> اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو. === 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام === [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا. ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.<ref name="PDMA-Jhelum-History" /> [[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]] پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.<ref name="Jhelum-People" /> شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG |title=Major Akram Shaheed Memorial |publisher=Wikimedia Commons |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو. === تاريخي ارتقا جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;" | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا''' |- style="background:#3949ab; color:white;" ! دور / سال ! واقعو ! جهلم تي اثر |- style="background:#e8eaf6;" | '''326 ق.م.''' | [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ | جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي<ref name="Britannica-Hydaspes" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''وچيون صديون''' | غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر | اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت |- style="background:#fff3e0;" | '''1541ع کان پوءِ''' | [[روهتاس قلعو]] تعمير | جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي<ref name="UNESCO-Rohtas" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات''' | سک حڪومت | موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> |- style="background:#e3f2fd;" | '''1849ع''' | پنجاب جو برطانوي الحاق | جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي |- style="background:#fce4ec;" | '''7 جولاءِ 1857ع''' | [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]] | 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ<ref name="LondonGazette-Jhelum1857" /> |- style="background:#e8f5e9;" | '''1860ع''' | [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير | نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو<ref name="Jhelum-StJohn" /> |- style="background:#e0f2f1;" | '''1867ع''' | ميونسپلٽي قائم | مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''1870ع وارو ڏهاڪو''' | ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع | جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو |- style="background:#eceff1;" | '''1901ع''' | آبادي 14,951 | قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر<ref name="IGI-Jhelum-Town" /> |- style="background:#e8f5e9;" | '''1947ع''' | پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي | آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ |- style="background:#e3f2fd;" | '''1947ع کان پوءِ''' | ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ | جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي |} == جاگرافي == جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.<ref name="Jhelum-Geography-Gov">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography |title=Geography |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.<ref name="Jhelum-Geography-Gov" /> درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو. [[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]] شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي. === علائقائي هنڌ ۽ رابطا === جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي. {| class="wikitable" style="width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;" | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت''' |- style="background:#0277bd; color:white;" ! رخ ! اهم شهر / علائقو ! بنيادي رابطو |- style="background:#e3f2fd;" | اتر / اتر-اولهه | [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]] | [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي |- style="background:#e8f5e9;" | اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري | [[سرائي عالمگير]] | جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون |- style="background:#fff8e1;" | ڏکڻ-اوڀر | [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]] | اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ |- style="background:#f3e5f5;" | اولهه | [[چڪوال]] | علائقائي روڊ نيٽ ورڪ |- style="background:#e0f7fa;" | اتر-اوڀر | [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] | علائقائي شاهراهون |} ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.<ref name="Jhelum-Geography-Gov" /> اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي. === زميني بناوٽ === جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.<ref name="Jhelum-Geography-Gov" /> [[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]] جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن. === آبهوا === جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي. [[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.<ref name="WMOCLINO">{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.<ref name="Jhelum-Climate-Gov">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate |title=Climate |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> {{Weather box |location = جهلم (1991–2020ع) |single line = Y |metric first = Y |Jan high C = 18.9 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.4 |Apr high C = 33.5 |May high C = 38.7 |Jun high C = 39.9 |Jul high C = 36.1 |Aug high C = 34.8 |Sep high C = 34.6 |Oct high C = 32.7 |Nov high C = 27.3 |Dec high C = 21.8 |year high C = 30.7 |Jan mean C = 12.1 |Feb mean C = 15.4 |Mar mean C = 20.4 |Apr mean C = 25.9 |May mean C = 31.0 |Jun mean C = 33.0 |Jul mean C = 31.2 |Aug mean C = 30.3 |Sep mean C = 29.2 |Oct mean C = 25.1 |Nov mean C = 19.1 |Dec mean C = 14.0 |year mean C = 23.9 |Jan low C = 5.3 |Feb low C = 8.5 |Mar low C = 13.2 |Apr low C = 18.3 |May low C = 23.2 |Jun low C = 26.0 |Jul low C = 26.2 |Aug low C = 25.8 |Sep low C = 23.7 |Oct low C = 17.5 |Nov low C = 10.9 |Dec low C = 6.3 |year low C = 17.1 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 41.5 |Feb precipitation mm = 58.6 |Mar precipitation mm = 58.2 |Apr precipitation mm = 43.5 |May precipitation mm = 27.1 |Jun precipitation mm = 67.3 |Jul precipitation mm = 254.5 |Aug precipitation mm = 235.0 |Sep precipitation mm = 98.0 |Oct precipitation mm = 22.9 |Nov precipitation mm = 10.1 |Dec precipitation mm = 16.1 |year precipitation mm = 915.8 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 3.9 |Feb precipitation days = 4.9 |Mar precipitation days = 4.9 |Apr precipitation days = 4.8 |May precipitation days = 4.0 |Jun precipitation days = 5.8 |Jul precipitation days = 12.0 |Aug precipitation days = 10.4 |Sep precipitation days = 5.5 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 1.2 |Dec precipitation days = 1.4 |year precipitation days = 61.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 61 |Mar humidity = 58 |Apr humidity = 49 |May humidity = 39 |Jun humidity = 43 |Jul humidity = 67 |Aug humidity = 73 |Sep humidity = 66 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 63 |Dec humidity = 67 |Jun sun = 265.2 |Jul sun = 232.4 |Aug sun = 230.9 |Nov sun = 219.2 |Dec sun = 194.8 |source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز<ref name="WMOCLINO" /> |source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع<ref>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan |publisher=Deutscher Wetterdienst |format=PDF |language=de |access-date=31 August 2026 }}</ref> }} {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;" | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''<ref name="WMOCLINO" /> |- style="background:#ef6c00; color:white;" ! اشارو ! قدر |- style="background:#fff8e1;" | ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد | 30.7 °C |- style="background:#e8f5e9;" | ساليانو سراسري گرمي پد | 23.9 °C |- style="background:#e3f2fd;" | ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد | 17.1 °C |- style="background:#fce4ec;" | سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد | جون: 39.9 °C |- style="background:#e0f7fa;" | سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد | جنوري: 12.1 °C |- style="background:#f3e5f5;" | سالياني سراسري برسات | 915.8 ملي ميٽر |- style="background:#e8eaf6;" | سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو | جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر |- style="background:#fff3e0;" | ساليانا برسات وارا ڏينهن | لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن |} مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.<ref name="WMOCLINO" /> پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.<ref name="Jhelum-Climate-Gov" /> === ٻوڏ جو خطرو === درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="PDMA-Jhelum-Flood">{{cite web |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf |title=Jhelum District Disaster Management Plan |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.<ref name="PDMA-Jhelum-Flood" /> [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.<ref name="FFC-1992-Jhelum">{{cite web |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf |title=Annual Flood Report 2011 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.<ref name="NFPP-Jhelum">{{cite web |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;" | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون''' |- style="background:#00838f; color:white;" ! سال ! نوعيت / اثر ! دستاويزي حيثيت |- style="background:#e0f7fa;" | '''1929ع''' | جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ | ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج<ref name="PDMA-Jhelum-Flood" /> |- style="background:#e8f5e9;" | '''1959ع''' | منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ | ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل<ref name="PDMA-Jhelum-Flood" /> |- style="background:#fce4ec;" | '''1992ع''' | جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو | علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ<ref name="FFC-1992-Jhelum" /><ref name="NFPP-Jhelum" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''1997ع''' | خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان | PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج<ref name="PDMA-Jhelum-Flood" /> |- style="background:#e3f2fd;" | '''2010ع''' | ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر | PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج<ref name="PDMA-Jhelum-Flood" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''2011–2016ع''' | بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون | PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو<ref name="PDMA-Jhelum-Flood" /> |} == انتظام == جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.<ref name="Jhelum-District-Administration">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum |title=District Administration |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]] مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.<ref name="LGCD-Jhelum-LGs">{{cite web |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum |title=District Jhelum |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.<ref name="NRB-Jhelum-UCs">{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&dn=Jhelum |title=Tehsils & Unions in the District of Jhelum |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&dn=Jhelum |archive-date=9 February 2012 |url-status=dead |access-date=31 August 2026 }}</ref> البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.<ref name="PLGA-2025">{{cite web |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf |title=The Punjab Local Government Act 2025 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab |date=20 October 2025 |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref><ref name="Punjab-UC-Rules-2026">{{cite web |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab |date=11 February 2026 |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;" | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! نمبر ! يونين ڪائونسل ! انتظامي حيثيت |- style="background:#e3f2fd;" | 1 | '''جهلم-I''' | rowspan="7" style="background:#fff8e1; vertical-align:middle;" | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون<ref name="NRB-Jhelum-UCs" /> |- style="background:#e8f5e9;" | 2 | '''جهلم-II''' |- style="background:#f3e5f5;" | 3 | '''جهلم-III''' |- style="background:#fff3e0;" | 4 | '''جهلم-IV''' |- style="background:#e0f7fa;" | 5 | '''جهلم-V''' |- style="background:#fce4ec;" | 6 | '''جهلم-VI''' |- style="background:#e8eaf6;" | 7 | '''جهلم-VII''' |- style="background:#eceff1;" | colspan="3" | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.<ref name="PLGA-2025" /><ref name="Punjab-UC-Rules-2026" /> |} [[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]] '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.<ref name="PLGA-2025" /> ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي. ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.<ref name="Jhelum-District-Administration" /> تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.<ref name="Jhelum-District-Administration" /> جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Jhelum-Contacts">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us |title=Contact Us |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;" | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو''' |- style="background:#00695c; color:white;" ! انتظامي سطح ! ادارو / عملدار ! بنيادي دائرو |- style="background:#e0f2f1;" | '''ضلعو''' | [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم | ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي<ref name="Jhelum-District-Administration" /> |- style="background:#e8f5e9;" | '''تعلقو''' | اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم | روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد<ref name="Jhelum-District-Administration" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''شهري مقامي حڪومت''' | ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم | شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون<ref name="LGCD-Jhelum-LGs" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''مقامي نمائندگي''' | يونين ڪائونسلون | حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب<ref name="PLGA-2025" /><ref name="Punjab-UC-Rules-2026" /> |} پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="Punjab-Cities-Programme">{{cite web |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme |title=Punjab Cities Programme (PCP) |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> == مردم نگاري == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.<ref name="PBS-Jhelum-Urban-2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.<ref name="PBS-Jhelum-Urban-2023" /> جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.<ref name="PBS-Jhelum-Urban-2023" /> {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;" | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! آدمشماري جو سال ! آبادي ! گذريل آدمشماري کان تبديلي |- style="background:#e3f2fd;" | 1951ع | 38,567 | — |- style="background:#e8f5e9;" | 1961ع | 52,585 | {{increase}} 36.35% |- style="background:#fff8e1;" | 1972ع | 70,157 | {{increase}} 33.42% |- style="background:#f3e5f5;" | 1981ع | 106,462 | {{increase}} 51.75% |- style="background:#e0f7fa;" | 1998ع | 147,392 | {{increase}} 38.45% |- style="background:#fce4ec;" | 2017ع | 190,425 | {{increase}} 29.20% |- style="background:#e8eaf6;" | '''2023ع''' | '''312,426''' | {{increase}} '''64.06%''' |- | colspan="3" style="background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;" | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.<ref name="PBS-Jhelum-Urban-2023" /><ref name="PBS-Jhelum-Historical">{{cite web |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> |} === آباديءَ جي واڌ === جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.<ref name="PBS-Jhelum-Historical" /> 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.<ref name="PBS-Jhelum-Urban-2023" /> 2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. === ٻولي === جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.<ref name="PBS-Jhelum-Language-2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Jhelum-Language-2023" /> سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;" | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''<ref name="PBS-Jhelum-Language-2023" /> |- style="background:#00897b; color:white;" ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#e8f5e9;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 252,642 | 83.04% |- style="background:#e3f2fd;" | [[اردو]] | 32,699 | 10.75% |- style="background:#fff3e0;" | [[پشتو]] | 13,308 | 4.37% |- style="background:#fce4ec;" | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 1,694 | 0.56% |- style="background:#f3e5f5;" | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 1,609 | 0.53% |- style="background:#e0f7fa;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 694 | 0.23% |- style="background:#fff8e1;" | [[هندڪو]] | 662 | 0.22% |- style="background:#eceff1;" | ٻيون ٻوليون | 936 | 0.31% |- style="background:#c8e6c9; font-weight:bold;" | ڪل | 304,244 | 100% |} === مذهب === جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.<ref name="PBS-Jhelum-Religion-2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.<ref name="PBS-Jhelum-Religion-2023" /> اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا. {| class="wikitable sortable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;" | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''<ref name="PBS-Jhelum-Religion-2023" /> |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! مذهب ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- style="background:#e8f5e9;" | [[اسلام]] | 295,145 | 97.01% |- style="background:#e3f2fd;" | [[عيسائيت]] | 8,673 | 2.85% |- style="background:#fff8e1;" | [[احمديه]] | 340 | 0.11% |- style="background:#fce4ec;" | [[هندومت|هندو جاتي]] | 40 | 0.01% |- style="background:#f3e5f5;" | شيڊيولڊ ڪاسٽ | 5 | <0.01% |- style="background:#e0f7fa;" | [[سک مت]] | 5 | <0.01% |- style="background:#fff3e0;" | [[زرتشتي مذهب|پارسي]] | 1 | <0.01% |- style="background:#eceff1;" | ٻيا | 35 | 0.01% |- style="background:#d1c4e9; font-weight:bold;" | ڪل | 304,244 | 100% |} [[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]] ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Census1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881 |year=1881 |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref><ref name="Census1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab |year=1941 |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا. {| class="wikitable" style="width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;" | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي''' |- style="background:#ad1457; color:white;" ! مذهب ! 1881ع ! 1941ع |- style="background:#e8f5e9;" | [[اسلام]] | 11,369 (53.86%) | 19,416 (58.50%) |- style="background:#fff3e0;" | [[هندومت]] | 7,966 (37.74%) | 8,936 (26.92%) |- style="background:#e3f2fd;" | [[سک مت]] | 1,460 (6.92%) | 3,950 (11.90%) |- style="background:#fce4ec;" | [[عيسائيت]] | — | 619 (1.86%) |- style="background:#f3e5f5;" | [[جين مت]] | 0 | 146 (0.44%) |- style="background:#eceff1; font-weight:bold;" | ڪل آبادي | 21,107 | 33,191 |} === خواندگي === پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Jhelum-Literacy-2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS-Jhelum-Literacy-2023" /> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;" | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''<ref name="PBS-Jhelum-Literacy-2023" /> |- style="background:#ef6c00; color:white;" ! علائقو ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- style="background:#fff8e1;" | سڄو تعلقو | '''83.45%''' | 87.32% | 79.41% |- style="background:#e8f5e9;" | شهري | '''85.22%''' | 87.74% | 82.58% |- style="background:#e3f2fd;" | ٻهراڙي | '''80.63%''' | 86.64% | 74.45% |} 2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.<ref name="PBS-Jhelum-Literacy-2023" /> اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا. == تعليم == [[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]] جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.<ref name="Jhelum-District-Profile-Education">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile |title=District Profile |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا. === اسڪولي تعليم === جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="Jhelum-DEA">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority |title=District Education Authority |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.<ref name="Jhelum-DEA" /> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;" | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''<ref name="Jhelum-DEA" /> |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اسڪول جو درجو ! ڇوڪرن لاءِ ! ڇوڪرين لاءِ ! ڪل |- style="background:#e3f2fd;" | هائير سيڪنڊري اسڪول | 4 | 7 | '''11''' |- style="background:#e8f5e9;" | هاءِ اسڪول | 73 | 74 | '''147''' |- style="background:#fff8e1;" | ايليمينٽري اسڪول | 57 | 84 | '''141''' |- style="background:#f3e5f5;" | پرائمري اسڪول | 174 | 318 | '''492''' |- style="background:#c8e6c9; font-weight:bold;" | ڪل | 308 | 483 | '''791''' |} پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.<ref name="Jhelum-District-Profile-Education" /> پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. === پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس === '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.<ref name="PU-Jhelum-Campus">{{cite web |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum |title=Jhelum Campus |publisher=University of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref name="PU-Jhelum-Admissions-2026">{{cite web |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27 |publisher=University of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;" | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''<ref name="PU-Jhelum-Campus" /> |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان ! اهم تدريسي شعبا |- style="background:#f3e5f5;" | آرٽس ۽ هيومينٽيز | انگريزي |- style="background:#e3f2fd;" | بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز | بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز |- style="background:#e8f5e9;" | ڪامرس | ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام |- style="background:#fff8e1;" | ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي | ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام |- style="background:#fce4ec;" | قانون | ايل ايل بي |} جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.<ref name="PU-Jhelum-2006">{{cite web |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf |title=Punjab University Newsletter – November 2006 |publisher=University of the Punjab |date=November 2006 |format=PDF |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf |archive-date=30 December 2008 |url-status=dead |access-date=31 August 2026 }}</ref> === ملٽري ڪاليج جهلم === '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.<ref name="MCJ-History">{{cite web |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/ |title=History of MCJ |publisher=Military College Jhelum |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.<ref name="MCJ-History" /> اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.<ref name="MCJ-History" /> اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي. ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.<ref name="MCJ-History" /> === ورچوئل يونيورسٽي === [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="VU-Jhelum-Campus">{{cite web |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default |title=Virtual Campuses |publisher=Virtual University of Pakistan |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="VU-Campus-Directorate">{{cite web |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses |title=Directorate of Campuses |publisher=Virtual University of Pakistan |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو. === اهم تعليمي ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;" | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا''' |- style="background:#00838f; color:white;" ! ادارو ! قسم ! تعليمي سطح / شعبا ! هنڌ |- style="background:#e3f2fd;" | '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' | سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس | بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره<ref name="PU-Jhelum-Admissions-2026" /> | جهلم |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' | فوجي رهائشي تعليمي ادارو | جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت<ref name="MCJ-History" /> | سرائي عالمگير ڀرسان |- style="background:#fff8e1;" | '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس''' | وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس | فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم | سول لائينز، جهلم<ref name="VU-Jhelum-Campus" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''سرڪاري ڊگري ڪاليج''' | سرڪاري ڪاليج | انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح | شهر ۽ ضلعو<ref name="Jhelum-District-Profile-Education" /> |- style="background:#fce4ec;" | '''سرڪاري گرلز ڪاليج''' | سرڪاري ڪاليج | عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم | جهلم ضلعو<ref name="Jhelum-District-Profile-Education" /> |- style="background:#e0f7fa;" | '''ڪامرس ڪاليج''' | سرڪاري / پيشاور تعليم | ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم | جهلم ضلعو<ref name="Jhelum-District-Profile-Education" /> |} جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.<ref name="PU-Jhelum-Campus" /><ref name="PU-Jhelum-Admissions-2026" /> == صحت == جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.<ref name="Jhelum-Health-Profile">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile |title=District Profile |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.<ref name="Jhelum-DHA">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department |title=District Health Authority |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === صحت جو سرڪاري ڍانچو === پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.<ref name="Jhelum-Health-Profile" /> {| class="wikitable sortable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;" | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''<ref name="Jhelum-Health-Profile" /> |- style="background:#00838f; color:white;" ! صحت سهولت ! تعداد ! بنيادي ڪردار |- style="background:#e3f2fd;" | '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال''' | 1 | ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت |- style="background:#e8f5e9;" | '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون''' | 2 | تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج |- style="background:#fff8e1;" | '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)''' | 6 | ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون |- style="background:#f3e5f5;" | '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)''' | 49 | بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون |- style="background:#fce4ec;" | '''ٽي بي اسپتال''' | 1 | [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج |- style="background:#e0f7fa;" | '''ٻيون سهولتون''' | 29 | ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون |- style="background:#c8e6c9; font-weight:bold;" | '''ڪل''' | '''88''' | — |} اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.<ref name="Punjab-Jhelum-Emergency">{{cite web |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906 |title=Jhelum – Emergency Medical Services |publisher=Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم === '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.<ref name="Punjab-Health-Services">{{cite web |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services |title=Health Services |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Punjab-Jhelum-Emergency" /> اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.<ref name="PMU-DHQ-Jhelum">{{cite web |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/ |title=DHQ Hospital Jhelum |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === دل جي علاج جون خدمتون === جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.<ref name="Jhelum-CathLab-2026">{{cite web |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum |date=3 January 2026 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.<ref name="Jhelum-CathLab-Facilities">{{cite web |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000 |title=Jhelum Cath Lab |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="Jhelum-CathLab-Facilities" /> {| class="wikitable" style="width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;" | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''<ref name="Jhelum-CathLab-2026" /><ref name="Jhelum-CathLab-Facilities" /> |- style="background:#c62828; color:white;" ! خدمت ! طبي مقصد |- style="background:#ffebee;" | '''اينجيوگرافي''' | دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص |- style="background:#fce4ec;" | '''اينجيوپلاسٽي''' | بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج |- style="background:#f3e5f5;" | '''پرائمري پي سي آءِ''' | دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت |- style="background:#e3f2fd;" | '''پيس ميڪر''' | دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج |- style="background:#e8f5e9;" | '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر''' | دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال |} === بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت === جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="Punjab-Health-Services" /> سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.<ref name="Punjab-Jhelum-Emergency" /> {| class="wikitable sortable" style="width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;" | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''<ref name="Punjab-Jhelum-Emergency" /> |- style="background:#2e7d32; color:white;" ! صحت مرڪز ! درجو ! علائقو |- style="background:#e8f5e9;" | '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم''' | ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال | جهلم |- style="background:#e3f2fd;" | '''آر ايڇ سي خلاصپور''' | رورل هيلٿ سينٽر | جهلم تعلقو |- style="background:#fff8e1;" | '''آر ايڇ سي دينه''' | رورل هيلٿ سينٽر | دينه |- style="background:#f3e5f5;" | '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا''' | تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال | سوهاوا |- style="background:#e0f7fa;" | '''آر ايڇ سي ڊوميلي''' | رورل هيلٿ سينٽر | سوهاوا تعلقو |- style="background:#fce4ec;" | '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' | تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال | پنڊ دادن خان |- style="background:#fff3e0;" | '''آر ايڇ سي جلالپور شريف''' | رورل هيلٿ سينٽر | پنڊ دادن خان تعلقو |- style="background:#ede7f6;" | '''آر ايڇ سي لِلا''' | رورل هيلٿ سينٽر | پنڊ دادن خان تعلقو |} === ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت === ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.<ref name="Jhelum-DHA" /> پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.<ref name="Punjab-Health-Services" /> جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.<ref name="Jhelum-DHA" /> هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن. === وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام === ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.<ref name="Jhelum-DHA" /> ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Punjab-HIV-Jhelum">{{cite web |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids |title=AIDS Control Program |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال === '''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن. === صحت جي نظام جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;" | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا''' |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! شعبو ! اهم ادارو / سهولت ! ڪردار |- style="background:#e3f2fd;" | '''ضلعي ثانوي صحت''' | ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم | ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي<ref name="Punjab-Health-Services" /> |- style="background:#ffebee;" | '''دل جون بيماريون''' | ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب | اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر<ref name="Jhelum-CathLab-Facilities" /> |- style="background:#e8f5e9;" | '''پرائمري صحت''' | 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي | ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت<ref name="Jhelum-Health-Profile" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''تعلقي سطح''' | 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون | سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج<ref name="Punjab-Jhelum-Emergency" /> |- style="background:#fce4ec;" | '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت''' | ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو | حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون<ref name="Punjab-Health-Services" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''غذائيت''' | 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر | شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج<ref name="Jhelum-DHA" /> |- style="background:#e0f7fa;" | '''وچڙندڙ بيماريون''' | ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ | اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام<ref name="Jhelum-DHA" /><ref name="Punjab-HIV-Jhelum" /> |- style="background:#fff3e0;" | '''فوجي صحت''' | [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]] | فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون |} == معيشت == جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Jhelum-Economic-Profile">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile |title=District Profile |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي. === واپار ۽ خدمتون === جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.<ref name="IGI-Jhelum-Economy">{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India |volume=14 |pages=159–160 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن. [[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]] [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.<ref name="PBS-Jhelum-Structures">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;" | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''<ref name="PBS-Jhelum-Structures" /> |- style="background:#1565c0; color:white;" ! استعمال جو قسم ! اڏاوتن جو تعداد |- style="background:#e3f2fd;" | رهائشي | 47,921 |- style="background:#e8f5e9;" | دڪان / تجارتي | 5,974 |- style="background:#fff8e1;" | رهائشي ۽ تجارتي گڏيل | 2,722 |- style="background:#fce4ec;" | صنعتي | 312 |- style="background:#f3e5f5;" | ٻيا استعمال | 2,422 |- style="background:#c8e6c9; font-weight:bold;" | ڪل اڏاوتون | '''59,802''' |} === صنعت === جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> {| class="wikitable sortable" style="width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;" | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! صنعت / ادارو ! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد ! معاشي شعبو |- style="background:#f3e5f5;" | سوڊا ايش | 1 | ڪيميائي صنعت |- style="background:#e8f5e9;" | تمباڪو | 1 | زرعي بنياد واري صنعت |- style="background:#e3f2fd;" | سيمينٽ | 1 | تعميراتي مواد |- style="background:#fff8e1;" | پيٽروليم | 1 | توانائي |- style="background:#fff3e0;" | سرن جا بٺا | 83 | تعميراتي مواد |- style="background:#fce4ec;" | اٽي جون ملون | 16 | خوراڪ جي پروسيسنگ |- style="background:#d1c4e9; font-weight:bold;" | '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل''' | '''104''' | — |} انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.<ref name="PBS-CMI">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |title=Industry Statistics |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === زراعت ۽ زرعي واپار === جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.<ref name="Jhelum-Agriculture">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture |title=Agriculture (Flora & Fauna) |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;" | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> |- style="background:#2e7d32; color:white;" ! زمين جو قسم ! ايراضي |- style="background:#e8f5e9;" | آبپاشي هيٺ پوکيل زمين | 316,815 ايڪڙ |- style="background:#fff8e1;" | برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين | 282,983 ايڪڙ |- style="background:#e0f7fa;" | ٻيلا | 110,491 ايڪڙ |- style="background:#f3e5f5;" | پوک لائق پر غيرآباد زمين | 149,971 ايڪڙ |- style="background:#fce4ec;" | پوک لاءِ دستياب نہ | 281,490 ايڪڙ |- style="background:#c8e6c9; font-weight:bold;" | ڪل ايراضي | '''858,767 ايڪڙ''' |} ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو. === مالداري === مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو. === معدنيات ۽ سالٽ رينج === جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي. کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو. === پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار === جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن. === معاشي بناوٽ جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;" | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا''' |- style="background:#ef6c00; color:white;" ! شعبو ! اهم سرگرميون ! جاگرافيائي حيثيت |- style="background:#fff8e1;" | '''واپار ۽ خدمتون''' | پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون | خاص طور جهلم شهر |- style="background:#e8f5e9;" | '''زراعت''' | ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک | شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو<ref name="Jhelum-Agriculture" /> |- style="background:#e3f2fd;" | '''صنعت''' | سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا | ضلعي جي مختلف علائقن ۾<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''معدنيات''' | لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون | خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو |- style="background:#fce4ec;" | '''مالداري''' | کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار | خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> |- style="background:#e0f7fa;" | '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت''' | سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار | شهر ۽ ضلعو<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> |- style="background:#fff3e0;" | '''پرڏيهه ۾ روزگار''' | پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني | ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو<ref name="Jhelum-Economic-Profile" /> |} ```0 == آمدرفت ۽ سياحت == جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.<ref name="Jhelum-Transport-Gov">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation |title=Transportation |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === روڊ آمدرفت === شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.<ref name="Jhelum-Transport-Gov" /> [[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي. {| class="wikitable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;" | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! ذريعو ! بنيادي رابطو ! اهميت |- style="background:#e3f2fd;" | '''روڊ''' | [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] | اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو |- style="background:#e8f5e9;" | '''بين الاضلاعي بسون''' | پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر | روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت<ref name="Jhelum-Transport-Gov" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''ريلوي''' | [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ | راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو<ref name="PakistanRailways-Jhelum">{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> |- style="background:#f3e5f5;" | '''مقامي آمدرفت''' | رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون | شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر |} === ريلوي === [[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]] '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.<ref name="Jhelum-Transport-Gov" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي. پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="PakistanRailways-Jhelum" /> ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو. === هوائي رابطو === جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي. === سياحت === جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="PTDC-Jhelum-Tourism">{{cite web |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf |title=Tourism in Pakistan |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.<ref name="Jhelum-Important-Places">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places |title=Important Places |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref><ref name="PTDC-Jhelum-Tourism" /> === شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ === جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي. [[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]] شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن. جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن. === روهتاس قلعو === '''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCO-Rohtas-Tourism">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/ |title=Rohtas Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.<ref name="UNESCO-Rohtas-Tourism" /> روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. === ٽلا جوڳيان === '''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.<ref name="PTDC-Jhelum-Tourism" /> جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. === کيوڙا لوڻ جي کاڻ === '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.<ref name="Jhelum-Important-Places" /> [[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]] کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو. === لهڙي قدرتي علائقو === '''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.<ref name="Jhelum-Lehri-Dam">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams |title=Small Dams |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. === منگلا ڊيم === [[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]] '''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.<ref name="Jhelum-Mangla">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam |title=Mangla Dam |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref name="Jhelum-Important-Places" /> جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي. === رسول بئراج === '''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="FFC-Rasul">{{cite web |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf |title=Flood Fighting Plan 2024 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي. === اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;" | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ''' |- style="background:#00796b; color:white;" ! ماڳ ! نوعيت ! هنڌ / تعلق ! نمايان خصوصيت |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[روهتاس قلعو]]''' | تاريخي / عالمي ورثو | دينه ڀرسان، جهلم ضلعو | سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو<ref name="UNESCO-Rohtas-Tourism" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''[[ٽلا جوڳيان]]''' | تاريخي / مذهبي / قدرتي | سالٽ رينج، جهلم ضلعو | قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر<ref name="PTDC-Jhelum-Tourism" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' | صنعتي / تاريخي سياحت | پنڊ دادن خان تعلقو | زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر<ref name="Jhelum-Important-Places" /> |- style="background:#e3f2fd;" | '''لهڙي قدرتي علائقو''' | قدرتي / تفريحي | دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو | ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم<ref name="Jhelum-Lehri-Dam" /> |- style="background:#e0f7fa;" | '''[[منگلا ڊيم]]''' | انجنيئرنگ / قدرتي سياحت | جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف | وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ<ref name="Jhelum-Mangla" /> |- style="background:#fce4ec;" | '''[[رسول بئراج]]''' | انجنيئرنگ / مقامي تفريح | جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف | آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو<ref name="FFC-Rasul" /> |- style="background:#eceff1;" | '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' | تاريخي / نوآبادياتي | جهلم ڇانوڻي | 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ |- style="background:#fff3e0;" | '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' | يادگار / شهري تفريح | جهلم شهر | [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري |} == رانديون == جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Jhelum-Sports-Gov">{{cite web |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people |title=The People |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref><ref name="MCJ-Sports">{{cite web |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === ڪرڪيٽ === [[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]] شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="Jhelum-Sports-Gov" /> هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.<ref name="MCJ-Sports" /> 2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.<ref name="Jhelum-Stadium-Upgrade">{{cite news |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm |title=District Cricket Stadium, Jhelum |work=The News International |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm |archive-date=30 September 2008 |url-status=dead |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.<ref name="MCJ-Sports" /> [[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]] جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن. === گولف === '''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PGF-RiverView">{{cite web |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php |title=Punjab |publisher=Pakistan Golf Federation |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref name="Jhelum-Sports-Gov" /> ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي. === روايتي رانديون === جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.<ref name="MCJ-Sports" /> نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي. [[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]] {| class="wikitable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;" | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ''' |- style="background:#2e7d32; color:white;" ! راند ! اهم ماڳ / حيثيت ! خاصيت |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪرڪيٽ]]''' | [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] | ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا<ref name="MCJ-Sports" /> |- style="background:#e3f2fd;" | '''[[فٽبال]]''' | ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان | مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي<ref name="MCJ-Sports" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''[[گولف]]''' | ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي | 18-هول گولف ڪورس<ref name="PGF-RiverView" /> |- style="background:#f3e5f5;" | '''[[هاڪي]]''' | مقامي راندين جا ميدان | شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ<ref name="Jhelum-Sports-Gov" /> |- style="background:#e0f7fa;" | '''[[اسڪواش]]''' | شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون | پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج<ref name="Jhelum-Sports-Gov" /> |- style="background:#fff3e0;" | '''[[ڪٻڊي]]''' | خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا | پنجاب جي روايتي ٽيم راند<ref name="MCJ-Sports" /> |- style="background:#fce4ec;" | '''نيزه بازي''' | ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون | روايتي گهوڙيسواري راند<ref name="MCJ-Sports" /> |- style="background:#eceff1;" | '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' | ڳوٺاڻا علائقا | مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا<ref name="MCJ-Sports" /> |} == نامور شخصيتون == {{main |جهلم سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}} جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سياست، فوج، ادب، قانون، فن ۽ راندين جي ڪيترين نامور شخصيتن جو تعلق رهيو آهي. انهن مان ڪجهه اهم شخصيتون هي آهن: * '''[[اندر ڪمار گجرال]]''' — ڀارت جو ٻارهون [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ 1919ع ۾ جهلم ۾ ڄائو. * '''[[رابعه قاري]]''' — پاڪستاني قانوندان؛ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان عورت بئريسٽرن مان هڪ ۽ پاڪستان جي پهرين مسلمان عورت بئريسٽر طور سڃاتي وڃي ٿي. * '''[[محمد اڪرم]]''' — [[پاڪستان آرمي]] جو ميجر ۽ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ ۽ شهر ۾ سندس نالي سان يادگار قائم آهي. * '''[[ضمير جعفري]]''' — اردو شاعر، اديب، مزاح نگار ۽ فوجي آفيسر؛ جهلم سان گهرو تعلق رکندڙ. شهر جو [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب آهي. * '''[[گلاب سنگهه]]''' — [[ڄمون ۽ ڪشمير جي رياست]] جو باني مهاراجا؛ 1792ع ۾ جهلم ضلعي جي اندرائو علائقي ۾ ڄائو. * '''[[هري سنگهه نلوا]]''' — [[سک سلطنت]] جو مشهور فوجي جنرل؛ 1791ع ۾ گجرانوالا ۾ ڄائو، پر جهلم ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سک دور جي فوجي تاريخ سان نمايان تعلق رکي ٿو. * '''[[راجا محمد سرور]]''' — پاڪستان آرمي جو ڪيپٽن ۽ پاڪستان جو پهريون [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم واري پوٺوهاري خطي سان تعلق رکندڙ. * '''[[محمد شريف (جنرل)|محمد شريف]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ پاڪستان جي [[چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي|جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي]] جو پهريون چيئرمين؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ. * '''[[آصف نواز جنجوعه]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ اڳوڻو [[چيف آف آرمي اسٽاف (پاڪستان)|چيف آف آرمي اسٽاف]]؛ جهلم ضلعي جي [[چڪري راجگان]] ۾ ڄائو. * '''[[محمد محمود عالم]]''' — [[پاڪستان هوائي فوج]] جو فائٽر پائلٽ؛ سندس خانداني پاڙون جهلم واري علائقي سان لاڳاپيل هيون. * '''[[فواد چوڌري]]''' — پاڪستاني سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير؛ جهلم ضلعي جي سياسي خاندان سان تعلق رکندڙ ۽ جهلم مان قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي ڪري چڪو آهي. * '''[[چوڌري الطاف حسين]]''' — پاڪستاني سياستدان، اڳوڻو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو گورنر ۽ جهلم جي اهم سياسي شخصيت. * '''[[راجا غضنفر علي خان]]''' — پاڪستان تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، پاڪستان جي شروعاتي وفاقي وزيرن ۽ سفارتڪارن مان هڪ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ. * '''[[گلسٽان محمود]]''' — پاڪستاني ڪرڪيٽر؛ جهلم ۾ ڄائو ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ کيڏيو. * '''[[نعمان اعجاز]]''' — پاڪستاني ٽيليويزن ۽ فلم اداڪار؛ جهلم ضلعي سان خانداني تعلق رکندڙ. == پڻ ڏسو == {{Portal|جاگرافي|ايشيا|پاڪستان}} * [[راولپنڊي ڊويزن]] * [[پوٺوهار پليٽو]] * [[جهلم ضلعو]] * [[جهلم ندي]] * [[جهلم تعلقو]] * [[ملٽري ڪاليج جهلم]] * [[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]] * [[جهلم جي ڪاليجن جي فهرست]] * [[روهتاس قلعو]] * [[سالٽ رينج]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]] [[زمرو:جھلم]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|Jhelum}} * [https://jhelum.punjab.gov.pk/ جهلم ضلعي جو سرڪاري پورٽل] * [https://dpomjr.punjabpolice.gov.pk/ جهلم ضلعي پوليس جي سرڪاري ويب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum پنجاب لوڪل گورنمينٽ ۽ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي تي جهلم ضلعو] * [https://web.archive.org/web/20081121161718/http://www.tmajhelum.com/ تحصيل ميونسپل ايڊمنسٽريشن جهلم جي محفوظ ڪيل ويب سائيٽ] * {{Wikivoyage inline|Jhelum}} {{Pakistani cities}} {{Neighbourhoods of Jhelum}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} [[زمرو:جهلم| ]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آباد جايون]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] szfh9h0axpsjlv6k39x4cf9aakupgl5 0 46605 410459 409135 2026-09-08T03:34:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410459 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٽنڊو محمد خان ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = بلڙي شاهه ڪريم تعلقو | native_name = بلڙي شاهه ڪريم | native_name_lang = sd | other_name = شاهه ڪريم تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = Shrine of Shah Abdul Karim Bulri.jpg | image_alt = شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي مزار | image_caption = [[بلڙي شاهه ڪريم]] ۾ [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]] جي مزار | image_map = Pakistan - Sindh - Tando Muhammad Khan district.svg | mapsize = 220px | map_alt = سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان ضلعي جو هنڌ | map_caption = [[سنڌ]] ۾ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان ضلعي]] جو هنڌ | pushpin_map = Pakistan#Sindh | pushpin_label = بلڙي شاهه ڪريم | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ تعلقي جي صدر مقام جو هنڌ | coordinates = {{coord|24.8637|68.3308|region:PK-SD_type:city|display=inline}} | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[بلڙي شاهه ڪريم]] | government_type = تعلقائي ۽ مقامي انتظام | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 770 | population_total = 247027 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = 320.81 | population_urban = 6459 | population_rural = 240568 | population_demonym = | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪل | demographics1_info1 = 27.15% | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 35.40% | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 18.21% | blank_name_sec1 = ديهون | blank_info_sec1 = 76 | blank1_name_sec1 = تپا | blank1_info_sec1 = 17 | blank2_name_sec1 = روينيو سرڪل | blank2_info_sec1 = 3 | blank3_name_sec1 = تاريخي طور درج ڳوٺ | blank3_info_sec1 = 520 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلون | blank_info_sec2 = 7 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] }} '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Bulri Shah Karim Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. ان جو صدر مقام [[بلڙي شاهه ڪريم]] شهر آهي. 770 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ سان هي ٽنڊو محمد خان ضلعي جو ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو تعلقو آهي. [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي آبادي '''247,027''' هئي، جنهن مان 240,568 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 6,459 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS-2023-BSK">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_1.pdf |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> تعلقي ۽ ان جي صدر مقام جو نالو سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي صوفي شاعر ۽ بزرگ '''[[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]]''' (1536ع–1623ع) سان منسوب آهي، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو بلڙيءَ ۾ گذاريو. سندس مزار بلڙي شاهه ڪريم ۾ واقع آهي ۽ علائقي جي اهم مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="EFT-ShahKarim">{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php |title=Shah Karim Bulri, Tando Muhammad Khan |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[File:Dargah Shah Abdul Karim Bulri Sarkar (rh).png|thumb|left|[[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]] جي درگاهه؛ بلڙي شاهه ڪريم جي تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم مرڪز]] == نالو == بلڙي شاهه ڪريم جو نالو [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]] جي نسبت سان مشهور ٿيو. شاهه عبدالڪريم سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي صوفي شاعرن مان هو. هو اصل ۾ مٽياريءَ واري علائقي سان تعلق رکندو هو، پر زندگيءَ جو وڏو حصو بلڙيءَ ۾ گذارڻ سبب سندس نالي سان ''بلڙي'' جو اضافو مشهور ٿيو.<ref name="EFT-ShahKarim" /> شاهه عبدالڪريم جي شاعري ۽ صوفي روايت سنڌي ادب جي اوائلي ڪلاسيڪي دور سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪلام ۽ ملفوظات سندس وفات کان پوءِ سندس مريد مير دريائي ٺٽويءَ جي فارسي ڪتاب ''بيان العارفين و تنبيه الغافلين'' ۾ محفوظ ٿيا.<ref>{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Sufis of Sindh |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |language=en }}</ref> == تاريخ == موجوده بلڙي شاهه ڪريم تعلقو تاريخي طور پراڻي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو حصو رهيو. اپريل 2005ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ضلعي کي ورهائي [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] نوان ضلعا قائم ڪيا. نئين ٽنڊو محمد خان ضلعي ۾ ٽنڊو محمد خان، بلڙي شاهه ڪريم ۽ ٽنڊو غلام حيدر تعلقا شامل ڪيا ويا.<ref name="Dawn-2005-TMK">{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/387890/three-new-districts-carved-out-of-hyderabad |title=Three new districts carved out of Hyderabad |work=Dawn |date=5 April 2005 |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> بلڙيءَ جي تاريخي اهميت ان کان گهڻو پراڻي آهي. شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي رهائش ۽ تدفين سبب هي علائقو سترهين صديءَ کان سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="EFT-ShahKarim" /> تعلقي ۾ ٻين پراڻن مذهبي ۽ تعميراتي ماڳن جا نشان پڻ موجود آهن، جن ۾ سيد متو شاهه ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ شامل آهن. [[File:Shrine of Shah Abdul Karim Bulri.jpg|thumb|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي مزار جو ٻاهريون منظر]] == جاگرافي == بلڙي شاهه ڪريم تعلقو ٽنڊو محمد خان ضلعي جي اولهندي ۽ ڏکڻ-اولهندي حصي تي پکڙيل آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''770 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جيڪا ضلعي جي ٽن تعلقن مان سڀ کان وڏي ايراضي آهي.<ref name="PBS-2023-BSK" /> علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين زرخيز ميدان جو حصو آهي ۽ زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ زرعي نوعيت جي آهي. تعلقي جي اتر ۽ اتر-اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا، اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه طرف [[سجاول ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[بدين ضلعو]] ۽ اوڀر طرف ٽنڊو محمد خان ضلعي جا ٻيا تعلقا واقع آهن. ضلعي جي معيشت ۽ زمين جي استعمال تي سنڌوءَ مان نڪرندڙ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. [[File:Dandhi distributory - panoramio.jpg|thumb|left|سيد متو شاهه واري علائقي ۾ ڊانڍي ڊسٽريبيوٽري؛ بلڙي شاهه ڪريم جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ واهن ۽ آبپاشيءَ کي بنيادي اهميت حاصل آهي]] === آبپاشي ۽ زراعت === بلڙي شاهه ڪريم جي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن تي مشتمل آهي ۽ مقامي معيشت جو اهم بنياد زراعت آهي. ٽنڊو محمد خان ضلعي جو زرعي نظام ڦليلي، پڃاري، اڪرم واهه ۽ انهن سان لاڳاپيل شاخن ۽ ڊسٽريبيوٽرين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="TMK-MasterPlan">{{cite web |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/SDP-Tando-Muhammad-Khan-1.pdf |title=Development Master Plan of Tando Muhammad Khan |publisher=Directorate of Urban Policy and Strategic Planning, Government of Sindh |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[File:Fields near muhallah Rano Kolhi, Syed Matto Shah - panoramio.jpg|thumb|سيد متو شاهه ڀرسان زرعي زمينون]] ضلعي ۾ ڪمند، چانور، ڪڻڪ ۽ ڪپهه اهم فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مال پالڻ پڻ مقامي معيشت جو حصو آهي.<ref name="TMK-MasterPlan" /> == مردم نگاري == 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي آبادي '''237,011''' هئي. 2023ع ۾ اها وڌي '''247,027''' ٿي وئي، يعني ڇهن سالن ۾ 10,016 ماڻهن جو اضافو ٿيو. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''0.69 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS-2023-BSK" /> 2023ع ۾ تعلقي ۾ 128,242 مرد، 118,780 عورتون ۽ 5 ٽرانس جينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جي گهاٽائي '''320.81 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS-2023-BSK" /> {| class="wikitable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;" | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي آبادي — 2023ع''' |- style="background:#1565c0; color:white;" ! انگ ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو حصو |- style="background:#e3f2fd;" | '''ڪل''' | '''247,027''' | 100% |- style="background:#e8f5e9;" | مرد | 128,242 | 51.91% |- style="background:#fce4ec;" | عورتون | 118,780 | 48.08% |- style="background:#f3e5f5;" | ٽرانس جينڊر | 5 | — |- style="background:#fff8e1;" | ڳوٺاڻي آبادي | 240,568 | 97.39% |- style="background:#e0f7fa;" | شهري آبادي | 6,459 | 2.61% |- | colspan="3" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | ماخذ: پاڪستان شماريات بيورو، آدمشماري 2023ع.<ref name="PBS-2023-BSK" /> |} انگن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ تعلقو انتهائي ڳوٺاڻي نوعيت رکي ٿو؛ 2023ع ۾ تقريباً '''97.4 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي، جڏهن تہ شهري آبادي رڳو بلڙي شاهه ڪريم ٽائون ڪاميٽي ۾ 6,459 هئي.<ref name="PBS-Urban-2023-BSK">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === آباديءَ ۾ واڌ === {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:8px;" | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي آبادي''' |- style="background:#00796b; color:white;" ! آدمشماري ! آبادي ! تبديلي |- style="background:#e0f2f1;" | 2017ع | 237,011 | — |- style="background:#e8f5e9;" | 2023ع | 247,027 | +10,016 |- style="background:#fff8e1;" | 2017ع–2023ع | — | سراسري سالياني واڌ 0.69% |- | colspan="3" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | ماخذ: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS-2023-BSK" /> |} == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماري موجب بلڙي شاهه ڪريم تعلقي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي خواندگيءَ جي شرح '''27.15 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''35.40 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''18.21 سيڪڙو''' هئي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي شرح 26.73 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري بلڙي شاهه ڪريم ۾ 42.39 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Literacy-BSK">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #7b1fa2;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;" | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! علائقو ! ڪل ! مرد ! عورتون |- style="background:#f3e5f5;" | سڄو تعلقو | '''27.15%''' | 35.40% | 18.21% |- style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 26.73% | 34.97% | 17.80% |- style="background:#e3f2fd;" | شهري | 42.39% | 51.28% | 33.00% |- | colspan="4" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي؛ پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS-Literacy-BSK" /> |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 46,271 پڙهيل ماڻهو (10 سال يا وڌيڪ عمر) هئا. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ پرائمري سطح تي 18,766، مڊل سطح تي 4,410 ۽ ميٽرڪ سطح تي 1,859 شاگرد داخل ٿيل درج ٿيا.<ref name="PBS-Literacy-BSK" /> == انتظامي ورهاست == بلڙي شاهه ڪريم تعلقو روينيو انتظام هيٺ تاريخي طور '''3 سرڪلن، 17 تپن ۽ 76 ديهن''' ۾ ورهايل رهيو آهي، جڏهن تہ مختلف انتظامي دستاويزن ۾ تقريباً '''520 ڳوٺ''' پڻ ڄاڻايا ويا آهن. مقامي حڪومت جي اڳوڻي حدبنديءَ هيٺ تعلقي جون ست يونين ڪائونسلون درج هيون. 2015ع جي مقامي حڪومت جي چونڊن ۾ بلڙي شاهه ڪريم شهر لاءِ ٻن وارڊن تي مشتمل ٽائون ڪاميٽي پڻ قائم هئي.<ref name="FAFEN-TMK-2015">{{cite web |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf |title=Sindh Local Government Election Observation Report 2015 |publisher=Free and Fair Election Network |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي ترقياتي پروفائيل ۾ بلڙي شاهه ڪريم تعلقي سان لاڳاپيل ست يونين ڪائونسلون درج ڪيون ويون هيون.<ref name="NDMA-TMK">{{cite web |url=https://www.ndma.gov.pk/storage/publications/July2024/cn0BFCCRt1ZX9ujLQ3Px.pdf |title=Development Profile District Tando Muhammad Khan |publisher=National Disaster Management Authority |format=PDF |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#bbdefb); color:#e65100; padding:9px;" | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جون تاريخي طور درج يونين ڪائونسلون''' |- style="background:#ef6c00; color:white;" ! # ! يونين ڪائونسل ! پراڻي پروفائيل ۾ آبادي |- style="background:#fff3e0;" | 1 | [[بلڙي شاهه ڪريم]] | 30,143 |- style="background:#fff8e1;" | 2 | [[الهيار ترڪ]] | 21,986 |- style="background:#e8f5e9;" | 3 | [[سعيد متو]] | 23,232 |- style="background:#e3f2fd;" | 4 | [[جنهاڻ سومرو]] | 25,689 |- style="background:#f3e5f5;" | 5 | [[ملاڪاتيار]] | 23,107 |- style="background:#e0f2f1;" | 6 | [[سعيدپور]] | 27,176 |- style="background:#fce4ec;" | 7 | سعيد خان لنڊ | 23,444 |- | colspan="3" style="background:#fafafa; font-size:90%;" | هي آباديون پراڻي ضلعي ترقياتي پروفائيل جون آهن ۽ موجوده 2023ع آدمشماريءَ جون يونين ڪائونسل وار آباديون نہ آهن.<ref name="NDMA-TMK" /> |} <!-- اهم تصحيح: پراڻي متن ۾ "5 يونين ڪائونسلون" لکيل هو، جڏهن تہ ساڳئي فهرست ۾ 6 نالا هئا. NDMA جي سرڪاري ضلعي پروفائيل ۾ بلڙي شاهه ڪريم سان لاڳاپيل ست نالا ملن ٿا: Bulri Shah Karim, Allahyar Turk, Saeed Matto, Janhan Soomro, Mullakatiar, Saeedpur ۽ Saeed Khan Lund. موجوده لوڪل گورنمينٽ حدبنديءَ لاءِ نئون سرڪاري نوٽيفڪيشن موجود هجي تہ ان کي تاريخي فهرست تي ترجيح ڏني وڃي. --> === روينيو سرڪل، تپا ۽ ديهون === تعلقي جي پراڻي روينيو ترتيب موجب ٽي مکيه سرڪل '''بلڙي، سعيدپور ۽ لال محموداڻي''' هئا. انهن جي ماتحت 17 تپا ۽ 76 ديهون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="NDMA-TMK" /> {| class="wikitable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;" | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي روينيو بناوٽ''' |- style="background:#455a64; color:white;" ! روينيو سرڪل ! تپا ! تپن جو تعداد |- style="background:#eceff1;" | '''بلڙي سرڪل''' | بلڙي، رائن، ڪينجهر، علو ڪاتيار، ڍانڊي، کيرسر | 6 |- style="background:#e0f2f1;" | '''سعيدپور سرڪل''' | سعيدپور، علي پور، ملاڪاتيار، ميران پور، ٻارچاڻي | 5 |- style="background:#fff8e1;" | '''لال محموداڻي سرڪل''' | لال محموداڻي، دينپور، جادو لغاري، ناڪرجي، قبولپور، چئوديرو | 6 |- style="background:#e8f5e9; font-weight:bold;" | ڪل | — | 17 |} ضلعي جي 2025ع واري سرڪاري ترقياتي ماسٽر پلان موجب موجوده ٽنڊو محمد خان ضلعي ۾ مجموعي طور 160 کان وڌيڪ ديهون آهن؛ دستاويز روينيو ديهن ۽ مقامي حڪومت جي يونين ڪائونسلن کي الڳ انتظامي يونٽن طور بيان ڪري ٿو.<ref name="TMK-MasterPlan" /> === ديهون === هيٺ ڏنل فهرست تاريخي ضلعي ترقياتي پروفائيل ۽ روينيو رڪارڊ ۾ بلڙي شاهه ڪريم تعلقي سان لاڳاپيل ديهن کي گڏ ڪري ٿي.<ref name="NDMA-TMK" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #00838f;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#006064; padding:10px;" | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جون ديهون''' |- style="background:#00838f; color:white;" ! سرڪل ! تپو ! ديهون |- style="background:#e0f7fa;" | rowspan="6" | '''بلڙي''' | '''بلڙي''' | [[بلڙي]]، [[کياري]]، [[بهرام پور]]، [[پکيارڪي]] |- style="background:#e8f5e9;" | '''رائن''' | [[رائن (بلڙي)|رائن]]، [[ڪنڊڙ]]، [[اميد علي جت ديھ|اميد علي جت]]، [[ساندڪي ديھ|ساندڪي]] |- style="background:#fff8e1;" | '''ڪينجهر''' | [[ڪينجهر (بلڙي)|ڪينجهر]]، [[لوڻليلو]]، [[اميرڪي]]، [[شورڪي]] |- style="background:#fff3e0;" | '''علو ڪاتيار''' | [[علو ڪاتيار]]، [[قاناداڻي]]، [[ڍاٽ (بلڙي)|ڍاٽ]]، [[ڪاٺوڙ]]، [[عبدو مهيندو]] |- style="background:#f3e5f5;" | '''ڍانڊي''' | [[ڍانڊي]]، [[خلاصي]]، [[سومرڪي (بلڙي)|سومرڪي]]، [[دادوڻڪي]]، [[ڀاهيرا]]، [[آريپوٽا (بلڙي)|آريپوٽا]] |- style="background:#eceff1;" | '''کيرسر''' | [[کيرسر]]، [[سميجاڻي (بلڙي)|سميجاڻي]]، [[ڇوڙڪي جاگير]]، [[خالصو]]، [[ڇاڙي (بلڙي)|ڇاڙي]] |- style="background:#e3f2fd;" | rowspan="5" | '''سعيدپور''' | '''سعيدپور''' | [[سعيدپور (بلڙي)|سعيدپور]]، [[دودي (بلڙي)|دودي]]، [[ديگي]]، [[پاکڙو (بلڙي)|پاکڙو]]، [[بيهراڻ]]، [[ڄامڙڪي (بلڙي)|ڄامڙڪي]]، [[پٽڳاهي]] |- style="background:#e0f2f1;" | '''علي پور''' | [[علي پور (بلڙي)|علي پور]]، [[قبولپور 2]]، [[سومرا (بلڙي)|سومرا]]، [[ريعتي شورو (بلڙي)|ريعتي شورو]]، [[سونھاري (بلڙي)|سونھاري]] |- style="background:#fff8e1;" | '''ملاڪاتيار''' | [[ڪاتيار (بلڙي)|ڪاتيار]]، [[کوکر (بلڙي)|کوکر]]، [[ڪامارو (بلڙي)|ڪامارو]]، [[ٽکڙ (بلڙي)|ٽکڙ]] |- style="background:#f3e5f5;" | '''ميران پور''' | [[ميران پور (بلڙي)|ميران پور]]، [[هيران جاگير]]، [[پيرواهه]]، [[سميپوٽاڻي]] |- style="background:#e8f5e9;" | '''ٻارچاڻي''' | [[ٻارچاڻي (بلڙي)|ٻارچاڻي]]، [[حاجي پور (بلڙي)|حاجي پور]]، [[ڍنڊابو (بلڙي)|ڍنڊابو]]، [[ڪاس (بلڙي)|ڪاس]] |- style="background:#fce4ec;" | rowspan="6" | '''لال محموداڻي''' | '''لال محموداڻي''' | [[سورجاني (بلڙي)|سورجاني]]، [[کاڍو]]، [[هومڪي]]، [[ڏهرڪي (بلڙي)|ڏهرڪي]] |- style="background:#e3f2fd;" | '''دينپور''' | [[دينپور (بلڙي)|دينپور]]، [[کوسڪي (بلڙي)|کوسڪي]]، [[سهراڻي (بلڙي)|سهراڻي]]، [[ڪولاب ريعتي]] |- style="background:#fff3e0;" | '''جادو لغاري''' | [[جادو لغاري]]، [[لڌاڻ (بلڙي)|لڌاڻ]]، [[ڪمب (بلڙي)|ڪمب]]، [[جلالاڻي]] |- style="background:#e0f2f1;" | '''ناڪرجي''' | [[ناڪرجي]]، [[سن (بلڙي)|سن]]، [[گهنگهياري]]، [[ڀنبري (بلڙي)|ڀنبري]] |- style="background:#fff8e1;" | '''قبولپور''' | [[قبولپور (بلڙي)|قبولپور]]، [[آباد (بلڙي)|آباد]]، [[فتح پور (بلڙي)|فتح پور]] |- style="background:#f3e5f5;" | '''چئوديرو''' | [[چئوديرو (بلڙي)|چئوديرو]]، [[ڀلال (بلڙي)|ڀلال]]، [[ساٺيار (بلڙي)|ساٺيار]]، [[دولتپور (بلڙي)|دولتپور]]، [[نارڪي (بلڙي)|نارڪي]] |} == ثقافت ۽ تاريخي ماڳ == بلڙي شاهه ڪريم جي ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي صوفي روايت آهي. سندس مزار تي ساليانو عرس ملهايو وڃي ٿو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان عقيدتمند اچن ٿا.<ref name="EFT-ShahKarim" /> [[File:Miran Ji Landhi (Farmhouse of Talpurs) - panoramio.jpg|thumb|left|'''ميران جي لانڍي'''، ٽنڊو محمد خان ضلعي ۾ ٽالپر دور سان لاڳاپيل مقامي تعميراتي ورثي جو مثال]] بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي ڳوٺ '''سيد متو شاهه''' ۽ ڀرپاسي ۾ پڻ پراڻا مذهبي ۽ ڳوٺاڻا ماڳ موجود آهن. مقامي تاريخي ماڳن ۾ ڍانڊي واري علائقي سان منسوب پراڻي مسجد ۽ شيخ لوڌي جيئي شاهه جي مزار جو ذڪر پڻ ملي ٿو. == صحت == تعلقي جي بنيادي صحت واري نظام ۾ بلڙي شاهه ڪريم جو رورل هيلٿ سينٽر ۽ مختلف ڳوٺاڻن علائقن جا بنيادي صحت مرڪز شامل آهن. سرڪاري صحت لاجسٽڪس رڪارڊ ۾ سعيد متو، سعيدپور، دادوڻ، جنهاڻ سومرو، ملاڪاتيار ۽ سعيد خان لنڊ جهڙن علائقن جا بنيادي صحت مرڪز درج ٿيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://lmis.gov.pk/show_transactions.php?f=v&m=2018-03&t=IM |title=Health Facility Transactions |publisher=Logistics Management Information System, Government of Pakistan |language=en |access-date=31 August 2026 }}</ref> [[File:Basic Health Unit (BHU), Union Council Saeed Matto - panoramio.jpg|thumb|[[سعيد متو]] يونين ڪائونسل ۾ بنيادي صحت مرڪز]] == معيشت == تعلقي جي معيشت گهڻي ڀاڱي زراعت، چوپائي مال ۽ ڳوٺاڻن واپار سان لاڳاپيل آهي. 2023ع ۾ 97 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ جو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهڻ پڻ ان جي زرعي ۽ ڳوٺاڻي ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS-2023-BSK" /> سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز زمين ۽ واهن جي آبپاشي سبب ڪمند، چانور، ڪڻڪ ۽ ڪپهه ضلعي جا اهم فصل آهن.<ref name="TMK-MasterPlan" /> == ڏسو پڻ == * [[بلڙي شاهه ڪريم]] * [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]] * [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] * [[ٽنڊو محمد خان تعلقو]] * [[ٽنڊو غلام حيدر تعلقو]] * [[حيدرآباد ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ — سنڌ زمين] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/ |date=2026-08-31 }} * [https://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ — شاهه ڪريم بلڙي] [[زمرو:بلڙي شاهه ڪريم تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعو]] [[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعي جا تعلقا]] niakxuyzfct0ems3pkyq5wpm4tevlz8 4 47319 410487 407256 2026-09-08T08:33:50Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 410487 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |- | | data-sort-value="1994" | 1994-09-08 | [[أزومي واكي]] | | ''[[:d:Q622807|seiyū]]'' | | [[جاپان]] | |- | [[فائل:Jaswinder brar.jpg|center|125px]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-08 | [[جسويندر برار]] | | ''[[:d:Q177220|singer]]'' | | [[ڀارت]] | |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] gxq8vinmoc8imrol6m05pdez8soveui 0 47770 410454 385097 2026-09-08T02:09:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410454 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain |name=الپس |native_name= {{plainlist| * {{lang-fr|Les Alpes}} * {{lang-de|Alpen}} * {{lang-it|Alpi}} * {{lang-sl|Alpe}} }} |photo=Mont Blanc oct 2004.JPG |photo_caption=الپس جبلن جي قطار جو سڀ کان اوچو جبل [[مائونٽ بلانڪ]] جو [[سوائي]] (Savoy) واري پاسي کان منظر |country = [[آسٽريا]] |country1= [[فرانس]] |country2= [[جرمني]] |country3= [[اٽلي]] |country4= [[ليچنسٽائين]] |country5= [[موناڪو]] |country6= [[سلوانيا]] |country7= [[سوئيٽزرلينڊ]] |state_type= خطو |region= |border=| border1= |geology=[[Bündner schist]] | geology1=[[flysch]] | geology2=[[molasse]] | period=[[Tertiary ]] | orogeny=[[Alpine orogeny]] |area_km2= 200000 |length_km= 1200 |length_orientation= |width_km= 250 |width_orientation= |highest=[[مائونٽ بلانڪ]]<!--"Mont Blanc" is the common English name--> | elevation_m = 4808.73 | elevation_ref = <ref name="BFM4809">{{cite news|url=http://www.bfmtv.com/planete/le-mont-blanc-passe-de-4-810-metres-a-4-8087-metres-913753.html|title=Le Mont-Blanc passe de 4.810 mètres à 4.808,7 mètres}}</ref> |coordinates = {{coord|45|49|58|N|06|51|54|E|format=dms|display=inline}} |range_coordinates = {{coord|46|30|N|09|19|E|format=dms|display=inline,title}} |range_coordinates_note = <!--Coordinates of Splügen Pass--> |map_image=Alpenrelief 01.jpg | map_caption= الپس جو قطارون [[:فائل:Alpenrelief 02.jpg|عالمي سرحدون ڏيکاريندڙ الپس جو نقشو ]]. }} [[فائل:Saslong udu da Sacun ora.jpg|thumb|upright=1.15|اٽلي ۾ واقع [[ڊولومائيٽس]] ھنن جبلن ۾ عالمي ورثو قرار ڏنل آهي]] '''الپس''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Alps '''}} يورپ جو سڀ کان وڏو جبلن جو سلسلو آھي جنھن جون قطارون ڪيترن کوڙ ملڪن ۾ ڦهليل آھن.<ref>{{cite encyclopedia |title=Alps |encyclopedia=The Hutchinson unabridged encyclopedia with atlas and weather guide |date=2014 |publisher=Helicon |place=Abington, United Kingdom |url=http://search.credoreference.com/content/entry/heliconhe/alps/0 |url-access=subscription }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ھي سلسلو ڏکڻ يورپ کي وچ يورپ ۽ اولھ يورپ کان ڌار ڪئي ٿو ۽ 1,200 ڪلوميٽرن تائين اٺ الپائين ملڪن ۾ ڦھليل آھن جن مان اولھ کان اوڀر پاسي فرانس، [[سوئٽزرلينڊ]]، اٽلي، موناڪو، ليچنسٽائين، آسٽريا، جرمني ۽ سلوانيا شامل آهن.<ref>[http://www.alpconv.org/index_en "Alpine Convention"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729001545/http://www.alpconv.org/index_en |date=2011-07-29 }}. ''Alpine Conferences''. Retrieved August 3, 2012</ref> ھڪ ڪروڙ سال اڳ [[آفريڪا|آفريڪي]] زميني پليٽ ۽ [[يوريشيا]] واري زميني پليٽ ۾ ٽڪر ٿيڻ جي ڪري ھي جبل وجود ۾ آيا. ان ٽڪر جي شدت سان زمين ھيٺ گھتجڻ جي ڪري سمنڊ جي اندر وارا اونھا پھاڙ ٻاھر نڪري آيا ۽ ويڙھجي اوچا جبل بڻجي ويا جن ۾ مائونٽ بلانڪ ۽ ميٽرھارن واريون چوٽيون شامل آهن. مائونٽ بلانڪ [[فرانس]] ۽ [[اٽلي|اٽليءَ]] واري سرحد تي الپس جي سڀ کان اوچي چوٽي آھي جيڪا [[اوسط سامونڊي سطح مٿي|سمنڊ]] جي سطح کان 4,810 ميٽر يا 15,781 فٽ بلند آھي. الپس جون لڳ ڀڳ ھڪ سؤ چوٽيون چار ھزاري آھن يعني چار ھزار ميٽرن جي بلندي واريون آهن جن جو [[يُورَپ|يورپ]] جي موسم تي تمام گهڻو اثر آھي. == تفصیل == الپائن آرڪ الهندي ميڊيٽرينين سمنڊ تي نيس کان وٺي ٽريسٽ تي ايڊرياٽڪ ۽ پنونیئن طاس جي شروعات ۾ ويانا تائين پکڙيل آهي. آفريڪي ۽ يوريشيائي ٽيڪٽونڪ پليٽس جي ٽڪرائجڻ سبب جبل لکين سالن ۾ ٺهي ويا. ان واقعي جي نتيجي ۾ انتهائي مختصر ٿيڻ جو نتيجو اهو ٿيو ته سامونڊي جبل جي جبلن جي چوٽيءَ تي اڀرڻ ۽ ڦاٽڻ سان، مونٽ بلانڪ ۽ ميٽر هورن وجود مان آھیا. مونٽ بلانڪ فرانسيسي۔اطالوي سرحد تي پکڙيل آهي ۽ 4,809 ميٽر (15,778 فوٽ) تي الپس ۾ بلند ترين جبل آهي. الپائن واري علائقي ۾ 4,000 ميٽر (13,000 فوٽ) کان مٿي 128 چوٽيون شامل آهن. سلسلي جي اوچائي ۽ سائيز يورپ ۾ آبهوا کي متاثر ڪري؛ جبلن ۾، ورن جي سطح تمام گھڻي مختلف آھي ۽ موسمي حالتون مختلف علائقن تي مشتمل آھن. جهنگلي جيوت جهڙوڪ مارخور (Ibex) 3,400 ميٽر (11,155 فٽ) جي بلندي تائين اونچين چوٽيءَ ۾ رهن ٿا ۽ ٻوٽا جهڙوڪ ايڊل ويس پٿر جي علائقن ۾ گهٽين ۽ اوچين بلندين تي وڌن ٿا. الپس ۾ انساني آباديءَ جا ثبوت پيلیوليٿڪ (Palaeolithic) دور ۾ واپس اچي وڃن ٿا. 1991ع ۾ آسٽريا-اطالوي سرحد تي هڪ گليشيئر تي هڪ ممي ٿيل انسان ("Ötzi")، جيڪو 5,000 سال پراڻو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. ڇهين صدي ق.م. ۾ هیني بال خاص طور تي هاٿين جي هڪ رڍ سان الپس پار ڪيو ۽ رومن جي علائقي ۾ آباديون هيون. 1800ع ۾ نيپولين 40,000 جي لشڪر سان گڏ جبل جي هڪ لنگهه کي پار ڪيو. 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ فطرت پرستن، اديبن ۽ فنڪارن جي آمد نظر آئي، خاص طور تي، رومانويت پسند، ان کان پوءِ الپينزم جي سونهري دور ۾، جيئن جبل پرستن الپس جي چوٽين تي چڙهڻ شروع ڪيو. الپائن علائقي جي هڪ مضبوط ثقافتي سڃاڻپ آهي. روايتي طريقا جهڙوڪ زراعت، پنير ٺاهڻ، ۽ ڪاٺ جو ڪم اڃا تائين الپائن ڳوٺن ۾ ترقي ڪري ٿو. بهرحال، سياحتي صنعت 20ھین صدي جي شروعات ۾ وڌڻ شروع ڪيو ۽ عالمي جنگ II کان پوء خاص طور تي وڌايو، آخرڪار صديء جي آخر تائين غالب صنعت بڻجي ويو. سرمائي اولمپڪ رانديون سوئس، فرينچ، اطالوي، آسٽريا ۽ جرمن الپس ۾ منعقد ڪيا ويا آهن. 2010ع تائين، علائقو 14 ملين ماڻهن جو گهر آهي ۽ 120 ملين ساليانو سياح آهن. ==نالو== ==جاگرافي== ===لڪ=== ===بلند ترين جبل=== ===گليشيئر=== ===نديون ۽ ڍنڍون=== ==ارضيات== ===معدنيات=== ===موسم=== ==ماحوليات== ==تاريخ== ==سڀ کان وڏا الپائن شهر== ==الپائن ماڻهو ۽ ثقافت== ==سياحت== ==برفاني ڦاٽڻ/ برفاني سلائيڊ== ==ٽرانسپورٽ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=September 17, 2005 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005, by [[MODIS]] aboard [[Terra (satellite)|Terra]] * [http://www.alpine-space.eu Official website of the Alpine Space Programme] This EU-co-funded programme co-finances transnational projects in the Alpine region {{Subject bar|auto=1|Alps|Mountains|Geography|Europe|Austria|France|Germany|Hungary|Italy|Monaco|Slovenia|Switzerland}} {{Authority control}} [[زمرو:الپس]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:جاگرافيائي صوبا]] [[زمرو:اٽلي جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:آسٽريا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:فرانس ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:جرمني ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:اٽلي ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ليختنسٽائن ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:موناڪو ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سلووينيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:هنگري]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:موناڪو]] [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ]] [[Category:Mountain ranges of Hungary]] [[Category:Mountain ranges of Italy]] [[Category:Mountain ranges of Liechtenstein]] [[Category:Mountain ranges of Monaco]] [[Category:Mountain ranges of Slovenia]] [[Category:Mountain ranges of Switzerland]] [[Category:Physiographic provinces]] ==حوالا== {{حوالا}} lijd4oteebb0062hy2sq0vtfws89kw8 0 55085 410455 327888 2026-09-08T02:17:52Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410455 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{بهترين_مضمون|مئي 2024}} {{Infobox document |document_name = Universal Declaration of Human Rights |image = Eleanor Roosevelt UDHR.jpg |image_width = 200px |image_caption = {{longitem|[[ايلينور روزويلٽ]] انساني حَقن جي عالمي پڌرنامو جي انگريزي ڇاپو (ورزن) سميت.}} |date_created =سال 1948 |date_ratified = ڊسمبر 10، 1948 |location_of_document = [[پيليس ڊي چيلوٽ|پيليس ڊي چيلوٽ , پريس]] |writer = [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامو جي ڊرافٽنگ|مسودو يا درافٽ ڪميٽي]]{{efn|شامل [[جان پيٽرز همفري]] (ڪينيڊا), [[رين ڪيسين]] (فرانس), [[پي. سي چانگ]] (جمھوريه چين), [[چارلس مالڪ]] (لبنيان), [[هانسا مهتا]] (انڊيا) ۽ [[ايلينور روزويلٽ]] (گڏيل آمريڪي رياستون); ڏسو [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو#رَچنا (تَخلِيقَ) ۽ مسودو نويسي|رَچنا (تَخلِيقَ) ۽ مسودو نويسي]] مٿيون ڀاڱو.}} |purpose = [[انساني حق]] | wikisource = Universal Declaration of Human Rights }} {{Infobox document |document_name= Poster |image = The universal declaration of human rights 10 December 1948.jpg |image_caption = ڊسمبر 10، 1948ع تي پيرس ۾ منعقد ٿيل گڏيل قومن جي 183هين اجلاس ۾ انساني حقن کي منظور ڪيو ويو }} {{Rights}} {{Wikisource|Universal Declaration of Human Rights}} '''انساني حقن جو عالمي پڌرنامو''' يا "انساني حقن جو عالمگير پڌرنامو" (Univvrsal Declaration of Human Rights) مختصر طور تي (UDHR) هڪ تاريخي دستاويز آهي، جنهن کي 10 ڊسمبر، 1948ع تي [[فرانس]] جي شهر [[پيرس]] ۾ "پئليس ڊي شالو" وٽ ٿيل [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي جنرل اسيمبليءَ پنهنجي ٽئين اجلاس ۾ هڪ قرارداد، [[گڏيل قومون جنرل اسيمبلي قرارداد 217|قرارداد 217]] جي طور منظور ڪيو هيو. گڏيل قومن جي ان مهل جي 58 ميمبرن منجهان 48 ميمبرن ان جي حق ۾ ووٽ ڏنو، ان جي خلاف ڪوبہ ووٽ نہ آيو، ۽ ٻن ميمبرن ووٽ نہ  ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?session=14O243550E15G.60956&profile=voting&uri=full=3100023~!909326~!676&ri=1&aspect=power&menu=search&source=~!horizon|title=A/RES/217(III)|publisher=UNBISNET|accessdate=24 May 2015}}</ref> پڌرنامو (اعلان) ۾ ڪنهن فرد جي حقن جي پَڪ (تصدیق) ڪندڙ 30 مضمونَ (آرٽيڪل) شامل آهن، جيتوڻيڪ ڪنهن فرد تي قانوني طور پابند ناهي، جيڪي بين الاقوامي ٺاهن (معاهدن)، معاشي مٽاسٽا، علائقائي انساني حقن جا دستاويز، قومي راڄ ريتي (دستور، آئين) ۽ ٻين قانونن جي وضاحت ڪيل آهي. اهو پڌرنامو انساني حقن جي بين الاقوامي بل (انٽرنيشنل بل فار هيومن رائٽس) کي رُوپ ڏيڻ واري عمل جو پهريون قدم هيو، جيڪو سال 1966ع ۾ مڪمل ٿيو هيو، ۽ سال 1976ع ۾ ان تي عمل ٿيو، جنهن کانپوءِ ڪيتري ئي تعداد ۾ مُلڪن ان جي پَڪ (توثيق ڪئي، منظوري ڏني) ڪئي هئي. ڪُجھ قانوني اسڪالرز دليل ڌنا تہ "ڇاڪاڻ ته مُلڪَ 50 سال کان لاڳاتار ان پڌرنامو جي حمایت ڪندا آيا آهن، تنهنڪري هي رواجي بين الاقوامي قانون (customary international law) جو هڪ لازمي (بائنڊنگ) حصو بڻجي ويو آهي".<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/|title=Universal Declaration of Human Rights|date=2015-10-06|website=www.un.org|language=en|access-date=2020-01-26}}</ref><ref>Henry J Steiner and Philip Alston, International Human Rights in Context: Law, Politics, Morals, (2nd ed), Oxford University Press, Oxford, 2000.</ref><ref>Hurst Hannum, [https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/13/2014/04/16-Hannum.pdf The universal declaration of human rights in National and International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103152205/https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/13/2014/04/16-Hannum.pdf |date=2020-01-03 }}, p.145</ref> تنهن هوندي، [[آمريڪا|گڏيل آمريڪي رياستن]]، جي سوسا ڀيٽ الواريز-مچين (2004ع) ۾ سپريم ڪورٽ هي نتيجو ڪڍيو (اخذ ڪيو) آهي تہ هي پڌرنامو "انٽرنيشنل قانون جي معاملي طور پنهنجي ذميدارين تي لازمي فرض لاڳوُ نٿو ڪري.<ref>''Sosa v. Alvarez-Machain'', 542 U.S. 692, 734 (2004).</ref> "ٻين مُلڪن جي عدالتن پڻ اهو نتيجو ڪڍيو آهي تہ هي پڌرنامو گهريلو قانون (ڊوميسٽڪ لا) جو ڀاڱو (حصو) ناهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.amnesty.org.uk/universal-declaration-human-rights-UDHR|title=What is the Universal Declaration of Human Rights?|website=www.amnesty.org.uk|access-date=2020-01-26}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2014/dec/04/-sp-case-against-human-rights|title=The case against human rights {{!}} Eric Posner|last=Posner|first=Eric|date=2014-12-04|work=The Guardian|access-date=2020-01-22|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> == جوڙجَڪ ۽ مَوادُ == عالمگير پڌرنامو جو بنيادي ڊول (گهڙت) ان جي ٻئي مسودي ۾ پيش ڪيو ويو هيو، جنهن کي رين ڪيسين تيار ڪيو هو. ڪيسين پهرِئين مسودي کان ڪم شروع ڪيو، جيڪو جان پيٽرز همفريءَ  تيار ڪيو هيو.اها گهڙت (بناوت) ڪوڊ نيپولين کان متاثر ٿيل هُئي، جنهن ۾ هڪ ديباچو ۽ تعارفي عام اصول پڻ شامل هُيا.<ref>{{harvnb|Glendon|2002|pp=62–64}}.</ref> ڪيسين طرفان يوناني پورٽيڪو هيڪل مندر سان ان پڌرنامو جي ڀيٽَ ڪئي وئي هئي، جنهن جو بنياد، قدم، چار ڪالم ۽ هڪ پيڊيمنٽ آهي. ان پڌرنامي ۾ هڪ ديباچو (پيش لفظ) ۽ ٽي مضمونَ (آرٽيڪلز) شامل آهن: * ديباچو ۾ تاريخي ۽ معاشرتي ڪارَڻن (سببن) ڏانهن لاڙو ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پڌرنامو (ڊڪلئريشن) جو مسودو تيار ڪرڻ جي ضرورت پيش آئي. * آرٽيڪل 1کان2 عزت، آجپو (ڇوٽڪارو يا آزادي) ۽ برابري (هڪجهڙائي) جي بنيادي تصورَن کي قائم ڪري ٿو. * آرٽيڪل 3 کان 5 ٻين انفرادي حقن، جهڙوڪ جيئڻ (زندگي) جو حَقُ ڏيڻ ۽ غلامي ۽ ايذاءُ (پيڙاءُ، ٽارچر ڏيڻ) کان روڪَي (جهلي) ٿو. * آرٽيڪلز 6 کان–11 تائين انساني حقَن جي بڻيادي قانوني حيثيت جو حوالو ڏين ٿا، جن جي ڀڃڪڙي (خلاف ورزي) ڪرڻ تي ان جي دفاع جو تدارڪ(اُپاءُ) لاءِ حوالو ڏنو ويو آهي. * آرٽيڪلز 12۔کان17 تائين معاشري ڏانهن فرد جي حقَن (سميت چُرِپُر جي ڇُوٽَ يا آزادي جهڙن ڪمن) کي قائم ڪيو ويو آهي. * آرٽيڪلز 18– کان21 تائين نام-نهاد "آئيني آزادين" جي منظوري ڏني آهي، ۽ رُوحانِي، عوامي، ۽ سياسي آزادين، جهڙوڪ فڪر (وِيچار)، راءِ ڏيڻ، مذهب ۽ وويڪ (شعور)، ٻولَ، سميت فرد جي سانتيڪو (پُرامن) سَڀا (منڊلي، سنگت)ٽولو ٺاهڻ جا حَق شامل آهن. * آرٽيڪلز 22–کان27 تائين ۾ فرد جي معاشي، معاشرتي (سماجي) ۽ ثقافتي حقَن سان گڏوگڏ صيحت جي سارَسَنڀَالَ (هيلٿ ڪيئر) جي منظوري ڏني وئي آهي. آرٽيڪل 25 ۾ چيل آهي تہ:"سڀني ماڻهن کي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪُٽِنبَ (خاندان) جي صيحت ۽ تُندرستي جي لاءِ جوڳو (برابر، مُناسب) معيار زندگي جو حقَ آهي، جنهن ۾ کاڌوپيتو، اوڍڻي (پوشاڪ،لباس، ويس وڳا)، گهر (رهائش) ۽ طبي سارَسَنڀال ۽ ضروري سماجي خدمتون (سوشل سروسز) شامل آهن." اهو جسماني ڪمزوري يا معذوري جي صورت ۾ سيڪيورٽي جي لاءِ واڌَارُو (اضافي) سهوليتون پڻ جوڙي ٿو، ۽ مائپڻو (پيٽ يا وِيم سان ماءُ) يا انجي ٻارَ جي ٻالڪپڻ (ننڍپڻ) ۾ سَارَسَنڀَالَ جو خاص ذڪر ڪري ٿو.<ref>{{citation|title=Universal Declaration of Human Rights|year=1948|publisher=United Nations|url=https://www.un.org/en/documents/udhr/}}</ref> *آرٽيڪلز 28-کان30 تائين انهن حقَن جي عام استعمال جا طريقا ٻُڌايل آهن، جنِ شعبن ۾ فرد جا اهي حقَ لاڳُو نٿا ڪري سگهجن، ۽ اهو تہ اُهي فرد جي خلاف وس آڻي نٿا سگهجن. اُهي مضمونَ (آرٽيڪلز) فرد جو معاشري ڏانهن خدمت (فرض- ڊيوٽي) ڪرڻ ۽ حقَن جي استعمال بابت گڏيل قومن جي تنظيم (يواين) جي مقصدن جي ڀڃڪڙين (خلاف ورزين) جي روڪَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{harvnb|Glendon|2002}}, Chapter 10.</ref> ==تاريخ== ===پس منظر=== {{listen |title = رياست جي يونين (چار آزاديون) (6 جنوري 1941) |filename = FDR's 1941 State of the Union (Four Freedoms speech) Edit 1.ogg |description = [[فريڪلن ڊي روزويلٽ|فرانڪلين ڊيلانو روزويلٽ]]'جي &;جنوري 6، 1941 تي [[يونين جي رياست|اسٽيٽ آف دي يونين خطاب]] جي مرڪزي خيال (ٿِيم) [[چار آزاديون]] (32:02 تي شروع ٿيو) بابت تقرير |image = [[فائل:FDR in 1933.jpg|100px|frameless]] }} [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي عالمي جنگ]] دوران، [[ٻئي مهاڀاري جنگ جا اتحادي|اتحادين]] جنگي مقصدن لاءِ پنهنجي بنيادي [[چارِ آزاديون]] هرهڪ، [[اظهار جي آزادي|تقرير جي آزادي (فريڊم آف اسپيچ)]]، [[مذهبي آزادي|مذهب جي آزادي]]، [[خوف کان آزادي|ڊَپَ يا خوف کان آزادي]] ۽ ''آزادي جي خواهش'' اختيار ڪيون.<ref name="speech">{{cite web|url=http://voicesofdemocracy.umd.edu/fdr-the-four-freedoms-speech-text/ |title=FDR, "The Four Freedoms," Speech Text &#124; |publisher=Voicesofdemocracy.umd.edu |date=January 6, 1941 |accessdate=April 25, 2018}}</ref><ref name="Bodnar, John 2010">Bodnar, John, The "Good War" in American Memory. (Maryland: Johns Hopkins University Press, 2010) 11</ref> [[گڏيل قومن جو چارٽر|گڏيل قومن جو عهدنامو، خاص حق]] "[[انساني حق|بنيادي انساني حقن]]، ۽ انسان جي عزت ۽ لائق قدر تي اعتماد جي توثيق ڪئي آهي" ۽ سمورن ميمبر مُلڪن کي نسل، جنس، ٻولي، يا مذهب فرق بنا سڀني لاءِ انساني حقَ ۽ بنيادي آزادين جي لاءِ عالمي سطح تي احترام، ۽ ان جي مشاهدي کي فروغ ڏيڻ جو پَڪو پَهہ ڪيو آهي".<ref>{{cite web |url = https://www.un.org/en/documents/charter/chapter9.shtml |title = United Nations Charter, preamble and article 55 |publisher=United Nations |accessdate=2013-04-20}}</ref> ===رَچنا (تَخلِيقَ) ۽ مسودو نويسي=== جون 1946 ۾، [[گڏيل قومن جي معاشي ۽ سماجي ڪائونسل|گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] [[انساني حقن بابت گڏيل قومون ڪميشن|انساني حقَن جي لاءِ ڪميشن]] قائم ڪئي، جنهن ۾ مُختلف قوميتن ۽ سياسي پسمنظر سان واسطورکندڙ 18 رُڪن (ميمبرَ) شامل هُيا. اها ڪميشن، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو هڪ مستقل ادارو هُئي، جنهن کي شروع ۾ [[انساني حقن جو بين الاقوامي بل|انساني حقَن جي بين الاقوامي بل]] طور تصور ڪيل تياري جو ڪم شروع ڪرڻ جي لاءِ جوڙيو ويو هيو.<ref name=morsink1999p4>{{harvnb |Morsink |1999 |p=[https://books.google.com/books?id=w8OapwltI3YC&pg=PA4 4]}}</ref> ===قبوليت (ايڊوپشن)=== ڊسمبر 10، 1948 تي [[پيرس]]، [[فرانس]]، جي پيلس ڊي چيلوٽ، ۾ ٿيندڙ گڏيل قومن جي ٽئين جنرل اسيمبلي جي اجلاس ۾ عالمگير پڌرنامو کي قرارداد 217 طور منظور ڪيو هيو هو.<ref name=ParisDigest>{{Cite web |url= https://www.parisdigest.com/monument/palais-de-chaillot.htm|title= Palais de Chaillot. Chaillot museums. | year=2018 |publisher=Paris Digest |accessdate=2018-12-31}}</ref> گڏيل قومن جي ان وقت 58 رڪنن (ميمبرز)<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/sections/member-states/growth-united-nations-membership-1945-present/index.html|title=Growth in United Nations membership, 1945–present|website=www.un.org|language=en|access-date=2018-02-01}}</ref> منجهان 48 ميبرن ان بل جي حق ۾ راءِ (ووٽ) ڏنو، ان بل جي خلاف ڪوبہ ووٽ نہ آيو،<ref name="ccnmtl-10">{{cite web |url = http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/udhr/udhr_general/drafting_history_10.html |title=default |accessdate=2013-07-12 |author=CCNMTL |website = Center for New Media Teaching and Learning (CCNMTL) |publisher = [[Columbia University]]}}</ref><ref name="unac-qaa">{{cite web |url = http://www.unac.org/rights/question.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120912162219/http://www.unac.org/rights/question.html |archivedate=2012-09-12 |title=Questions and answers about the Universal Declaration of Human Rights |author=UNAC |publisher=United Nations Association in Canada (UNAC) |page="Who are the signatories of the Declaration?"}}</ref> هنڊوراس ۽ [[يمن]] ووٽ وجهڻ ۾ ناڪام يا ووٽ ڏيڻ کان حصو نہ ورتو.<ref name="tagesspiegel-menschenrechte">{{cite web |url=http://www.tagesspiegel.de/politik/international/menschenrechte-die-maechtigste-idee-der-welt/1392182.html |title=Menschenrechte: Die mächtigste Idee der Welt |accessdate=2013-07-12 |author=Jost Müller-Neuhof |date=2008-12-10 |work=Der Tagesspiegel |language=German}}</ref> گڏجاڻي جو رڪارڊ<ref>{{cite web |url = http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/PV.183 |title=default |accessdate=2017-08-30 |author=United Nations}}</ref> بحث جي باري ۾ مڪمل پرک ڏئي ٿو.ڏکڻ آفريڪا پنهنجي نسلي متڀيد سرشتو جي بچاءُ جي ڪوشش طور، پڌرنامو ۾ ڪيترن ئي آرٽيڪلز جي چٽيءَ ريت ڀڃڪڙي ڪئي.<ref name="ccnmtl-10"/> سعودي عرب جو وفد بنيادی طور پڌرنامو جي ٻن مَضمونن (آرٽيڪلز): آرٽيڪل 18، جنهن ۾ لکيل آهي تہ هر ماڻهوءَ کي "پنهنجو عقيدو يا مذهب کي تبديل ڪرڻ جو حق آهي"، ۽ آرٽيڪل 16، شادي جا برابري حقَ،<ref name="ccnmtl-10"/> ڏيڻ کان پاسيرو رهيو. ڇھ ڪميونسٽ مُلڪن پاران ووٽ وجهڻ کان پاسيرو رهڻ جو سبب هي هيو تہ اهو پڌرنامو فاش اِزم ۽ نازي اِزم جي مُذمت ڪرڻ ۾ ڪافي حد تائين اڳتي نٿو وَڌي.<ref name="danchin">{{cite web |url = http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/udhr/udhr_general/drafting_history_10.html|accessdate=2015-02-25 |title=The Universal Declaration of Human Rights: Drafting History – 10. Plenary Session of the Third General Assembly Session |author=Peter Danchin}}</ref> الينور روزويلٽ سوويت بلاڪ جي مُلڪن پاران نظرانداز کي آرٽيڪل 13 سان ڳنڍيو، جنهن تحت شهرين کي پنهنجا مُلڪ ڇڏڻ جو حَق ڏنو ويو آهي.<ref>{{harvnb |Glendon |2002 |pp=169–70}}</ref> [[فائل:Original universal declaration of human rights voters.svg|thumb|Voting in the plenary session:<br/> Green countries: voted in favour;<br/> Orange countries: abstained;<br/> Black countries: failed to abstain or vote;<br/> Grey countries: were not part of the UN at time of voting]] پڌرنامو جي حَقَ ۾ ووٽ وجهندڙ اُهي 48 مُلڪَ هيٺئين ريت آهن:<ref name=unyearbook1948>{{cite web|url=http://unyearbook.un.org/1948-49YUN/1948-49_P1_CH5.pdf |title=Yearbook of the United Nations 1948–1949 p 535 |accessdate=24 July 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927221000/http://unyearbook.un.org/1948-49YUN/1948-49_P1_CH5.pdf |archivedate=September 27, 2013}}</ref> {{Columns-list|colwidth=18em| * [[افغانستان جي بادشاهي|مملڪت افغانستان]] * [[ارجنٽائن جي تاريخ#پيروونسٽ سال (1946–1955)|ارجنٽائن]] * [[آسٽريليا]] * [[بيلجيم]] * [[بوليويا جي تاريخ (1920–1964)#دي سيڪيسنيو (1946–52)|بوليويا]] * [[چوٿين برازيل جمهوريت|برازيل]] * [[آزادي کانپوءِ برما، 1948–62|برما]] * [[ڪئناڊا]]{{ref label|a|a}}<!-- ref/note used here because ((refn}} with group=lower-alpha was used in the infobox, and is not expected to be displayed until the Notes section is encountered below --> * [[چلي|چلي]] * [[جمهوريا چين (1912-1949)|ريپبلڪ آف چائنا]] * [[ڪولمبيا جي تاريخ#دي ريپبلڪ: لبرل ۽ ڪنزرويٽو تڪرار|ڪولمبيا]] * [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#ڊيموڪريسي|ڪوسٽا ريڪا]] * [[جمهوريا ڪيوبا (1902-1959)|ڪيوبا]] * [[ڊينمارڪ]] * [[جمهوريا ڊومينيڪن جي تاريخ#ٽراجيلو جو دور|ڊومينيڪن جمهوريا]] * [[ايڪواڊور]] * [[مملڪت مصر|مصر]] * [[ايل سيلويڊور#تاريخ|ايل سيلواڊور]] * [[سلطنت ايٿوپيا|ايٿوپيا]] * [[فرانسيسي چوٿين جمهوريا|فرانس]] * [[يونان جي سلطنت|يونان گريس]] * [[گواتيمالا جي تاريخ#"ڏهه سال بهار"|گوئٽي مالا]] * [[جمهوريا هيٽي (1859–1957)|هيئٽي]] * [[آئس لينڊ]] * [[ڀارت ڊومينين|انڊيا]] * [[پهلوي خاندان|ايران]] * [[عراق جي بادشاهت|عراق]] * [[لبنان‎]] * [[لائبيريا جي تاريخ#آمريکو-لبيريئن راڄ (1847–1980)|لائبيريا]] * [[لڪسمبرگ]] * [[ميڪسيڪو]] * [[نيدرلينڊز]] * [[نيويلينڊ جي ڊومينين|نيوي لينڊ]] * [[نيڪاراگوا جي تاريخ#سوموزا خاندان (1936–1979)|نيڪاراگوا]] * [[ناروي]] * [[ڊومنين پاڪستان|مملڪت پاڪستان]] * [[پاناما]] * [[پيراگوائي جي تاريخ#مورينوگو ۽ ٻئي عالمي جنگ|پيراگوائي]] * [[پيرو (ملڪ)|پيرُو]] * [[فلپائن جي تاريخ (1946-1965)|فلپائنز]] * [[ٿائيلينڊ|سيام ٿائلينڊ]] * [[سويڊن]] * [[جمهوريا شام (1946–1963)|سيريا شام]] * [[جمهوريا ترڪي جو گهڻ-پارٽي دور|تُرڪي]] * [[گڏيل بادشاھت]] * [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|يونائيٽيڊ اسٽيٽس]] * [[يوراگوائي]] * [[وينزويلا]] }} :{{small|a. {{note|a}}ڪينيڊا جي جان پيٽرز همفري جي مرڪزي ڪردار جي باوجود، ڪينيڊين حڪومت پهرئين تہ پَڌَرِنَامَو جي مَسِوَدَي تي ووٽ وجهڻ کان پاسيري رهي، پَر پوءِ گڏيل قومون جي جنرل اسيمبلي ۾ حتمي مسودي جي حق ۾ ووٽ ڏنائين.<ref>{{cite journal |title=Canada and the Adoption of Universal Declaration of Human Rights |last=Schabas |first=William |journal=McGill Law Journal |page=403 |volume=43 |year=1998 |url=http://www.lawjournal.mcgill.ca/userfiles/other/5890478-43.Schabas.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305120841/http://www.lawjournal.mcgill.ca/userfiles/other/5890478-43.Schabas.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>}} اَٺَ مُلڪَ ووٽ وَجهڻ کان پاسيرا رهيا:<ref name=unyearbook1948/> {{Columns-list|colwidth=18em| *[[چيڪوسلوواڪ سوشلسٽ جمهوريت|چيڪوسلوواڪيا]] *[[پولش عوامي جمهوريا|پولينڊ جو پُراڻو مُلڪ]] *[[سعودي عرب]] *[[سوويت يونين]] *[[بيلاروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريا]] *[[يوڪريني سوويت سوشلسٽ جمهوريت]] *[[ڏکڻ آفريڪا جي يونين|ڏکڻ آفريڪا]] *[[يوگوسلاويا]] }} ٻن مُلڪن ووٽ نہ ڏنا: *[[هنڊوراس]] *[[متوڪليا سلطنت يمن|يمن]] ==انساني حقن جو عالمي ڏينهن== {{main|انساني حقن جو ڏينهن}} انساني حقن جي پڌرنامو جو ڏينهن هر سال ڊسمبر 10، تي ملهايو ويندو آهي، ۽ انکي انساني حقن جو عالمي ڏينهن يا انساني حَقن جو ڏهاڙو سڏيو ويندو آهي. ان ڏهاڙي جي تقريب فردن، برادري ۽ مذهبي گروهن، انساني حقن جي تنظيمن، پارليامينٽس، حڪومتن ۽ گڏيل قومن پاران ملهايو ويندي آهي.پڌرنامو جي يادگيري ۽ انساني حقن بابت پرک (شعور) اجاڳر ڪرڻ لاءِ ڏهاڪن کان اڪثر مهمون هلنديون آهن. 2008 ۾ ان پڌرنامو جي 60هين سالگرهہ ملهائي وئي ، ۽ ان سان گڏوگڏ "اسان سڀني لاءِ عزت، وقار ۽ نياءُ (انصاف)" جي مرڪزي خيال (ٿِيم) چئوگرد سمورو سال جون سرگرميون هلنديون رهيون.<ref name="udhr60">{{cite web |url = https://www.un.org/events/humanrights/udhr60/ |title=The Universal Declaration of Human Rights: 1948–2008 |publisher=[[گڏيل قومون]] |accessdate=15 February 2011}}</ref> ==اهميت ۽ قانوني اثر== ===اهميت=== [[فائل:Universal Declaration of Human Rights (miniature book).JPG|thumb|upright=0.9|In miniature book]] 1948 ۾، گڏيل قومن جي قرارداد اي/آر اي ايس/217 (III) [اي] انگريزي ۽ فرانسيسي ۾ ٻنهين ٻولين واري دستاويز بابت پڌرنامو، ۽ چيني، روسي ۽ اسپينش ٻولي ۾ سرڪاري ترجما ڪيا ويا.<ref>{{cite web|title=A/RES/217(III)|url=http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?session=14O243550E15G.60956&profile=voting&uri=full=3100023~!909326~!676&ri=1&aspect=power&menu=search&source=~!horizon|publisher=UNBISNET|accessdate=13 Jun 2017}}</ref> ===قانوني اثر=== جڏهن تہ هي پڌرنامو پاڻ هڪ معاهدو نہ هيو، گڏيل قومن جي چارٽر ۾ "بنيادي آزادين" ۽ "انساني حقن" جي لفظن جي معني جي وضاحت جي مقصد لاءِ هي پڌرنامو چِٽيءَ ريت قبول ڪيو ويو، جيڪو سمورن ميمبر مُلڪن تي لاڳو (پابند) ٿئي ٿو.انهيءَ ڪري، انساني حقن جو آفاقي پڌرنامو (منشور، دستور) گڏيل قومن جي هڪ بنيادي جُزو دستاويز آهي. انکانسواءِ، ڪيترن ئي بين الاقوامي وڪيلَن جو خيال آهي تہ هي پڌرنامو روايتي بين الاقوامي قانون جو هڪ حصو بڻجي ٿو ۽ جيڪو بہ مُلڪ ان جي ڪنهن بہ آرٽيڪل جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو تہ ان پڌرنامو وسيلي حڪومتن تي سُفارتي ۽ اخلاقي دٻاءُ وجهڻ جي لاءِ هڪ سگهارو ذريعو آهي.<ref name="Ramcharan1979">{{cite book | last = John Peters | first = Humphrey | author-link = John Peters Humphrey | chapter = The universal declaration of human rights, Its history, impact andjuridical character | pages = 37 | editor-last = Bertrand G. | editor-first = Ramcharan | editor-link = Bertrand Ramcharan |title=Human Rights: Thirty Years After the Universal Declaration : Commemorative Volume on the Occasion of the Thirtieth Anniversary of the Universal Declaration of Human Rights |url=https://books.google.com/books?id=favRCKyN-_IC&pg=PA21 |date=23 May 1979 | publisher=Nijhoff |location = The Hage |isbn=90-247-2145-8}}</ref><ref name="Sohn1977">{{cite journal |title=The human rights law of the charter |journal=Texas International Law Journal |year=1977 |last=Sohn |first=Louis B. |authorlink=Louis B. Sohn |volume=12 |pages=133 |issn=0163-7479 |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/tilj12&div=18&id=&page= |accessdate=2018-03-21}}</ref><ref name="McDougal1969">{{cite web |url=http://digitalcommons.law.yale.edu/fss_papers/2575 |title=Human Rights and World Public Order: A Framework for Policy-Oriented Inquiry |last=Myres S. |first=McDougal |authorlink=Myres S. McDougal |last2=Lasswell |first2=Harold D. |authorlink2=Harold Dwight Lasswell |last3=Chen |first3=Lung-chu |work=Faculty Scholarship Series |publisher=[[Yale Law School]] |date=1969 |accessdate=2018-03-21 |pages=273–274, 325–327}}</ref><ref name="DAmato1987">{{cite book|author=Anthony A. D'Amato|title=International law: process and prospect|url=https://books.google.com/books?id=9CuPAAAAMAAJ|year=1987|publisher=Transnational Publishers|isbn=978-0-941320-35-1 |pages= 123–147}}</ref> believe that the Declaration forms part of [[customary international law]]<ref>{{cite web |last=Office of the High Commissioner for Human Rights |title=Digital record of the UDHR |url = http://www.ohchr.org/EN/NEWSEVENTS/Pages/DigitalrecordoftheUDHR.aspx |publisher=United Nations}}</ref> ==پلٽاءُ (ريئڪشن)== ===واکاڻ=== انساني حقن جي عالمي پڌرنامو کي ڪيترن ئي ذڪر لائق ماڻهن پاران واکاڻِ (ساراهہ) ملي آهي. ===تنقيد- پرک=== ====اسلامي مُلڪَ==== [[ترڪي]] جيڪو هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن ۾ [[مسلمان|مسلمانن]] جو وڏو آبادي آهي، تنهن 1948 ۾ اِنَ پڌرنامي تي دستخط ڪيا.<ref>{{cite web | url = http://www.mfa.gov.tr/universal-declaration-of-human-rights.en.mfa | title=Universal Declaration of Human Rights | accessdate=2015-10-30}}</ref> تنهن هوندي، ساڳئي سال، [[سعودي عرب]] ان پڌرنامو تي توثيق جي حق راءِ ڏيڻ (ووٽ) کان پاسيرو (پرهيز) رهيو، ۽ هيءَ دعويٰ ڪيائين تہ ان سان شرعي قانون جي خلاف ورزي ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |author=Nisrine Abiad |title=Sharia, Muslim states and international human rights treaty obligations: a comparative study |url = https://books.google.com/books?id=dex7TKuoUhgC |year=2008 |publisher=BIICL |ISBN = 978-1-905221-41-7 |pages=[https://books.google.com/books?id=dex7TKuoUhgC&pg=PA60 60–65]}}</ref> پاڪستان — جنهن پڻ ان پڌرنامو تي دستخط ڪيا هيا، تنهن سعودي موقف سان اختلاف ۽ تنقيد ڪئي.<ref>{{harvnb |Price |1999 |p=[https://books.google.com/books?id=YgF58rl4tCkC&pg=PA163 163]}}</ref> پاڪستاني وزيراعظم محمد ظفراللہ خان مذهب جي آزادي کي شامل ڪرڻ جي حق ۾ سختي سان اثرائتا دليل ڏنا.<ref name=Hashemi/> سال 1982 ۾، گڏيل قومن ۾ ايران جي نمائندي، سيد راجيئي۔خراساني چيو تہ پڌرنامو "يهودي - عيسائي روايت جي سيڪيولر تفهيم" آهي، جنهن کي شريعت سان تنازعو جي بغير مسلمان نافذ نٿا ڪري سگهن.<ref name="Littman1999">{{cite news |last=Littman |first=D |title=Universal Human Rights and Human Rights in Islam |work=Midstream |date=February–March 1999 |url = http://mypage.bluewin.ch/ameland/Islam.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060501234759/http://mypage.bluewin.ch/ameland/Islam.html |archivedate=2006-05-01}}</ref> جون 30, 2000 تي، اسلامي ڪانفرنس (هاڻي تنظيم اسلامي تعاون تنظيم) جي رڪنن اسلام ۾ انساني حقن بابت قاهرہ پڌرنامو کي باضابطا (آفيشلي) طور تي عزم ڏيکاريو، هڪ متبادل دستاويز<ref name="OIC Resolution on CDHRI">{{cite web |url = http://www.oic-oci.org/english/conf/fm/27/27th-fm-political(3).htm#60 |title=Resolution No 60/27-P |date=2000-06-27 |accessdate=2011-06-02 |publisher=Organisation of the Islamic Conference}}</ref> جنهن ۾ چيل هيو تہ "ماڻهن کي آزادي ۽ هڪ باوقار زندگي جو حق حاصل آهي، اسلامي شريعا جي مطابق، ڪنهن فرق کان بغير "نسل، رنگ، ٻولي، جنس، مذهبي عقيدو، سياسي وابستگي، معاشرتي حيثيت يا ٻيا تحفظات" جي بنياد تي حق آهن. ===="مارڻ کان انڪار ڪرڻ جو حق"==== ايمنسٽي انٽرنيشنل<ref name="autogenerated1997">[https://www.amnesty.org/en/library/info/EUR01/004/1997/en Out of the margins: the right to conscientious objection to military service in Europe: An announcement of Amnesty International's forthcoming campaign and briefing for the UN Commission on Human Rights], 31 March 1997. Amnesty International.</ref> ۽ وار ريزسٽرز انٽرنيشنل<ref name="War Resisters International">[http://www.wri-irg.org/books/co-guide-un.htm A Conscientious Objector's Guide to the UN Human Rights System], Parts 1, 2 & 3, Background Information on International Law for COs, Standards which recognise the right to conscientious objection, War Resisters' International.</ref> جهڙن گروپن عالمگير پڌرنامو ۾ شامل "مارڻ کان انڪار ڪرڻ جو حَق" جي وڪالت ڪئي آهي. ====آمريڪن اينٿروپولوجيڪل ايسوسيئيشن==== آمريڪن اينٿروپولوجيڪل ايسوسيئيشن يوڊي ايڇ آر UDHR کي تنقيد جو نشانو بڻايو، جڏهن هي مسودو تياري جي عمل ۾ هيو. ====بينڪاڪ پڌرنامو==== 1993 ۾ منعقد ٿيل انساني حقن بابت عالمي ڪانفرنس جي اڳواڻي دوران، ايشيائي رياستن جي ويزن بينڪاڪ پڌرنامو کي هنج ورتو (ايڊوپٽيڊ)، ۽ گڏيل قومن جي چارٽر جي اصولن ۽ انساني حقن جي عالمي پڌرنامو جي باري ۾ پنهنجي حڪومتن جي عزم جي توثيق ڪئي. ====موت جي سزا==== پڌرنامو ۾ موت جي سزا بابت ڪوئي چٽو (واضح) مؤقف ناهي ورتو ويو. آرٽيڪل 5 ۾ چيل آهي تہ: "ڪنهن تي بہ تشدد (ٽارچر) يا ظالماڻو، غير انساني يا بدنام ڪرڻ يا هيٺانهون ڏيکارڻ وارو سُلوڪ يا سزا جو نشانو نہ بڻايو ويندو." ==يو ڊي ايڇ آر کي پروموٽ ڪندڙ تنظيمون== ===انٽرنيشنل فيڊريشن آف هيومن رائٽس=== ===ايمنسٽي انٽرنيشنل=== ===ڪوئيڪر گڏيل قومون آفيس ۽ آمريڪن فرينڊس سروس ڪاميٽي=== ===آمريڪن لائبريري ايسوسيئيشن=== ===يوٿ فار هيومن رائٽس انٽرنيشنل=== ==پڻ ڏسو== ===انساني حَقَ=== ===غير-پابند-ٿيل معاهدا=== ===انساني حقن جو بين الاقوامي قانون=== ===ٿنڪرز انفليوئنسنگ دي ڊيڪليرئيشن=== ===ٻِيا=== ==نوٽِس== {{حوالا|group=lower-alpha}} ===بِيان=== {{حوالا|30em}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Gordon |author-link=Gordon Brown |title=The Universal Declaration of Human Rights in the 21st Century: A Living Document in a Changing World |url = http://www.openbookpublishers.com/product/467/the-universal-declaration-of-human-rights-in-the-21st-century |year=2016 |publisher=Open Book Publishers |ISBN = 978-1-783-74218-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |author-link=Mary Ann Glendon |title=A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |url = https://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC |year=2002 |publisher=Random House |ISBN = 978-0-375-76046-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=Islamic political ethics: civil society, pluralism, and conflict |url = https://books.google.com/books?id=5LmXFpnp_bMC |year=2002 |publisher=Princeton University Press |ISBN = 978-0-691-11310-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Morsink |first=Johannes |title=The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent |url = https://books.google.com/books?id=w8OapwltI3YC |year=1999 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |ISBN = 978-0-8122-1747-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Price |first=Daniel E. |title=Islamic political culture, democracy, and human rights: a comparative study |url = https://books.google.com/books?id=YgF58rl4tCkC |year=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |ISBN = 978-0-275-96187-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Williams |first=Paul |others=United Nations General Assembly |title=The International bill of human rights |url = https://archive.org/details/internationalbil00will |url-access=registration |year=1981 |publisher=Entwhistle Books |ISBN = 978-0-934558-07-5 |ref=harv}} {{refend}} ==وڌيڪ پڙهڻ== {{refbegin|30em}} * {{cite journal|doi=10.2202/1145-6396.1172|title=Hayek's Critique of the Universal Declaration of Human Rights|journal=Journal des Economistes et des Etudes Humaines|volume=9|issue=4|date=December 1999|last1=Feldman|first1=Jean-Philippe}} * Nurser, John. "For All Peoples and All Nations. Christian Churches and Human Rights.". (Geneva: WCC Publications, 2005). * [http://www.columbia.edu/ccnmtl/projects/mmt/udhr/index.html Universal Declaration of Human Rights pages at Columbia University (Centre for the Study of Human Rights), including article by article commentary, video interviews, discussion of meaning, drafting and history.] * [http://legal.un.org/avl/ha/udhr/udhr.html Introductory note] by [[Antônio Augusto Cançado Trindade]] and [http://legal.un.org/avl/ha/udhr/udhr.html procedural history] on the Universal Declaration of Human Rights in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{ڪومنز زمرو|Universal Declaration of Human Rights}} {{Wikiversity|Assessing Human Rights}} * [https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/ يوڊي ايڇ آر جي لکت] * [http://www.ohchr.org/en/udhr/pages/introduction.aspx يوڊي ايڇ آر جو آفيشل ترجمو] * [http://libraryresources.unog.ch/udhr انساني حقن جو عالمي پڌرنامو بابت رسورس گائيڊ] گڏيل قومن جي لائبريري، جنيوا. * [http://research.un.org/en/undhr انساني حقن جو عالمي پڌرنامو جو مَسُوَدو نويسي] – دستاويز ۽ گڏجاڻين جو رڪارڊ؛ گڏيل قومن جي ڊيگ هاماسڪجولڊ لائبريري * [https://web.archive.org/web/20120912162219/http://www.unac.org/rights/question.html عالمگير پڌرنامو بابت پُڇيل سَوال ۽ جوابَ] * [https://www.americanrhetoric.com/speeches/eleanorrooseveltdeclarationhumanrights.htm انساني حقن جي عالمگير پڌرنامو بابت گڏيل قومن ۾ ايليئنر روزويلٽ جي خطاب جو متن، آڊيو ۽ وڊيو جو اقتباس] * [http://www.universalrights.net/main/educat.htm يوڊي ايڇ آر;– تعليم] * [https://www.unicode.org/udhr/ يونيڪوڊ ۾ يو ڊي ايڇ آر] * [http://www.envio.org.ni/articulo/1349 ريوِسٽا اِنوئيو&;– ايڪيهين صدي لاءِ انساني حقن جو پڌرنامو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706125927/http://www.envio.org.ni/articulo/1349 |date=2007-07-06 }} ===آڊيو ويزيوئل مٽيريل=== * [https://udhr.audio/ UDHR Audio/Video Project] (رڪاڊنگ 500+ کان مَٿي مقامي ٻولي ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ٻولين ۾) * [http://librivox.org/the-universal-declaration-of-human-rights-by-the-united-nations/ لبريووڪس: هيومن-ريڊ آڊيو رڪارڊنگس مختلف ٻولين ۾] * [https://www.americanrhetoric.com/speeches/eleanorrooseveltdeclarationhumanrights.htm انساني حقن جي عالمگير پڌرنامو بابت گڏيل قومن ۾ ايليئنر روزويلٽ جي خطاب جو متن، آڊيو ۽ وڊيو جو اقتباس] * [https://www.youtube.com/watch?v=epVZrYbDVis انساني حقن جي عالمگير پڌرنامو جي اينيميٽيڊ پريزينٽيشن] پاران [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] يوٽيوب تي (انگريزي ۾ وڊيو جو ڪُل وقت 20 منٽ 23 سيڪنڊ). * [https://web.archive.org/web/20080910145004/http://webcast.un.org/ramgen/ondemand/legal/audio/humanrights/dr_charles_malik-human_rights_06_nov_48.rm آڊيو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي ٽئين ڪاميٽي جو لبنان جو نمائندي طور چارلس ملڪ جو عالمگير پڌرنامو، 6 نومبر 1948 بابت بيان] * [http://www.columbia.edu/ccnmtl/projects/mmt/udhr/ramfiles/udhr_045.ram گڏيل قومون ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ انفارميشن طرفان پڌرنامو جي مسودن جو تعارف] * [http://legal.un.org/avl/ha/udhr/udhr_video.html آڊيووزيوئل مواد] انساني حقن جي آفاقي پڌرنامو بابت [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html گڏيل قومون آڊيو وزيوئل لائبريري جا بين الاقوامي قانون بابت تاريخي سانڍيل دستاويز (آرڪائيوز)] {{Portal bar|Politics|Law|Switzerland}} {{Authority control}} [[زمرو:سماج]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:سماجي قانون]] [[زمرو:1948ع ۾ قانون]] ==حوالا== {{حوالا}} 6nui19honzwdzc6ixgmowonz8l4yw4r 0 55806 410456 409961 2026-09-08T03:12:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410456 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | group = | image = | caption = [[صحارا ريگستان]] ۾ امازيغي بدوي مرد | population = | regions = | langs = | rels = | related = |name=بربر<br> امازيغ (عربي)|native_name=Imaziɣn ([[بربر ٻوليون|بربر]])|type=نسلي گروهه|image_skyline=Amazigh1.jpg|image_size=250px|image_caption=[[صحارا ريگستان]] ۾ بربر بدوي مرد|subdivision_name=[[بربر ٻوليون]]، [[عربي ٻولي|عربي ٻوليون]] (مقامي لهجا)|subdivision_name1=تقريبن 3 ڪروڙ کان وڌيڪ امازيغي ڳالهائيندڙ؛ 4 ڪروڙ عربي ڳالهائيندڙ|subdivision_name2='''[[مراڪش]]''': 1.7 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 60%) <br /> '''[[الجزائر]]''': 1.3 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 40%)<br /> '''[[مالي]]''': 800,000<br />'''[[نائيجر]]''': 750,000<br />'''[[موريتانيا]]''': 680,000<br />'''[[ليبيا]]''': 470,000<br />'''[[تيونس]]''': 117,783<br />'''[[يورپ]]''': 40 لک|subdivision_name3=[[عرب]]|subdivision_type=ٻوليون|subdivision_type1=آبادي|subdivision_type2=علائقا|subdivision_type3=پاڙيسري|subdivision_type4=مذهب|subdivision_name4=[[اسلام]] (اڪثريت [[سني اسلام]])}} '''بربر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي [[اتر آفريڪا]] جي ملڪن جهڙوڪ [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا|ليبيا]] ۽ [[تيونس]] جا قديم ترين رهواسي آهن.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا <small>100</small> کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا.<ref name=":1" /> اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' (<small>Tamazight</small>) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها '''تفيناغ''' (<small>Tifinagh</small>) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|title=L'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vandenbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ethnic group indigenous to North Africa}} {{other uses}}{{pp-protected|small=yes}}{{Citation style|date=April 2026}} {{Infobox ethnic group | group = بربر امازيغ {{unbulleted list|Berbers|Amazighs}} <!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES]] --> | native_name = {{hlist|{{lang|ber-Latn|Imaziɣen}}|{{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}}|{{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}}} | image = Berber flag.svg | caption = | population = 25 million<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> to 36 million<ref name="Danver2015">{{cite book|author=Steven L. Danver|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|quote=The Berber population numbers approximately 36 million people.|page=23}}</ref><ref name="Berber people">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|title=Berber people|access-date=17 August 2016}}</ref><ref name="Berber speakers">{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/north-africas-berbers-get-boost-from-arab-spring/|title=North Africa's Berbers get boost from Arab Spring|publisher=[[Fox News]]|date=5 May 2012|access-date=8 December 2013}}</ref><ref name="Bilingualism, p. 860">{{cite book|last1=Bhatia|first1=Tej K.|last2=Ritchie|first2=William C.|title=The Handbook of Bilingualism|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-631-22735-0|page=860|url=https://books.google.com/books?id=pNqVaUk4dM0C|access-date=16 July 2016}}</ref> | region1 = {{flag|Morocco}} | pop1 = 14 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Berber Marginalization in North Africa Fuels Identity Movements |url=https://fanack.com/morocco/population-of-morocco/berber-identity-movements/ |access-date=11 February 2025 |website=The MENA Chronicle {{!}} Fanack |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2018 |title=Berber {{!}} people {{!}} Britannica.com |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704131003/https://www.britannica.com/topic/Berber |archive-date=4 July 2018 }}</ref>}} to 20 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=uo6wCgAAQBAJ&pg=PA202 |title=Two Arabs, a Berber, and a Jew: Entangled Lives in Morocco |date=2 December 2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31751-9 |page=202 |language=en |quote=He accepts the undocumented estimate that nearly half the Moroccan population—perhaps as many as fifteen million people—identify themselves as Berber...}}</ref><ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=AP PHOTOS: Berbers live on in Morocco's Atlas Mountains |url=https://apnews.com/general-news-dc618d95c6d84e99b219c0fb51f5d4f8 |access-date=11 February 2025 |website=AP News |language=en |quote=At least 15 million Moroccans are Amazigh, divided into different groups according to their dialects.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ennaji |first=Moha |url=https://books.google.com/books?id=DXsF7fT318QC&pg=PA72 |title=Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco |date=20 January 2005 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-23979-8 |page=72 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://minorityrights.org/communities/amazigh-in-morocco/ |title=Amazigh in Morocco |publisher=Minority Rights Group International |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2008/65040 |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Morocco: Berbers |publisher=Minority Rights Group International |via=Refworld |date=2008 |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://iwgia.org/en/morocco/5058-iw-2023-morocco.html |title=The Indigenous World 2023: Morocco |publisher=International Work Group for Indigenous Affairs |date=2023 |access-date=2026-05-08}}</ref> }} | region2 = {{flag|Algeria}} | pop2 = 7 million<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref> to 13 million<ref name="axl.cefan.ulaval.ca"/><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769|title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language|newspaper=BBC News|date=7 February 2016}}</ref> | region3 = {{flag|Niger}} | pop3 = 2.6 million<ref name=nigertuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=8 October 2016}}, Niger: 11% of 23.6 million</ref> | region4 = {{flag|France}} | pop4 = 2 million<ref>[https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm ''Les langues de France: un patrimoine méconnu, une réalité vivante''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm|date=29 September 2014}}, originally published by CultureComm unication.gouv.fr.</ref> | region5 = {{flag|Mali}} | pop5 = 850,000<ref name=WorldFactbookMali>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109155852/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Mali|date=5 November 2021|publisher=The World Factbook}}</ref> | region6 = {{flag|Libya}} | pop6 = 600,000<ref>{{Citation |last=Zurutuza |first=Karlos |year= |title=Libya's Berbers fear ethnic conflict |publisher=[[Al Jazeera English|Aljazeera]] |publication-place= |page= |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=11 November 2021}}</ref> | region7 = {{flag|Belgium}} | pop7 = 500,000<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/idees/article/2016/03/23/la-belgique-est-devenue-un-trou-noir-securitaire_4888420_3232.html|title=Au cœur des réseaux djihadistes européens, le passé douloureux du Rif marocain|last=Truong|first=Nicolas|date=23 March 2016|newspaper=Le Monde.fr|language=fr|issn=1950-6244|access-date=16 November 2016}}</ref> | region8 = {{flag|Netherlands}} | pop8 = 467,455{{citation needed|date=March 2019}} | region9 = {{flag|Burkina Faso}} | pop9 = 406,271<ref name=burkinatuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead|archive-date=11 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=12 October 2021}}, Burkina Faso: 1.9% of 21.4 million</ref> | region10 = {{flag|Tunisia}} | pop10 = 100,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 37,060<ref>{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census – Canada |first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=8 February 2017|website=www12.statcan.gc.ca}}</ref> | region12 = {{flag|Egypt}} | pop12 = 30,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region13 = {{flag|Nigeria}} | pop13 = 30,000<ref>{{Cite web|last=Pongou|first=Roland|date=2010-06-30|title=Nigeria: Multiple Forms of Mobility in Africa's Demographic Giant|url=https://www.migrationpolicy.org/article/nigeria-multiple-forms-mobility-africas-demographic-giant|access-date=2020-10-29|website=migrationpolicy.org|language=en}}</ref> | region14 = {{flag|Mauritania}} | pop14 = 10,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region15 = {{flag|Norway}} | pop15 = 4,500{{citation needed|date=December 2020}} | region16 = {{flag|Israel}} | pop16 = 3,500<ref>Moshe Shokeid: ''The Dual Heritage: Immigrants from the Atlas Mountains in an Israeli Village''. Manchester University Press, 1971.</ref> | region17 = {{flag|United States}} | pop17 = 1,325<ref>{{cite web|author=US Census Bureau|title=The Arab Population: 2000|url=https://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113064140/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-date=13 January 2004 |url-status=live|access-date=5 May 2013}}</ref> | langs = [[بربر ٻوليون]] (تامازيغ) ۽ [[عربي]] | rels = [[سني اسلام]] (اڪثريت)<br>اقليتون: اباضي اسلام، شيعا اسلام، [[عيسائيت]] (خاص طور تي ڪيٿولڪ)<ref name=Miller2015>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/16338087|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|last1=Miller|first1=Duane Alexander|last2=Johnstone|first2=Patrick|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|volume=11|number=10|year=2015|via=academia.edu|access-date=27 March 2016|issn=1556-3723}}</ref><ref>{{in lang|fr}} [http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 Sadek Lekdja: ''Christianity in Kabylie'', Radio France Internationale, 7 mai 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018134716/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 |date=18 October 2017 }}.</ref> ۽ [[يهوديت]] <!-- as per [[Infobox ethnic group]], the religion parameter is for the "group's religious affiliations" – irreligion is having no religious affiliation --> | related-c = [[اتر آفريڪا]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ٻيا [[آفرو-ايشيائي ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو<ref name=Blench2006>{{cite book|last=Blench|first=Roger|title=Archaeology, Language, and the African Past|series=African Archaeology Series|publisher=[[AltaMira Press]]|date=2006|isbn=978-0-7591-0466-2|url=https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C}}</ref><ref name="Shirai, Noriyuki 2010">Shirai, Noriyuki. ''The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic.'' Leiden University Press, 2010. {{ISBN|978-9087280796}}.</ref><ref name=Ehret2004>{{cite journal|last1=Ehret|first1=C|last2=Keita|first2=SOY|last3=Newman|first3=P|year=2004|title=The Origins of Afroasiatic a response to Diamond and Bellwood (2003)|journal=Science|volume=306|issue=5702|page=1680|doi=10.1126/science.306.5702.1680c|pmid=15576591|s2cid=8057990}}</ref><ref name=bender1997>Bender ML (1997), Upside Down Afrasian, Afrikanistische Arbeitspapiere 50, pp. 19–34</ref> | native_name_lang = ber | related_groups =نسلي گروهه }} {{Contains special characters|Tifinagh}}'''بربر'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|æ|m|ə|ˈ|z|iː|k|,_|-|iː|x}} {{respell|AM|ə|ZEEK(H)}}; {{langx|ber-Latn|Amaziɣ}} ({{lang|ber|ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗ}}), singular; {{langx|ar|أمازيغ|Amāzīgh|links=no}}.}} ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn){{efn|{{langx|ber-Latn|Imaziɣen|links=no}} ({{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}), plural.}} اتر آفريڪا جا مقامي نسلي ماڻهو آهن.{{Efn|Sources stating Berbers/Amazighs are an ethnic group:<ref>{{Cite journal |last=Eger |first=Claudia |date=April 2021 |title=Equality and Gender at Work in Islam: The Case of the Berber Population of the High Atlas Mountains |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-ethics-quarterly/article/equality-and-gender-at-work-in-islam-the-case-of-the-berber-population-of-the-high-atlas-mountains/EEC5BCBB393279FF5B180A9B7699D0EB |journal=Business Ethics Quarterly |language=en |volume=31 |issue=2 |pages=210–241 |doi=10.1017/beq.2020.21 |issn=1052-150X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Draguet |first=Michel |url=https://books.google.co.uk/books/about/Berber_Memories.html?id=lcpTzQEACAAJ&redir_esc=y |title=Berber Memories: Women and Jewellery in Morocco : Through the Gillion Crowet Collections |date=2021 |publisher=Mercatorfonds |isbn=978-0-300-25395-5 |language=en}}</ref><ref>https://pdfs.semanticscholar.org/d506/3734ee2e6bdfdf357737f9f364d102e78860.pdf "Berbers are an ethnic group native to North Africa"</ref><ref>https://rua.ua.es/server/api/core/bitstreams/992afd1d-eb12-41d9-ada1-1412e70c7f2b/content "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.ziglobitha.org/wp-content/uploads/2024/12/05-Art.-Fadila-CHEBABHA-pp.65-80.pdf "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.fsigeneticssup.com/article/S1875-1768(08)00205-9/pdf "Berber ethnic group"</ref><ref>https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/ "Berbers are an ethnic group"</ref><ref>{{Cite web |last=Writer |first=Staff |date=2020-12-02 |title=Berbers: North Africa’s Marginalized Indigenous People |url=https://theglobepost.com/2020/12/02/berbers-north-africa-marginalized-indigenous/ |access-date=2026-04-18 |website=The Globe Post |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Estrin |first=James |date=2016-01-21 |title=Among North Africa's Berbers |url=https://archive.nytimes.com/lens.blogs.nytimes.com/2016/01/21/among-north-africas-berbers/ |access-date=2026-04-18 |website=Lens Blog |language=en}}</ref>}} اهي بنيادي طور تي بربر ٻولين، جيڪي [[افروايشيائي ٻوليون|آفرو-ايشيائي ٻولين جي خاندان]] جو حصو آهن, جي استعمال ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.<ref name="Fields-2011">{{Cite book |last=Fields |first=Nic |url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28 |title=Roman Conquests: North Africa |date=2011|publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-84884-704-0 |language=en |quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref> بربر اتر آفريڪا جي "[[المغرب]]" واري علائقي جا مقامي رهواسي آهن. اهي [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا]] ۽ ڪجهه حد تائين [[تيونس]]، [[موريتانيا|موريطانيا]]، اتر [[مالي]] ۽ اتر [[نائيجر]] (ازاواغ) جي علائقن ۾ آباد آهن. بربرن جون ننڍيون برادريون [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۽ [[مصر]] جي "سيوا اوسيس" ۾ پڻ ملن ٿيون. هن برادري جا ڪيترائي ماڻهو "بربر" نالي کي (جيڪو عربي لفظ "بربر" يا "باربيرين" يعني وحشي يا اڻ سڌريل ماڻهوءَ سان مشابهت رکي ٿو) توهين آميز سمجهن ٿا ۽ پنهنجي لاءِ "امازيغ" نالو استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا. [[اتر آفريڪا]] جي [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي مقامي تهذيبن مان نڪتل، "امازيغن" جو ذڪر سڀ کان پهريان قديم مصري لکڻين ۾ ملي ٿو. تقريباً <small>2000</small> قبل مسيح کان، بربر ٻوليون نيل واديءَ کان اولهه طرف اتر [[صحارا ريگستان|صحارا]] مان ٿينديون "مغرب" واري علائقي تائين پکڙجي ويون. بربر قومن جي مختلف گروهن، جهڙوڪ موري (<small>Mauri</small>)، ماسيسلي (<small>Masaesyli</small>)، ماسيلي (<small>Massyli</small>)، موسولامي (<small>Musulamii</small>)، گيٽولي (<small>Gaetuli</small>) ۽ گارامانٽس (<small>Garamantes</small>)، بربر بادشاهتن، جهڙوڪ نوميڊيا (<small>Numidia</small>) ۽ موريطانيا جو بنياد وڌو. قديم دور جي آخري حصي ۾ ٻيون بادشاهتون، جهڙوڪ التاوا (<small>Altava</small>)، اوريس (<small>Aurès</small>)، وارسينس (<small>Ouarsenis</small>) ۽ هوڊنا (<small>Hodna</small>) به وجود ۾ آيون. آخرڪار، 7هين ۽ 8هين صديءَ عيسوي ۾ عربن جي فتحن بربر بادشاهتن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن سان ثقافتي ۽ لساني "عربائيزيشن" (عربي رنگ ۾ رچجڻ) جو هڪ ڊگهو عمل شروع ٿيو. ان عمل ۾ بربرن جي وچ ۾ [[عربي ٻولي]] ۽ [[عرب ثقافت]] جي پکيڙ، گڏوگڏ سندن [[اسلام]] قبول ڪرڻ شامل هو. خاص طور تي، 7هين صديءَ کان 17هين صديءَ تائين "مغرب" واري علائقي ڏانهن عربن جي لڏپلاڻ هن عمل کي تيز ڪري ڇڏيو. بهرحال، بربر قبيلا هڪ طاقتور سياسي قوت رهيا ۽ انهن اهڙيون حڪمران خاندانن (سلطنتون) قائم ڪيون جن يارهين کان سورهين صديءَ تائين اتر آفريڪا ۽ [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي؛ مثال طور زيري (<small>Zirids</small>)، حمادي، اولهه مغرب ۾ مختلف زناتا (<small>Zenata</small>) رياستون، الاندلس ۾ ڪيتريون ئي طائفه (<small>Taifa</small>) بادشاهتون ۽ [[مرابطون]] توڙي [[المواحد خلافت|المواحد خلافتون]]. انهن جا بربر جانشين - ماريني (<small>Marinids</small>)، زياني (<small>Zayyanids</small>) ۽ حفصي (<small>Hafsids</small>) - سورهين صديءَ تائين حڪومت ڪندا رهيا. سورهين صديءَ کان پوءِ، اهو سلسلو بربر خاندانن جي غير موجودگيءَ ۾ جاري رهيو؛ مراڪش ۾، سندن جاءِ انهن عربن ورتي جيڪي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي نسل مان هجڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. بربر ماڻهن کي مختلف نسلي گروهن ۾ ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ ڪابيل (<small>Kabyles</small>)، شاوي (<small>Chaouis</small>) ۽ ريفين (<small>Rifians</small>). پنهنجي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي "امازيغ" (<small>Amazigh</small>) جو استعمال قديم زماني کان هلي رهيو آهي، جنهن جي تصديق مازيزس (<small>Mazices</small>) جهڙا گروهه ڪن ٿا ۽ اهو نالو اڄ به استعمال ٿئي ٿو. مختلف بربر قومون (جهڙوڪ ريفين، نفوسي، غومارا، شلها وغيره). The Berbers are [[indigenous peoples|indigenous]] to the [[Maghreb]] region of North Africa, where they live in communities across parts of [[Morocco]], [[Algeria]], [[Libya]], and to a lesser extent [[Tunisia]], [[Mauritania]], northern [[Mali]] and northern [[Niger]] ([[Azawagh]]).<ref name="Berber Definition">{{Cite web |title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=13 December 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Aïtel-2014">{{Cite book |last=Aïtel |first=Fazia |title=We are Imazigen: the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture |date=2014 |isbn=978-0-8130-4895-6 |location=Gainesville, FL |publisher=University of Florida Press |oclc=895334326}}</ref><ref name="Vourlias-2010">{{Cite news |last=Vourlias |first=Christopher |date=25 January 2010 |title=Moroccan minority's net gain |volume=417 |work=Variety |publisher=Penske Business Media, LLC |issue=10}}</ref> Smaller Berber communities are also found in [[Burkina Faso]] and [[Egypt]]'s [[Siwa Oasis]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Berber |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber |access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Siwa in Egypt |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG |access-date=1 June 2022 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> Many in the community view the exonym "Berber", equivalent and related to the Arabic word for "barbarian" ({{lang|ar|بربر}}), as pejorative, and prefer the endonym "Amazigh". Descended from Stone Age cultures indigenous to North Africa, accounts of the Imazighen were first mentioned in [[Egyptian hieroglyphs|Ancient Egyptian writings]].<ref>[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234 | title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography | isbn=978-1-000-82592-3 | last1=Fischer-Lichte | first1=Erika | last2=Sugiera | first2=Małgorzata | last3=Jost | first3=Torsten | last4=Hartung | first4=Holger | last5=Soltani | first5=Omid | date=2022 | publisher=Taylor & Francis }}</ref> From about 2000 BC, [[Berber languages]] spread westward from the [[Nile|Nile Valley]] across the northern [[Sahara]] into the Maghreb. A series of Berber peoples such as the [[Mauri]], [[Masaesyli]], [[Massyli]], [[Musulamii]], [[Gaetuli]], and [[Garamantes]] gave rise to Berber kingdoms, such as [[Numidia]] and [[Mauretania]]. Other kingdoms appeared in late antiquity, such as [[kingdom of Altava|Altava]], [[kingdom of the Aurès|Aurès]], [[kingdom of Ouarsenis|Ouarsenis]], and [[Hodna]].<ref name="Berber Definition-2">{{cite web |title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica |date=23 May 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref> Berber kingdoms were eventually suppressed by the [[Early Muslim conquests|Arab conquests]] of the 7th and 8th centuries AD, which initiated a long process of cultural and linguistic [[Arabization]]. This involved the spread of [[Arabic|Arabic language]] and [[Arab culture]] among the Berbers, as well as their conversion to [[Islam]]. Notably, the [[Arab migrations to the Maghreb]] from the 7th century to the 17th century accelerated this process.<ref name="Holes 42">{{Cite book |last=Holes |first=Clive |url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ |title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches |date=2018|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-100506-0 |page=42 |language=en}}</ref> However, [[Berber tribes]] remained powerful political forces and created [[:Category:Berber dynasties|dynasties]] that ruled much of North Africa and the [[Iberian Peninsula]] from the eleventh to sixteenth centuries<ref>{{cite magazine |last=Stub |first=Sara Toth |title=Splendor at the Edge of the Sahara |magazine=Archaeology |date=May–June 2020 |volume=73 |issue=3 |url=https://archaeology.org/issues/may-june-2020/letters-from/morocco-medieval-capital/ |access-date=24 May 2026 }}</ref> such as the [[Zirid dynasty|Zirids]], [[Hammadid dynasty|Hammadids]], various [[Zenata]] principalities in the western Maghreb, and several [[Taifa]] kingdoms in [[al-Andalus]], and empires of the [[Almoravid dynasty|Almoravids]] and [[Almohad Caliphate|Almohads]]. Their Berber successors – the [[Marinid dynasty|Marinids]], the [[Zayyanid dynasty|Zayyanids]], and the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] – continued to rule until the 16th century. From the 16th century onward, the process continued in the absence of Berber dynasties; in Morocco, they were replaced by [[Sharifism|Arabs claiming descent from the Islamic prophet Muhammad]].<ref name="Berber Definition-2"/> Berbers are divided into several ethnic groups, such as [[Kabyle people|Kabyles]], [[Chaoui people|Chaouis]] and [[Rifians]]. The use of the endonym Amazigh dates back to antiquity, as attested by groups such as the [[Mazices]],<ref>{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1986-09-01 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref> and it remains in use today.<ref>{{Cite book |last1=Mourigh |first1=Khalid |url=https://books.google.com/books?id=ZDxrzQEACAAJ |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |page=11 |language=en}}</ref> Various Berber nations (such as Rifians, Nafusi, Ghomaras, Shilhas, etc.<ref>{{cite book |last=del Marmol Carvajal |first=Luis |url=https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |title=Primera parte de la descripcion general de Affrica |date=1573 |publisher=Biblioteca Central Militar (Madrid) |location=Granada |pages=fo. 43 |language=Spanish |access-date=2026-09-05 |archive-date=2024-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925005255/https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |url-status=dead }}</ref>) used the root MZƔ for the name of their language and their people up to the latter half of the 20th Century, when more regionally specific terms such as ''Tarifit'' or ''Tanfusit'' were coined.<ref>{{Cite book |last=Mourigh |first=Khalid |url=https://www.google.nl/books/edition/An_Introduction_to_Tarifiyt_Berber_Nador/ZDxrzQEACAAJ?hl=en |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten G. |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |language=en}}</ref> ==نالا ۽ اشتقاق== {{Main|Names of the Berber people}} عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي '''بربر''' چيو ويو.<ref>{{Citation|last=Rouighi|first=Ramzi|title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib|date=2019-07-05|publisher=University of Pennsylvania Press}}</ref> لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (<small>Barbarian</small>) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن. اهي پاڻ کي '''امازيغ''' سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو".<ref name=":1" /> تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي. The [[indigenous populations]] of the [[Maghreb]] region of [[North Africa]] are collectively known as Berbers or Amazigh in English.<ref name="Berber Definition"/> Tribal titles such as ''Barabara'' and ''Beraberata'' appear in Egyptian inscriptions of 1700 and 1300 BC, and the Berbers were probably intimately related with the Egyptians in very early times. Thus the true ethnic name may have become confused with ''Barbari'', the designation used by classical conquerors.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Berbers |volume= 3 | last= |first= |author-link= | pages= 764–767 |short=1}}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is very old and would be better replaced with a reference that better demonstrates current terminology and understanding.|date=September 2024}} The plural form Imazighen is sometimes also used in English.<ref name="Aïtel-2014" /><ref>{{Cite book |last=Ilahiane |first=Hsain |title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen) |date=2017 |isbn=978-1-4422-8182-0 |edition=2nd |location=Lanham, Maryland |publisher=Rowman & Littlefield |oclc=966314885}}</ref> The term "Berber" as a collective label has been the subject of scholarly debate. The historian Ramzi Rouighi argues that Berbers began to be referred to collectively only after the Arab conquests of the 7th century, and that the term's modern usage carries problematic historical baggage.<ref>{{Cite book |last=Rouighi |first=Ramzi |url=https://www.google.co.ma/books/edition/Inventing_the_Berbers/CIO9DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA8&printsec=frontcover |title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib |date=2019-07-05 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9618-1 |pages=8 |language=en}}</ref> However, Rouighi's treatment of the term "Amazigh" has been criticized for oversimplifying its historical distribution and dismissing it as a colonial invention without adequately engaging with its use as an endonym in many regions long before modern nationalism.<ref>{{cite web |last=Souag |first=Lameen |date=February 11, 2021 |title=Review: "Inventing the Berbers" |url=https://lughat.blogspot.com/2021/02/review-inventing-berbers.html |website=Jabal al-Lughat |access-date=May 8, 2026}}</ref> Today, many consider the term "Berber" pejorative and prefer "Amazigh" instead, due to its problematic history as an [[Endonym and exonym|exonym]] and its equivalence with the [[Arabic]] word for "[[barbarian]]".<ref>{{Cite book |title=Oxford Arabic dictionary: Arabic-English · English-Arabic |date=2014 |editor=Tressy Arts |isbn=978-0-19-958033-0 |edition=First |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=979, 990 |oclc=881018992}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=14–17}}</ref><ref name="Vourlias-2010"/><ref>{{Cite web |date=23 September 2019 |title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber" |url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ |access-date=25 October 2022 |website=Society for Linguistic Anthropology |language=en-US |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ }}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |page=2 |language=en}}</ref> Since the late 20th century, a trans-national movement ''–'' known as [[Berberism]] or the Berber Culture Movement ''–'' has emerged among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]] and to advocate for greater linguistic rights and cultural recognition.<ref name="Maddy-Weitzman-2011">{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7 |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=7–9 |language=en}}</ref> [[Stéphane Gsell]] proposed the translation "noble/free" for the term Amazigh based on [[Leo Africanus]]'s translation of "awal amazigh" as "noble language" referring to the [[Berber languages]]. This definition remains disputed and is seen by some as an undue extrapolation.<ref name="Stepanova-2018">{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia |date=15 June 2018 |title=Who Conquered Spain? The Role of the Berbers in the Conquest of the Iberian Peninsula |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=78–87 |doi=10.17816/wmo35149 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}</ref><ref name="Chaker-1986">{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1 September 1986 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |language=fr |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gsell |first=Stéphane |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11837281/f133.item |title=Histoire ancienne de l'Afrique du Nord. Tome 5 |publisher=Hachette |year=1929 |location=Paris |page=119 |language=fr}}</ref> Related words such as {{lang|ber-Latn|mmuzeɣ}} ('to be noble', 'generous') exist among the [[Zayanes|Imazighen]] of Central Morocco, while {{lang|ber-Latn|tmuzeɣ}} ('to free oneself', 'revolt') is found among the [[Kabyle people|Kabyles]] of [[Ouadhia District|Ouadhia]].<ref>{{Cite conference |last=Brugnatelli |first=Vermondo |date=16–18 June 2012 |title=À propos de la valeur sémantique d' amaziɣ et tamaziɣt dans l'histoire du berbère |trans-title=About the semantic value of amaziɣ and tamaziɣt in Berber history |url=https://www.academia.edu/1786795 |conference=BaFraLe |language=fr |access-date=30 March 2022}}</ref> The term also has a [[cognate]] in the [[Tuareg languages|Tuareg]] ''"Amajegh"'', meaning noble.<ref>{{Cite book |last=Hureiki |first=Jacques |url=https://books.google.com/books?id=6btoFb1gzwsC&dq=%22Amajegh%22&pg=PA74 |title=Essai sur les origines des Touaregs: herméneutique culturelle des Touaregs de la région de Tombouctou |date=1 January 2003 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-84586-442-9 |language=fr}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> "Mazigh" was used as a tribal surname in [[Roman Empire|Roman]] [[Mauretania Caesariensis]].<ref name="Chaker-1986"/><ref>{{Cite book |last=Desanges |first=Jehan |url=http://archive.org/details/CatalogueDesTribusAfricainesDeLantiquiteClassiqueALOuestDuNil |title=Catalogue des tribus africaines de l'antiquité classique à l'ouest du Nil |publisher=Université de Dakar |year=1962 |location=Dakar |page=63 |language=French}}</ref> Abraham Isaac Laredo proposes that the term Amazigh could be derived from "Mezeg", which is the name of [[Dedan (Bible)|Dedan]] of [[Sheba]] in the [[Targum]].<ref>{{Cite book |last=Laredo |first=Abraham Isaac |url=https://books.google.com/books?id=9nAbAAAAIAAJ |title=Bereberes y Hebreos en Marruecos: sus orígenes, según las leyendas, tradiciones y fuentes hebraicas antiguas |date=1954 |publisher=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas |language=es}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The medieval Arab historian [[Ibn Khaldun]] says the Berbers were descendants of Barbar, the son of Tamalla, son of Mazigh, son of [[Canaan (son of Ham)|Canaan]], son of [[Ham (son of Noah)|Ham]], son of [[Noah]].<ref>{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia V. |date=5 September 2018 |title=Origin of the Berber Tribal Confederation of Ṣanhādja |url=https://kigiran.elpub.ru/jour/article/view/1179 |journal=Oriental Studies |language=ru |volume=11 |issue=2 |pages=2–13 |issn=2619-1008}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The [[Numidians|Numidian]], [[Mauri]] and [[Libu]] populations of antiquity are typically understood by contemporary writers to have referred to the same population as modern Berbers.<ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring |date=2022 |isbn=978-1-4773-2482-0 |location=Austin |publisher=University of Texas Press |oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Lebou/Libou |encyclopedia=Encyclopédie berbère |publisher=Edisud |url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319 |last=Zimmermann |first=K. |publication-place=Aix-en-Provence |volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte |issue=28–29 |pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319 |doi-access=free }}</ref> ==تاريخ== '''بربر''' (Berber) اتر آفريڪا جي قديم [[بربر ٻوليون|ٻوليون]]، [[ثقافت]] ۽ [[ماڻھو|ماڻھن]] جو نالو آهي. بربر يا امازيغي {{ٻيا نالا|انگريزي= Imazighen}} ڏکڻ ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]]، اوڀر ۾ [[مصر]] کان [[رومي سمنڊ]] وارو [[اتر آفريڪا]] جو پورو حصو ويندي [[اولهه آفريڪا|اولھه آفريڪا]] جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، [[عيسائيت]]، [[يهوديت|يھوديت]] ۽ [[اسلام]] شامل آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ [[سني اسلام]] سان تعلق رکندڙ آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ [[مسلمان]] ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي [[لڪه وادي جي جنگ|اسپين جي فتح]] ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو [[عرب|عربن]] سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن [[مرابطون|الموارد]] ۽ [[المواحد خلافت|الموحد]] شاھي خاندانن کي اڀاريو جن [[اسپين]] ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> بربر ماڻھن جو ماريني (<small>1196ع</small>–<small>1464ع</small>) ۽ [[فاطمي خلافت]] (<small>909ع</small>–<small>1171ع</small>) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، [[لبيا]] ۽ [[تيونس]] ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي [[الجزائر|الجيريا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[موريتانيا|ماريطانيہ]] ۽ خصوصاً [[مراڪش]] ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن [[فرانس]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز|نيدرلينڊ]] ۾ رھندڙ آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> لفظ بربر [[يوناني]] ۽ [[لاطيني|رومن]] لفظ باربيرين {{ٻيا نالا|انگريزي= Barbarian}} سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Tamazight}} سڏين ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 100, </ref> ===آغاز=== امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا. ===عرب اسلامي فتحون=== 7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن [[اسلام]] قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن [[اموي خلافت]] جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.<ref>https://books.google.co.uk/books?id=tOaYDwAAQBAJ&pg=PT53</ref> === امازيغي سلطنتون === تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ [[مرابطون|المرابطون]] (<small>Almoravids</small>) ۽ الموحدون (<small>Almohads</small>) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي [[مسلم اسپين|اندلس]] (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book |last1 = Hall |first1 = John G. |title = North Africa |url = https://archive.org/details/northafricaexplo00john |year = 2002}}</ref> The areas of North Africa that have retained the Berber language and traditions best have been, in general, Algeria, Libya, Morocco and Tunisia. Much of Berber culture is still celebrated among the cultural elite in Morocco and Algeria, especially in [[Kabylia]], the [[Aurès]] and the [[Atlas Mountains]]. The [[Kabyles]] were one of the few peoples in North Africa who remained independent during successive rule by the [[Ancient Carthage|Carthaginians]], [[Ancient Rome|Romans]], [[Byzantine Empire|Byzantines]], [[Vandal Kingdom|Vandals]], and the [[Ottoman Empire|Ottoman Turks]].<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156| title = The Middle East and North Africa: Pg 156| isbn = 978-1-85743-132-2| author1 = Eur| publisher = Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118| title = Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118| last1 = Walmsley| first1 = Hugh Mulleneux| year = 1858}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167| title = The Kabyle People By Glora M. Wysner| isbn = 978-1-4474-8352-6| last1 = Wysner| first1 = Glora M.| date = 30 January 2013| publisher = Read Books}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia| title = The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568| year = 1990| publisher = Grolier| isbn = 978-0-7172-0121-1}}</ref> Even after the [[Arabs|Arab]] [[Muslim conquest of the Maghreb|conquest of North Africa]], the Kabyle people still maintained possession of their mountains.<ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45| title = The art journal London, Volume 4: Pg 45| year = 1865}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93| title = The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93| last1 = Field| first1 = Henry Martyn| year = 1893}}</ref> === Prehistory === {{Main|Prehistoric North Africa}} {{further|Genetic history of North Africa|Proto-Berber language}} [[File:Hoggar peinture rupestre1.JPG|thumb|upright|[[Ahaggar Mountains|Hoggar]] painting, [[Tassili n'Ajjer]]]] [[File:Egypte louvre 131 statuette.jpg|thumb|upright|An [[Egypt]]ian statuette representing a Libyan [[Libu]] Berber from the reign of Rameses{{nbsp}}II (19th Dynasty) in 1279–1213 BC. ([[Louvre|Louvre Museum]], Paris)]] The [[Maghreb]] region in northwestern Africa is believed to have been inhabited by Berbers from at least 10,000&nbsp;BC.<ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref>{{Dubious|reason=The source cited seems unreliable for this claim|date=October 2025}} [[Cave paintings]], which have been dated to twelve millennia before present, have been found in the [[Tassili n'Ajjer]] region of southeastern Algeria. Other [[rock art]] has been discovered at [[Tadrart Acacus]] in the Libyan desert. A [[Neolithic]] society, marked by [[domestication]] and [[subsistence agriculture]] and richly depicted in the Tassili n'Ajjer paintings, developed and predominated in the Saharan and Mediterranean region (the Maghreb) of northern Africa between 6000 and 2000&nbsp;BC (until the classical period). Prehistoric [[Tifinagh]] inscriptions were found in the [[Oran]] region.<ref>{{Cite book |editor-last1=Tiliouine |editor-first1=Habib |editor-last2=Estes |editor-first2=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24772-4 |page=115}}</ref> During the pre-Roman era, several successive independent states (Massylii) existed before King [[Masinissa]] unified the people of [[Numidia]].<ref name=Histoirede>Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} === Mythology === According to the Roman historian [[Gaius Sallustius Crispus]], the original people of North Africa are the [[Gaetulians]] and the Libyans, they were the prehistoric peoples that crossed to Africa from the [[Iberian Peninsula]], then much later, [[Hercules]] and his army crossed from Iberia to North Africa where his army intermarried with the local populace and settled the region permanently, the Medes of his army that married the Libyans formed the Maur people, while the other part of his Army formed the Nomadas or as they are today known as the [[Numidians]] which later on united all of Berber tribes of North Africa under the rule of [[Massinissa]]. === Other sources === According to the ''[[Al-Fihrist|Al-Fiḥrist]]'', the Barber (i.e. Berbers) comprised one of seven principal races in Africa.<ref>Ibn al-Nadim. ''Al-Fiḥrist'', Book I, pp.&nbsp;35–36</ref> The medieval Tunisian scholar [[Ibn Khaldun]] (1332–1406), recounting the oral traditions prevalent in his day, sets down two popular opinions as to the origin of the Berbers: according to one opinion, they are descended from [[Canaan, son of Ham]], and have for ancestors Berber, son of Temla, son of Mazîgh, son of Canaan, son of Ham, a son of Noah;<ref name="Khaldun1925">{{cite book |last=Ibn Khaldun |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale |publisher=P. Geuthner |year=1925 |volume=1 |location=Paris |page=176 |language=fr |translator-last=de Slane |translator-first=William MacGuckin |oclc=556514510 |author-link=Ibn Khaldun |translator-link=Baron de Slane}}</ref> alternatively, [[Abu Bakr bin Yahya al-Suli|Abou-Bekr Mohammed es-Souli]] (947 AD) held that they are descended from Berber, the son of Keloudjm ([[Casluhim]]), the son of [[Mesraim]], the son of Ham.<ref name=Khaldun1925/> {{blockquote|They belong to a powerful, formidable, brave and numerous people; a true people like so many others the world has seen – like the Arabs, the Persians, the Greeks and the Romans. The men who belong to this family of peoples have inhabited the Maghreb since the beginning.|Ibn Khaldun<ref name=Berbers/>}} === Ancestry and DNA === As of about 5000 BC, the populations of North Africa were descended primarily from the [[Iberomaurusian]] and [[Capsian culture|Capsian]] cultures, with a more recent intrusion being associated with the [[Neolithic Revolution]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> The proto-Berber tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> [[Uniparental inheritance|Uniparental DNA]] analysis has established ties between Berbers and other Afroasiatic speakers in Africa. Most of these populations belong to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b]] paternal haplogroup, with Berber speakers having among the highest frequencies of this lineage.<ref name=Trombetta2015>{{cite journal|last1=Trombetta|first1=Beniamino|last2=D'Atanasio|first2=Eugenia|last3=Massaia|first3=Andrea|last4=Ippoliti|first4=Marco|last5=Coppa|first5=Alfredo|last6=Candilio|first6=Francesca|last7=Coia|first7=Valentina|last8=Russo|first8=Gianluca|last9=Dugoujon|first9=Jean-Michel|last10=Moral|first10=Pedro|last11=Akar|first11=Nejat|last12=Sellitto|first12=Daniele|last13=Valesini|first13=Guido|last14=Novelletto|first14=Andrea|last15=Scozzari|first15=Rosaria|last16=Cruciani|first16=Fulvio|title=Phylogeographic Refinement and Large Scale Genotyping of Human Y Chromosome Haplogroup E Provide New Insights into the Dispersal of Early Pastoralists in the African Continent|journal=[[Genome Biology and Evolution]]|date=24 June 2015|volume=7|issue=7|pages=1940–1950|doi=10.1093/gbe/evv118|pmid=26108492|pmc=4524485}}</ref> Additionally, genomic analysis found that Berber and other Maghreb communities have a high frequency of an ancestral component that originated in the Near East. This Maghrebi element peaks among Tunisian Berbers.<ref name=Henn2012>{{cite journal|last1=Henn|first1=Brenna M.|last2=Botigué|first2=Laura R.|last3=Gravel|first3=Simon|last4=Wang|first4=Wei|last5=Brisbin|first5=Abra|last6=Byrnes|first6=Jake K.|last7=Fadhlaoui-Zid|first7=Karima|last8=Zalloua|first8=Pierre A.|last9=Moreno-Estrada|first9=Andres|last10=Bertranpetit|first10=Jaume|last11=Bustamante|first11=Carlos D.|last12=Comas|first12=David|title=Genomic Ancestry of North Africans Supports Back-to-Africa Migrations|journal=[[PLOS Genetics]]|date=12 January 2012|volume=8|issue=1|article-number=e1002397|doi=10.1371/journal.pgen.1002397|pmid=22253600|pmc=3257290 |doi-access=free }}</ref> This ancestry is related to the Coptic/Ethio-Somali component, which diverged from these and other West Eurasian-affiliated components before the [[Holocene]].<ref name=Hodgson2014>{{cite journal |last1=Hodgson |first1=Jason A. |last2=Mulligan |first2=Connie J. |last3=Al-Meeri |first3=Ali |last4=Raaum |first4=Ryan L. |title=Early Back-to-Africa Migration into the Horn of Africa |journal=[[PLOS Genetics]] |date=12 June 2014 |volume=10 |issue=6 |article-number=e1004393 |doi=10.1371/journal.pgen.1004393 |pmid=24921250 |pmc=4055572 |doi-access=free }}; {{cite journal |title=Supplementary Text S1: Affinities of the Ethio-Somali ancestry component |journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1004393.s017 |doi-access=free}}</ref> In 2013, Iberomaurusian skeletons from the prehistoric sites of [[Taforalt]] and [[Mechta-Afalou|Afalou]] in the Maghreb were also analyzed for [[ancient DNA]]. All of the specimens belonged to maternal clades associated with either North Africa or the northern and southern Mediterranean [[littoral]], indicating gene flow between these areas since the [[Epipaleolithic]].<ref>{{cite web|last1=Kefi|first1=R.|last2=Bouzaid|first2=E.|last3=Stevanovitch|first3=A.|last4=Beraud-Colomb|first4=E.|title=Mitochondrial DNA and Phylogenetic Analysis of Prehistoric North African Populations|url=http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|publisher=International Society for Applied Biological Sciences|access-date=21 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311200852/http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|archive-date=11 March 2016}}</ref> The ancient Taforalt individuals carried the mtDNA [[haplogroup]]s [[Haplogroup U6 (mtDNA)|U6]], [[Haplogroup H (mtDNA)|H]], [[Haplogroup JT (mtDNA)|JT]], and [[Haplogroup V (mtDNA)|V]], which points to population continuity in the region dating from the Iberomaurusian period.<ref>{{cite journal|last1=Secher|first1=Bernard|last2=Fregel|first2=Rosa|last3=Larruga|first3=José M.|last4=Cabrera|first4=Vicente M.|last5=Endicott|first5=Phillip|last6=Pestano|first6=José J.|last7=González|first7=Ana M.|title=The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|volume=14|number=109|doi=10.1186/1471-2148-14-109|pmid=24885141|pmc=4062890|date=19 May 2014|page=109|doi-access=free|bibcode=2014BMCEE..14..109S }}</ref> [[File:Persepolis14.JPG|thumb|left|Ancient Libyan delegation at [[Persepolis]].]] Human fossils excavated at the Ifri n'Amr ou Moussa site in Morocco have been [[radiocarbon dated]] to the Early Neolithic period, {{circa|5000}} BC. Ancient DNA analysis of these specimens indicates that they carried paternal haplotypes related to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b1b1a]] (E-M81) subclade and the maternal haplogroups [[Haplogroup U (mtDNA)|U6a]] and [[Haplogroup M (mtDNA)|M1]], all of which are frequent among present-day communities in the Maghreb. These ancient individuals also bore an [[Indigenous peoples|autochthonous]] Maghrebi genomic component that peaks among modern Berbers, indicating that they were ancestral to populations in the area. Additionally, fossils excavated at the [[Kelif el Boroud]] site near [[Rabat]] were found to carry the broadly distributed paternal haplogroup [[haplogroup T-M184|T-M184]] as well as the maternal haplogroups [[Haplogroup K (mtDNA)|K1]], [[Haplogroup T (mtDNA)|T2]] and [[Haplogroup X (mtDNA)|X2]], the latter of which were common mtDNA lineages in Neolithic [[Europe]] and [[Anatolia]]. These ancient individuals likewise bore the Berber-associated Maghrebi genomic component. This altogether indicates that the late-Neolithic [[Kehf el Baroud]] inhabitants were ancestral to contemporary populations in the area, but also likely experienced gene flow from Europe.<ref name="Kelif el Boroud">{{cite journal|last1=Fregel|first1=Rosa|last2=Méndez|first2=Fernando L.|last3=Bokbot|first3=Youssef|last4=Martín-Socas|first4=Dimas|last5=Camalich-Massieu|first5=María D.|last6=Santana|first6=Jonathan|last7=Morales|first7=Jacob|last8=Ávila-Arcos|first8=María C.|last9=Underhill|first9=Peter A.|last10=Shapiro|first10=Beth|last11=Wojcik|first11=Genevieve|last12=Rasmussen|first12=Morten|last13=Soares|first13=Andre E. R.|last14=Kapp|first14=Joshua|last15=Sockell|first15=Alexandra|last16=Rodríguez-Santos|first16=Francisco J.|last17=Mikdad|first17=Abdeslam|last18=Trujillo-Mederos|first18=Aioze|last19=Bustamante|first19=Carlos D.|date=12 June 2018|title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=115|number=26|pages=6774–6779|biorxiv=10.1101/191569|doi=10.1073/pnas.1800851115|pmid=29895688|pmc=6042094|bibcode=2018PNAS..115.6774F |doi-access=free}}</ref> The late-Neolithic Kehf el Baroud inhabitants were modelled as being of about 50% local North African ancestry and 50% [[Early European Farmer]] (EEF) ancestry. It was suggested that EEF ancestry had entered North Africa through [[Cardial Ware]] colonists from Iberia sometime between 5000 and 3000 BC. They were found to be closely related to the [[Guanches]] of the [[Canary Islands]]. The authors of the study suggested that the Berbers of Morocco carried a substantial amount of EEF ancestry before the establishment of [[Roman colonies in Berber Africa]].<ref name="Kelif el Boroud"/> === Antiquity === {{further|History of Roman-era Tunisia|Roman Libya|Mauretania Tingitana|Mauri people}} [[File:Antaeus & Heracles (Nordisk familjebok).jpg|thumb|[[Heracles]] wrestling with the Libyan giant [[Antaeus]].]] The great tribes of Berbers in classical antiquity (when they were often known as ancient Libyans)<ref name=Warmington>{{cite book|last=Warmington|first=Brian Herbert|title=Carthage|publisher=Robert Hale|location=London|year=1969|orig-date=1960|edition=2nd|page=46}}</ref>{{efn|Warmington uses "Libyans of Tunisia" (an anachronistic term) on page 46; compare with page 61 (citing Herodotus, Diodorus Siculus, and Polybius).}} were said to be three (roughly, from west to east): the Mauri, the [[Numidians]] near [[Ancient Carthage|Carthage]], and the [[Gaetuli]]ans. The Mauri inhabited the far west (ancient [[Mauretania]], now Morocco and central Algeria). The Numidians occupied the regions between the Mauri and the city-state of Carthage. Both the Mauri and the Numidians had significant [[sedentism|sedentary]] populations living in villages, and their peoples both tilled the land and tended herds. The Gaetulians lived to the near south, on the northern margins of the [[Sahara]], and were less settled, with predominantly [[Pastoralism|pastoral]] elements.<ref>[[Sallust]] (86–35), ''Bellum Iugurthinum'' (c. 42 BC), 19–20, translated by S. A. Handford as ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), p. 55f.</ref><ref name="Laroui">{{cite book |last=Laroui |first=Abdallah |author-link=Abdallah Laroui |title=The History of the Maghrib: An Interpretive Essay |date=19 April 2016 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-63585-9 |pages=55, 60, 65 |translator-last=Manheim |translator-first=Ralph |orig-date=1977}}</ref>{{r|Brett1996|p=41f}} For their part, the [[Phoenicia]]ns ([[Semitic languages|Semitic-speaking]] [[Canaan]]ites) came from perhaps the most advanced multicultural sphere then existing, the western coast of the [[Fertile Crescent]] region of [[West Asia]]. Accordingly, the material culture of Phoenicia was likely more functional and efficient, and their knowledge more advanced, than that of the [[History of early Tunisia|early Berbers]]. Hence, the interactions between Berbers and Phoenicians were often asymmetrical. The Phoenicians worked to keep their cultural cohesion and ethnic solidarity, and continuously refreshed their close connection with [[Tyre, Lebanon|Tyre]], the mother city.{{r|Warmington|p=37}} The earliest Phoenician coastal outposts were probably meant merely to resupply and service ships bound for the lucrative metals trade with the Iberians,<ref name=Picard>{{cite book|last1=Picard|first1=Gilbert Charles|last2=Picard|first2=Colette|title=The Life and Death of Carthage: A Survey of Punic History and Culture from Its Birth to Its Final Tragedy|year=1968|publisher=Sidgwick & Jackson|page=15ff}}</ref> and perhaps at first regarded trade with the Berbers as unprofitable.<ref>Cf. Perkins, ''Tunisia'' (1986), p. 15.</ref> However, the Phoenicians eventually established strategic colonial cities in many Berber areas, including sites outside of present-day Tunisia, such as the settlements at [[Oea]], [[Leptis Magna]], [[Sabratha]] (in Libya), [[Volubilis]], [[Chellah]], and [[Mogador]] (now in Morocco). As in Tunisia, these centres were trading hubs, and later offered support for resource development, such as processing [[olive oil]] at Volubilis and [[Tyrian purple]] dye at Mogador. For their part, most Berbers maintained their independence as farmers or semi-pastorals, although, due to the example of Carthage, their [[Early History of Tunisia#Accounts of the Berbers|organized politics]] increased in scope and sophistication.<ref name="Brett1996">{{cite book |last1=Brett |first1=Michael |title=The Berbers |last2=Fentress |first2=E. W. B. |publisher=Blackwell Publishing |year=1996 |isbn=978-0-631-16852-2 |pages=24f}}</ref> [[File:Numidia 220 BC-en.svg|thumb|upright=1.4|Berber kingdoms in Numidia, {{circa|220 BC}} (green: Masaesyli under Syphax; gold: Massyli under [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], father of Masinissa; further east: city-state of Carthage).]] In fact, for a time their numerical and military superiority (the best horse riders of that time) enabled some [[History of early Tunisia#Accounts of the Berbers|Berber kingdoms]] to impose a tribute on Carthage, a condition that continued into the 5th century BC.{{r|Picard|p=64–65}} Also, due to the [[Twenty-third Dynasty of Egypt|Berbero-Libyan Meshwesh dynasty]]'s rule of Egypt (945–715 BC),<ref>The 22nd Dynasty. Erik Hornung, ''History of Ancient Egypt. An introduction'' ([1978]; Cornell University 1999) at 128–131.</ref> the Berbers near Carthage commanded significant respect (yet probably appearing more rustic than the elegant Libyan pharaohs on the Nile). Correspondingly, in early Carthage, careful attention was given to securing the most favourable treaties with the Berber chieftains, "which included intermarriage between them and the Punic aristocracy".<ref>Jamil M. Abun-Nasr, ''A History of the Maghrib'' (Cambridge University 1971) at 20.</ref> In this regard, perhaps the legend about [[Dido]], the foundress of Carthage, as related by [[Pompeius Trogus|Trogus]] is apposite. Her refusal to wed the Mauritani chieftain [[Iarbas|Hiarbus]] might be indicative of the complexity of the politics involved.<ref>E.g., Soren, Ben Khader, Slim, ''Carthage. Uncovering the mysteries and splendours of ancient Tunisia'' (New York: Simon & Schuster 1990) at 18–20, observes imperial pretensions.</ref> Eventually, the Phoenician trading stations would evolve into permanent settlements, and later into small towns, which would presumably require a wide variety of goods as well as sources of food, which could be satisfied through trade with the Berbers. Yet, here too, the Phoenicians probably would be drawn into organizing and directing such local trade, and also into managing agricultural production. In the 5th century BC, Carthage expanded its territory, acquiring [[Cape Bon]] and the fertile [[Wadi Majardah]],<ref>The [[Wadi Majardah]] was anciently called the ''Bagradas''. Lancel, ''Carthage'' (1992, 1995), p. 270.</ref> later establishing control over productive farmlands for several hundred kilometres.<ref>B. H. Warmington, "The Carthaginian Period" at 246–260, 248–249, in ''General History of Africa, volume II. Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1981, 1990), edited by G. Mokhtar.</ref> Appropriation of such wealth in land by the Phoenicians would surely provoke some resistance from the Berbers; although in warfare, too, the technical training, social organization, and weaponry of the Phoenicians would seem to work against the tribal Berbers. This social-cultural interaction in early Carthage has been summarily described: {{Blockquote|text=Lack of contemporary written records makes the drawing of conclusions here uncertain, which can only be based on inference and reasonable conjecture about matters of social nuance. Yet it appears that the Phoenicians generally did not interact with the Berbers as economic equals, but employed their agricultural labour, and their household services, whether by hire or indenture; many became [[sharecroppers]].{{r|Warmington|p=86}}}} For a period, the Berbers were in constant revolt, and in 396 there was a great uprising. {{Blockquote|text=Thousands of rebels streamed down from the mountains and invaded Punic territory, carrying the serfs of the countryside along with them. The Carthaginians were obliged to withdraw within their walls and were besieged.}} Yet the Berbers lacked cohesion; and although 200,000 strong at one point, they succumbed to hunger, their leaders were offered bribes, and "they gradually broke up and returned to their homes".{{r|Picard|p=125, 172}} Thereafter, "a series of revolts took place among the Libyans [Berbers] from the fourth century onwards".{{r|Warmington|p=81}} The Berbers had become involuntary 'hosts' to the settlers from the east, and were obliged to accept the dominance of Carthage for centuries. Nonetheless, therein they persisted largely unassimilated,{{Citation needed|reason=Clearly Berbers co-existed with Phoenicians at the time, there is no evidence of this conclusion|date=March 2019}} as a separate, submerged entity, as a culture of mostly passive urban and rural poor within the civil structures created by Punic rule.<ref>Cf., Richard Miles, ''Carthage must be destroyed'' (NY: Viking 2010), p. 80.</ref> In addition, and most importantly, the Berber peoples also formed quasi-independent satellite societies along the [[steppe]]s of the frontier and beyond, where a minority continued as free 'tribal republics'. While benefiting from Punic material culture and political-military institutions, these peripheral Berbers (also called Libyans)—while maintaining their own identity, culture, and traditions—continued to develop their own agricultural skills and village societies, while living with the newcomers from the east in an asymmetric symbiosis.{{efn|"Pro-Berber" viewpoints (contrary to prevailing "Punicophilia" literature) are presented by Abdullah Laroui in his ''L'Histoire du [[Maghreb]]: Un essai de synthèse''.<ref>{{cite book|last=Laroui|first=Abdullah|title=L'Histoire du Maghreb: Un essai de synthèse|language=fr|location=Paris|publisher=Librairie François Maspero|year=1970}}</ref>{{r|Laroui|p=42–44}}}}<ref>Cf., ''Le Berbère, lumière de l'Occident'' (Nouvelles Editions, 1984).</ref> As the centuries passed, a society of Punic people of Phoenician descent but born in Africa, called {{lang|phn|Libyphoenicians}} emerged there. This term later came to be applied also to Berbers acculturated to urban Phoenician culture.{{r|Warmington|p=65, 84–86}} Yet the whole notion of a Berber apprenticeship to the Punic civilization has been called an exaggeration sustained by a point of view fundamentally foreign to the Berbers.{{r|Laroui|p=52, 58}} A population of mixed ancestry, Berber and Punic, evolved there, and there would develop recognized niches in which Berbers had proven their utility. For example, the Punic state began to field Berber–Numidian cavalry under their commanders on a regular basis. The Berbers eventually were required to provide soldiers (at first "unlikely" paid "except in booty"), which by the fourth century BC became "the largest single element in the Carthaginian army".{{r|Warmington|p=86|q=the largest single element in the Carthaginian army}} [[File:Massinissa-Numidie.jpg|thumb|upright|[[Masinissa]] ({{circa|240|148}}), King of [[Numidia]], [[Berber script|Berber]] and Roman script]] Yet in times of stress at Carthage, when a foreign force might be pushing against the city-state, some Berbers would see it as an opportunity to advance their interests, given their otherwise low status in Punic society.{{Citation needed|reason=No evidence suggesting that the Berbers where of any lower social class|date=March 2019}} Thus, when the Greeks under [[Agathocles]] (361–289 BC) of Sicily landed at Cape Bon and threatened Carthage (in 310 BC), there were Berbers, under Ailymas, who went over to the invading Greeks.{{r|Picard|p=172}}{{efn|The Picards, however, remark that the resulting Greek defeat showed "how strong was the hold of Carthage over her African territory".}} During the long [[Second Punic War]] (218–201 BC) with Rome (see below), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King]] Masinissa ({{circa|240|148}} BC) joined with the invading Roman general Scipio, resulting in the war-ending defeat of Carthage at Zama, despite the presence of their renowned general Hannibal; on the other hand, the Berber King [[Syphax]] (d. 202 BC) had supported Carthage. The Romans, too, read these cues, so that they cultivated their Berber alliances and, subsequently, favored the Berbers who advanced their interests following the Roman victory.<ref>The [[History of Roman era Tunisia|Romans]] also met with instances of "disloyalty" by Berber leaders, witness their long war against [[Jugurtha]] ({{circa|160|104}} BC), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King of Numidia]]. [[Sallust]] (86–{{circa|35 BC}}), ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), translated by Handford.</ref> Carthage was faulted by her ancient rivals for the "harsh treatment of her subjects" as well as for "greed and cruelty".{{r|Warmington|p=83}}{{efn|Warmington page 83, citing [[Plutarch]] (46–120 CE), ''[[Moralia]]'' 799D.}}<ref>Charles-Picard, ''Daily life in Carthage'' (Paris: Hachette 1958; London: Geo. Allen & Unwin 1961), p. 123. The ''Khamessat'' contract "gave the landowner four-fifths of the income".</ref> Her Libyan Berber sharecroppers, for example, were required to pay half of their crops as tribute to the city-state during the emergency of the [[First Punic War]]. The normal exaction taken by Carthage was likely "an extremely burdensome" one-quarter.{{r|Warmington|p=80}} Carthage once famously attempted to reduce the number of its Libyan and foreign soldiers, leading to the [[Mercenary War]] (240–237 BC).{{r|Picard|p=203–209}}<ref>[[Polybius]] (203–120), [[The Histories (Polybius)|The Histories]] at I, 72.</ref><ref>The Mercenary revolt occurred after the First Punic War (see below).</ref> The city-state also seemed to reward those leaders known to deal ruthlessly with its subject peoples, hence the frequent Berber insurrections. Moderns fault Carthage for failure "to bind her subjects to herself, as Rome did [her Italians]", yet Rome and the Italians held far more in common perhaps than did Carthage and the Berbers. Nonetheless, a modern criticism is that the Carthaginians "did themselves a disservice" by failing to promote the common, shared quality of "life in a properly organized city" that inspires loyalty, particularly with regard to the Berbers.{{r|Warmington|p=86–87}} Again, the tribute demanded by Carthage was onerous.<ref name="Smith 1878">[[R. Bosworth Smith]], ''Carthage and the Carthaginians'' (London: Longmans, Green 1878, 1908) at 45–46</ref> <blockquote>[T]he most ruinous tribute was imposed and exacted with unsparing rigour from the subject native states, and no slight one either from the cognate Phoenician states. ... Hence arose that universal disaffection, or rather that deadly hatred, on the part of her foreign subjects, and even of the Phoenician dependencies, toward Carthage, on which every invader of Africa could safely count as his surest support. ... This was the fundamental, the ineradicable weakness of the Carthaginian Empire&nbsp;...<ref name="Smith 1878"/> </blockquote> The Punic relationship with the majority of the Berbers continued throughout the life of Carthage. The unequal development of material culture and social organization perhaps fated the relationship to be an uneasy one. A long-term cause of Punic instability, there was no melding of the peoples. It remained a source of stress and a point of weakness for Carthage. Yet there were degrees of convergence on several particulars, discoveries of mutual advantage, occasions of friendship, and family.<ref>Compare the contradictions described in Brett & Fentress, ''The Berbers'' (1996) at 24–25 (Berber adoption of elements of Punic culture), 49–50 (Berber persistence in their traditional belief).</ref> [[File:Basilique Saint-Augustin Annaba 04.jpg|thumb|180px|[[Augustine of Hippo|Saint Augustine]] was the bishop of [[Hippo Regius]] in [[Roman North Africa]]]] The Berbers gain historicity gradually during the [[Libya in the Roman era|Roman era]]. Byzantine authors mention the {{lang|la|Mazikes}} (Amazigh) as tribal people raiding the monasteries of [[Cyrenaica]]. [[Garamantes|Garamantia]] was a notable Berber kingdom that flourished in the [[Fezzan]] area of modern-day Libya in the Sahara desert between 400 BC and 600 AD. Roman-era Cyrenaica became a center of [[early Christianity]]. Some pre-Islamic Berbers were [[Early African Church|Christians]]<ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|title=The Last Christians of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today|first=Andrew |last=Phillips|access-date=2 May 2015}}</ref> (there is a strong correlation between adherence to the [[Donatism|Donatist]] doctrine and being a Berber, ascribed to the doctrine matching their culture, as well as their being alienated from the dominant Roman culture of the Catholic church),<ref name="Berbers">[https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page66.shtml "The Berbers"], BBC World Service | The Story of Africa</ref> some perhaps [[Berber Jews|Jewish]], and some adhered to their [[Traditional Berber religion|traditional polytheist religion]]. The Roman-era authors [[Apuleius]] and [[Augustine of Hippo|St. Augustine]] were born in Numidia, as were three [[pope]]s, one of whom, [[Pope Victor I]], served during the reign of Roman emperor [[Septimius Severus]], who was a North African of Roman/Punic ancestry (perhaps with some Berber blood).<ref>"Berbers:&nbsp;... The best known of them were the Roman author Apuleius, the Roman emperor Septimius Severus, and St. Augustine", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 2005, v.3, p.569</ref> ==== Numidia ==== {{Main|Numidia|Jugurthine War}} [[File:East Numidia.jpg|thumb|upright=1.35|A map of [[Numidia]]]] Numidia (202{{snd}}46 BC) was an ancient Berber kingdom in modern Algeria and part of Tunisia. It later alternated between being a [[Roman province]] and being a Roman [[client state]]. The kingdom was located on the eastern border of modern Algeria, bordered by the Roman province of Mauretania (in modern Algeria and Morocco) to the west, the Roman [[Africa (Roman province)|province of Africa]] (modern Tunisia) to the east, the Mediterranean to the north, and the Sahara Desert to the south. Its people were the Numidians. The name {{lang|la|Numidia}} was first applied by [[Polybius]] and other historians during the third century BC to indicate the territory west of Carthage, including the entire north of Algeria as far as the river Mulucha ([[Muluya]]), about {{convert|100|mi|km|order=flip}} west of Oran. The Numidians were conceived of as two great groups: the Massylii in eastern Numidia, and the Masaesyli in the west. During the first part of the Second Punic War, the eastern Massylii, under King [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], were allied with Carthage, while the western Masaesyli, under King Syphax, were allied with Rome. In 206 BC, the new king of the Massylii, Masinissa, allied himself with Rome, and Syphax, of the Masaesyli, switched his allegiance to the Carthaginian side. At the end of the war, the victorious Romans gave all of Numidia to Masinissa. At the time of his death in 148 BC, Masinissa's territory extended from Mauretania to the boundary of Carthaginian territory, and southeast as far as Cyrenaica, so that Numidia entirely surrounded Carthage except towards the sea.<ref>[[Appian]], ''The Punic Wars'', 106</ref> Masinissa was succeeded by his son [[Micipsa]]. When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by his two sons [[Hiempsal I]] and [[Adherbal (king of Numidia)|Adherbal]] and Masinissa's illegitimate grandson, [[Jugurtha]], of Berber origin, who was very popular among the Numidians. Hiempsal and Jugurtha quarreled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. After Jugurtha defeated him in open battle, Adherbal fled to Rome for help. The Roman officials, allegedly due to bribes but perhaps more likely out of a desire to quickly end conflict in a profitable client kingdom, sought to settle the quarrel by dividing Numidia into two parts. Jugurtha was assigned the western half. However, soon after, conflict broke out again, leading to the [[Jugurthine War]] between Rome and Numidia. [[File:Lusius Quietus on Column of Trajan.jpg|thumb|Mauretanian cavalry under [[Lusius Quietus]] fighting in the [[Trajan's Dacian Wars|Dacian wars]], from the [[Column of Trajan]] ]] ==== Mauretania ==== {{main|Mauretania}} In antiquity, Mauretania (3rd century BC{{snd}}44 AD) was an ancient Mauri Berber kingdom in modern Morocco and part of Algeria. It became a client state of the [[Roman empire]] in 33 BC, after the death of king [[Bocchus II]], then a full Roman province in AD 40, after the death of its last king, [[Ptolemy of Mauretania]], a member of the [[Ptolemaic dynasty]]. === Middle Ages === [[File:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|right|[[Alonso Fernández de Lugo|Fernández de Lugo]] presenting the captured [[Guanches|Guanche]] kings of [[Tenerife]] to Ferdinand and Isabella, 1497]] According to historians of the Middle Ages, the Berbers were divided into two branches, Butr and [[Baranis]] (known also as Botr and Barnès), descended from Mazigh ancestors, who were themselves divided into tribes and subtribes. Each region of the Maghreb contained several fully independent tribes (e.g., [[Sanhaja]], Houaras, [[Zenata]], [[Masmuda]], [[Kutama]], Awraba, [[Barghawata]], etc.).<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|language=fr}}</ref>{{full citation needed|date=August 2019}}<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|publisher=Imprimerie du Gouvernement|volume=1|year=1852|page=ii|language=fr|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&q=in+khaldoun&pg=PR2}}</ref> The [[Mauro-Roman Kingdom]] was an independent [[Christianity in the Roman Africa province|Christian]] Berber kingdom centred in the capital city of [[Altava]] (present-day Algeria) which controlled much of the ancient Roman province of [[Mauretania Caesariensis]]. Berber Christian communities within the Maghreb all but disappeared under Islamic rule. The indigenous Christian population in some [[Nefzaoua]] villages persisted until the 14th century.<ref>{{cite book|last1=Hrbek|first1=Ivan|title=Africa from the Seventh to the Eleventh Century|date=1992|publisher=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. J. Currey|isbn=0-85255-093-6|page=34|url=https://books.google.com/books?id=qDFcD0BuekQC&pg=PA34}}</ref> Several Berber dynasties emerged during the Middle Ages in the Maghreb and [[al-Andalus]]. The most notable are the [[Zirid dynasty|Zirids]] ([[Ifriqiya]], 973–1148), the [[Hammadid dynasty|Hammadids]] (Western Ifriqiya, 1014–1152), the [[Almoravid dynasty]] (Morocco and al-Andalus, 1040–1147), the [[Almohad Caliphate|Almohads]] (Morocco and al-Andalus, 1147–1248), the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] (Ifriqiya, 1229–1574), the [[Zayyanid dynasty|Zianids]] ([[Kingdom of Tlemcen|Tlemcen]], 1235–1556), the [[Marinid Sultanate|Marinids]] (Morocco, 1248–1465) and the [[Wattasid dynasty|Wattasids]] (Morocco, 1471–1554). [[File:Maghreb 15th Century.svg|thumb|left|240px|Berber dynasties in the 15th century]] Before the eleventh century, most of Northwest Africa had become a Berber-speaking [[Muslims|Muslim]] area. Unlike the conquests of previous religions and cultures, the [[spread of Islam]], which was spread by Arabs, was to have extensive and long-lasting effects on the Maghreb. The new faith, in its various forms, would penetrate nearly all segments of Berber society, bringing with it armies, learned men, and fervent mystics, and in large part replacing tribal practices and loyalties with new social norms and political idioms. A further Arabization of the region was in large part due to the arrival of the [[Banu Hilal]], a tribe sent by the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] of Egypt to punish the Berber Zirid dynasty for having abandoned [[Shiism]]. The Banu Hilal reduced the Zirids to a few coastal towns and took over much of the plains, resulting in the spread of nomadism to areas where agriculture had previously been dominant. Besides the Arabian influence, North Africa also saw an influx, via the [[Barbary slave trade]], of Europeans, with some estimates placing the number of European slaves brought to North Africa during the Ottoman period to be as high as 1.25&nbsp;million.<ref>[http://www.washtimes.com/national/20040310-115506-8528r.htm European slaves in North Africa], ''Washington Times'', 10 March 2004</ref> Interactions with neighboring Sudanic empires, traders, and nomads from other parts of Africa also left impressions upon the Berber people. ==== Islamic conquest ==== {{See also|Berbers and Islam}} [[File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria).jpg|thumb|upright|A statue of [[Dihya]], a 7th-century female Berber religious and military leader]] The first Arabian military expeditions into the Maghreb, between 642 and 669, resulted in the spread of Islam. These early forays from a base in Egypt occurred under local initiative rather than under orders from the central caliphate. But when the seat of the caliphate moved from Medina to Damascus, the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]] (a Muslim dynasty ruling from 661 to 750) recognized that the strategic necessity of dominating the Mediterranean dictated a concerted military effort on the North African front. In 670, therefore, an Arab army under [[Uqba ibn Nafi]] established the town of [[Kairouan|Qayrawan]] about 160 kilometres south of modern [[Tunis]] and used it as a base for further operations. [[Abu al-Muhajir Dinar]], Uqba's successor, pushed westward into Algeria and eventually worked out a modus vivendi with [[Kusaila]], the ruler of an extensive confederation of Christian Berbers. Kusaila, who had been based in [[Tlemcen]], became a Muslim and moved his headquarters to Takirwan, near Al Qayrawan. This harmony was short-lived; Arabian and Berber forces controlled the region in turn until 697. Umayyad forces [[Battle of Carthage (698)|conquered Carthage]] in 698, expelling the Byzantines, and in 703 decisively defeated [[Dihya]]'s Berber coalition at the [[Battle of Tabarka]]. By 711, Umayyad forces helped by Berber converts to Islam had conquered all of North Africa. Governors appointed by the Umayyad caliphs ruled from [[Kairouan]], capital of the new [[wilaya]] (province) of Ifriqiya, which covered [[Tripolitania]] (the western part of modern Libya), Tunisia, and eastern Algeria. The spread of Islam among the Berbers did not guarantee their support for the Arab-dominated caliphate, due to the discriminatory attitude of the Arabs. The ruling Arabs alienated the Berbers by taxing them heavily, treating converts as second-class Muslims, and, worst of all, by enslaving them. As a result, widespread opposition took the form of [[Berber Revolt|open revolt]] in 739–740 under the banner of [[Ibadi Islam]]. The Ibadi had been fighting Umayyad rule in the East, and many Berbers were attracted by the sect's seemingly egalitarian precepts. After the revolt, Ibadis established a number of theocratic tribal kingdoms, most of which had short and troubled histories. But others, such as [[Sijilmasa]] and Tlemcen, which straddled the principal trade routes, proved more viable and prospered. In 750, the Abbasids, who succeeded the Umayyads as Muslim rulers, moved the caliphate to Baghdad and reestablished caliphal authority in Ifriqiya, appointing [[Ibrahim ibn al Aghlab]] as governor in Kairouan. Though nominally serving at the caliph's pleasure, Al Aghlab and his successors, the [[Aghlabids]], ruled independently until 909, presiding over a court that became a center of learning and culture. Just to the west of Aghlabid lands, [[Abd ar Rahman ibn Rustam]] ruled most of the central Maghreb from [[Tiaret|Tahert]], south-west of [[Algiers]]. The rulers of the [[Rustamid dynasty|Rustamid]] imamate (761–909), each an Ibadi [[imam]], were elected by leading citizens. The imams gained a reputation for honesty, piety, and justice. The court at Tahert was noted for its support of scholarship in mathematics, astronomy, astrology, theology, and law. The Rustamid imams failed, by choice or by neglect, to organize a reliable standing army. This important factor, accompanied by the dynasty's eventual collapse into decadence, opened the way for Tahert's demise under the assault of the Fatimids. [[Mahdia]] was founded by the Fatimids under the [[Caliph]] [[Abdallah al-Mahdi]] in 921, and made the capital city of Ifriqiya by caliph Abdallah El Fatimi.<ref name=TN>{{cite web|url=http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|title=Mahdia: Historical Background|publisher=Commune-mahdia.gov.tn|access-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109154752/http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|archive-date=9 November 2013}}</ref> It was chosen as the capital because of its proximity to the sea, and the promontory on which an important military settlement had been since the time of the Phoenicians.<ref name="Lexic">{{cite web|url=http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm|title=MAHDIA:Finger pointing at the sea|publisher=Lexicorient.com|access-date=15 July 2012|archive-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226230127/http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm}}</ref> ==== In al-Andalus under the Umayyad governors ==== {{main|Emirate of Córdoba}} [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|The [[Almohad Empire]], a Berber empire that lasted from 1121 to 1269]] [[File:Castillia.jpg|thumb|right|Castillian ambassadors meeting Almohad caliph [[Abu Hafs Umar al-Murtada]], contemporary depiction from the ''[[Cantigas de Santa Maria]]'']] The Muslims who invaded the [[Iberian Peninsula]] in 711 were mainly Berbers, and were led by a Berber, [[Tariq ibn Ziyad]], under the [[suzerainty]] of the Arab Caliph of [[Damascus]] [[Abd al-Malik ibn Marwan]] and his North African Viceroy, [[Musa ibn Nusayr]]. Due to subsequent antagonism between Arabs and Berbers, and due to the fact that most of the histories of al-Andalus were written from an Arab perspective, the Berber role is understated in the available sources. The biographical dictionary of [[Ibn Khallikan]] preserves the record of the Berber predominance in the invasion of 711, in the entry on Tariq ibn Ziyad.<ref name="Collins1994">{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Arab Conquest of Spain, 710–797|date=1994|publisher=Blackwell|page=97|edition=Paperback}}</ref> A second mixed army of Arabs and Berbers came in 712 under Ibn Nusayr himself. They supposedly helped the Umayyad caliph [[Abd ar-Rahman I]] in al-Andalus, because his mother was a Berber. English medievalist [[Roger Collins]] suggests that if the forces that invaded the Iberian peninsula were predominantly Berber, it is because there were insufficient Arab forces in Africa to maintain control of Africa and attack Iberia at the same time.{{r|Collins1994|p=98}} Thus, although north Africa had only been conquered about a dozen years previously, the Arabs already employed forces of the defeated Berbers to carry out their next invasion.{{r|Collins1994|p=98}} This would explain the predominance of Berbers over Arabs in the initial invasion. In addition, Collins argues that Berber social organization made it possible for the Arabs to recruit entire tribal units into their armies, making the defeated Berbers excellent military auxiliaries.{{r|Collins1994|p=99}} The Berber forces in the invasion of Iberia came from Ifriqiya or as far away as Tripolitania.<ref name=Collins2014>{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Caliphs and Kings: Spain, 796–1031|date=2014|publisher=Wiley Blackwell|page=9|edition=Paperback}}</ref> Governor [[Al-Samh ibn Malik al-Khawlani|As-Samh]] distributed land to the conquering forces, apparently by tribe, though it is difficult to determine from the few historical sources available.{{r|Collins1994|p=48–49}} It was at this time that the positions of Arabs and Berbers were regularized across the Iberian peninsula. Berbers were positioned in many of the most mountainous regions of Spain, such as [[Granada]], the [[Pyrenees]], [[Cantabria]], and [[Galicia (Spain)|Galicia]]. Collins suggests this may be because some Berbers were familiar with mountain terrain, whereas the Arabs were not.{{r|Collins1994|p=49–50}} By the late 710s, there was a Berber governor in [[León, Spain|Leon]] or [[Gijón|Gijon]].{{r|Collins1994|p=149}} When [[Pelagius of Asturias|Pelagius]] revolted in [[Kingdom of Asturias|Asturias]], it was against a Berber governor. This revolt challenged As-Samh's plans to settle Berbers in the Galician and Cantabrian mountains, and by the middle of the eighth century it seems there was no more Berber presence in Galicia.{{r|Collins1994|p=49–50}} The expulsion of the Berber garrisons from central Asturias, following the [[battle of Covadonga]], contributed to the eventual formation of the independent Asturian kingdom.{{r|Collins2014|p=63}} Many Berbers were settled in what were then the frontier lands near [[Toledo, Spain|Toledo]], [[Talavera de la Reina|Talavera]], and [[Mérida, Spain|Mérida]],{{r|Collins1994|p=195}} Mérida becoming a major Berber stronghold in the eighth century.{{r|Collins1994|p=201}} The Berber garrison in Talavera would later be commanded by [[Amrus ibn Yusuf]] and was involved in military operations against rebels in Toledo in the late 700s and early 800s.{{r|Collins1994|p=210}} Berbers were also initially settled in the eastern Pyrenees and Catalonia.{{r|Collins1994|p=88–89, 195}} They were not settled in the major cities of the south, and were generally kept in the frontier zones away from Cordoba.{{r|Collins1994|p=207}} Roger Collins cites the work of [[Pierre Guichard]] to argue that Berber groups in Iberia retained their own distinctive social organization.{{r|Collins1994|p=90}}<ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Tribus arabes et berbères en al-Andalus|date=1973|location=Paris |publisher=De Gruyter Mouton}}</ref><ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Al-andalus: estructura antropológica de una sociedad islámica en occidente|date=1976|location=Barcelona|publisher=Barral Editores|edition=Spanish translation of French original}}</ref> According to this traditional view of Arab and Berber culture in the Iberian peninsula, Berber society was highly impermeable to outside influences, whereas Arabs became assimilated and Hispanized.{{r|Collins1994|p=90}} Some support for the view that Berbers assimilated less comes from an excavation of an Islamic cemetery in northern Spain, which reveals that the Berbers accompanying the initial invasion brought their families with them from north Africa.<ref name=Collins2014/><ref name="vc"/> In 731, the eastern Pyrenees were under the control of Berber forces garrisoned in the major towns under the command of [[Munuza]]. Munnuza attempted a Berber uprising against the Arabs in Spain, citing mistreatment of Berbers by Arabic judges in north Africa, and made an alliance with [[Odo the Great|Duke Eudo]] of [[Duchy of Aquitaine|Aquitaine]]. However, governor [[Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi|Abd ar-Rahman]] attacked Munuza before he was ready, and, besieging him, defeated him at [[Cerdanya]]. Because of the alliance with Munnuza, Abd ar-Rahman wanted to punish Eudo, and his punitive expedition ended in the Arab defeat at [[Battle of Tours|Poitiers]].{{r|Collins1994|p=88–90}} By the time of the governor [[Uqba ibn al-Hajjaj|Uqba]], and possibly as early as 714, the city of [[Pamplona]] was occupied by a Berber garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}} An eighth-century cemetery has been discovered with 190 burials all according to Islamic custom, testifying to the presence of this garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}}<ref name="vc">{{cite book|last1=Sénac|first1=Philippe|title=Villes et campagnes de Tarraconaise et d'al-Andalus (VIe-XIe siècle): la transition|date=2007|location=Toulouse|publisher=Presses universitaires du Midi|pages=97–138}}</ref> In 798, however, Pamplona is recorded as being under a [[Banu Qasi]] governor, Mutarrif ibn Musa. Ibn Musa lost control of Pamplona to a popular uprising. In 806 Pamplona gave its allegiance to the [[Franks]], and in 824 became the independent [[Kingdom of Navarre|Kingdom of Pamplona]]. These events put an end to the Berber garrison in Pamplona.{{r|Collins1994|p=206–208}} Medieval Egyptian historian [[Ibn Abd al-Hakam|Al-Hakam]] wrote that there was a major [[Berber Revolt|Berber revolt]] in north Africa in 740–741, led by [[Maysara al-Matghari|Masayra]]. The ''Chronicle of 754'' calls these rebels Arures, which Collins translates as 'heretics', arguing it is a reference to the Berber rebels' Ibadi or [[Kharijites|Khariji]] sympathies.{{r|Collins1994|p=107}} After [[Charles Martel]] attacked Arab ally [[Maurontus]] at [[Marseille]] in 739, governor Uqba planned a punitive attack against the Franks, but news of a Berber revolt in north Africa made him turn back when he reached [[Zaragoza]].{{r|Collins1994|p=92}} Instead, according to the ''Chronicle of 754'', Uqba carried out an attack against Berber fortresses in Africa. Initially, these attacks were unsuccessful; but eventually Uqba destroyed the rebels, secured all the crossing points to Spain, and then returned to his governorship.{{r|Collins1994|p=105–106}} Although Masayra was killed by his own followers, the revolt spread and the Berber rebels defeated three Arab armies.{{r|Collins1994|p=106–108}} After the defeat of the third army, which included elite units of Syrians commanded by [[Kulthum ibn Iyadh al-Kushayri|Kulthum]] and [[Balj ibn Bishr al-Qushayri|Balj]], the Berber revolt spread further. At this time, the Berber military colonies in Spain revolted.{{r|Collins1994|p=108}} At the same time, Uqba died and was replaced by [[Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri|Ibn Qatan]]. By this time, the Berbers controlled most of the north of the Iberian peninsula, except for the Ebro valley, and were menacing Toledo. Ibn Qatan invited Balj and his Syrian troops, who were at that time in [[Ceuta]], to cross to the Iberian peninsula to fight against the Berbers.{{r|Collins1994|p=109–110}} The Berbers marched south in three columns, simultaneously attacking Toledo, Cordoba, and the ports on the Gibraltar strait. However, Ibn Qatan's sons defeated the army attacking Toledo, the governor's forces defeated the attack on Cordoba, and Balj defeated the attack on the strait. After this, Balj seized power by marching on Cordoba and executing Ibn Qatan.{{r|Collins1994|p=108}} Collins points out that Balj's troops were away from Syria just when the Abbasid revolt against the Umayyads broke out, and this may have contributed to the fall of the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=121}} In Africa, the Berbers were hampered by divided leadership. Their attack on Kairouan was defeated, and a new governor of Africa, [[Handhala ibn Safwan al-Kalbi|Hanzala ibn Safwan]], proceeded to defeat the rebels in Africa and then to impose peace between Balj's troops and the existing Andalusi Arabs.{{r|Collins1994|p=110–111}} Roger Collins argues that the Great Berber revolt facilitated the establishment of the Kingdom of Asturias and altered the demographics of the Berber population in the Iberian peninsula, specifically contributing to the Berber departure from the northwest of the peninsula.{{r|Collins1994|p=150–151}} When the Arabs first invaded the peninsula, Berber groups were situated in the northwest. However, due to the Berber revolt, the Umayyad governors were forced to protect their southern flank and were unable to mount an offense against the Asturians. Some presence of Berbers in the northwest may have been maintained at first, but after the 740s there is no more mention of the northwestern Berbers in the sources.{{r|Collins1994|p=150–151, 153–154}} ==== In al-Andalus during the Umayyad emirate ==== When the Umayyad Caliphate was overthrown in 750, a grandson of [[Hisham ibn Abd al-Malik|Caliph Hisham]], Abd ar-Rahman, escaped to north Africa{{r|Collins1994|p=115}} and hid among the Berbers of north Africa for five years. A persistent tradition states that this is because his mother was Berber{{r|Collins1994|p=117–118}} and that he first took refuge with the Nafsa Berbers, his mother's people. As the governor [[Abd al-Rahman ibn Habib al-Fihri|Ibn Habib]] was seeking him, he then fled to the more powerful Zenata Berber confederacy, who were enemies of Ibn Habib. Since the Zenata had been part of the initial invasion force of al-Andalus, and were still present in the Iberian peninsula, this gave Abd ar-Rahman a base of support in al-Andalus,{{r|Collins1994|p=119}} although he seems to have drawn most of his support from portions of Balj's army that were still loyal to the Umayyads.{{r|Collins1994|p=122–123}}{{r|Collins2014|p=8}} Abd ar-Rahman crossed to Spain in 756 and declared himself the legitimate Umayyad ruler of al-Andalus. The governor, [[Yusuf ibn 'Abd al-Rahman al-Fihri|Yusuf]], refused to submit. After losing the initial battle near Cordoba,{{r|Collins1994|p=124–125}} Yusuf fled to Mérida, where he raised a large Berber army, with which he marched on [[Seville]], but was defeated by forces loyal to Abd ar-Rahman. Yusuf fled to Toledo, and was killed either on the way or after reaching that place.{{r|Collins1994|p=132}} Yusuf's cousin Hisham ibn Urwa continued to resist Abd ar-Rahman from Toledo until 764,{{r|Collins1994|p=133}} and the sons of Yusuf revolted again in 785. These family members of Yusuf, members of the [[Fihrids|Fihri]] tribe, were effective in obtaining support from Berbers in their revolts against the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=134}} As [[emir]] of al-Andalus, [[Abd al-Rahman I|Abd ar-Rahman I]] faced persistent opposition from Berber groups, including the Zenata. Berbers provided much of Yusuf's support in fighting Abd ar-Rahman. In 774, Zenata Berbers were involved in a Yemeni revolt in the area of Seville.{{r|Collins1994|p=168}} Andalusi Berber [[Salih ibn Tarif]] declared himself a prophet and ruled the [[Barghawata|Bargawata]] Berber confederation in Morocco in the 770s.{{r|Collins1994|p=169}} In 768, a [[Miknasa]] Berber named Shaqya ibn Abd al-Walid declared himself a [[Isma'ilism|Fatimid]] imam, claiming descent from [[Fatimah]] and [[Ali]].{{r|Collins1994|p=168}} He is mainly known from the work of the Arab historian [[Ibn al-Athir]],{{r|Collins1994|p=170}} who wrote that Shaqya's revolt originated in the area of modern [[Cuenca, Spain|Cuenca]], an area of Spain that is mountainous and difficult to traverse. Shaqya first killed the Umayyad governor of the fortress of {{ill|Santaver|ca}} (near Roman [[Ercavica]]), and subsequently ravaged the district surrounding Coria. Abd ar-Rahman sent out armies to fight him in 769, 770, and 771; but Shaqya avoided them by moving into the mountains. In 772, Shaqya defeated an Umayyad force by a ruse and killed the governor of the fortress of [[Medellín, Spain|Medellin]]. He was besieged by Umayyads in 774, but the revolt near Seville forced the besieging troops to withdraw. In 775, a Berber garrison in Coria declared allegiance to Shaqya, but Abd ar-Rahman retook the town and chased the Berbers into the mountains. In 776, Shaqya resisted sieges of his two main fortresses at Santaver and Shebat'ran (near Toledo); but in 777 he was betrayed and killed by his own followers, who sent his head to Abd ar-Rahman.{{r|Collins1994|p=170–171}} Roger Collins notes that both modern historians and ancient Arab authors have had a tendency to portray Shaqya as a fanatic followed by credulous fanatics, and to argue that he was either self-deluded or fraudulent in his claim of Fatimid descent.{{r|Collins1994|p=169}} However, Collins considers him an example of the messianic leaders that were not uncommon among Berbers at that time and earlier. He compares Shaqya to [[Idris I of Morocco|Idris I]], a descendant of Ali accepted by the Zenata Berbers, who founded the [[Idrisid dynasty]] in 788, and to Salih ibn Tarif, who ruled the Bargawata Berber in the 770s. He also compares these leaders to pre-Islamic leaders Dihya and Kusaila.{{r|Collins1994|p=169–170}} In 788, [[Hisham I of Córdoba|Hisham I]] succeeded Abd ar-Rahman as emir; but his brother Sulayman revolted and fled to the Berber garrison of [[Valencia]], where he held out for two years. Finally, Sulayman came to terms with Hisham and went into exile in 790, together with other brothers who had rebelled with him.{{r|Collins1994|p=203, 208}} In north Africa, Sulayman and his brothers forged alliances with local Berbers, especially the Kharijite ruler of Tahert. After the death of Hisham and the accession of [[Al-Hakam I|Al-Hakam]], Hisham's brothers challenged Al-Hakam for the succession. Abd Allah{{who|date=January 2021|reason=may be one of Hisham's brothers}} crossed over to Valencia first in 796, calling on the allegiance of the same Berber garrison that sheltered Sulayman years earlier.{{r|Collins2014|p=30}} Crossing to al-Andalus in 798, Sulayman based himself in Elvira (now Granada), [[Écija|Ecija]], and [[Jaén, Spain|Jaen]], apparently drawing support from the Berbers in these mountainous southern regions. Sulayman was defeated in battle in 800 and fled to the Berber stronghold in Mérida, but was captured before reaching it and executed in Cordoba.{{r|Collins1994|p=208}} In 797, the Berbers of Talavera played a major part in defeating a revolt against Al-Hakam in Toledo.{{r|Collins2014|p=32}} A certain Ubayd Allah ibn Hamir of Toledo rebelled against Al-Hakam, who ordered Amrus ibn Yusuf, the commander of the Berbers in Talavera, to suppress the rebellion. Amrus negotiated in secret with the Banu Mahsa faction in Toledo, promising them the governorship if they betrayed Ibn Hamir. The Banu Mahsa brought Ibn Hamir's head to Amrus in Talavera. However, there was a feud between the Banu Mahsa and the Berbers of Talavera, who killed all the Banu Mahsa. Amrus sent the heads of the Banu Mahsa along with that of Ibn Hamir to Al-Hakam in Cordoba. The Toledo rebellion was sufficiently weakened that Amrus was able to enter Toledo and convince its inhabitants to submit.{{r|Collins2014|p=32–33}} Collins argues that unassimilated Berber garrisons in al-Andalus engaged in local vendettas and feuds, such as the conflict with the Banu Mahsa.{{r|Collins2014|p=33}} This was due to the limited power of the Umayyad emir's central authority. Collins states that "the Berbers, despite being fellow Muslims, were despised by those who claimed Arab descent".{{r|Collins2014|p=33–34}} As well as having feuds with Arab factions, the Berbers sometimes had major conflicts with the local communities where they were stationed. In 794, the Berber garrison of [[Tarragona, Spain|Tarragona]] massacred the inhabitants of the city. Tarragona was uninhabited for seven years until the Frankish conquest of Barcelona led to its reoccupation.{{r|Collins2014|p=34}} Berber groups were involved in the rebellion of [[Umar ibn Hafsun]] from 880 to 915.{{r|Collins2014|p=121–122}} Ibn Hafsun rebelled in 880, was captured, then escaped in 883 to his base in Bobastro. There he formed an alliance with the Banu Rifa' tribe of Berbers, who had a stronghold in Alhama.{{r|Collins2014|p=122}} He then formed alliances with other local Berber clans, taking the towns of Osuna, Estepa, and Ecija in 889. He captured Jaen in 892.{{r|Collins2014|p=122}} He was only defeated in 915 by [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]].{{r|Collins2014|p=125}} Throughout the ninth century, the Berber garrisons were one of the main military supports of the Umayyad regime.{{r|Collins2014|p=37}} Although they had caused numerous problems for Abd ar-Rahman I, Collins suggests that by the reign of Al-Hakam the Berber conflicts with Arabs and native Iberians meant that Berbers could only look to the Umayyad regime for support and patronage and developed solid ties of loyalty to the emirs. However, they were also difficult to control, and by the end of the ninth century the Berber frontier garrisons disappear from the sources. Collins says this might be because they migrated back to north Africa or gradually assimilated.{{r|Collins2014|p=37}} ==== In al-Andalus during the Umayyad caliphate ==== {{main|Caliphate of Córdoba}} [[File:Calatrava la Vieja foso.jpg|thumb|Old fortress at [[Calatrava la Vieja]]. The site was used during the Muslim period from about 785 until the fall of the Caliphate of Cordova.]] New waves of Berber settlers arrived in al-Andalus in the 10th century, brought as mercenaries by Abd ar-Rahman III, who proclaimed himself caliph in 929, to help him in his campaigns to restore Umayyad authority in areas that had overthrown it during the reigns of the previous emirs.{{r|Collins2014|p=103, 131, 168}} These new Berbers "lacked any familiarity with the pattern of relationships" that had existed in al-Andalus in the 700s and 800s;{{r|Collins2014|p=103}} thus they were not involved in the same web of traditional conflicts and loyalties as the previously already existing Berber garrisons.{{r|Collins2014|p=168}} [[File:An old Amazigh (Berbère) room in Morocco.jpg|thumb|An old Amazigh room in [[Morocco]].]] New frontier settlements were built for the new Berber mercenaries. Written sources state that some of the mercenaries were placed in Calatrava, which was refortified.{{r|Collins2014|p=168}} Another Berber settlement called [[Ciudad de Vascos|Vascos]], west of Toledo, is not mentioned in the historical sources, but has been excavated archaeologically. It was a fortified town, had walls, and a separate fortress or alcazar. Two cemeteries have also been discovered. The town was established in the 900s as a frontier town for Berbers, probably of the Nafza tribe. It was abandoned soon after the [[Kingdom of Castile|Castilian]] occupation of Toledo in 1085. The Berber inhabitants took all their possessions with them.{{r|Collins2014|p=169}}<ref>{{cite book |last1=Izquierdo Bonito |first1=Ricardo |title=Excavaciones en la ciudad hispanomusulmana de Vascos (Navalmoralejo, Toledo): campañas 1983–1988 |trans-title=Excavations in the Spanish-Muslim city of Vascos (Navalmoralejo, Toledo): 1983–1988 |date=1994 |location=Toledo |publisher=Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha |isbn=978-84-7788-301-2 |language=es}}</ref> In the 900s, the Umayyad caliphate faced a challenge from the Fatimids in North Africa. The Fatimid Caliphate of the 10th century was established by the Kutama Berbers.<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&pg=PA92| title = African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century, Volume 1: Pg 92| isbn = 978-0-313-37982-6| last1 = Nanjira| first1 = Daniel Don| year = 2010| publisher = Bloomsbury Academic}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=MN4EAQAAIAAJ&q=%22the+kutama+berbers+from+little+kabylia,+conquered+ifriqiya%22| title = An Atlas of African History by J. D. Fage: Pg 11| last1 = Fage| first1 = J. D.| year = 1958}}</ref> After taking the city of Kairouan and overthrowing the Aghlabids in 909, the Mahdi Ubayd Allah was installed by the Kutama as Imam and Caliph,<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=07dZAAAAYAAJ| title = Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life: Africa: Pg 329| isbn = 978-1-4144-4883-1| last1 = Gall| first1 = Timothy L.| last2 = Hobby| first2 = Jeneen| year = 2009}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=ALHjoSJm-PsC&pg=PA15| title = Algeria, a Country StudyBy American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies: Pg 15| year = 1979}}</ref> which posed a direct challenge to the Umayyad's own claim.{{r|Collins2014|p=169}} The Fatimids gained overlordship over the Idrisids, then launched a conquest of the Maghreb. To counter the threat, the Umayyads crossed the strait to take Ceuta in 931,{{r|Collins2014|p=171}} and actively formed alliances with Berber confederacies, such as the Zenata and the Awraba. Rather than fighting each other directly, the Fatimids and Umayyads competed for Berber allegiances. In turn, this provided a motivation for the further conversion of Berbers to Islam, many of the Berbers, particularly farther south, away from the Mediterranean, being still Christian and pagan.{{r|Collins2014|p=169–170}} In turn, this would contribute to the establishment of the Almoravid dynasty and Almohad Caliphate, which would have a major impact on al-Andalus and contribute to the end of the Umayyad caliphate.{{r|Collins2014|p=170}} [[File:Fatimid Caliphate.jpg|thumb|Origin and conquests of the Fatimids]] With the help of his new mercenary forces, Abd ar-Rahman launched a series of attacks on parts of the Iberian peninsula that had fallen away from Umayyad allegiance. In the 920s he campaigned against the areas that rebelled under Umar ibn Hafsun and refused to submit until the 920s. He conquered Mérida in 928–929, Ceuta in 931, and Toledo in 932.{{r|Collins2014|p=171–172}} In 934 he began a campaign in the north against [[Ramiro II of León|Ramiro II]] of Leon and Muhammad ibn Hashim al-Tujibi, the governor of Zaragoza. According to [[Ibn Hayyan]], after inconclusively confronting al-Tujibi on the Ebro, Abd ar-Rahman briefly forced the Kingdom of Pamplona into submission, ravaged [[Castile (historical region)|Castile]] and [[Alava]], and met Ramiro II in an inconclusive battle.{{r|Collins2014|p=171–172}} From 935 to 937, he confronted the Tujibids, defeating them in 937. In 939, Ramiro II defeated the combined Umayyad and Tujibid armies in the [[Battle of Simancas]].{{r|Collins2014|p=146–147}} Umayyad influence in western North Africa spread through diplomacy rather than conquest.{{r|Collins2014|p=172}} The Umayyads sought out alliances with various Berber confederacies. These would declare loyalty to the Umayyad caliphate in opposition to the Fatimids. The Umayyads would send gifts, including embroidered silk ceremonial cloaks. During this time, mints in cities on the Moroccan coast—[[Fez, Morocco|Fes]], Sijilmasa, [[Sfax]], and al-Nakur—occasionally issued coins with the names of Umayyad caliphs, showing the extent of Umayyad diplomatic influence.{{r|Collins2014|p=172}} The text of a letter of friendship from a Berber leader to the Umayyad caliph has been preserved in the work of [[ʿĪsā al-Rāzī|'Isa al-Razi]].<ref>{{cite book|title=Anales Palatinos del Califa de Córdoba al-Hakam II, por 'Isa ibn Ahmad al-Razi (360–364 H. = 971–975 J.C.)|date=1967|location=Madrid|pages=160–161|edition=Spanish translation by Emilio García Gómez}}</ref> During Abd ar-Rahman's reign, tensions increased between the three distinct components of the Muslim community in al-Andalus: Berbers, [[Saqaliba]] (European slaves), and those of Arab or mixed Arab and Gothic descent.{{r|Collins2014|p=175}} Following Abd ar-Rahman's proclamation of the new [[Caliphate of Córdoba|Umayyad caliphate in Cordoba]], the Umayyads placed a great emphasis on the Umayyad membership of the [[Quraysh]] tribe.{{r|Collins2014|p=180}} This led to a fashion, in Cordoba, for claiming pure Arab ancestry as opposed to descent from freed slaves.{{r|Collins2014|p=181}} Claims of descent from [[Visigoths|Visigothic]] noble families also became common.{{r|Collins2014|p=181–182}} However, an "immediately detrimental consequence of this acute consciousness of ancestry was the revival of ethnic disparagement, directed in particular against the Berbers and the Saqaliba".{{r|Collins2014|p=182}} When the Fatimids moved their capital to Egypt in 969, they left north Africa in charge of viceroys from the Zirid clan of Sanhaja Berbers, who were Fatimid loyalists and enemies of the Zenata.{{r|Collins2014|p=170}} The Zirids in turn divided their territories, assigning some to the Hammadid branch of the family to govern. The Hammadids became independent in 1014, with their capital at [[Beni Hammad Fort|Qal'at Beni-Hammad]]. With the withdrawal of the Fatimids to Egypt, however, the rivalry with the Umayyads decreased.{{r|Collins2014|p=170}} [[Al-Hakam II]] sent [[Muhammad Ibn Abī 'Āmir al-Manṣūr|Muhammad Ibn Abī 'Āmir]] to north Africa in 973–974 to act as {{lang|ar-Latn|[[qadi]] al qudat}} (chief justice) to the Berber groups that had accepted Umayyad authority. Ibn Abī 'Āmir was treasurer of the household of the caliph's wife and children, director of the mint at [[Madinat al-Zahra]], commander of the Cordoba police, and [[qadi]] of the frontier. During his time as qadi in north Africa, Ibn Abi Amir developed close ties with the North African Berbers.{{r|Collins2014|p=186}} Considerable resentment arose in Cordoba against the increasing numbers of Berbers brought from north Africa by al-Mansur and his children Abd al-Malik and Sanchuelo.{{r|Collins2014|p=198}} It was said that Sanchuelo ordered anyone attending his court to wear Berber turbans, which Roger Collins suggests may not have been true, but shows that hostile anti-Berber propaganda was being used to discredit the sons of al-Mansur. In 1009, Sanchuelo had himself proclaimed Hisham II's successor, and then went on military campaign. However, while he was away a revolt took place. Sanchuelo's palace was sacked and his support fell away. As he marched back to Cordoba his own Berber mercenaries abandoned him.{{r|Collins2014|p=197–198}} Knowing the strength of ill feeling against them in Cordoba, they thought Sanchuelo would be unable to protect them, and so they went elsewhere in order to survive and secure their own interests.{{r|Collins2014|p=198}} Sanchuelo was left with only a few followers, and was captured and killed in 1009. Hisham II abdicated and was succeeded by [[Muhammad II al-Mahdi]]. Having abandoned Sanchuelo, the Berbers who had formed his army turned to support another ambitious Umayyad, [[Sulayman ibn al-Hakam|Sulayman]]. They obtained logistical support from Count [[Sancho Garcia of Castile]]. Marching on Cordoba, they defeated Saqaliba general [[Wāḍiḥ al-Ṣiqlabī|Wadih]] and forced Muhammad II al-Mahdi to flee to Toledo. They then installed Sulayman as caliph, and based themselves in the Madinat al-Zahra to avoid friction with the local population.{{r|Collins2014|p=198–199}} Wadih and al-Mahdi formed an alliance with the Counts of Barcelona and Urgell and marched back on Cordoba. They defeated Sulayman and the Berber forces in a [[Battle of Aqbat al-Bakr|battle near Cordoba]] in 1010. To avoid being destroyed, the Berbers fled towards Algeciras.{{r|Collins2014|p=199}} Al-Mahdi swore to exterminate the Berbers and pursued them. However, he was defeated in battle near Marbella. With Wadih, he fled back to Cordoba while his Catalan allies went home. The Berbers turned around and [[Siege of Córdoba (1013)|besieged Cordoba]]. Deciding that he was about to lose, Wadih overthrew al-Mahdi and sent his head to the Berbers, replacing him with Hisham II.{{r|Collins2014|p=199}} However, the Berbers did not end the siege. They methodically destroyed Cordoba's suburbs, pinning the inhabitants inside the old Roman walls and destroying the Madinat al-Zahra. Wadih's allies killed him, and the Cordoba garrison surrendered with the expectation of amnesty. However, "a massacre ensued in which the Berbers took revenge for many personal and collective injuries and permanently settled several feuds in the process".{{r|Collins2014|p=200}} The Berbers made Sulayman caliph once again. [[Ibn Idhari]] said that the installation of Sulayman in 1013 was the moment when "the rule of the Berbers began in Cordoba and that of the Umayyads ended, after it had existed for two hundred and sixty eight years and forty-three days".{{r|Collins2014|p=200}}<ref>{{cite book|last1=Ibn Idhari|title=Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne musulmane intitulée Kitab al-Bayan al-Mughrib par Ibn 'Idhari al-Marrakushi et fragments de la chronique de 'Arib|date=1901|location=Algiers|pages=II, ah 403|edition=French translation by Edmond Fagnan}}</ref> ==== In al-Andalus in the Taifa period ==== During the [[Taifa]] era, the petty kings came from a variety of ethnic groups; some—for instance the Zirid kings of Granada—were of Berber origin. The Taifa period ended when a Berber dynasty—the Moroccan Almoravids—took over al-Andalus; they were succeeded by the Almohad dynasty of Morocco, during which time al-Andalus flourished. After the fall of Cordoba in 1013, the Saqaliba fled from the city to secure their own fiefdoms. One group of Saqaliba seized [[Orihuela]] from its Berber garrison and took control of the entire region.{{r|Collins2014|p=201}} Among the Berbers who were brought to al-Andalus by al-Mansur were the Zirid family of Sanhaja Berbers. After the fall of Cordoba, the Zirids took over Granada in 1013, forming the [[Taifa of Granada|Zirid kingdom of Granada]]. The Saqaliba Khayran, with his own Umayyad figurehead [[Abd al-Rahman IV|Abd ar-Rahman IV al-Murtada]], attempted to seize Granada from the Zirids in 1018, but failed. Khayran then executed Abd ar-Rahman IV. Khayran's son, Zuhayr, also made war on the Zirid kingdom of Granada, but was killed in 1038.{{r|Collins2014|p=202}} In Cordoba, conflicts continued between the Berber rulers and those of the citizenry who saw themselves as Arab.{{r|Collins2014|p=202}} After being installed as caliph with Berber support, Sulayman was pressured into distributing southern provinces to his Berber allies. The Sanhaja departed from Cordoba at this time. The Zenata Berber [[Hammudid dynasty|Hammudids]] received the important districts of Ceuta and Algeciras. The Hammudids claimed a family relation to the Idrisids, and thus traced their ancestry to the caliph Ali. In 1016 they rebelled in Ceuta, claiming to be supporting the restoration of Hisham II. They took control of [[Málaga]], then marched on Cordoba, taking it and executing Sulayman and his family. [[Ali ibn Hammud al-Nasir]] declared himself caliph, a position he held for two years.{{r|Collins2014|p=203}} For some years, Hammudids and Umayyads fought one another and the caliphate passed between them several times. Hammudids also fought among themselves. The last Hammudid caliph reigned until 1027. The Hammudids were then expelled from Cordoba, where there was still a great deal of anti-Berber sentiment. The Hammudids remained in Málaga until expelled by the Zirids in 1056.{{r|Collins2014|p=203}} The Zirids of Granada controlled Málaga until 1073, after which separate Zirid kings retained control over the taifas of Granada and Malaga until the Almoravid conquest.<ref name=Reilly1992>{{cite book|last1=Reilly|first1=Bernard F.|title=Contest of Christian and Muslim Spain 1031–1157|date=1992|publisher=Blackwell|page=4|edition=1995 Paperback}}</ref> During the taifa period, the [[Aftasid dynasty]], based in [[Taifa of Badajoz|Badajoz]], controlled a large territory centered on the [[Guadiana|Guadiana River]] valley.<ref name=Reilly1992/> The area of Aftasid control was very large, stretching from the [[Sierra Morena]] and the taifas of [[Taifa of Mértola|Mértola]] and [[Taifa of Silves|Silves]] in the south, to the [[Campo de Calatrava]] in the west, the [[Montes de Toledo]] in the northwest, and nearly as far as [[Porto|Oporto]] in the northeast.<ref name=Reilly1992/> According to Bernard Reilly, during the taifa period genealogy continued to be an obsession of the upper classes in al-Andalus. Most wanted to trace their lineage back to the Syrian and Yemeni Arabs who accompanied the invasion. In contrast, tracing descent from the Berbers who came with the same invasion "was to be stigmatized as of inferior birth". Reilly notes, however, that in practice the two groups had by the 11th century become almost indistinguishable: "both groups gradually ceased to be distinguishable parts of the Muslim population, except when one of them actually ruled a taifa, in which case his low origins were well publicized by his rivals". Reilly further argues that "distinctions between Arab, Berber, and slave were not the stuff of serious politics, either within or between the taifas. It was the individual family that was the unit of political activity." The Berbers that arrived towards the end of the caliphate as mercenary forces, says Reilly, amounted to only about 20 thousand people in a total Andalusi population of six million. Their high visibility was due to their foundation of taifa dynasties rather than large numbers.{{r|Reilly1992|p=13}} In the power hierarchy, Berbers were situated between the Arabic aristocracy and the [[Muwallad|Muladi]] populace. Ethnic rivalry was one of the most important factors driving Andalusi politics. Berbers made up as much as 20% of the population of the occupied territory.<ref>[http://countrystudies.us/spain/5.htm Spain – Al Andalus], ''[[Library of Congress]]''</ref> ==== In al-Andalus under the Almoravids ==== [[File:Empire almoravide.PNG|thumb|right|The [[Almoravid empire|Almoravid]] realm at its greatest extent, c.&nbsp;1120]] During the taifa period, the Almoravid empire developed in northwest Africa, whose core was formed by the [[Lamtuna]] branch of the Sanhaja Berber.{{r|Reilly1992|p=99}} In the mid-11th century, they allied with the [[Godala|Guddala]] and Massufa Berber. At that time, the Almoravid leader [[Yahya Ibn Ibrahim|Yahya ibn Ibrahim]] went on a [[hajj]]. On his way back he met [[Maliki]]te preachers in Kairouan, and invited them to his land. Malikite disciple [[Abdallah ibn Yasin|Abd Allah ibn Yasin]] accepted the invitation. Traveling to Morocco, he established a military monastery or [[ribat]] where he trained a highly motivated and disciplined fighting force. In 1054 and 1055, employing these specially trained forces, Almoravid leader [[Yahya ibn Umar al-Lamtuni|Yahya ibn Umar]] defeated the [[Ghana Empire|Kingdom of Ghana]] and the Zenata Berber. After Yahya ibn Umar died, his brother [[Abu Bakr ibn Umar]] pursued an Almoravid expansion. Forced to resolve a Sanhaja civil war, he left control of the Moroccan conquests to his brother, [[Yusuf ibn Tashfin]]. Yusuf continued to conquer territory; and following Abu Bakr's death in 1087, he became the Almoravid leader.{{r|Reilly1992|p=100–101}} After their loss of Cordoba, the Hammudids had occupied Algeciras and Ceuta. In the mid-11th century, the Hammudids lost control of their Iberian possessions, but retained a small taifa kingdom based in Ceuta. In 1083, Yusuf ibn Tashufin conquered Ceuta. In the same year, [[al-Mutamid]], king of the [[Taifa of Seville]], traveled to Morocco to appeal to Yusuf for help against King [[Alfonso VI of León and Castile|Alfonso VI]] of Castile. Earlier, in 1079, the king of Badajoz, al-Mutawakkil, had appealed to Yusuf for help against Alfonso. After the fall of [[Taifa of Toledo|Toledo]] to Alfonso VI in 1085, al-Mutamid appealed again to Yusuf. This time, financed by the taifa kings of Iberia, Yusuf crossed to al-Andalus and took direct personal control of Algeciras in 1086.{{r|Reilly1992|p=102–103}} === Modern history === {{further|Arabized Berber|Berberism}} [[File:Maroc Atlas Imlil Luc Viatour 4.jpg|thumb|Berber village in the [[High Atlas]] mountains of Morocco]] The Kabylians were independent of outside control during the period of [[Ottoman Empire]] rule in North Africa. They lived primarily in three states or confederations: the [[Kingdom of Ait Abbas]], [[Kingdom of Kuku]], and the principality of Aït Jubar.<ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA600 ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''], Volume 4, publié par M. Th. Houtsma, Page 600</ref> The Kingdom of Ait Abbas was a Berber state of North Africa, controlling Lesser Kabylie and its surroundings from the sixteenth century to the nineteenth century. It is referred to in the Spanish historiography as {{lang|es|reino de Labes}};<ref>''Afrique barbaresque dans la littérature française aux XVIe et XVIIe siècles (l')''. Par Guy Turbet-Delof. page 25</ref> sometimes more commonly referred to by its ruling family, the Mokrani, in Berber {{lang|ber-Latn|At Muqran}} ({{langx|ar|أولاد مقران}} {{lang|ar-Latn|Ouled Moqrane}}). Its capital was the [[Kalâa of Ait Abbas]], an impregnable citadel in the [[Bibans|Biban]] mountain range. The most serious [[Mokrani Revolt|native revolt]] against colonial power in [[French Algeria]] since the time of [[Abdelkader al-Jazairi|Abd al-Qadir]] broke out in 1871 in the Kabylie and spread through much of Algeria. By April 1871, 250 tribes had risen, or nearly a third of Algeria's population.<ref>Bernard Droz, «Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani», dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), ''L'Algérie et la France'', Paris, Robert Laffont 2009, {{p.|474–475}} {{isbn|978-2-221-10946-5}}</ref> In the aftermath of this revolt and until 1892, the [[Kabyle myth]], which supposed a variety of stereotypes based on a binary between Arabs and Kabyle people, reached its climax.<ref name="marnia">{{Cite journal |last=Lazreg |first=Marnia |date=1983 |title=The Reproduction of Colonial Ideology: The Case of the Kabyle Berbers |url=https://www.jstor.org/stable/41857696 |journal=Arab Studies Quarterly |volume=5 |issue=4 |pages=380–395 |issn=0271-3519}}</ref><ref name="oup">{{cite book|author=|title=Islam in the West|year=2018|publisher=OUP India |isbn=978-0-19-909366-3|page=250}}</ref> In 1902, the French penetrated the [[Hoggar Mountains]] and defeated [[Kel Ahaggar|Ahaggar Tuareg]] in the battle of [[Tit, Tamanrasset|Tit]]. [[File:Abd el-Krim TIME 1925.jpg|thumb|[[Abd el-Krim]] featured in the magazine ''[[Time (magazine)|Time]]'' in 1925]] In 1912, [[Treaty Between France and Spain Regarding Morocco|Morocco was divided]] into French and Spanish zones.<ref>Miller, S. (2013). France and Spain in Morocco. In A History of Modern Morocco (pp. 88–119). Cambridge: Cambridge University Press. {{doi|10.1017/CBO9781139045834.008}}</ref> The [[Rifians|Rif Berbers]] rebelled, led by [[Abd el-Krim]], a former officer of the Spanish administration. In July 1921, the Spanish army in northeastern Morocco, under [[Manuel Fernández Silvestre|Manuel Silvestre]], were routed by the forces of Abd el-Krim, in what became known in Spain as the [[Disaster of Annual]]. The Spaniards may have lost up to 22,000&nbsp;soldiers at Annual and in subsequent fighting.<ref>David S. Woolman, page 96 "Rebels in the Rif", Stanford University Press</ref> During the [[Algerian War]] (1954–1962), the [[National Liberation Front (Algeria)|FLN]] and [[National Liberation Army (Algeria)|ALN]]'s reorganisation of the country created, for the first time, a unified Kabyle administrative territory, [[Provinces of Algeria#1954-1962|wilaya III]], being as it was at the centre of the anti-colonial struggle.<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2004/07/05/veillee-d-armes-en-kabylie_371616_3208.html|title=Veillée d'armes en Kabylie|last=Stora|first=Benjamin|date=5 July 2004|work=Le Monde.fr|access-date=22 March 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> From the moment of Algerian independence, tensions developed between Kabyle leaders and the central government.<ref>{{Cite book|title=Émeutes et Mouvements sociaux au Maghreb|last1=Le Saout|first1=Didier|last2=Rollinde|first2=Marguerite|publisher=Karthala|year=1999|isbn=978-2-865-37998-9|page=46}}</ref> Soon after gaining independence in the middle of the twentieth century, the countries of North Africa established [[Arabic]] as their [[official language]], replacing French, Spanish, and Italian; although the shift from European colonial languages to Arabic for official purposes continues even to this day. As a result, most Berbers had to study and know Arabic, and had no opportunities until the twenty-first century to use their [[First language|mother tongue]] at school or university. This may have accelerated the existing process of Arabization of Berbers, especially in already bilingual areas, such as among the Chaouis of Algeria. Tamazight is now taught in Aurès since the march led by {{ill|Salim Yezza|fr}} in 2004. While [[Berberism]] had its roots before the independence of these countries, it was limited to the Berber elite. It only began to succeed among the greater populace when North African states replaced their European colonial languages with Arabic and identified exclusively as Arabian nations, downplaying or ignoring the existence and the social specificity of Berbers. However, Berberism's distribution remains uneven. In response to its demands, Morocco and Algeria have both modified their policies, with Algeria redefining itself constitutionally as an "Arab, Berber, Muslim nation". There is an identity-related debate about the persecution of Berbers by the Arab-dominated regimes of North Africa through both [[Pan-Arabism]] and Islamism,<ref>{{cite web |title=Official request for an autonomy status for Kabylia |url=http://kabylia.info:80/observer/spip.php?article123 |website=Kabylia Observer |access-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220231928/http://kabylia.info/observer/spip.php?article123 |archive-date=20 February 2009 |date=28 June 2004 }}</ref> their issue of identity is due to the pan-Arabist ideology of former Egyptian president, [[Gamal Abdel Nasser]]. Some activists have claimed that "[i]t is time—long past overdue—to confront the racist arabization of the Amazigh lands."<ref>{{Cite web|url=http://www.kabylia.info/arabization|date=9 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042413/http://www.kabylia.info/arabization|title=Arabization|archive-date=11 January 2010}}</ref> [[File:Nuit Debout - Paris - Kabyles - 48 mars 08.jpg|thumb|left|Demonstration of [[Kabyle people|Kabyles]] in Paris, April 2016]] The [[Black Spring (Algeria)|Black Spring]] was a series of violent disturbances and political demonstrations by Kabyle activists in the Kabylie region of Algeria in 2001. In the [[2011 Libyan civil war]], Berbers in the [[Nafusa Mountains]] were quick to revolt against the Gaddafi regime. The mountains became a stronghold of the rebel movement, and were a focal point of the conflict, with much [[2011 Nafusa Mountains Campaign|fighting]] occurring between rebels and loyalists for control of the region.<ref name="Berber speakers"/> The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg Rebellion of 2012]] was waged against the Malian government by rebels with the goal of attaining independence for the northern region of Mali, known as [[Azawad]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|work=BBC News|archive-date=30 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030104410/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|url-status=live}}</ref> Since late 2016, [[Hirak Rif|massive riots]] have spread across Moroccan Berber communities in the Rif region. Another escalation took place in May 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/05/scores-arrested-connection-morocco-rif-protests-170530184329431.html|title=Scores arrested in connection with Morocco Rif protests|website=www.aljazeera.com|date=30 May 2017}}</ref> In Morocco, after the constitutional reforms of 2011, Berber has become an official language, and is now taught as a compulsory language in all schools regardless of the area or the ethnicity. In 2016, Algeria followed suit and changed the status of Berber from "national" to "official" language. Although [[Berberists]] who openly show their political orientations rarely reach high positions, Berbers have reached high positions in the social and political hierarchies across the Maghreb. Examples are the former president of Algeria, [[Liamine Zeroual]]; the former prime minister of Morocco, [[Driss Jettou]]; and [[Khalida Toumi]], an Algerian politician and feminist. ===Arabization === {{Main|Arabized Berber}} The [[Arabization]] of the indigenous Berber populations was a result of the centuries-long [[Arab migrations to the Maghreb]], which began in the 7th century, and of changes in the population's demographics. The early wave of migration before the 11th century contributed to the Berbers' adoption of [[Arab culture]]. Furthermore, the [[Arabic|Arabic language]] spread during this period, driving [[Latin]] into extinction in the cities. The Arabization took place around Arab centres through the influence of Arabs in the cities and rural areas surrounding them.<ref name="Duri-2012">{{Cite book |last=Duri |first=A. A. |url=https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71 |title=The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62286-8 |pages=70–74 |language=en}}</ref> The migration of [[Banu Hilal]] and [[Banu Sulaym]] in the 11th century had a much greater influence on the process of Arabization of the population. It played a major role in spreading [[Bedouin Arabic]] to rural areas such as the countryside and steppes, and as far as the southern areas near the [[Sahara]].<ref name="Duri-2012"/> It also heavily transformed the culture in the Maghreb into Arab culture, and spread nomadism in areas where agriculture was previously dominant.<ref>{{Cite book |last=el-Hasan |first=Hasan Afif |url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Killing the Arab Spring |date=1 May 2019 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-1-62894-349-8 |page=82 |language=en}}</ref> These Bedouin tribes accelerated and deepened the Arabization process, since the Berber population was gradually [[Cultural assimilation|assimilated]] by the newcomers and had to share with them pastures and seasonal migration paths. By around the 15th century, the region of modern-day Tunisia had already been almost completely Arabized.<ref name="Holes 42"/> As Arab nomads spread, the territories of the local Berber tribes were moved and shrank. The [[Zenata]] were pushed to the west, and the [[Kabyle people|Kabyles]] were pushed to the north. The Berbers took refuge in the mountains, whereas the plains were Arabized.<ref>{{Cite book |last1=Farida |first1=Benouis |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light. Islamic Art in Algeria. |last2=Houria |first2=Chérid |last3=Lakhdar |first3=Drias |last4=Amine |first4=Semar |publisher=Museum With No Frontiers, MWNF (Museum Ohne Grenzen) |isbn=978-3-902966-14-8 |page=9 |language=en}}</ref> ==موجوده آباديات== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg|thumb|[[Sanhaja]] Berber women in the 1970s]] {| class="wikitable" |+ مکيه امازيغي گروهه ! گروهه !! ملڪ !! نوٽس |- | شلوح (Chleuhs) || مراڪش || ائٽلس جبل ۽ سوس وادي جا رهواسي. |- | قبائل (Kabyles) || الجزائر || الجزائر جي قبائلي علائقي جا رهواسي. |- | طوارق (Tuareg) || صحارا ريگستان || نائجر، مالي، ليبيا ۽ الجزائر جا بدوي قبيلا. |- | ريفين (Riffians) || مراڪش || اتر مراڪش جا رهواسي. |- | سيوي (Siwi) || مصر || مصر جي سيوا نخلستان جا رهواسي. |} === Ethnic groups === {{Main|Maghreb#Ethnic groups}} Ethnically, Berbers comprise a minority population in the [[Maghreb]]. They comprise 35–60% of the Moroccan population,<ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |date=10 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46400-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ncube|first1=Lyton|last2=Mkwendi|first2=Chengeto Pauline|last3=Batisayi|first3=Amos|date=2024-08-17|title=Victory for Africa or the Arab world? Moroccan nationalism, Arab exceptionalism, pan-African solidarity and digital fandom during the 2022 FIFA World Cup|journal=Soccer & Society|language=en|volume=25|issue=4–6|pages=673–692|doi=10.1080/14660970.2024.2332092|issn=1466-0970|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vermeren|first=Pierre|title=Le Maroc en 100 questions: un royaume de paradoxes|date=2020|publisher=Tallandier|isbn=979-10-210-3699-4|series=En 100 questions|location=Paris}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gagliardi|first=Silvia|date=2019-02-07|title=Indigenous peoples’ rights in Morocco: subaltern narratives by Amazigh women|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13642987.2019.1574757|journal=The International Journal of Human Rights|language=en|volume=23|issue=1-2|pages=281–296|doi=10.1080/13642987.2019.1574757|issn=1364-2987|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |last=Basma El Atti ــ Rabat|title=Morocco’s complex identity: African, Amazigh, and Arab|url=https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329010037/https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-31|work=The New Arab|language=en-EN}}</ref> 15–25% of Algeria,<ref>{{Citation |title=Algeria |date=14 June 2023 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613110736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead |archive-date=13 June 2023 |work=The World Factbook |access-date=19 June 2023 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2016 |title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769 |access-date=19 June 2023}}</ref> 10% of Libya,<ref>{{Cite web |last=Zurutuza |first=Karlos |title=Berbers fear ethnic conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=12 December 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> and 1% of Tunisia.<ref>{{Cite news |date=12 March 2004 |title=Q&A: The Berbers |language=en-GB |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |access-date=12 December 2022}}</ref> Berber language speakers in the Maghreb comprise 30%<ref name="Berber speakers" /> to 40%<ref name="minorityrights.org">{{cite journal|url=http://minorityrights.org/minorities/berber/|title=Morocco – Berber|journal=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|date=19 June 2015 }}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}}<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">{{cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm|title=Les Berbères en Afrique du Nord|publisher=Chaire pour le développement de la recherche sur la culture d'expression française en Amérique du Nord}}, Université Laval Québec, 2016.</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Moroccan population, and 15%<ref name="The World Factbook">{{cite web |title=Ethnic groups |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-date=6 January 2019 |access-date=24 January 2016 |publisher=The World Factbook}}</ref> to 35%<ref name="axl.cefan.ulaval.ca" />{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Algerian population, with smaller communities in Libya and very small groups in Tunisia, Egypt and Mauritania.<ref>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/histdic/wh/hdnafrica.html|title=Historical Dictionaries: North Africa|access-date=2 May 2015}}</ref> Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages" /> to 16 million<ref name="Stolz-2015" /> people in Africa. [[File:Berber village Atlas.jpg|thumb|Berber village in the Atlas mountains]] Prominent Berber ethnic groups include the [[Kabyle people|Kabyles]]—from [[Kabylia]], a historical autonomous region of northern Algeria—who number about six million and have kept, to a large degree, their original language and society; and the [[Shilha people|Shilha]] or Chleuh—in High and [[Anti-Atlas]] and [[Sous]] Valley of Morocco—who number about eight million.{{Citation needed|date=June 2023}} Other groups include the [[Rifians|Riffians]] of northern Morocco, the [[Chaoui people|Chaoui]] people of eastern Algeria, the [[Chenouas]] in western Algeria and the [[Nafusi language|Nafusis]] of the [[Nafusa Mountains]]. Outside the Maghreb, the [[Tuareg people|Tuareg]] in Mali (early settlement near the old imperial capital of [[Timbuktu]]),<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC&q=Berbers,+Timbuktu|title=Berbers and Blacks: Impressions of Morocco, Timbuktu and Western Sudan|author=David Prescott Barrows|year=2004|publisher=Kessinger |isbn=978-1-4179-1742-6}}</ref> Niger, and Burkina Faso number some 850,000,<ref name=WorldFactbookMali/> 1,620,000,<ref name=WorldFactbookNiger>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Niger|date=3 March 2022|publisher=The World Factbook}}</ref> and 50,000, respectively. Tuaregs are a Berber ethnic group with a traditionally [[nomad]]ic pastoralist lifestyle and are the principal inhabitants of the vast Sahara Desert.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6982266.stm|title=Q&A: Tuareg unrest|date=7 September 2007|newspaper=BBC|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html|title=Who are the Tuareg? {{!}} Art of Being Tuareg: Sahara Nomads in a Modern World|website=africa.si.edu|access-date=22 May 2016|archive-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927231426/http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ List of Berber ethnic groups ! Ethnic group ! Country ! Regions ! Ethnic population ! Linguistic population |- | [[Chaoui people|Chaouis]] || rowspan="2" | {{flag|ALG}} || [[Aurès Mountains]], eastern Algeria |2,870,000<ref>{{Cite web |publisher=Centre de Recherche Berbère |title=Chaouia |url=http://www.centrederechercheberbere.fr/chaouia.html |access-date=31 May 2023 |website=www.centrederechercheberbere.fr}}</ref> |Including 2,130,000 speakers of [[Shawiya language|Shawiya]]<ref>{{Cite web |title=Tachawit |website=Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/language/shy/ |access-date=31 May 2023 |language=en}}</ref> |- | [[Chenouas]] || [[Mount Chenoua]], western Algeria |106,000<ref>{{Cite web |title=Chenoua in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11321/AG |access-date=29 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 76,000 speakers of [[Shenwa language|Shenwa]]<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Shenwa |url=https://www.ethnologue.com/18/language/cnu/ |website=Ethnologue}}</ref> |- | [[Shilha people|Chleuhs]] || {{flag|MAR}} || [[High Atlas]], [[Anti-Atlas]] and the [[Sous]] valley, southern Morocco |3,500,000<ref>{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Southern Shilha in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14911/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Djerba Berber|Djerbas]] || {{flag|TUN}} || [[Djerba]], southern Tunisia |11,000<ref>{{Cite web |title=Amazigh, Djerba in Tunisia |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12344/TS |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Ghomaras]] || {{flag|MAR}} || Western [[Rif]], northern Morocco |12,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Ghomara in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11882/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 10,000 speakers of [[Ghomara language|Ghomara]]{{citation needed|date=July 2023}}<!--Scribd is a document hosting service, not a source, and often violates copyright: see [[WP:RS/P%]]<ref>{{Cite web |title=Arabic Influence in Ghomara Berber by J El Hannouche {{!}} PDF {{!}} Grammatical Gender {{!}} Grammatical Tense |url=https://www.scribd.com/document/46039741/Arabic-Influence-in-Ghomara-Berber-by-J-El-Hannouche |access-date=31 May 2023 |website=Scribd |language=en}}</ref>--> |- | [[Godala|Guezula]] || {{flag|MRT}} ||Southern Mauritania |Unknown | |- | [[Kabyle people|Kabyles]] || {{flag|ALG}} || [[Kabylia]], northern Algeria |6,000,000<ref>{{Cite book |last=Pereltsvaig |first=Asya |title=Languages of the World: An Introduction |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/languages-of-the-world/8CC640455E0B8E6271A7145419DA2863 |date=3 September 2020 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108783071 |isbn=978-1-108-78307-1 |language=en |access-date=26 August 2023}}</ref> |Including 3,000,000 speakers of [[Kabyle language|Kabyle]]<ref>{{Cite web |title=Algérie: situation géographique et démolinguistique |url=https://axl.cefan.ulaval.ca/afrique/algerie-1demo.htm |access-date=31 May 2023 |website=L'aménagement linguistique dans le monde |language=fr}}</ref> |- | [[Matmata Berber|Matmata]]s || {{flag|TUN}} || [[Matmata, Tunisia|Matmata]], southern Tunisia |3,700 | |- | [[Mozabite people|Mozabites]] || {{flag|ALG}} || [[M'zab]] Valley, central Algeria |200,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Mozabite in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13842/AG |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 150,000 speakers of [[Mozabite language|Mozabite]]<ref>{{Cite web |title=Tumzabt |url=https://www.ethnologue.com/language/mzb/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Nafusi language|Nafusi]] || {{flag|LBY}} || [[Nafusa Mountains|Jabal Nafusa]], western Libya |186,000<ref>{{Cite web |last=PeopleGroups.org |title=Nefusa Berbers of Libya |url=https://peoplegroups.org/explore/PeopleGroupDetails.aspx?peid=11844#topmenu |access-date=31 May 2023 |website=peoplegroups.org }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Including 140,000 speakers of [[Nafusi language|Nafusi]]<ref>{{Cite book |last=Brown |first=E. K. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |publisher=Elsevier |year=2006 |isbn=978-0-08-044299-0 |edition= |location=Amsterdam; Heidelberg |page=155}}</ref> |- | [[Riffians]] || rowspan="2" | {{flag|MAR}} || [[Rif]], northern Morocco |1,500,000 |Including 1,271,000 speakers of [[Tarifit]]<ref name="Maaroufi">{{Cite web |last=Maaroufi |first=Youssef |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2004 |url=https://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html |access-date=2 June 2022 |website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc |language=fr |archive-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705120730/http://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html }}</ref> |- |[[Senhaja Srair people|Senhaja Srair]] |Central [[Rif]], northern Morocco |151,245<ref>{{Cite book |last=Adardak Charif |url=https://revues.imist.ma/index.php/TIDIGHIN/article/download/52464/27207/146718 |title=Chelha des Senhaja Sraïr :un parler amazigh minoritaire en voie de disparition dans les montagnes du Rif (Nord du Maroc) |language=french |trans-title=Shelha of Senhaja Srair: a minority Amazigh dialect on the verge of disappearing in the Rif mountains (Northern Morocco)}}</ref> |Including 85,000 speakers of [[Senhaja de Srair language|Senhaja de Srair]]<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/senhaja-berber-varieties-phonology-morphology-and-morphosyntax |title=Senhaja Berber Varieties Phonology, Morphology, And Morphosyntax}}</ref> |- | [[Siwi people|Siwi]] || {{flag|EGY}} || [[Siwa Oasis]], western Egypt |24,000<ref name="Project"/> |Including 20,000 speakers of [[Siwi language|Siwi]]<ref>{{Cite web |title=Siwi |url=https://www.ethnologue.com/language/siz/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Tuareg people|Tuareg]] || {{flag|ALG}}<br />{{flag|MLI}}<br />{{flag|NIG}} || [[Sahara]], northern Mali and Niger, and southern Algeria |4,000,000 | |- | Central Atlas Amazigh || {{flag|MAR}} || [[Middle Atlas]], Morocco |2,867,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Imazighen in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12217/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 2,300,000 speakers of [[Central Atlas Tamazight]]<ref name="Maaroufi" /> |- | [[Zuwara Berber|Zuwara]] || {{flag|LBY}} || [[Zuwarah]], northwestern Libya |280,000 |247,000 speakers of [[Zuwara Berber|Zuwara]]<ref>{{Cite web |title=Nafusi |url=https://www.ethnologue.com/language/jbn |access-date=4 November 2022 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |} === Genetics === {{Main|Maghreb#Genetics}} Genetically, the Berbers form the principal indigenous ancestry in the region.<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Jamie |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East: L to Z |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=21}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uSGzIPz8cYIC |title=The Report: Algeria 2011 |publisher=Oxford Business Group |year=2011 |isbn=978-1-907065-37-8 |page=9}}</ref> [[Haplogroup E1b1b (Y-DNA)|Haplogroup E1b1b]] is the most frequent among Maghrebi groups, especially the downstream lineage of [[E-M81|E1b1b1b1a]], which is typical of the indigenous Berbers of North-West Africa. On the other hand, [[Haplogroup J-M267|Haplogroup J1]] is the second most frequent among Maghrebi groups and is more indicative of [[Middle East]] origins, and has its highest distribution among populations in the southern [[Arabian Peninsula]]. E1b1b1b accounts for 45% of North Africans, while Haplogroup J1-M267 accounts for 30% of North Africans, and has spread from Arabia.<ref>{{Cite journal |first1=Sarra |last1=Elkamel |first2=Sofia L. |last2=Marques |first3=Luis |last3=Alvarez |first4=Veronica |last4=Gomes |first5=Sami |last5=Boussetta |first6=Soufia |last6=Mourali-Chebil |first7=Houssein |last7=Khodjet-El-Khil |first8=Lotfi |last8=Cherni |first9=Amel |last9=Benammar-Elgaaied |first10=Maria J. |last10=Prata |display-authors=6 |date=August 2021 |title=Insights into the Middle Eastern paternal genetic pool in Tunisia: high prevalence of T-M70 haplogroup in an Arab population |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=15728 |doi=10.1038/s41598-021-95144-x |doi-access=free|pmid=34344940 |pmc=8333252 |bibcode=2021NatSR..1115728E }}</ref> DNA studies of [[Iberomaurusian]] peoples at [[Taforalt]], Morocco dating to around 15,000 years ago have found them to have a distinctive Maghrebi ancestry formed from a mixture of [[Near East]]ern and African ancestry, which is still found as a part of the genome of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=van de Loosdrecht |first1=Marieke |last2=Bouzouggar |first2=Abdeljalil |last3=Humphrey |first3=Louise |last4=Posth |first4=Cosimo |last5=Barton |first5=Nick |last6=Aximu-Petri |first6=Ayinuer |last7=Nickel |first7=Birgit |last8=Nagel |first8=Sarah |last9=Talbi |first9=El Hassan |last10=El Hajraoui |first10=Mohammed Abdeljalil |last11=Amzazi |first11=Saaïd |last12=Hublin |first12=Jean-Jacques |last13=Pääbo |first13=Svante |last14=Schiffels |first14=Stephan |last15=Meyer |first15=Matthias |date=4 May 2018 |title=Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar8380 |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6388 |pages=548–552 |doi=10.1126/science.aar8380 |pmid=29545507 |bibcode=2018Sci...360..548V |issn=0036-8075}}</ref> A 2025 study sequenced individuals from [[Takarkori]] (7,000 YBP) and discovered that most of their ancestry was from an unknown [[Ancestral North African]] lineage, related to the African admixture component found in Iberomaurusians.<ref>{{Cite journal |last1=Salem |first1=Nada |last2=van de Loosdrecht |first2=Marieke S. |last3=Sümer |first3=Arev Pelin |last4=Vai |first4=Stefania |last5=Hübner |first5=Alexander |last6=Peter |first6=Benjamin |last7=Bianco |first7=Raffaela A. |last8=Lari |first8=Martina |last9=Modi |first9=Alessandra |last10=Al-Faloos |first10=Mohamed Faraj Mohamed |last11=Turjman |first11=Mustafa |last12=Bouzouggar |first12=Abdeljalil |last13=Tafuri |first13=Mary Anne |last14=Manzi |first14=Giorgio |last15=Rotunno |first15=Rocco |date=2 April 2025 |title=Ancient DNA from the Green Sahara reveals ancestral North African lineage |journal=Nature |volume=641 |issue=8061 |language=en |pages=144–150 |doi=10.1038/s41586-025-08793-7 |pmid=40175549 |issn=1476-4687|doi-access=free |pmc=12043513 |bibcode=2025Natur.641..144S }}</ref> According to the study, the Takarkori people were distinct from both contemporary sub-Saharan Africans and non-Africans/Eurasians. They had "only a minor component of non-African ancestry" but did "not carry sub-Saharan African ancestry, suggesting that, contrary to previous interpretations, the [[Green Sahara]] was not a corridor connecting Northern and sub-Saharan Africa."<ref>{{cite news |title=Sahara desert, once lush and green, was home to mysterious human lineage |url=https://www.reuters.com/business/environment/sahara-desert-once-lush-green-was-home-mysterious-human-lineage-2025-04-04/ |work=Reuters |date=4 April 2025}}</ref> Later during the [[Neolithic]], from around 7,500 years ago onwards, there was a migration into Northwest Africa of [[Early European Farmers|European Neolithic Farmers]] from the Iberian Peninsula (who had originated in [[Anatolia]] several thousand years prior), as well as pastoralists from the [[Levant]], both of whom also significantly contributed to the ancestry of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608|bibcode=2023Natur.618..550S }}</ref> The [[Proto-Berber language|proto-Berber]] tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> ==ڊائياسپورا== {{See also|Berbers in France|Berber Canadians|Berbers in Belgium|Berbers in the Netherlands|Berber Americans}} {{Expand section|date=October 2012}} [[File:Zinedine Zidane by Tasnim 02.jpg|thumb|French former footballer [[Zinedine Zidane]], born to Berber [[Kabyle people|Kabyle]] parents from Algeria]] According to a 2004 estimate, there were about 2.2 million Berber immigrants in Europe, especially the Riffians in Belgium, the Netherlands, and France; and Algerians of Kabyle and Chaoui heritage in France.<ref>[http://www.langues-de-france.org/chaker.html Pour une histoire sociale du berbèRe en France] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112151506/http://www.langues-de-france.org/chaker.html|date=12 November 2012}}, Les Actes du Colloque Paris – Inalco, octobre 2004</ref> ==سياست== === Berberism === {{Main|Berberism}} Since the 1970s,<ref name="Willis-2014">{{Cite book |last=Willis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7gMqBgAAQBAJ&pg=PA214 |title=Politics and Power in the Maghreb: Algeria, Tunisia and Morocco from Independence to the Arab Spring |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-936820-4 |pages=209–217 |language=en}}</ref>{{Rp|page=209}} a political movement, initially led by the Kabyles of Algeria, has developed among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]].<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> It is variously referred to as Amazighism,<ref>{{Cite book |last=Naylor |first=Phillip C. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=akGIpgEV-D4C&pg=PA76 |title=Historical Dictionary of Algeria |publisher=Scarecrow Press |year=2006 |isbn=978-0-8108-6480-1 |page=76 |language=en |chapter=Amazighism}}</ref> Berberism,<ref name="Willis-2014" /> the Berber identity movement, or the Berber Culture Movement.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> The movement does not have a specific organization and cuts across both modern national boundaries and traditional tribal divisions. It is generally consistent in its demands, which include greater linguistic rights for Berber languages and greater official and social recognition of Amazigh culture.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> These Berberists also aimed to counter the image that Berbers were a mere collection of disparate tribes speaking mutually incomprehensible languages. They did this by introducing "Imazighen" as a collective term of self-referral and claimed that the various Berber languages once constituted a single language.<ref name="Goodman-2005">{{Cite book |last=Goodman |first=Jane E. |url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7 |title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video |date=2005 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21784-4 |pages=7 and 11 |language=en}}</ref> The political outcomes have been different in each country of the Maghreb and are shaped by other factors such as geography and socioeconomic circumstances. In Algeria, the politics of the movement were focused in Kabylie, were more overtly political, and have sometimes been confrontational. In Morocco, where Amazigh populations are spread across a wider area, the movement has been less overtly political and confrontational.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /><ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=213}} In the 1990s, both states made concessions to this movement or attempted to ally itself with it, partly in response to the challenge of other political forces such as Islamism.<ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=214}} === Political tensions === Over the past few decades, political tensions have arisen between some Berber groups (especially the [[Kabyle people|Kabyles]] and [[Rifians]]) and North African governments, partly over linguistic and social issues. For example, in Morocco, Algeria, Tunisia, and Libya, giving children Berber names was banned.<ref>{{cite web |title=Amazigh: Morocco Upholds Ban of Traditional Names |url=https://unpo.org/article/19303 |website=Unpo |date=2 November 2009 |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826132527/https://unpo.org/article/19303 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Arbaoui |first1=Larbi |title=Morocco lifts the ban on Amazigh names |url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/03/125938/morocco-lifts-the-ban-on-amazigh-names |website=moroccoworldnew |date=6 August 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Zurutuza |first1=Karlos |title=The Amazigh of Libya revive their previously banned language |url=https://www.middleeasteye.net/features/amazigh-libya-revive-their-previously-banned-language |website=middleeasteye}}</ref> In Morocco, the Arabic language and Arab culture occupied a superior position in official and social domains. The [[Pan-Arabism|Arabist]] ideology was popular among Moroccan society, as well as within bureaucratic cadres and the political parties.<ref name="Aslan-2015">{{Cite book |last=Aslan |first=Senem |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ&pg=PA111 |title=Nation Building in Turkey and Morocco |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05460-8 |page=111 |language=en}}</ref> The [[History of Libya under Muammar Gaddafi|regime of Muammar Gaddafi]] in Libya also banned the teaching of Berber languages, and, in a 2008 [[United States diplomatic cables leak|leaked diplomatic cable]], the Libyan leader warned Berber minorities: "You can call yourselves whatever you want inside your homes – Berbers, Children of Satan, whatever – but you are only Libyans when you leave your homes."<ref>{{cite news |last=Smith |first=Graeme |date=2011-04-21 |title=Small rebel victory big moment for persecuted Berber tribes |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925142853/http://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=2 May 2015 |work=[[The Globe and Mail]]}}</ref> He denied the existence of Berbers as a separate ethnicity, and called them a "product of [[colonialism]]" created by [[Western world|the West]] to divide Libya.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201103200010.html |title=Libya: Gaddafi Rails Against 'No Fly' Attacks and Berbers |date=20 March 2011 |publisher=allAfrica.com |access-date=13 January 2023 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134313/http://allafrica.com/stories/201103200010.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=21 April 2011 |title=Libyan rebels seize western border crossing, as fighting in mountains intensifies |url=https://www.washingtonpost.com/world/libyan-rebels-seize-western-border-crossing-as-fighting-in-mountains-intensifies/2011/04/21/AFaoxhIE_story.html |url-access=subscription |newspaper=The Washington Post}}</ref> As a result of the persecution suffered under Gaddafi's rule, many Berbers joined the [[Libyan opposition]] in the [[2011 Libyan civil war]].<ref>{{cite news |date=8 August 2011 |title=Amid a Berber Reawakening in Libya, Fears of Revenge |url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/africa/09berbers.html |url-access=subscription |access-date=1 May 2014 |publisher=NYTimes}}</ref> In contrast, many Berber students in Morocco supported [[Nasserism]] and [[Pan-Arabism|Arabism]], rather than [[Berberism]]. Many educated Berbers were attracted to the leftist [[National Union of Popular Forces]] rather than the Berber-based [[Popular Movement (Morocco)|Popular Movement]].<ref name="Aslan-2015" /> == ٻوليون== تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن: 1. '''تاشيلحيٽ''' (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي. 2. '''تازائيٽ''' (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي. 3. '''ريفين''' (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي. اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref name=":0" /> {{Main|Berber languages}} [[File:Map of Berber Languages 2018.png|thumb|260px|Areas in North Africa where [[Berber languages]] are spoken]] [[File:Tifinagh in Tifinagh.svg|thumb|Tifinagh in Tifinagh]] The Berber languages form a branch of the [[Afroasiatic language family]], a large family that also includes [[Semitic languages]] like Arabic and the [[Ancient Egyptian language]].<ref>{{Cite book |last1=Campbell |first1=George L. |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ&dq=world+languages+berber&pg=PA223 |title=Compendium of the World's Languages |last2=King |first2=Gareth |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-136-25846-6 |edition=3rd |page=223 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Lyovin |first1=Anatole |url=https://books.google.com/books?id=hjxuDQAAQBAJ&q=afroasiatic+languages+introduction |title=An Introduction to the Languages of the World |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-514988-3 |edition=2nd |pages=198–208 |language=en}}</ref> {{lang|ber|Tamazight}} is a generic name for all of the Berber languages, which consist of many closely related varieties and dialects. Among these Berber languages are [[Tarifit|Riffian]], [[Zuwara Berber|Zuwara]], [[Kabyle language|Kabyle]], [[Shilha language|Shilha]], [[Siwi language|Siwi]], [[Zenaga language|Zenaga]], [[Sanhaja de Srair language|Sanhaja]], [[Central Atlas Tamazight|Tazayit]] (Central Atlas Tamazight), [[Mozabite language|Tumẓabt]] (Mozabite), [[Nafusi language|Nafusi]], and [[Tamasheq language|Tamasheq]], as well as the ancient [[Guanche language]]. Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages">{{Cite web |title=Berber languages {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Amazigh-languages |access-date=30 May 2023 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> to 16 million<ref name="Stolz-2015">{{Cite book |last=Stolz |first=Christel |url=https://books.google.com/books?id=SBtfCAAAQBAJ&pg=PT45 |title=Language Empires in Comparative Perspective |date=10 March 2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-040847-8 |page=45 |language=en}}</ref> people in Africa (see [[Berber languages#Population|population estimation]]). These Berber speakers are mainly concentrated in Morocco and Algeria, followed by Mali, Niger, and Libya. Smaller Berber-speaking communities are also found as far east as Egypt, with a southwestern limit today at Burkina Faso. ==مذهب== {{Main|Berbers and Islam|Traditional Berber religion|Berber Jews|Berber Christians}} [[File:Panorama du Medracen.jpg|thumb|upright|The [[mausoleum]] of [[Madghacen]]]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Paar zilveren kledingspelden met ketting TMnr 5504-10.jpg|thumb|upright|Traditional Berber [[penannular brooch]], a custom dating from the pre-Abrahamic era.]]<!-- Berbers mainly adhere to Islam, but historically followed the traditional Berber religion; this area for general religion – Christianity & other Abrahamic faiths below --> The Berber identity encompasses language, religion, and ethnicity, and is rooted in the entire history and geography of North Africa. Berbers are not an entirely homogeneous ethnicity, and they include a range of societies, ancestries, and lifestyles. The unifying forces for the Berber people may be their shared language or a collective identification with Berber heritage and history. As a legacy of the spread of Islam, the Berbers are now mostly [[Sunni Islam|Sunni Muslim]]. However, the [[Mozabite people|Mozabite]] Berbers of the [[M'zab|M'zab Valley]] in the town of [[Ghardaïa]] in Algeria and some Libyan Berbers in the Nafusa Mountains and Zuwara are primarily adherents of [[Ibadi Islam]]. In antiquity, before the arrival of [[Abrahamic]] faiths into North Africa, the Berber people adhered to the [[traditional Berber religion]]. This traditional religion emphasized [[ancestor veneration]], [[polytheism]], and [[animism]]. Many ancient Berber beliefs were developed locally. Whereas others were influenced over time through contact with other [[traditional African religion]]s (such as the [[Ancient Egyptian religion]]), or borrowed during antiquity from the [[Punic religion]], [[Judaism]], Iberian mythology, and the [[Hellenistic religion]]. The most recent influence came from Islam and [[religion in pre-Islamic Arabia|pre-Islamic Arab religion]] during the medieval period. Some of the ancient Berber beliefs still subtly exist today within the Berber popular culture and tradition. Until the 1960s, there was also a significant Jewish Berber minority in Morocco,<ref>{{Cite web|url=http://www.mondeberbere.com/juifs-amazighs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027062825/http://www.mondeberbere.com/juifs/index-en.htm|title=Udayen imazighen — Les Juifs amazighs — The Amazigh Jews|archive-date=27 October 2005|website=Mondeberbere.com}}</ref> but emigration (mostly to [[Israel]] and [[France]]) dramatically reduced their number to only a few hundred individuals. Following Christian missions, the Kabyle community in Algeria has a recently constituted Christian minority, both Protestant and Roman Catholic; and a 2015 study estimates that 380,000 Muslim Algerians have converted to Christianity in Algeria.<ref name=Miller2015/> There are Berbers among the 8,000<ref>{{cite news|url=https://www.christianitytoday.com/news/2013/may/christian-converts-in-morocco-fear-fatwa-calling-for-their.html|title=Christian Converts in Morocco Fear Fatwa Calling for Their Execution|author=Morning Star News|website=Christianity Today|date=9 May 2013}}</ref>–40,000<ref>{{cite news|url=https://www.vice.com/en/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret/|title='House-Churches' and Silent Masses—The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret|last=Goverde|first=Rick|date=23 March 2015|publisher=[[Vice News]]|archive-date=7 July 2018|access-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707180007/https://news.vice.com/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|url-status=live}}</ref> [[Moroccans]] who have converted to Christianity in the last decades, some of whom explain their conversion as an attempt to go back to their "Christian sources".<ref name=InvisibleChurch>{{cite news|url=https://www.welt.de/welt_print/article2935192/Marokkos-unsichtbare-Kirche.html|title=Marokkos unsichtbare Kirche|date=27 December 2008|newspaper=[[Die Welt]]|access-date=5 November 2015|language=de|trans-title=Morocco invisible church|last=Topper|first=Ilya U.}}</ref> The ''[[International Religious Freedom Act of 1998|International Religious Freedom Report]]'' for 2007 estimates that thousands of [[Tunisian people|Tunisian]] Berber Muslims have converted to Christianity.<ref name=report>{{cite report |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |author-link=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=Tunisia: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90222.htm |date=14 September 2007 |website=U.S. Department of State |department=Archive |access-date=24 July 2022}} ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|date=2015|volume=11|page=8|url=https://www.academia.edu/16338087|access-date=30 October 2015}}</ref> ==فن تعمير== {{See also|Architecture of Tunisia|Architecture of Algeria|Moroccan architecture}} === Antiquity === Some of the earliest evidence of original Amazigh culture in North Africa has been found in the highlands of the Sahara and dates from the second millennium BC, when the region was much less arid than it is today and when the Amazigh population was most likely in the process of spreading across North Africa.<ref name="Brett-1996">{{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|title=The Berbers|last2=Fentress|first2=Elizabeth|publisher=Blackwell|year=1996|isbn=978-0-631-20767-2|language=en}}</ref>{{Rp|pages=15–22}} Numerous archaeological sites associated with the [[Garamantes]] have been found in the Fezzan (in present-day Libya), attesting to the existence of small villages, towns, and tombs. At least one settlement dates from as early as 1000 BC. The structures were initially built in [[dry stone]], but around the middle of the millennium ({{Circa|500 BC}}) they began to be built with [[mudbrick]] instead.<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=23}} By the second century AD there is evidence of large [[villa]]s and more sophisticated tombs associated with the aristocracy of this society, in particular at [[Germa]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=24}} Further west, the kingdom of Numidia was contemporary with the Phoenician civilization of Carthage and the [[Roman Republic]]. Among other things, the Numidians have left thousands of pre-Christian tombs. The oldest of these is [[Madghacen|Medracen]] in present-day Algeria, believed to date from the time of [[Masinissa]] (202–148 BC). Possibly influenced by [[Ancient Greek architecture|Greek architecture]] further east, or built with the help of Greek craftsmen, the tomb consists of a large [[tumulus]] constructed in well-cut [[ashlar]] masonry and featuring sixty [[Doric order|Doric]] columns and an Egyptian-style [[cornice]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=27–29}} Another famous example is the [[Royal Mausoleum of Mauretania|Tomb of the Christian Woman]] in western Algeria. This structure consists of columns, a dome, and spiral pathways that lead to a single chamber.<ref>{{cite book|last=Davidson|first=Basil|title=Africa in History|year=1995|isbn=978-0-684-82667-7|page=50|publisher=Simon & Schuster }}</ref> A number of "tower tombs" from the Numidian period can also be found in sites from Algeria to Libya. Despite their wide geographic range, they often share a similar style: a three-story structure topped by a convex pyramid. They may have initially been inspired by Greek monuments but they constitute an original type of structure associated with Numidian culture. Examples of these are found at [[Siga]], Soumaa d'el Khroub, [[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Dougga]], and [[Sabratha]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=29–31}} Mediterranean empires of [[Ancient Carthage|Carthage]] and [[Ancient Rome|Rome]] left their mark in the material culture of North Africa as well. Phoenician and [[Punic people|Punic]] (Carthaginian) remains can be found at [[Carthage]] itself and at [[Lixus (ancient city)|Lixus]]. Numerous remains of [[Ancient Roman architecture|Roman architecture]] can be found across the region, such as the [[amphitheatre of El Jem]] and the archaeological sites of [[Sabratha]], [[Timgad]], and [[Volubilis]], among others.<ref>{{Cite web|last=Ennabli|first=Abdelmajid|date=2000|title=North Africa's Roman art. Its future.|url=https://whc.unesco.org/en/documents/6056/|url-status=live|access-date=11 January 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912130852/http://whc.unesco.org/en/documents/6056 |archive-date=12 September 2014 }}</ref><gallery> File:Garma (Garama) - Ruinen der antiken Stadt Garma 02.jpg|Remains of [[Germa]], a capital of the [[Garamantes]] (first millennium BC) File:Mausolée medghassen.jpg|[[Numidia]]n tomb of [[Madghacen|Medracen]] ({{circa|200}}–150 BC) File:TUNISIA DOUGGA MAUSOLEE LIBYCO PUNIQUE 001.jpg|[[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Numidian mausoleum of Dougga]], example of a "tower tomb" (2nd century BC) </gallery> === After the Muslim conquest === {{Further|Moorish architecture}} After the [[Muslim conquest of the Maghreb|Arab-Muslim conquest of the Maghreb]] in the 7th and early 8th centuries, [[Islamic architecture]] developed in the region. Various dynasties, either based in North Africa or beyond it, contributed to the architecture of the region, including the Aghlabids, the Fatimids, and the [[Caliphate of Córdoba|Umayyads of Cordoba]]. In addition to the general [[Moorish architecture|"Moorish" style]] prevalent in North Africa during the [[History of Islam|Islamic period]], some architectural styles and structures in North Africa are distinctively associated with areas that have maintained strong Berber populations and cultures, including but not limited to the [[Atlas Mountains|Atlas Mountain]] regions of Morocco, the Aurès and M'zab regions of Algeria, and southern Tunisia.<ref name="Golvin-1989">{{Cite web |title=Berber architecture |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2582 |access-date=2026-04-26 |website=journals.openedition.org}}</ref> They do not form one single architectural style but rather a diverse variety of local vernacular styles.<ref name="Golvin-1989" /> Berber ruling dynasties also contributed to the formation and patronage of western Islamic art and architecture through their political domination of the region between the 11th and 16th centuries (during the rule of the Almoravids, Almohads, Marinids and Hafsids, among others).<ref>{{Cite book|last=Bennison|first=Amira K.|title=The Almoravid and Almohad Empires|publisher=Edinburgh University Press|year=2016|isbn=978-0-7486-4682-1}}</ref><ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Marçais|first=Georges|title=L'architecture musulmane d'Occident|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|isbn=|location=Paris|pages=}}</ref> In Morocco, the largely Berber-inhabited [[Rural area|rural]] valleys and oases of the Atlas and the south are marked by numerous [[kasbah]]s (fortresses) and ''[[Ksar|ksour]]'' (fortified villages), typically flat-roofed structures made of [[rammed earth]] and decorated with local geometric motifs, as with the famous example of [[Aït Benhaddou|Ait Benhaddou]].<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Naji|first=Salima|url=https://books.google.com/books?id=00k3iCkYYEQC&q=Art+et+Architectures+berb%C3%A8res+du+Maroc&pg=PP1|title=Art et Architectures berbères du Maroc|publisher=Editions la Croisée des Chemins|year=2009|isbn=978-2-35270-057-9|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ksar of Ait-Ben-Haddou|url=https://whc.unesco.org/en/list/444/|access-date=16 April 2020|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Likewise, southern Tunisia is dotted with hilltop ''ksour'' and multi-story fortified [[Granary|granaries]] (''[[ghorfa]]''), such as the examples in [[Medenine]] and [[Ksar Ouled Soltane]], which are typically built with loose stone bound by a [[Mortar (masonry)|mortar]] of [[clay]].<ref name="Golvin-1989" /> [[Fortified Granaries of Aures|Fortified granaries]] also exist in the [[Aurès Mountains|Aures]] region of Algeria,<ref>{{Cite journal |last=Ould-Braham |first=Ouahmi |date=1999 |title=Mission scientifique de Masqueray dans l'Aurès et ses dépendances (1875–1878) |url=https://www.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1999-1-page-19.htm |journal=Études et Documents Berbères |language=fr |volume=17 |issue=1 |pages=19–129 |doi=10.3917/edb.017.0019 |issn=0295-5245}}</ref> or in the form of ''[[Agadir (granary)|agadir]]''s of which numerous examples can be found in Morocco.<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite web|last=Strebe|first=Matthew|date=12 May 2018|title=Collective Granaries, Morocco|url=https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/|access-date=11 January 2022|website=Global Heritage Fund|language=en-US|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111204933/https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/}}</ref> The island of [[Djerba|Jerba]] in Tunisia, traditionally dominated by Ibadi Berbers,<ref name="Oxford University Press-2009">{{Cite book|last=|first=|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|editor-last=M. Bloom|editor-first=Jonathan|location=|pages=|chapter=Berber|editor-last2=S. Blair|editor-first2=Sheila}}</ref> has a traditional style of mosque architecture that consists of low-lying structures built in stone and covered in [[whitewash]]. Their prayer halls are domed and they have short, often round [[minaret]]s.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /> The mosques are often described as "fortified mosques" because the island's flat topography made it vulnerable to attacks and as a result the mosques were designed in part to act as watch posts along the coast or in the countryside.<ref>{{Cite book|last=Polimeni|first=Beniamino|title=International Symposium on New Metropolitan Perspectives|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-3-319-92101-3|editor-last=Calabrò|editor-first=F.|pages=416–425|chapter=Describing a Unique Urban Culture: Ibadi Settlements of North Africa|editor-last2=Della Spina|editor-first2=L.|editor-last3=Bevilacqua|editor-first3=C.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sites and monuments|url=http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en|url-status=live|access-date=7 June 2021|website=Djerba Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607063435/http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en |archive-date=7 June 2021 }}</ref> The M'zab region of Algeria (e.g. [[Ghardaïa]]) also has distinctive mosques and houses that are completely whitewashed, but built in rammed earth. The structures here also make frequent use of domes and barrel vaults. Unlike in Jerba, the distinctive minarets in this region are tall and have a square base, tapering towards the end and crowned with "horn"-like corners.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /><gallery> File:Koutoubia minaret DSCF8275.jpg|The [[Kutubiyya Mosque]] in [[Marrakesh]], built by the [[Almohad Caliphate|Almohads]] in the 12th century File:Ait Benhaddou Qsar (588071549).jpg|The ''[[ksar]]'' of [[Aït Benhaddou]] in Morocco File:Ksar ouledsoltane04.jpg|[[Ksar Ouled Soltane]], an example of a multi-level ''[[ghorfa]]'' in southern Tunisia File:Berber house cave Matmata - panoramio.jpg|Subterranean house in [[Matmata, Tunisia|Matmata]] (Tunisia) File:Tunisie Jemaâ Fadhloun 5.jpg|The Fadhloun Mosque in [[Djerba]] (Tunisia), an example of a traditional "fortified mosque" File:Bounora Mosque .jpg|The central mosque in [[Ghardaïa]], an example of local architecture in the [[M'zab]] region (Algeria) </gallery> ==فن ۽ ثقافت== امازيغي ثقافت ۾، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾، عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي. ===اڻڻ جو هنر=== امازيغي عورتن لاءِ [[قالين]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ [[جنت]] ۾ ويندي. اهي [[ڪپھ|اون]] (<small>wool</small>) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.<ref name=":12">{{Cite book|title=Azetta : l'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vanderbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ===نقش ۽ نگار=== ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن: * پن پنجو (هٿ): بد نظر کان بچڻ لاءِ * ٽڪنڊا ۽ هيرا: عورتن جي طاقت جي علامت * ٻج يا ٻوٽا: زرخيزي جي علامت === Social context === The traditional social structure of the Berbers has been tribal. A leader is appointed to command the tribe. In the Middle Ages, many women had the power to govern, such as Dihya and [[Fatma Tazoughert]] in the [[Aurès Mountains]], [[Tin Hinan]] in the Hoggar, and [[Chemci]] in {{ill|Aït Iraten|ar}}. [[Lalla Fatma N'Soumer]] was a Berber woman in Kabylie who fought against the French. The majority of Berber tribes currently have men as heads of the tribe. In Algeria, the [[Berber Arouch Citizen's Movement|el Kseur platform]] in Kabylie gives tribes the right to fine criminal offenders. In areas of Chaoui, tribal leaders enact sanctions against criminals.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|title=Honneur à la tribu|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618131250/http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|archive-date=18 June 2010}}</ref> The Tuareg have a king who decides the fate of the tribe and is known as [[Amenukal|Amenokal]]; it is a very hierarchical society. The Mozabites are governed by the spiritual leaders of [[Ibadi Islam|Ibadism]] and lead communal lives. During the crisis of [[Berriane]] between the Maliki and Ibadite movements, the heads of each tribe began talks to end the crisis and resolved the problem.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/|title=A la une|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212204437/http://elwatan.com/}}</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} [[File:Celebration of a Berber wedding in morocco.jpg|thumb|Berber wedding in Morocco]] In marriages, the man usually selects the woman, and depending on the tribe, the family often makes the decision. In contrast, in the Tuareg culture, the woman chooses her future husband. The rites of marriage are different for each tribe. Families are either patriarchal or matriarchal, according to the tribe.<ref>{{Cite web|title=The Berber Community, a story|url=https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/|access-date=20 October 2021|website=African American Registry|language=en}}</ref> Traditionally, men take care of [[livestock]]. They migrate by following the natural cycle of [[grazing]], and seeking water and shelter. They are thus assured of an abundance of wool, cotton, and plants used for dyeing. For their part, women look after the family and handicrafts – first for their personal use, and secondly for sale in the [[souq]]s in their locality. === Visual arts === The Berber tribes traditionally weave [[kilim]]s ([[tapestry]]-woven carpets), whose designs maintain the traditional appearance and distinctiveness of the region of origin of each tribe, which has in effect its own repertoire of drawings. The [[plain weave]] textile designs include a wide variety of stripes and, more rarely, geometrical patterns such as triangles and diamonds. Additional decorations such as sequins or fringes, are typical of Berber weave in Morocco. The nomadic and semi-nomadic lifestyle of the Berbers is suitable for weaving kilims.<ref>ABC Amazigh. An editorial experience in Algeria, 1996–2001 experience, Smaïl Medjeber</ref> In Algeria, the cloak-like [[kachabia]] is typical Berber masculine clothing. [[Jewellery of the Berber cultures|Traditional Berber jewelry]] is a style of [[jewellery]], originally worn by women and girls of different rural Berber groups of Morocco, Algeria and other North African countries. It is usually made of silver and includes elaborate triangular plates and pins, originally used as clasps for garments, necklaces, bracelets, earrings and similar items. In modern times, these types of jewellery are produced also in contemporary variations and sold as a commercial product of ethnic-style [[fashion]].<ref>{{cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |title=Remarkable Berber Jewelry at The Met |url=https://www.metmuseum.org/blogs/collection-insights/2017/berber-jewelry-morocco-algeria |date=4 December 2017 |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=30 January 2021}}</ref> From December 2004 to August 2006, the [[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology|Peabody Museum of Archeology and Ethnology]] at [[Harvard University]] presented the exhibition ''Imazighen! Beauty and Artisanship in Berber Life'', curated by Susan Gilson Miller and Lisa Bernasek, with an accompanying catalogue on artifacts from the Berber regions Kabylia in northeastern Algeria, the Rif mountains of northeastern Morocco and the Tuareg regions of the Algerian Sahara.<ref>{{Cite journal|last=Cynthia Becker|date=1 January 2010|title=Artistry of the Everyday: Beauty and Craftsmanship in Berber Art Lisa Bernasek Susan G. Miller|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=43|issue=1|pages=200–202|jstor=25741422}}</ref><ref>{{cite book | last=Bernasek | first=Lisa | title=Artistry of the everyday: beauty and craftsmanship in Berber art | publisher=Peabody Museum Press, Harvard University | publication-place=Cambridge Mass | year=2008 | isbn=978-0-87365-405-0 | oclc=182662537 | pages=60–111}}</ref> From June to September 2007, the [[Musée du Quai Branly – Jacques Chirac|Musée du quai Branly]] in Paris showed an exhibition on the history of traditional ceramics in Algeria, titled ''Ideqqi, art de femmes berbères'' (Art of Berber women), and published an accompanying catalogue. The exhibition highlighted the originality of these pieces compared to urban [[earthenware]], underlining their African roots as well as close relationship with the ancient art of the Mediterranean.<ref name="Vivier 2007 p.">{{cite book|author=Vivier|display-authors= etal|first=Marie-France|title=Ideqqi, art de femmes berbères|publisher=Musée du quai Branly|year=2007|isbn=978-2-915133-59-2|publication-place=Paris|page=|language=fr|oclc=147638431}}</ref><gallery class="center" mode="packed"> File:Berber szív.JPG|Berber [[henna]] decoration File:TapisKabyle2.jpg|Detail of a traditional Berber carpet File:Berber Calendars.jpg|Algerian [[Berber calendar]] File:Tifinagh Algeria.jpg|Ancient [[Tifinagh]] scripts in Algeria File:Bijoux traditionnels de Kabylie.JPG|Jewelry from [[Kabylia]] region, Algeria </gallery> === Cuisine === {{Main|Berber cuisine}} {{Unreferenced section|date=May 2023}} Berber cuisine is a traditional cuisine that has evolved little over time. It differs from one area to another between and within Berber groups. Principal Berber foods are: * [[Couscous]], a [[semolina]] staple dish * [[Tajine]], a stew made in various forms * [[Pastilla]], a meat pie traditionally made with [[squab]] (fledgling pigeon); today often made using chicken * [[Bread]] made with traditional [[yeast]] * {{lang|ber-Latn|Bouchiar}}, fine yeastless [[wafer]]s soaked in butter and natural [[honey]] * {{lang|ber-Latn|Bourjeje}}, [[pancake]] containing flour, eggs, yeast, and salt * {{lang|ber-Latn|Baghrir}}, light and spongy pancake made from flour, yeast, and salt; served hot and soaked in butter and {{lang|ber-Latn|tment}} ('honey'). * {{lang|ber-Latn|Tahricht}}, sheep [[offal]] (brains, tripe, lungs, and heart) rolled up with the intestines on an oak stick and cooked on embers in specially designed [[oven]]s. The meat is coated with [[butter]] to make it even tastier. This dish is served mainly at festivities. Although they are the original inhabitants of North Africa, and in spite of numerous incursions by Phoenicians, Romans, Byzantines, Ottomans, and French, Berber groups lived in very contained communities. Having been subject to limited external influences, these populations lived free from [[acculturation|acculturating]] factors. <gallery class="center" mode="packed"> File:MarrakeshTagine2.jpg|Customized [[tajine]] File:Cuscus.jpg|[[Couscous]] File:Tajine d'Elise with turkey.jpg|Turkey [[tajine]] </gallery> === Music === {{Unreferenced section|date=May 2023}} {{Main|Berber music|music of Algeria|music of Morocco}} [[File:Bendir.jpg|thumb|Bendir|left]] [[Berber music]] has a wide variety of regional styles. The best known are [[music of Morocco|Moroccan music]], the popular [[Gasba music|Gasba]], Kabyle and [[Chawi]] music of Algeria, and the widespread Tuareg music of Burkina Faso, Niger, and Mali. Instruments used include the [[bendir]] (large drums) and the [[guembri]] (a [[lute]]). There are three varieties of Berber folk music: village music, ritual music, and the music performed by professional musicians. Village music is performed collectively for dancing, including [[ahidus]] and [[ahouach]] dances, which each begin with a chanted prayer. Ritual music is performed at regular ceremonies to celebrate marriages and other important life events, and is also used as protection against evil spirits. Professional musicians ({{lang|ber-Latn|imdyazn}}) travel in groups of four, led by a poet ({{lang|ber-Latn|amydaz}}). The amydaz recites improvised poems, often accompanied by drums and a [[Rebab|rabab]] (a one-stringed [[fiddle]]), along with a {{lang|ber-Latn|bou oughanim}} who plays a [[double clarinet]] and acts as a [[clown]] for the group. The [[Chleuh]] Berbers have professional musicians called {{lang|ber-Latn|rwai}}s who play in ensembles consisting of lutes, rababs, and [[cymbal]]s, with any number of vocalists. The leader, or {{lang|ber-Latn|rayes}}, leads the group in its music and [[choreography]]. These performances begin with an instrumental {{lang|ber-Latn|astara}} on rabab, which also gives the notes of the melody which follows. The next phase is the {{lang|ber-Latn|amarg}}, or sung poetry, and then {{lang|ber-Latn|ammussu}}, a danced overture, {{lang|ber-Latn|tammust}}, an energetic song, {{lang|ber-Latn|aberdag}}, a dance, and finally the rhythmically swift {{lang|ber-Latn|tabbayt}}. There is some variation in the order of the presentation, but the {{lang|ber-Latn|astara}} is always at the beginning, and the {{lang|ber-Latn|tabbayt}} always at the end. [[File:Detaille - Fantasia de spahis.jpg|upright=0.8|thumb|The [[Fantasia (culture)|fantasia]] festival, 19th-century illustration]] Traditional Berber festivals include [[Fantasia (culture)|Fantasia]], [[Imilchil]] marriage festival and [[Goulmima#Udayn n Acur|Udayn n Acur]]. === Role in tourism === In recent decades, Berber communities and culture have become involved in the tourism industries of some North African countries, such as Morocco and Tunisia.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XRypDwAAQBAJ&dq=berber+identity+tourism&pg=PT70 |title=Routledge Handbook on Tourism in the Middle East and North Africa |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-317-22923-0|editor1-link=Dallen J. Timothy|editor-last=Timothy |editor-first=Dallen J. |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=Tv4TBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PT1980 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-1-317-46399-3 |language=en}}</ref> Images and descriptions of Berber culture play a central role in the tourism industry of Morocco, where they are prominently featured in the marketing of products and locations.<ref>{{Cite book |last=Boum |first=Aomar |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B-kYBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PA215 |title=North African Mosaic: A Cultural Reappraisal of Ethnic and Religious Minorities |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4438-0768-5 |editor-last=Boudraa |editor-first=Nabil |pages=215–216 |language=en |chapter=Dancing for the Moroccan state: ethnic folk dances and the production of national hybridity |editor-last2=Krause |editor-first2=Joseph}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Scholze |first1=Marko |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&dq=berber+culture+tourism&pg=PA71 |title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa |last2=Bartha |first2=Ingo |date=2004 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-6980-9 |editor-last=Probst |editor-first=Peter |pages=70–77 |language=en |chapter=Trading Cultures: Berbers and Tuareg as Souvenir Vendors |editor-last2=Spittler |editor-first2=Gerd}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[المغرب]] * [[بربر ٻوليون]] * [[مرابطون]] * [[طارق ابن زياد]] * [[زين الدين زيدانئ]] ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== # {{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|last2=Fentress|first2=Elizabeth|year=1997|title=The Berbers (The Peoples of Africa)|publisher=Blackwell |isbn=0-631-16852-4|edition=1996 hardcover}} # {{Cite book|title=Egypt In Africa|editor-last=Celenko|editor-first=Theodore|publisher=Indianapolis Museum of Art|date=December 1996|isbn=978-0-253-33269-1}} # {{Cite journal|title=The Stone Age Races of Northwest Africa|first=L.|last=Cabot-Briggs|journal=American Anthropologist|volume=58|issue=3|pages=584–585|date=28 October 2009|doi=10.1525/aa.1956.58.3.02a00390|doi-access=free}} # {{Cite book|title=The people of Africa|series=People of the world series|first=Jean|last=Hiernaux|isbn=0-684-14040-3|year=1975}} # {{Cite encyclopedia|title=Encyclopædia Britannica|year=2004}} # {{Cite encyclopedia|title=Encarta|year=2005}} # {{Cite book|last=Blanc|first=S. H.|title=Grammaire de la langue basque (d'apres celle de Larramendi)|publisher=Lyons & Paris|year=1854|url=https://archive.org/details/grammairedelala00blangoog}} # {{Cite journal|pmid=15042509|date=May 2004|last1=Cruciani|first1=F.|last2=La Fratta|last3=Santolamazza|last4=Sellitto|last5=Pascone|last6=Moral|last7=Watson|last8=Guida|last9=Colomb|title=Phylogeographic Analysis of Haplogroup E3b (E-M215) Y Chromosomes Reveals Multiple Migratory Events Within and Out Of Africa|volume=74|issue=5|pages=1014–1022|issn=0002-9297|doi=10.1086/386294|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181964|first2=B.}} # {{Cite book |last=Ekonomou |first=Andrew J. |title=Byzantine Rome and the Greek Popes: Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752 |date=2007 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-1977-8 |author-link=Andrew J. Ekonomou}} # {{Cite book|last=Entwistle|first=William J.|title=The Spanish Language|location=London|publisher=Faber & Faber|year=1936|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283769}} (as cited in Michael Harrison's work, 1974) # {{Cite book|last=Gans|first=Eric Lawrence|author-link=Eric Gans|title=The Origin of Language|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1981|isbn=0-520-04202-6}} # {{Cite book|last=Gèze|first=Louis|title=Eléments de grammaire basque|language=fr|location=Beyonne|year=1873|url=https://archive.org/details/elmentsdegramm00gzuoft|publisher=Bayonne Lamaignère}} # {{Cite book|last=Hachid|first=Malika|title=Les Premiers Berberes|publisher=EdiSud|year=2001|isbn=2-7449-0227-6}} # {{Cite book|last=Harrison|first=Michael|title=The Roots of Witchcraft|publisher=Citadel Press|location=Secaucus, NJ|year=1974|isbn=0-426-15851-2}} # {{cite book|editor-last1=Hoffman|editor-first1=Katherine E.|editor-last2=Miller|editor-first2=Susan Gilson|last1=Hoffman|first1=Katherine E.|last2=Miller|first2=Susan Gilson|last3=McDougall|first3=James|last4=El Mansour|first4=Mohamed|last5=Silverstein|first5=Paul A.|last6=Goodman|first6=Jane E.|last7=Crawford|first7=David|last8=Ghambou|first8=Mokhtar|last9=Bernasek|first9=Lisa|last10=Becker|first10=Cynthia|title=Berbers and Others: Beyond Tribe and Nation in the Maghrib|publisher=Indiana University Press|date=June 2010|isbn=978-0-253-22200-8}} # {{Cite book|last=Hualde|first=J. I.|title=Basque Phonology|publisher=Routledge|location=London & New York|year=1991|isbn=0-415-05655-1}} # {{Cite book|last=Martins|first=J. P. de Oliveira|title=A History of Iberian Civilization|publisher=Oxford University Press|year=1969|orig-year=1930|isbn=0-8154-0300-3}} # {{Cite journal|pmid=15806398|date=June 2005|last1=Myles|first1=S|last2=Bouzekri|last3=Haverfield|last4=Cherkaoui|last5=Dugoujon|last6=Ward|title=Genetic evidence in support of a shared Eurasian-North African dairying origin|volume=117|issue=1|pages=34–42|issn=0340-6717|doi=10.1007/s00439-005-1266-3|journal=Human Genetics|s2cid=23939065}} # {{Cite journal|pmid=11992266|date=June 2002|last1=Nebel|first1=A.|last2=Landau-Tasseron|last3=Filon|last4=Oppenheim|last5=Faerman|title=Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa|volume=70|issue=6|pages=1594–1596|issn=0002-9297|doi=10.1086/340669|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=379148}} # {{Cite book|last=Osborn|first=Henry Fairfield|title=Men of the Old Stone Age|location=New York|year=1915–1923|url=https://archive.org/details/menofoldstoneage00osbouoft|publisher=New York, C. Scribner's sons}} # {{Cite book|last=Renan|first=Ernest|title=De l'Origine du Langage|language=fr|orig-date=First published Paris, 1858|publisher=La société berbère|location=Paris|year=1873}} # {{Cite book|last=Ripley|first=W. Z.|title=The Races of Europe|publisher=D. Appleton & Co.|location=New York|year=1899|title-link=The Races of Europe (Ripley)}} # {{Cite book|last1=Ryan|first1=William|last2=Pitman|first2=Walter|title=Noah's Flood: The new scientific discoveries about the event that changed history|publisher=Simon & Schuster|location=New York|year=1998|isbn=0-684-81052-2|url=https://archive.org/details/noahsfloodnewsci00ryan}} # {{Cite book|last=Saltarelli|first=Mario|title=Basque|publisher=Croom Helm|location=New York|year=1988|isbn=0-7099-3353-3}} # {{Cite journal|pmid=15069642|date=May 2004|last1=Semino|first1=O.|last2=Magri|last3=Benuzzi|last4=Lin|last5=Al-Zahery|last6=Battaglia|last7=MacCioni|last8=Triantaphyllidis|last9=Shen|title=Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area|volume=74|issue=5|pages=1023–1034|issn=0002-9297|doi=10.1086/386295|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181965|first2=P. J. |bibcode=2004AmJHG..74.1023S }} # {{Cite book|last=Silverstein|first=Paul A.|title=Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|year=2004|isbn=0-253-34451-4}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Berber}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20140716013534/http://www.amazighs.fr/ Portail des Amazighs (Berbères)] * [https://web.archive.org/web/20190505021713/http://www.agraw.com/ Amazigh/Berber Culture] * [https://dpul.princeton.edu/oral-history-nes Amazigh Oral Narratives Digital Archive] from [[Princeton University Library]] * [http://www.fadma.be Culture Amazighe (Berbère)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225184308/http://www.fadma.be/ |date=25 February 2021 }} * [http://www2.nau.edu/~jar/RIL_10.html The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity] * [http://www.wam.umd.edu/~tlaloc/archastro/ae26.html Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife] * [https://web.archive.org/web/20040728005528/http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf World Haplogroups Maps] {{Berber}} {{Authority control}} [[زمرو:بربر| ]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:المغرب جا ماڻهو]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] 4eju6b1v7uafwmnzjcuqrdsfuviizjk 0 56011 410462 249614 2026-09-08T03:48:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410462 wikitext text/x-wiki بيلي لليٿا {{lang-en|Belli Lalitha}}(اپريل 1974-مئي 26 1999) ھندستان جي ھڪ لوڪ ڳائڻي ۽ تلگانا ڪالا سمريٿي جي باني ھئي.<ref>{{cite news|url=http://www.telangananewspaper.com/belli-lalitha-profile-death/|title=Belli Lalitha Profile & Death Secret|date=8 August 2016}} {{unreliable source?|date=May 2017}}</ref> مئي 26، 1999 تي نالگوندا ضلعو، ڀونگير ۾ ھي وفات ڪري وئي.<ref>http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-09-13/hyderabad/27231785_1_forensic-science-dna-fingerprinting-cdfd {{dead link|date=May 2017}}</ref> اهو پڻ سمجهيو ويندو هيو تہ هيءَ هندستان جي ڪميونسٽ پارٽي (مارڪسسٽ ۽ ليننسٽ) جي همدرد آهي،<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=https://feminisminindia.com/2018/03/02/belli-lalitha-telangana-resistance/|title=Belli Lalitha: The Nightingale Of The Telangana Resistance {{!}} #IndianWomenInHistory|last=Boda|first=Manohar|date=2018-03-01|website=Feminism In India|language=en-US|access-date=2020-03-01}}</ref> جيڪو پيپل وار اسڪواڊ آهي جيڪو هاڻي سي پي آءِ (مائوئسٽ) جي نالو سان سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0"/> وڏي سازش تحت، هن کي سڀ کان وڌيڪ خوفناڪ انداز ۾ قتل ڪيو ويو هو، جتي هن جي لاش کي 26 مئي، 1999 تي ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو.<ref name=":0"/> == زندگي == ھي ننچارپيت، اتماڪور منڊلي نالگوندا ضلعو، تيلگو ڳالھائيندڙ ڪوروما ھندو ڪُٽنب ۾ 1971 ۾ پيدا ٿي ھئي. ھن کي پنج ڀينر ۽ ھڪ ڀاءُ ھيو جنھن جو نالو بيلي ڪرشنا ھڪ سماجي ڪارڪن ۽ سرڪاري ملازم ھيو. ھيءَ شھري آزادين جي تحريڪ ۾ سرگرم ھئي ۽ 1990 جي آخر ۾ تلنگانا علائقي کي رياست جو درجو ڏيارڻ لاءِ ھڪ سرگرم رڪن ھئي.<ref>http://epaper.namasthetelangaana.com/Details.aspx?id=47338&boxid=116591216 {{dead link|date=May 2017}}</ref> ھيءَ تلنگانا علائقي کي رياست بڻائڻ لاءِ جاکوڙ ڪري رھي ھئي ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن ۾ ڏاڍي مشھور ھئي. سندس پيءُ ھڪ مزدور ۽ اوگو ڪاٿا راڳي ھيو. سندس موت کان اڳ سماجوادي پارٽي پاران ڀونگير چُونڊ حلقي منجھان کيس 1999 جي چُونڊن لاءِ سيٽ جي آڇ ٿي ھئي. ==ڪم ۽ سرگرمي== بيلي لليٿا ڀوونگير جي سوريا وانشي ڪاٽن مل ۾ مزدور جي حيثيت سان ڪم ڪيو هيو. ڪاٽن جي چڪي ۾ مزدور جي حيثيت سان ملازمت جي دوران، هن مل ۾ پنهنجي ساٿي مزدورن ۽ ڪارڪن کي منظم ڪيو.<ref name=":0"/> == موت == 1999 ۾، ھن تي حملو ڪري سندس اپھارڻ (اغوا) ڪيو ويو ۽ ڪُھاڙي سان سندس جسم جا 17 ٽڪرا ڪيا ويا.<ref>[https://m.ap7am.com/lv-230720-face-to-face-with-belli-lalithas-sister-nayeems-victim.html Face To Face With Belli Lalitha’s Sister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216152612/https://m.ap7am.com/lv-230720-face-to-face-with-belli-lalithas-sister-nayeems-victim.html |date=2020-02-16 }} - AP7AM.com Reporting</ref> حملو ڪندڙن ھن کي مارڻ کانپوءِ سندس جسم جا الڳ ڪيل ٽڪرا ڇوٿوپوال پوليس اسٽيشن ٻاھريان اڇلايا ويا ھيا. شروعات ۾، ان دؤر ۾ ٽي ڊي پي ھوم منسٽر اليمنيتي ماڌئو ريڊي تي ھن جي موت جو الزام لڳو ھيو پر پوءِ ھو، پر پوءِ وڌيڪ ثابتين مقامي نيڪسئليسٽ گاڊفادر ۽ ڪنگپِن محمد نعيم الدين ڏانھن اشارو ڪيو جنھن کانپوءِ ريڊي کي ان الزام منجھان آجو ڪيو ويو.<ref>[[Hindustan Times]] [https://www.hindustantimes.com/india-news/from-maoist-to-police-informer-to-gangster-the-rise-and-fall-of-nayeem/story-bMsIr0QxxCXpeUt4X7FvaO.html]</ref><ref>[[The Hindu]] [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Brutality-involved-in-Sambasivudu-murder-indicates-Nayeems-role/article14965929.ece]</ref><ref>Sakshi [http://english.sakshi.com/news/2016/08/09/from-revolutionary-to-underworld-don-the-journey-of-a-gangster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216152617/https://english.sakshi.com/news/2016/08/09/from-revolutionary-to-underworld-don-the-journey-of-a-gangster |date=2020-02-16 }}</ref> بيلي جا ٽي ڀائر پڻ ماريا ويا ھيا، باقي بچيل ھڪ ڀاءُ ڪرشنا 2000 کان 2017 تائين پاڻ لڪائيندو رھيو.<ref>[[Times of India]] [https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Nayeem-victims-brother-returns-after-17-yr-exile/articleshow/54635959.cms Nayeem victim's brother returns after 17-yr exile]</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1974ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1999ع جون فوتگيون]] [[زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا]] [[زمرو:ويهين صدي جون هندستاني استري ڳائڻيون]] [[زمرو:هندستاني لوڪ راڳي]] [[زمرو:ڀارتي ناري لوڪ گلوڪارائون]] [[زمرو:ويهين صديءَ جون هندستاني ڳائڻيون]] jft2oxlrw92ku0sjagp9h824el62owr 0 59736 410522 409670 2026-09-08T11:44:53Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[شنيد ايئرن]] کي [[شانيد ايئرن]] ڏانھن چوريو 409670 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature |name = شنيد ايئرن |native_name =آئرلينڊ جي سينيٽ |coa_pic = Oireachtas_logo.svg |coa_res = 130px |session_room = SeanadEireann-800.jpg |house_type = مٿيون ايوان |body = اريڪتاس |legislature = |leader1_type = [[ڪاھيئرلخ]] |leader1 = [[مارڪ ڊئلي (سياستدان)|مارڪ ڊئلي]] |party1 = ([[فيئانا فئل]]) |election1 = 29 جون 2020 |leader2_type = [[ڪاھيئرلخ|ليئس ڪاھيئرلخ]] |leader2 = خالي |party2 = |election2 = |leader3_type = [[شنيد جو ليڊر]] |leader3 = [[ريگينا ڊھورٽي]] |party3 = ([[فائين گئل]]) |election3 = 27 جون 2020 |leader4_type = [[ ڊپٽي ليڊر]] |leader4 = [[ليزا چيمبرس]] |party4 = ([[فيئانا فئل]]) |election4 = 29 جون 2020 |leader5_type = مخالفت ڌر جا ليڊر |leader5 = [[ايوانا باچڪ]] ([[ليبر پارٽي ، آئرلينڊ|ليبر پارٽي]]) ۽ [[نيئل او ڊونگئلي]] ([[شن فئين]]) |party5 = |election5 = 29 جون 2020 |members = 60 |structure1 = Seanad Éireann.svg |structure1_res = 250px |structure1_alt = |last_election1 = آئرش شنيد جون چونڊون، 2020 |meeting_place = شنيد چيمبر <br/>[[لينسٽر ھائوس]], ڊبلن |website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''شنيد ايئرن''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Seanad Éireann'''}}، ,<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Seanad|accessdate=30 November 2013}}</ref> جيڪا آئرلينڊ جي سينيٽ ۽ آئرلينڊ جي [[اريڪتاس]] (پارليامينٽ) جو مٿيون ايوان آھي. ان جا رڪن سينيٽر سڏبا آهن. اريڪتاس جي ھيٺين ايوان [[دائل ائيرن]] جي برعڪس ھن ايوان جي رڪنن جي سڌي چونڊ ڪانہ ٿيندي آهي. ان جا اختيار بہ دائل ائيرن جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان کي ويٽو جو اختيار ڪانہ آھي . ڪو بہ بل دائل ائيرن کان منظور ٿي ہوء شنيد ۾ ايندو آهي ۽ سينيٽ جي رد ڪرڻ بعد ٻيھر دائل ائيرن ۾ پيش ٿيندو آهي جنھن جي منظوري حتمي ھوندي آھي. ان جي رڪنن جي چونڊ مختلف طريقن سان عمل ۾ ايندي آھي. 43 سينيٽرن کي ڪائونسلر يا پارليامينٽر چونڊيندا آهن. 11 جي چونڊ تيشخ (وزيراعظم) ڪندو آهي. 6 سينيٽرن جي چونڊ ٻن يونيورسٽين وارن تڪن ذريعي ٿيندي آهي. اھڙي طرح شنيد جا ڪل 60 رڪن ھوندا آھن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:مٿيون قومي ايوان]] kdpxfv0grtxvdk8sbro4pb630ao5t64 0 59737 410524 409671 2026-09-08T11:47:16Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[دائل ائيرن]] کي [[ڊائل ائيرن]] ڏانھن چوريو 409671 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = دائل ايئرن<br> Dáil Éireann | native_name = ''آئرلينڊ جي اسيمبلي'' | coa_pic = Oireachtas_logo.svg | coa_res = 130px | session_room = Dáil Chamber.jpg | house_type = اريڪتاس | body = ھيٺيون ايوان | leader1_type = [[ڪن ڪوئلا]]<br>(Ceann Comhairle) | leader1 = [[شان او فيورٽ]] | party1 = <!-- The CC does not take a party whip --> | election1 = ڪن ڪوئلا جي چونڊ، 2016 | leader2_type = [[ڪن ڪوئلا|لئيس ڪن ڪوئلا]] | leader2 = [[ڪيٿرئن ڪونولي]] | party2 = آزاد اميدوار | leader3_type = [[تيشخ]] | leader3 = [[ميخال مارٽن]] | party3 = ([[فيئانا فئل]]) | leader4_type = مخالفت ڌر جو اڳواڻ | leader4 = [[ميري ميڪڊونلڊ]] | party4 = ([[شن فئين]]) | leader5_type = تيشخ جي معاملن جو وزير مملڪت | leader5 = [[جيڪ چيمبرس، سياستدان|جيڪ چيمبرس]] | party5 = ([[فيئانا فئل]]) | leader6_type = [[چيف وھپ]] | leader6 = [[پاٽرڪ ميڪ لاسون|پاٽرڪ ميڪ لَاسوَن]] | party6 = ([[شن فئين]]) | legislature = | members = 160 | structure1 = Current Dáil Éireann composition.svg | structure1_res = 300px | voting_system1 = [[سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ]] | last_election1 = آئرش چونڊون 2020 | next_election1 =20فيبروري 2025 جي لڳ ڀڳ | meeting_place = دائل چيمبر<br>[[لينسٽر ھائوس]]، [[ڊبلن]] | website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''دائل ايئرن'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Dáil Éireann'''}} مختصرن '''دائل'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Dáil '''}} ({{IPAc-en|audio=ga-Dáil_Éireann.ogg|d|ɔɪ|l|_|ˈ|ɛər|ən}} {{respell|doyl|_|AIR|ən}},<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Dáil|accessdate=30 November 2013}}</ref> '''آئرلينڊ جي اسيمبلي''' آئرلينڊ جي [[اريڪتاس]] جي نالي سان پارليامينٽ جي ھيٺين ۽ مکيه ايوان جو نالو آهي. ھي ايوان آئرلينڊ جي آئين 1937ع تحت ڪم ڪندو آهي. ائيرن ايوان اريڪتاس جو ھيٺيون ايوان آھي جيڪو يونيورسل ووٽ واري بنياد تي عوام طرفان سڌي چونڊ ذريعي جڙندو آهي. ان ايوان جي رڪنن کي چونڊيندڙ ووٽر گھٽ ۾ گھٽ 18 سالن جي عمر جا ھوندا آھن. ان ايوان جي چونڊ ھر پنجن سالن بعد ٿيندي آهي. ھن ايوان جي تحليل ڪھڙي بہ وقت تيشخ جي. درخواست تي ٿي سگھي ٿي. ھن ايوان جي چونڊ ۾ متناسب نمائندگي لاء سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ وارو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي ھن ايوان جا 160 رڪن آھن جن کي آئرش ٻولي ۾ [[چيختا دائلا]] (Teachta Dála) سڏيندا آهن جنھن جي معنيَ آهي دائل جو رڪن آهي. ھن ايوان جي اسپيڪر کي [[ڪن ڪوئلا]] چوندا آهن ڊپٽي اسپيڪر کي لئيس ڪن ڪوئلا سڏيندا آهن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:قومي هيٺيان ايوان]] dwf1k6wg6rfudxbw8p2pjjurfpfs035 0 71448 410468 400512 2026-09-08T05:37:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410468 wikitext text/x-wiki {{Short description|Last pre-Islamic Iranian empire (224–651 AD)}} {{Infobox Former Country | native_name = 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 (يرانشهر)<br>(پراڻي فارسي لکت) | conventional_long_name = ساساني سلطنت<br>Sasanid Empire | common_name = فارس | era = [[Late antiquity]] | government_type = جاگيرداري واري بادشاهت<ref>[https://books.google.com/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA179 ''First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936'']. Brill. 1993. p. 179.</ref> | year_start = 224 | year_end = 651 | event_start = [[Battle of Hormozdgan]] | date_start = 28 April | event1 = [[Battle of Edessa]] | date_event1 = 260 | event2 = [[Iberian War]] | date_event2 = 526–532 | event3 = [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]] | date_event3 = 602–628 | event4 = [[Sasanian civil war of 628–632|Sasanian Interregnum]]{{sfn|Pourshariati|2008|p=4}} | date_event4 = 628–632 | event5 = [[Battle of al-Qadisiyyah]] | date_event5 = 16–19 November 636 | event6 = [[Battle of Nahavand]] | date_event6 = 642 | event_end = [[Muslim conquest of Persia|Fall to the Rashidun Caliphate]] | date_end = | p1 = Parthian Empire | p3 = Kingdom of Iberia | p4 = Kushan Empire | p5 = Kingdom of Armenia (antiquity){{!}}Kingdom of Armenia | p6 = Kings of Persis | s1 = Rashidun Caliphate | s2 = Dabuyid dynasty | s3 = Bavand dynasty | s4 = Zarmihrids | s5 = Masmughans of Damavand | s6 = Qarinvand dynasty | s7 = Tokhara Yabghus | image_flag = Derafsh kaviani.svg | flag_type = ''[[ديرافش ڪاوياني]]''<br />(جنگي علم) | flag_size = 100px | image_coat = Senmurv.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_type = ''[[سيمرغ]]''<br />(نشان) | image_map = The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg | map_width = 300 | image_map_caption = The Sasanian Empire at its greatest extent {{Circa|620}}, under the reign of [[Khosrow II]] | capital = {{plainlist| * اصطخر (224ع–226ع)<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ctesiphon |title=Ctesiphon – Encyclopaedia Iranica |publisher=Iranicaonline.org |access-date=2013-12-16}}</ref> * سيسيفون (226ع–637ع)}} | official_languages = وچولي فارسي ٻولي{{sfn|Daryaee|2008|pp=99–100}} | religion = {{unbulleted list| [[زرتشتي مذهب]] (سرڪاري)| [[عيسائيت]]| [[ماني ازم]]| [[يهوديت]]| [[مزدڪيت]]| [[ٻڌمت]]}} | currency = | title_leader = ''[[List of monarchs of the Sasanian Empire|Shahanshah]]'' | leader1 = [[Ardashir I]] | year_leader1 = 224–241 | leader2 = [[Yazdegerd III]] | year_leader2 = 632–651 | stat_year1 = 550<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4<!--|pages=115–138-->|at=p. 122|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 3500000 | border_p1 = Imperial }} '''ساساني سلطنت''' (<small>Sasanid Empire</small>؛ قديم ايراني: [[فائل:Eranshahr.svg|60x60 عڪسلون]]) سرڪاري طور تي ايرانشهر (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، ايرانشهر، ايرانين جي سلطنت)، هڪ ايراني سلطنت هئي جيڪا 224 کان 651 عيسوي تائين ساسان جي گهراڻي پاران قائم ۽ حڪمراني ڪئي وئي. چار صدين کان وڌيڪ عرصي تائين رهي. قديم ايران تي ساساني خاندان جي حڪمراني جي ڊيگهه، پارٿيا جي ارساضي خاندان کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئي، جيڪا فوري طور تي ان کان اڳ هو.<ref name="wiesehofer2">{{harv|Wiesehöfer|1996}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cultureofiran.com/b_history.php|title=A Brief History|work=Culture of Iran|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php|archive-date=21 November 2001|access-date=11 September 2009|url-status=dead}}</ref> اردشير اول، جنهن جو عروج اندروني ۽ ٻاهرين تڪرارن جي وچ ۾ آرسادين جي اثر جي زوال سان گڏ ٿيو، پاران قائم ڪئي وئي. ساساني خاندان ايراني قوم جي حڪمراني کي وڌائڻ ۽ مضبوط ڪرڻ سان هخامنشي سلطنت جي ورثي کي بحال ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو پرعزم هو. خاص طور تي، سال 224ع ۾ هرمزدگان جي جنگ ۾ پارٿيا جي آرٽابانس چوٿين کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ان پاڙيسري رومن سلطنت سان آرسادن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو جوش سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو، اهڙي طرح رومي-ايراني جنگين جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. ساساني حڪمرانن جي ڪوششن سان آخرڪار ايران کي قديم زماني جي هڪ وڏي طاقت جي طور تي ٻيهر قائم ڪرڻ جو سبب بڻيو.<ref name="EIr-Sasanian">{{harv|Shahbazi|2005}}</ref><ref name="Norman A. Stillman pp 22">Norman A. Stillman ''The Jews of Arab Lands'' p. 22 Jewish Publication Society, 1979 {{ISBN|0827611552}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, pp 29">International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' p. 29. Ashgate Pub Co, 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> پنهنجي عروج تي، ساساني سلطنت سڄي جديد ايران، عراق ۽ جزيره نما عرب جي ڪجهه حصن، خاص طور تي اوڀر عرب ۽ ڏکڻ عرب، قفقاز، سرزمين شام، وچ ايشيا جا ڪجهه حصا ۽ گڏوگڏ ننڍي کنڊ جا ڪجهه حصا ڪنٽرول ڪيا.<ref>{{Cite news|url=https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE.|title=Khosrow II (590–628 CE)|access-date=2025-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240619204859/https://encyclopedia.pub/entry/23003|archive-date=2024-06-19|language=en|accessdate=2026-01-14|archivedate=2024-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240619204859/https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE.}}</ref> انهن تيسيفون کي، پنهنجي سلطنت جي وجود جي پهرين ٻن سالن کان سواءِ، جڏهن اصطخر مختصر طور تي هن حيثيت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، گاديءَ جو هنڌ برقرار رکيو. جيئن اهو ارسڪڊ دور ۾ هو. ايراني تهذيب جي تاريخ ۾ هڪ اعليٰ مقام واري،<ref>Hourani, p. 87.</ref> ساساني سلطنت هڪ پيچيده ۽ مرڪزي حڪومتي نوڪر شاهي جي خاصيت هئي ۽ [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]] جي بحالي کي قانوني ۽ متحد ڪندڙ مثالي طور تي ڏٺو ويو. <ref>Hourani, p. 87.</ref> هن دور ۾ ڪيترن ئي عظيم يادگارن ۽ عوامي ڪمن جي تعمير ڏٺي وئي ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن جي سرپرستي ڪئي وئي. ساسانين جي دور ۾، ايران جو ثقافتي اثر علائقي کان گهڻو پري پکڙجي ويو، جنهن کي ان ڪنٽرول ڪيو ۽ [[اولهائين يورپ]]، [[اوڀر آفريڪا]]، [[چين]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي دور دراز علائقن کي متاثر ڪيو. <ref>Hourani, p. 87.</ref> <ref>Hourani, p. 87.</ref> <ref>Hourani, p. 87.</ref> ان يورپي ۽ ايشيائي وچين دور جي فن کي شڪل ڏيڻ ۾ پڻ مدد ڪئي.<ref name="Iransaga: The art of Sassanians2">{{cite web|url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm|title=Iransaga: The art of Sassanians|publisher=Artarena.force9.co.uk|access-date=2013-12-16}}</ref> عرب ۾ اسلام جي عروج ۽ بازنطيني/اوڀرين رومي سلطنت سان هڪ تباهي واري جنگ کان پوءِ، ساساني سلطنت شروعاتي مسلمان فتحن جي ور چڙهي وئي، جيڪيون محمد پاران شروع ڪيون ويون هيون ۽ راشدين خلافت جي دور ۾ جاري رهيون. جيتوڻيڪ ايران تي مسلمانن جي فتح قوم جي تاريخ ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ ثقافتي تبديلي جي نشاندهي ڪئي، ايران جي اسلامائيزيشن ساساني فن، فن تعمير، موسيقي، ادب ۽ فلسفي کي بتدريج نئين اسلامي ثقافت ۾ جذب ​​ڪرڻ جي قابل بڻايو ۽ ان جي بدلي ۾، سڄي وڌندڙ مسلم دنيا ۾ ايراني ثقافت، علم ۽ خيالن جي واڌ ويجهه ۽ ارتقا کي يقيني بڻايو ۽ برقرار رکيو ويو. <ref>Abdolhossein Zarinkoob: ''Ruzgaran: tarikh-i Iran az aghz ta saqut saltnat Pahlvi'', p. 305</ref>[[File:Wall decoration from Ctesiphon DP-1091-001.jpg|سيسيفون جي هڪ محل جي سجاوٽ]] (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، ايرانشهر، ايرانين جي سلطنت، [[File:Eranshahr.svg|60px]]) ارد شير اول (Ardashir I) ساساني گھراڻي جو پھريون بادشاھ ھو. ھن پارٿيان گھراڻي جي شھنشاھ ارتبنوس چوٿين (Artabanus IV) کي ھرمزدگان واري جنگ ۾ 224ع ۾ شڪست ڏئي پنھنجي گھراڻي جي بادشاھت جو بنياد رکيو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty|title=Sasanian dynasty {{!}} Significance, History, & Religion {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-01-20}}</ref> ==نالو== سرڪاري طور تي، ساساني سلطنت کي "ايرانين جي سلطنت" (وچين فارسي: <small>𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩</small>، ايرانشهر؛ پارٿين: <small>𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓</small>، آريانخ شهر؛ يوناني: <small>Ἀριανῶν ἔθνος</small> آريانون ايٿنوس) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي اصطلاح پهريون ڀيرو شاپور اول جي ٽنهي زبانن واري عظيم لکت ۾ تصديق ٿيل آهي. جنهن ۾ بادشاهه اعلان ڪري ٿو ته "مان ايرانين جي سلطنت جو مالڪ آهيان." وڌيڪ عام طور تي، سلطنت، جهڙوڪ ساساني خاندان پاڻ، تاريخي ۽ علمي ذريعن ۾ سڌو سنئون ساسان جي نالي تي رکيو ويو آهي، هي اصطلاح انگريزي ۾ مختلف طريقن سان ساساني سلطنت (<small>Sasanid، Sasanian)</small> جي نالي سان درج ٿيل آهي. == تاريخ == '''ساساني سلطنت''' (انگريزي: Sasanian Empire) [[ايران]] جي علائقن تي مرڪز ٿيل هڪ فارسي سلطنت ھئي، جن تي ساساني خاندان حڪمراني ڪئي. سلطنت جو بنياد 224ع ۾ پيو ۽ اھا 651ع تائين قائم رھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php|title=Culture of Iran|date=2001-11-21|website=web.archive.org|access-date=2022-01-20}}</ref> ايران ۾ مسلمانن جي فتح ھن سلطنت جو خاتمو آندو. ساساني سلطنت کان اڳ ھتي پارٿيان گھراڻي جي بادشاھي قائم ھئي. رومين سان جنگيون جوٽڻ ۽ پنھنجي خانداني جھڳڙن سبب پرٿيان حڪمران ڪمزور ٿي ويا ھئا جنھن جو فائدو وٺي ساسانين ملڪ تي قبضو ڪري نئين سلطنت جو بنياد وڌو، ساساني دور ۾ ايران ھڪ طاقتور ۽ خوشحال قوم جي حيثيت سان دنيا ۾ متعارف ٿيو.<ref>Norman A. Stillman The Jews of Arab Lands pp 22 Jewish Publication Society, 1979 ISBN 0827611552</ref> ھن [[اڪئمنيڊ|هخامنشي بادشاھت]] جي روايتن کي زنده رکندي ھڪ طاقتور سلطنت جو بنياد رکيو. ساساني سلطنت ۾ موجودا [[ايران]] ۽ [[عراق]] جا سمورا علائقا شامل ھئا. ان سان گڏوگڏ ھن سلطنت جون حدون اڀرندي ڀونوچ سمنڊ (جنھن ۾ [[مصر]] ۽ [[اناطوليا]] به شامل ھو) کان وٺي موجوده [[پاڪستان]] تائين پکڙيل ھيون. ڏکڻ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جا ڪجهه علائقا، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جا علائقا بہ ھن سلطنت جو حصو ھئا. ساساني دور [[اسلام]] جي اچڻ کان اڳ ايران جي عروج جو دور مڃيو وڃي ٿو. ساسانين ھڪ طاقتور مرڪزي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ اقليتن جي حقن سان ڇيڙڇاڙ کان پاسو ڪيو. ساساني [[زرتشتي مذھب]] جا پوئلڳ ھئا ۽ ھنن پنھنجي مذھب کي خوب وڌايو ۽ ويجھايو. ھنن ڪيترائي يادگار تعمير ڪرايا ۽ سلطنت ۾ تعليمي ادارن جو ڄار وڇايو. == حڪومت == == پاڙيسري طاقتن سان لاڳاپا == <nowiki>:</nowiki> == سماج == == ثقافت == == معيشت == == مذهب == == ٻولي == == ورثو ۽ اهميت == == گيلري == == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Sassanid Empire|Sasanian Empire}} * [https://web.archive.org/web/20120422142548/http://www.humanities.uci.edu/sasanika/ Sasanika: the History and Culture of Sasanians] * ''Sasanian rock reliefs'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110012241/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html |date=10 November 2016 }}. * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100109191214/http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp7/ot_sasanian_dyn_20050301.html Sasanian dynasty]}} entry in the ''[[Encyclopædia Iranica]]'' * [https://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Sassanian/Sassan.html The Sassanians] The Sassanians by Iraj Bashiri, University of Minnesota. * [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php The Art of Sassanians, on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026095827/http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php |date=2006-10-26 }} * [http://ecai.org/sasanianweb/ ECAI.org ''The Near East in Late Antiquity: The Sasanian Empire''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214083059/http://ecai.org/sasanianweb/ |date=14 December 2006 }} * [https://books.google.com/books?id=njwgd7YZHi8C&q=roman+empire+in+persia Google Books on Roman Eastern Frontier (part 1)] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanid_images_inscriptions1.php A Review of Sassanid Images and Inscriptions, on Iran Chamber Society] * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html Sassanid crowns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110011645/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |date=10 November 2016 }} * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html Sassanid coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110014158/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html |date=10 November 2016 }} * [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ Sassanid textile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022075330/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ |date=22 October 2006 }} * [http://www.islamicarchitecture.org/art/islamic-metalwork.html Islamic Metalwork] ''The continuation of Sassanid Art'' * [http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html Sasanians in Africa in Transoxiana 4]. * [http://www.iranchamber.com/history/ctesiphon/ctesiphon.php Ctesiphon; The capital of the Parthian and the Sassanid empires, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/islamic_conquest/islamic_conquest.php Islamic Conquest of Persia] * [http://www.iranian.com/History/2000/August/China/ Pirooz in China, By Frank Wong] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml The Sassanian Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101013011/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml |date=1 January 2009 }} BBC – [[BBC Radio 4|Radio 4]] ''[[In Our Time (BBC Radio 4)|In Our Time]]'' programme (available as .ram file) * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b008g2x5 The Sassanian Empire: Further Reading] * [https://web.archive.org/web/20090715080555/http://www.iranologie.com/history/history5.html Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php History of Iran on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [https://www.livius.org/persia.html Livius articles on ancient Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614190250/http://www.livius.org/persia.html |date=14 June 2017 }} * [http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html Richard Frye "The History of Ancient Iran"] * [http://www.artarena.force9.co.uk/hpart.html Iransaga: Persian arts through the centuries] * [http://www.iranchamber.com/religions/articles/aba_church_persia.php Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanian_army.php iranchamber.com] {{Sasanian Empire}} {{Navboxes |list = {{Ancient Syria and Mesopotamia}} {{Ancient Mesopotamia topics}} {{Sasanian Provinces}} {{Iran topics}} {{Empires}} }} {{authority control}} [[زمرو:ساساني سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو:قديم اناطوليا]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:وچئين دور جي اناطوليا ۾ رياستون]] [[زمرو:ابخازيا جي تاريخ]] [[زمرو:داغستان جي تاريخ]] [[زمرو:جارجيا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم سرزمين شام]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:سرزمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي اڳوڻي بادشاهتون]] [[زمرو:قديم آرمينيا]] [[زمرو:آرمينيا ۾ 6 صدي]] [[زمرو:آرمينيا ۾ 7 صدي]] [[زمرو:آذربائيجان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:سال 224ع ادارا]] [[زمرو:سال 651ع ۾ ادارا ختم ٿيڻ]] [[زمرو:قديم آفريڪا ۾ ملڪ]] [[زمرو: 220 جي ڏهاڪي ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:7 صدي ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] qq038zc1ps73lhzq77rn67xupizvyh2 0 74194 410517 374717 2026-09-08T11:04:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410517 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم|formation=2018|name=وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (WDF)|image=|caption=''caption''|native_name=English name in Urdu script: <br/> {{lang|en|{{font|size=200%|{{nq|ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ}}}}}}|leader_title=جنرل سيڪريٽري|leader_name=[[عالیہ بخشل]]|leader_title2=صدر|leader_name2=[[عصمت شاهجهان]]<ref name="first">{{cite news |title=Women's Democratic Front launched to build a vibrant, socialist and a feminist movement |url=https://dailytimes.com.pk/212473/womens-democratic-front-launched-to-build-a-vibrant-socialist-and-a-feminist-movement/ |work=Daily Times |date=9 March 2018}}</ref>|type=عورتن جي تنظيم|focus=[[سوشلسٽ فيمينزم|سوشلسٽ فيمينزم]]، عورتن کي ظلم کان شفا ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿي|location=[[پاڪستان]]|website={{URL|https://wdfpk.org//}}}} '''وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (WDF)''' [[پاڪستان|پاڪستاني]] هڪ آزاد [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] - [[ناري واد|فيمينسٽ]] تنظيم آهي. ان جو بنياد 8 مارچ 2018ع تي وفاقي گادي واري شهر [[اسلام آباد]] ۾ رکيو ويو، <ref>{{Cite news|url=https://www.thenation.com/article/world/pakistan-women-human-rights/|title=Pakistani Women Are Leading the Struggle for Human Rights|last=Ali|first=Hasan|date=28 September 2021}}</ref> [[سنڌ]] ، [[بلوچستان]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] جي سوين نمائندن پاران. WDF جو مقصد سڄي ملڪ ۾ عورتن کي متحد ڪرڻ آهي ته جيئن هڪ [[سوشلزم]]سوشلسٽ فيمينسٽ <ref>{{ڪتابن مان حوالا|url=https://www.plutobooks.com/9780745348247/she-who-struggles/|title=She Who Struggles}}</ref> تحريڪ پاڪستان ۾ عورتن جي عالمي ڏينهن جي جشن کي حقيقي عمل ۾ تبديل ڪري. WDF جو منشور ۽ آئين سرمائيداري، سرپرستي، مذهبي فاشزم، قومي جبر ۽ پاڪستان جي آمرانه سياسي نظام جي خلاف وسيع بنياد تي جدوجهد ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. <ref name="www.pakistantoday.com.pk">{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/10/30/wdf-demands-to-repeal-ban-on-media-coverage-of-kps-girls-schools/|title=WDF demands to repeal ban on media coverage of KP's girls' schools {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> تنظيم جو افتتاح [[عورتن جو عالمي ڏينهن|عورتن جي عالمي ڏينهن]] 2018 تي ڪيو ويو، <ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/290051-reflection-of-increasing-awareness-acceptance-of-women-s-rights|title=Reflection of increasing awareness, acceptance of women's rights|work=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> جڏهن شاگردن، پورهيت عورتن، دانشورن ۽ سياسي ڪارڪنن جو وڏو انگ عورت آزادي مارچ 2018 لاءِ گڏ ٿيو. == پس منظر == WDF [[پاڪستان]] ۾ قائم هڪ عورتن جي تنظيم آهي جنهن جو مقصد ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن مان پورهيت طبقي جي عورتن (ذهني يا جسماني پورهيو ڪرڻ) جي جدوجهد کي گڏ ڪري هڪ نامياتي سوشلسٽ-فيمينسٽ عوامي مزاحمتي تحريڪ قائم ڪرڻ آهي. WDF جمهوري ۽ پرامن ۽ مزاحمت جو طريقو اختيار ڪري ٿو. <ref>{{حوالو ويب|url=https://awamiworkersparty.org/awp-women-front-to-be-launched-on-march-8-in-islamabad/|title=Women Democratic Front to be launched on March 8|date=14 January 2018|website=Awami Workers Party, Pakistan}}</ref> == بنياد == WDF باضابطه طور تي هڪ مزاحمتي تحريڪ جي طور تي قائم ڪئي وئي هئي [[عورتن جو عالمي ڏينهن|عورتن جي عالمي ڏينهن]] تي 8 مارچ 2018 تي [[اسلام آباد]] ۾ هڪ فائونڊيشن ڪانگريس ۾ صوبائي يونٽن جي نمائندن پاران ڪم ڪندي جيڪا 2014 کان ڪم ڪري رهي هئي <ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567420-made-aurat-march-possible|title=What made Aurat March possible? {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk|work=www.thenews.com.pk|language=en}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ڪانگريس [[پاڪستان]] ۾ عورت آزادي مارچ (عورتن جي آزادي مارچ) جو بنياد رکيو. <ref name="Europe">{{Cite news|url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article43474|title=Pakistan – Aurat Azadi March: WDF launched with a pledge to fight patriarchy, social injustice and violence - Europe Solidaire Sans Frontières|work=www.europe-solidaire.org|archive-date=2024-02-05|access-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205071214/https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article43474|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article43474 "Pakistan – Aurat Azadi March: WDF launched with a pledge to fight patriarchy, social injustice and violence - Europe Solidaire Sans Frontières"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205071214/https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article43474 |date=2024-02-05 }}. </cite></ref> WDF تشدد، تبعيض ۽ پدرسري جبر کي [[پاڪستان]] ۾ طبقاتي، جنس ۽ قوم جي بنياد تي عوام جي مجموعي جبر ۽ استحصال جو حصو سمجهي ٿي - سرمائيداري، سامراج، جاگيرداري ۽ مذهبي انتهاپسندي جا ستون. WDf پنهنجي جدوجهد جاري رکڻ لاءِ پرعزم آهي جيستائين عورتن جي زندگي جي حق، هر قسم جي جبر کان سندن آزاديءَ، ترقي ۽ امن؛ ۽ [[پاڪستان]] ۾ عوامي جمهوريت قائم ڪرڻ. سندن نظريو سوشلسٽ فيمينزم ۽ عورتن جي سياسي جدوجهد جي تاريخ بيان ڪري ٿو. <ref>{{Cite news|url=https://fp.brecorder.com/2018/03/20180309350164/|title='State policies, laws discriminatory towards women'|date=9 March 2018|work=Business Recorder}}</ref> == تنظيمي ڍانچي == WDF هڪ وفاقي ادارو آهي جنهن جي ملڪ گير موجودگي ۾ چار قومي يونٽن ۾ [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه]] ، [[سنڌ]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] / [[اسلام آباد]] ؛ [[بلوچستان]] ۽ هڪ وفاقي يونٽ. WDF جو مقصد پڻ [[گلگت بلتستان]] ، [[ڪشمير]] جي تڪراري علائقن ۾ يونٽ ٺاهڻ آهي ته جيئن انهن علائقن جي عورتن کي منظم ڪري انهن کي تحريڪ جو حصو بڻائي سگهجي. <ref name="Leadership">{{حوالو ويب|url=https://wdfpk.org/about/leadership/|title=Leadership|website=Women Democratic Front}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://wdfpk.org/about/leadership/ "Leadership"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011064055/https://wdfpk.org/about/leadership/ |date=2019-10-11 }}. </cite></ref> == قيادت == WDF جي وفاقي ڪابينا پنج ميمبرن تي مشتمل آهي: صدر: عصمت شاهجهان <ref name="Europe"/> جنرل سيڪريٽري: [[عاليہ بخشل]] <ref>{{Cite news|url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=26_05_2016_153_005|title='Liberal feminism not enough to address social oppression women face' {{!}} ePaper {{!}} DAWN.COM|work=epaper.dawn.com}}</ref> سيڪريٽري اطلاعات ۽ پبليڪيشن: طوبيٰ سيد <ref name="www.pakistantoday.com.pk"/> سيڪريٽري تعليم ۽ فن: [[Shahzadi Hussain|شهزادي حسين]] <ref name="Leadership">{{حوالو ويب|url=https://wdfpk.org/about/leadership/|title=Leadership|website=Women Democratic Front}}</ref> سيڪريٽري فنانس: لبنا ڪفايت [[جليلا حيدر]] ، WDF جي صوبائي صدر <ref name="Leadership"/> <ref>{{Cite news|url=http://azaranica.blogspot.com/2018/04/voa-urdu-quetta-protest.html|title=Azaranica: Women Democratic Front's Jalila Haider announced indefinite hunger strike against the on-going target killings of Hazaras in Quetta.|date=28 April 2018|work=Azaranica}}</ref> ، [[ڪوئيٽا|بلوچستان]] [[بلوچستان|کان آھي]]، جيڪا [[بي بي سي|BBC]] پاران مرتب ڪيل متاثر ڪندڙ ۽ بااثر عورتن جي فهرست آهي <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list?|date=16 October 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/251423-hazara-woman-from-pakistan-named-in|title=Hazara woman from Pakistan named in BBC's 100 Women of 2019|work=www.geo.tv}}</ref> نرگس افشين خٽڪ (WDF جو خيبرپختونخواه باب) <ref>{{حوالو ويب|url=https://tribune.com.pk/story/2172016/1-k-p-women-lament-lack-rights/|title=K-P women lament lack of rights|date=9 March 2020|website=The Express Tribune|access-date=2 April 2020}}</ref> == حوالا / ذريعا == هي مضمون 11,12 آڪٽوبر 2019 تي [[اسلام آباد]] ، پاڪستان ۾ سويڊن جي سفارتخاني پاران منعقد ڪرايل ’وڪي گيپ‘ <ref>{{حوالو ويب|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_Challenge|title=WikiGap Challenge - Meta|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> تقريب دوران ٺاهيو ويو. <ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1510517/volunteers-gather-to-add-information-online-about-pakistani-wom%3C/body%3E%3C/html%3E|title=Volunteers gather to add information online about Pakistani women|last=Shahid|first=Jamal|date=13 October 2019|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.islamabadscene.com/wikigap-event-by-swedish-embassy-puts-more-pakistani-women-on-wikipedia/|title='WikiGap' event by Swedish Embassy puts more Pakistani women on Wikipedia|date=13 October 2019|work=Islamabad Scene}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/540548-content-added-to-wikipedia-about-pakistani-women|title=Content added to Wikipedia about Pakistani women|work=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:پاڪستان ناري واد]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عورتون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نارين جا حقَ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نارين جون تحريڪون]] [[زمرو:فيمينسٽ تحريڪون ۽ نظريا]] [[زمرو:Articles containing explicitly cited English language text]] cdabmwictbhuztim3ljgp4w8nt9rh0f 0 75718 410463 410250 2026-09-08T04:09:50Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410463 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref> }} {{Clear}} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == پڻ ڏسو == * [[ترانا جي وقتوار تاريخ]] * [[ترانا جون علامتون]] * [[ترانا جا اهم ماڳ]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite news |last=Burgen |first=Stephen |work=[[The Guardian]] |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=20 November 2020 |date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Akkam |first=Alia |publisher=[[Vogue (magazine)|ووگ]] |title=البانيا جي گاديءَ واري شهر پاڻ کي هڪ زنده دل ۽ سستي سياحتي منزل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي |url=https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |access-date=20 November 2020 |date=13 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112034/https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Hillsdon |first=Mark |publisher=[[The Daily Telegraph|دي ٽيليگراف]] |title=يورپ جي اها گادي، جنهن جو دورو ڪرڻ جو توهان شايد ڪڏهن نه سوچيو هجي ــ پر ڪرڻ گهرجي |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |access-date=20 November 2020 |date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112327/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Crevar |first=Alex |work=[[The New York Times]] |title=ترانا: ڪميونسٽ ماضي کان آزاد ٿيندڙ، تبديل ٿيل شهر |url=https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |access-date=20 November 2020 |date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112644/https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=McRae |first=Hamish |work=[[The Independent]] |title=البانيا: ترانا جي سحر ۾ |url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |access-date=20 November 2020 |date=13 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704161151/https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |archive-date=4 July 2020}} * {{cite journal |last=Capolino |first=Patrizia |title=ترانا: اطالوين جي اثر هيٺ تبديل ٿيل گاديءَ وارو شهر |year=2011 |journal=Planning Perspectives |volume=26 |issue=4 |pages=591–615 |doi=10.1080/02665433.2011.601610 |bibcode=2011PlPer..26..591C |s2cid=143255786}} {{Refend}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Tirana|collapsible=collapsed}} * {{official website|https://tirana.al/}} {{in lang|sq}} * {{Cite EB1911|wstitle=Tirana|short=x}} * [https://web.archive.org/web/20101201132238/http://tirana.gov.al/?cid=1,10 شهر جو ٻيهر جنم] ڊسمبر 2010ع جو محفوظ ڪيل نسخو {{in lang|sq}} {{Tirana|state=collapsed}} {{List of European capitals by region}} {{Navboxes|list= {{Municipalities of Albania}} {{Tirana div}} {{Tirana County}} {{Capital cities of the European Union candidates}} {{European Youth Capital}} {{Cham Albanians}}}} {{Authority control}} [[زمرو:ترانا| ]]<!--مھرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[زمرو:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:1614ع ۾ قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:ترانا ڪائونٽي جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:گيگيريا]] [[زمرو:البانيا جا شهر]] [[زمرو:سلطنت عثمانيه ۾ 1614ع جون قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] s2ic3qpwptr03r3c37klxjxjau6618q 0 79765 410465 366868 2026-09-08T04:44:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410465 wikitext text/x-wiki {{Short description|Application of biology and engineering to create useful products}} [[File:Molecular Machines of Life.jpg|thumb|upright=1.2|300px|Some [[biological machine]]s]] '''حياتياتي انجنيئرنگ''' يا بائيو انجينيئرنگ (Bio-Engineering) [[حياتيات]] جي اصولن ۽ [[انجنيئرڱ|انجنيئرنگ]] جا اوزار استعمال ڪري، اقتصادي طور تي قابل عمل مصنوعات ٺاهڻ لاءِ لاڳو ڪرڻ جو شعبو آهي. <ref>{{Cite book|title=Biological engineering|last1=Abramovitz|first1=Melissa|publisher=ABDO Publishing Company|year=2015|isbn=978-1-62968-526-7|pages=10}}</ref> حياتياتي انجنيئرنگ ڪيترن ئي خالص ۽ لاڳو ڪيل سائنسن مان علم ۽ مهارت کي استعمال ڪندي آهي، <ref>{{Cite conference|title=The Basics of Bioengineering Education|publisher=Springer|year=2010|isbn=9783642149979|conference=26th Southern Biomedical Engineering Conference|location=College Park, Maryland|pages=65|last1=Herold|first1=Keith|last2=Bentley|first2=William E.|last3=Vossoughi|first3=Jafar}}</ref> جهڙوڪ [[ڪميت (فزڪس)|ڪميت]] (Mass) ۽ [[گرمي]] (Heat) جي منتقلي، ڪائنيٽڪس، بايوڪيٽالسٽ، بايو ميڪينڪس، بايو انفارميٽڪس، الڳ ڪرڻ ۽ صاف ڪرڻ وارا عمل، بايو ري ايڪٽر ڊيزائن، سطح جي سائنس، سيال جي ميڪانيات، ٿرموڊائنامڪس ۽ پوليمر سائنس. اهو طبي آلات، تشخيصي سامان، بايو مطابقت واري مواد، قابل تجديد توانائي، ماحولياتي انجنيئرنگ، زرعي انجنيئرنگ، پروسيسنگ انجنيئرنگ ۽ ڪيٽالائيسس ۽ ٻين علائقن جي ڊيزائن ۾ استعمال ڪي ويندي آهي جيڪي سماج جي زندگين جي معيار کي بهتر ڪن ٿا. ڪجھ حياتياتي مشينون. حياتياتي انجنيئرنگ ريسرچ جي مثالن ۾ بيڪٽيريا شامل آهن جيڪي ڪيميائي مادا پيدا ڪرڻ لاءِ انجنيئرنگ جي عملن مان گذرن ٿا، نئين ميڊيڪل اميجنگ ٽيڪنالاجي، پورٽيبل ۽ تيز بيمارين جي تشخيص جا اوزار، پروٿيڪس (مصنوعي عضون)، بايو دواسازي ۽ ٽشو-انجنيئر ٿيل عضو. <ref>{{Cite web|url=http://bioeng.berkeley.edu/about-us/what-is-bioengineering|title=What is Bioengineering?|website=bioeng.berkeley.edu|language=en-US|access-date=2018-07-21}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bioengineering.tum.de/about-the-msb/|title=MSB: About the Munich School of BioEngineering|website=www.bioengineering.tum.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203184325/http://www.bioengineering.tum.de/about-the-msb/|archive-date=2020-02-03|access-date=2020-02-03|url-status=dead}}</ref> بايو انجينيئرنگ بايو ٽيڪنالاجي ۽ بايوميڊيڪل سائنسز سان ڪافي حد تائين هڪجهڙائي رکي ٿي ان طرح سان ته ڪيئن انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي جا ٻيا مختلف روپ مختلف ٻين سائنسن سان تعلق رکن ٿا (جهڙوڪ ايرو اسپيس انجنيئرنگ ۽ ٻيون خلائي ٽيڪنالاجي جو تعلق ڪينيٽيڪس ۽ ايسٽرو فزڪس سان آهي). عام طور تي، حياتياتي انجنيئر نئين ڪيميائي شين ٺاهڻ لاء حياتياتي نظام کي نقل ڪرڻ يا حياتياتي نظام کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ڊاڪٽرن ۽ محققن سان گڏ ڪم ڪرڻ، حياتياتي پروسيس, جنهن ۾ ڪيميائي ۽ ميڪنيڪل پروسيس کي تبديل ڪرڻ، وڌائڻ، برقرار رکڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ جا طريقا شامل آهن, کي حل ڪرڻ لاء، بايو انجنيئرز روايتي انجنيئرنگ اصولن ۽ ٽيڪنالاجي کي استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last1=Pasotti|first1=Lorenzo|last2=Zucca|first2=Susanna|date=2014-08-03|title=Advances and Computational Tools towards Predictable Design in Biological Engineering|journal=Computational and Mathematical Methods in Medicine|volume=2014|pages=369681|doi=10.1155/2014/369681|pmc=4137594|pmid=25161694|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sheffield.ac.uk/bioengineering/what-is-bioengineering|title=What is bioengineering? - Bioengineering - The University of Sheffield|last=Sheffield|first=University of|website=www.sheffield.ac.uk|language=en-GB|access-date=2018-07-21}}</ref> ==تاريخ== حياتياتي انجنيئرنگ هڪ سائنس تي ٻڌل نظم آهي جيڪو حياتياتي سائنسن تي قائم ڪيو ويو آهي، جئين ڪيميائي انجنيئرنگ، اليڪٽريڪل انجنيئرنگ، ميڪينيڪل انجنيئرنگ، ڪيميائي انجنيئرنگ، بجلي جي انجنيئرنگ، مقناطيسيت ۽ ڪلاسيڪل ميڪانيات جا نظم آهن. [[ٻئين مهاڀاري جنگ]] (WW II) کان اڳ، حياتياتي انجنيئرنگ کي انجنيئرنگ جي شاخ طور سڃاتو ويندو هو ۽ ماڻهن لاء هڪ نئون تصور هو. WW II کان پوء، اهو وڌيڪ تيزيء سان وڌيو، ۽ اصطلاح "بايو انجينئرنگ" برطانوي سائنسدان ۽ براڊڪاسٽر هينز وولف پاران سال 1954ع ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ ۾ ٺاهيو ويو. وولف انهي سال گريجوئيشن ڪئي ۽ آڪسفورڊ ۾ بايولوجيڪل انجنيئرنگ ڊويزن جو ڊائريڪٽر بڻجي ويو. هي پهريون ڀيرو هو جڏهن بايو انجنيئرنگ کي ڪنهن يونيورسٽي ۾ پنهنجي برانچ طور تسليم ڪيو ويو. هن نظم جو ابتدائي ڌيان [[بجلي جي انجنيئرنگ|اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]] هو، ڇاڪاڻ ته هن وقت دوران طبي آلات ۽ مشينري سان ڪم ڪيو ويندو هو. جڏهن انجنيئرن ۽ حياتياتي سائنسدانن گڏجي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن هنن تسليم ڪيو ته انجنيئرن کي پنهنجي ڪم جي پويان اصل [[حياتيات]] جي باري ۾ ڪافي ڄاڻ نه آهي. هن مسئلي کي حل ڪرڻ لاء، انجنيئر جيڪي حياتياتي انجنيئرنگ ۾ تعليم حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا انهن کي حياتيات، [[نفسيات]] ۽ دوا جي عملن جي مطالعي لاء وڌيڪ وقت وقف ڪيو. وڌيڪ تازو، حياتياتي انجنيئرنگ جو اصطلاح ماحولياتي تبديلين تي لاڳو ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ مٿاڇري جي مٽي جي حفاظت، سلپ اسٽيبلائيزيشن، واٽر ڪورس ۽ ساحل جي حفاظت، ونڊ برڪس، نباتاتي رڪاوٽون، شور جي رڪاوٽون ۽ بصري رڪاوٽون ۽ هڪ علائقي جي ماحولياتي واڌاري جو مطالعو شامل آهن. ڇاڪاڻ ته انجنيئرنگ جا ٻيا شعبا پڻ جاندارن جا پتا ڏين ٿا، اصطلاح حياتياتي انجنيئرنگ کي وڌيڪ وسيع طور تي زرعي انجنيئرنگ شامل ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. ==تعليم== مطالعي جي سراسري ڊيگهه ٽي کان پنج سال آهي ۽ مڪمل ٿيل درجي کي بيچلر آف انجنيئرنگ (انجنيئرنگ ۾ بي ايس) جي طور تي رکيو ويو آهي. بنيادي ڪورسز ۾ [[ٿرموڊائنامڪس]]، بائيوميڪينڪس، [[حياتيات]]، جينياتي انجنيئرنگ، سيال جي ميڪانيات، حياتياتي حرڪيات، ڪيميائي، خاص ڪري اينزائيم (خمير) جي ڪائينيٽڪس، مواد جي سائنس ۽ اليڪٽرانڪس شامل آهن. ==ذيلي مضمون== اداري جي بنياد تي ۽ ملازمن جي مخصوص تعريفاتي حدن تي، بائيو انجنيئرنگ جي ڪجهه وڏي شاخن کي درجه بندي ڪري سگهجي ٿو: * بايوميڊيڪل انجنيئرنگ: انجنيئرنگ جي اصولن جو اطلاق ۽ دوا ۽ حياتيات کي صحت جي مقصدن لاءِ ڊزائين ڪيل تصورات.<ref name=":22">{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/bioengineering|title=Bioengineering|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> ** ٽشو جي انجنيئرنگ ** نيورل انجنيئرنگ * دواسازي جي انجنيئرنگ * ڪلينيڪل انجنيئرنگ * بائيوميڪانڪس * بايو ڪيميڪل انجنيئرنگ: انجينئرنگ جي اصولن کي خوردبيني حياتياتي نظامن تي لاڳو ڪيو وڃي ٿو جيڪي نيون پروڊڪٽس ٺاھڻ لاءِ، بشمول مناسب خام مال مان پروٽين جي پيداوار لاء استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref name=":23">{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/bioengineering|title=Bioengineering|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> * حياتياتي نظامن جي انجنيئرنگ: انجنيئرنگ اصولن جو اطلاق زراعت، فوڊ سائنسز ۽ ماحولياتي نظامن لاءِ ڊيزائن تصورات تي ڪيو ويندو آهي. * بائيو پروسيس انجنيئرنگ: ٽيڪنالاجي کي ترقي ڪرڻ جي حالتن جي نگراني ڪرڻ لاء جتي هڪ خاص عمل ٿئي ٿو.<ref name=":24">{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/bioengineering|title=Bioengineering|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> * ماحولياتي صحت انجنيئرنگ: انجنيئرنگ اصولن جو اطلاق ماحول کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انسانن جي صحت، آرام ۽ حفاظت لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان ۾ زندگيءَ جي مدد واري نظام جو ميدان ٻاهرين خلا ۽ سمنڊ جي ڳولا لاءِ پڻ شامل آهي.<ref name=":25">{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/bioengineering|title=Bioengineering|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> * انساني عنصر ۽ ارگونومڪس انجنيئرنگ: انجنيئرنگ، فزيالوجي ۽ نفسيات جي ايپليڪيشن جو استعمال انسان-مشين رشتي کي بهتر ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=":26">{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/bioengineering|title=Bioengineering|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> * بايو ٽيڪنالاجي<ref>{{Cite web|url=https://www.cbd.int/convention/text/|title=Convention on Biological Diversity|date=13 May 2016|access-date=27 April 2018}}</ref> <ref name=":27">{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/bioengineering|title=Bioengineering|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> * بايوميميٽڪس: پيچيده انساني مسئلن کي حل ڪرڻ لاء ماڊل، سسٽم ۽ فطرت جي عناصر جي تقليد کي استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Vincent|first1=Julian F.V|last2=Bogatyreva|first2=Olga A.|last3=Bogatyrev|first3=Nikolaj R.|last4=Bowyer|first4=Adrian|last5=Pahl|first5=Anja-Karina|year=2006|title=Biomimetics: its practice and theory|url=http://rsif.royalsocietypublishing.org/content/3/9/471|journal=Journal of the Royal Society Interface|volume=3|issue=9|pages=471–482|doi=10.1098/rsif.2006.0127|pmc=1664643|pmid=16849244|access-date=2024-09-25|archive-date=2014-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705094250/http://rsif.royalsocietypublishing.org/content/3/9/471|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705094250/http://rsif.royalsocietypublishing.org/content/3/9/471 |date=2014-07-05 }}</ref> * بايو اليڪٽريڪل انجنيئرنگ * بايو ميڪانياتي انجنيئرنگ<ref>{{Cite web|url=https://me.stanford.edu/groups/biomechanical-engineering-program/biomechanical-engineering-faq|title=Biomechanical Engineering FAQ {{!}} Mechanical Engineering|website=me.stanford.edu|language=en|access-date=2023-02-15}}</ref> * بائيونڪس: بايوميڊيڪل ۽ ميڪانيات جو هڪ انضمام، روبوٽڪس ۽ مددگار ٽيڪنالاجيز تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=":28">{{cite web|url=https://www.britannica.com/technology/bioengineering|title=Bioengineering|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> * بايوپرنٽنگ: عضون ۽ نون بافتن کي ڪمپيوٽر ايڊ پرنٽ جي ذريعي حاصل ڪرڻ لاءِ حياتياتي مادن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.explainingthefuture.com/bioprinting.html|title=Bioprinting|access-date=1 May 2018}}</ref> * سسٽم حياتيات: ماليڪيولز، سيلز، عضون ۽ عضويات سڀني جي تحقيق، انهن جي رابطي ۽ رويي جي لحاظ کان ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/systems-biology|title=Systems biology {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2023-02-15}}</ref> ==تنظيمون== * اڪريڊيشن بورڊ آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (ABET)، .B.S انجنيئرنگ پروگرام لاءِ يو ايس جي بنياد تي تصديق واري بورڊ. * آمريڪن انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل اينڊ بايولوجيڪل انجنيئرنگ (AIMBE) * انسٽيٽيوٽ آف بايولوجيڪل انجنيئرنگ (IBE) * حياتياتي انجنيئرنگ لاء سوسائٽي (SBE)، هڪ ٽيڪنالاجي ڪميونٽي آهي جيڪو آمريڪي انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل انجنيئرز (AIChE) سان لاڳاپيل آهي. * ميڊي يونائٽ جرنل (MediUnite Journal) هڪ طبي آگاهي واري مهم ۽ اخبار آهي جيڪا اڪثر بايوميڊيڪل نتيجن کي شايع ڪري ٿو ۽ مختلف تحقيقي مقالن ۾ بايو ميڊيسن جو حوالو ڏيندو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[حياتيات]] * [[انجنيئرڱ|انجنيئرنگ]] * [[ڪيميائي انجنيئرنگ]] ==خارجي لنڪس== * [http://www.bioengineer.org/ Bioengineering Society] * [http://bmes.org/ Biomedical Engineering Society] * [http://www.ibe.org/ Institute of Biological Engineering] * [https://web.archive.org/web/20110710043251/http://www.sysbioeng.com/stes/sysbiology01.html Benjoe Institute of Systems Biological Engineering] * [http://www.aimbe.org/ American Institute of Medical and Biological Engineering] * [http://www.asabe.org/ American Society of Agricultural and Biological Engineers] * [http://www.aiche.org/sbe/index.aspx Society for Biological Engineering] part of [[AIChE]] * [http://www.jbioleng.org Journal of Biological Engineering, JBE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026081741/http://www.jbioleng.org/ |date=2015-10-26 }} * [https://web.archive.org/web/20130503153540/http://www.asabe.org/publications/publications/periodicals.aspx Biological Engineering Transactions] * [https://www.bioengineering.tum.de/en/ Munich School of BioEngineering] {{Authority control}} [[Category:Biological engineering| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انجنيئرنگ]] [[زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا]] [[زمرو:زندگي جي سائنس]] q79c6fe5rmahovyruugics9eein00ur 14 83546 410393 323296 2026-09-07T17:00:30Z Memon2025 21315 /* */ 410393 wikitext text/x-wiki [[زمرو:دوائون]] [[زمرو:نفسیاتي علاج]] 575pbgngwbomsff7fasuyaqwsg19x99 14 85096 410500 390350 2026-09-08T10:22:06Z Memon2025 21315 410500 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت جا فرقا]] [[زمرو:عيسائيت جا عقيدا]] 80b4ro3lormq4au8xidnl3osulhga5t 0 88392 410490 374874 2026-09-08T09:14:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410490 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ghaznavid sultan from 998 to 1030 (971–1030)}} {{Distinguish|محمود ھارون|محمود الحسن رحمة الله علیہ||}} {{Infobox royalty | title = {{noitalic|{{ubl||نظام الدين{{Sfn|Nazim|1931|p=165}}|ناصر الحق{{Sfn|Bosworth|1963|p=53}}|سيف الدوله{{Sfn|Nazim|1931|p=36}}|والي اميرالمومنين<ref>{{Harvard citation no brackets|Bosworth|1963|p=46}} {{translation|Friend of the Commander of the Faithful}}</ref>|ڪهف الدوله والاسلام{{Sfn|Nazim|1931|pp=164-165}}|محمود بت شڪن{{Sfn|Wink|1991|p=321}}|يمين الدوله و امين الملت{{Sfn|Nazim|1931|p=164}}}}}} | name = محمود غزنوي<br>Mahmud of Ghazni | full name = يمين الدوله امين الملت ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | image = Mahmud of Ghazni, Ghaznavid ruler, conquering Qasdar (modern Khuzdar) in India, miniature from the Jamiʿ al-Tawarikh of Rashid al-Din Il-Khanid Tabriz Ms Or 20 f.108v.jpg | image_size = 270px | caption = سلطان محمود غزنوي قزدار ([[خضدار]]) جي فتح جي موقعي تي. "جامع التواريخ" 1314ع | succession = غزنوي سلطنت جو سلطان | reign = مارچ 998ع کان 30 اپريل 1030ع | predecessor = اسماعيل غزنوي | successor = محمد غزنوي | spouse = | issue = {{hlist|محمد| مسعود|سليمان|اسماعيل| نصر| ابراهيم| ابو منصور| عبدالرشيد| زينب ۽ ٻه ٻئي ڌيئرون}}{{Sfn|Nazim|1931|p=152}} | dynasty = غزنوي خاندان | father = سبڪتگین | mother = | native_lang1 = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | native_lang1_name1 = {{lang|fa|{{nastaliq|یمین‌ الدوله امین‌الملة ابوالقاسم محمود بن سبکتگین}}}} | religion = [[سني اسلام]] {{small|(شافعي مسلڪ)}}<ref>{{cite book | last=Al-Dhahabī | first=Muḥammad ibn Aḥmad | title=Siyar Aʿlam al-Nubalaʾ | edition=Resalah Publishers, 30 volumes | publisher=Resalah Publishers | location=Beirut | year=2014 | isbn=9789933446659 | pages=486–487}}</ref><!-- See views on religion and war --> | birth_date = {{Birth date|971|10|2|df=yes}} | birth_place = [[غزني]]، [[زابل]]، ساماني سلطنت | death_date = {{death date and age|1030|4|30|971|10|2|df=yes}} | death_place = [[غزني]]، [[زابل]]، غزنوي سلطنت | place of burial = سلطان محمود غزنوي مسجد ۽ مقبرو، [[غزني صوبو]]، [[افغانستان]]<ref>{{cite web|title=Maḥmūd {{!}} king of Ghazna|url=https://www.archnet.org/sites/19882|website=ArchNet|language=en|access-date=1 February 2022|archive-date=11 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511080250/https://www.archnet.org/sites/19882|url-status=live}}</ref> | module = {{Infobox military person | embed = yes | serviceyears = {{c.}} 988–1030 | battles = {{Tree list}} {{Hidden begin}} *[[Battle of Ghazni (998)|Ghazni]] (998) *[[Ghaznavid–Samanid war|Khorasan]] (999) *[[Ghaznavid–Saffarid war|Sistan]] (999–1002) * [[Kara-Khanid invasion of Khorasan|Khorasan]] (1006–8) * [[#Conquest of Qusdar|Qusdar]] (1011) * [[Ghaznavid campaign of Ghur|Ghur]] (1011–1020) * [[#Conquest of Gharchistan|Gharchistan]] (1012) *[[Ghaznavid conquest of Khwarazm|Khwarazm]] (1017) * [[#Conquest of Kafiristan|Kafiristan]] (1020) *[[Ghaznavid campaigns in India|Campaigns in India]] **[[Ghaznavid–Hindu Shahi Wars|Hindu Shahi Wars]] ***[[First Battle of Laghman|Laghman]] (988) ***[[Battle of Peshawar (1001)|Peshawar]] (1001) ***[[Battle of Chach|Chach]] (1007) **[[Siege of Bhatiya|Bhatiya]] (1004-5) **[[Ghaznavid conquest of Multan|Multan]] (1006–10) **[[Siege of Lohkot (1015)|Lohkot]] (1015) **[[Ghaznavid invasion of Kannauj|Kannauj]] (1018) **[[Sack of Somnath|Somnath]] (1026) **[[Battle of the Indus (1027)|Indus]] (1027) *[[Ghaznavid campaigns in Persia|Persia]] (1026–1030) {{Tree list/end}} {{Hidden end}} }} }} '''ابو القاسم محمود بن سبڪتگین''' (فارسي: ابوالقاسم محمود بن سبکتگین، 2 آڪٽوبر 971 - 30 اپريل 1030)، عام طور تي '''محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور آهي، غزنوي سلطنت جو سلطان هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O-vVAAAAMAAJ|title=The Splendour of Mathurā Art and Museum|last1=Sharma|first1=Ramesh Chandra|date=1994|publisher=D.K. Printworld|isbn=978-81-246-0015-3|page=39|language=en|access-date=30 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511080223/https://books.google.com/books?id=O-vVAAAAMAAJ|archive-date=11 May 2024|url-status=live}}</ref> هنن سال 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪيائين. هو عام طور تي پنهنجي اعزازي لقب "يمين الدوله" (رياست جو ساڄو هٿ) سان سڃاتو ويندو هو. سندس وفات وقت، سندس سلطنت هڪ وسيع فوجي سلطنت ۾ تبديل ٿي چڪي هئي، جيڪا موجوده اتر اولهه [[ايران]] کان وٺي [[هندستان]] جي ننڍي کنڊ ​​۾ [[پنجاب]]، ماورا النهر ۾ خوارزم ۽ [[مڪران]] تائين پکڙيل هئي. فارسي ثقافت ۽ طرز حڪومت کي اختيار ڪندي،{{sfn|Grousset|1970|p=146}} محمود پنهنجي اڳوڻن، سامانين جي بيوروڪريٽڪ، سياسي ۽ ثقافتي رسمن کي جاري رکيو. هن پنجاب ۾، خاص طور تي لاهور، هڪ شهر جيڪو هن فتح ڪيو تي مرڪزڪندي، مستقبل جي فارسي رياست لاءِ زمين هموار ڪيو. سندس گاديءَ جو هنڌ غزني اسلامي دنيا ۾، تقريبن بغداد جي اهم شهر جي مقابلي ۾، هڪ اهم ثقافتي، تجارتي ۽ دانشورانه مرڪز ۾ تبديل ٿيو. گاديءَ جو هنڌ ڪيترن ئي ممتاز شخصيتن، جهڙوڪ البيروني ۽ فردوسي، کي اپيل ڪيو. محمود پنهنجي پيءُ جي وفات تي، پنهنجي ڀاءُ اسماعيل سان جانشيني جي مختصر جنگ کان پوءِ، <ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Mahmud-king-of-Ghazna|title=Maḥmūd {{!}} king of Ghazni|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116205158/https://www.britannica.com/biography/Mahmud-king-of-Ghazna|archive-date=16 November 2021|access-date=17 May 2020|url-status=live}}</ref> 27 سالن جي عمر ۾، تخت تي ويٺو. هو پهريون حڪمران هو جنهن سلطان جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس طاقت جي حد کي، ساڳئي وقت ۾ عباسي خليفن جي بالادستي سان هڪ نظرياتي تعلق کي محفوظ رکندي، ظاهر ڪري ٿو. پنهنجي حڪومت دوران، هن 17 ڀيرا هندستان تي حملو ڪيو ۽ امير ترين شهرن ۽ مندرن جي شهرن جهڙوڪ مٿرا ۽ سومناٿ کي لُٽيو ۽ غزني ۾ پنهنجي گاديءَ جي جاءِ ٺاهڻ لاءِ مال غنيمت استعمال ڪيو.{{sfn|Heathcote|1995|p=6}}{{sfn|Anjum|2007|p=234}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Mahmud of Ghazni}} * [https://web.archive.org/web/20010207185815/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mahmud_mughals.html UCLA website] * [http://www.infoplease.com/ce6/people/A0831222.html Mahmud of Ghazna] Columbia Encyclopedia (Sixth Edition) * [https://www.britannica.com/eb/article-9050135/Mahmud Mahmud] Encyclopædia Britannica (Online Edition) * [https://www.britannica.com/eb/article-9036676/Ghaznavid-Dynasty Ghaznavid Dynasty] Encyclopædia Britannica (Online Edition) * [https://www.britannica.com/eb/article-14003/Central-Asian-arts Ghaznavids and Ghurids] Encyclopædia Britannica (Online Edition) * [http://www.iranchamber.com/history/ghaznavids/ghaznavids.php History of Iran: Ghaznevid Dynasty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124185258/http://iranchamber.com/history/ghaznavids/ghaznavids.php |date=2010-11-24 }} * [http://www.kashmirherald.com/featuredarticle/rewritinghistory.html Rewriting history and Mahmud of Ghazni] * [https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0] آن لائن ڪاپي: آخري ڀيرو 11 آڪٽوبر 2007ع تي ايليٽ، سر ايڇ.ايم.، ڊوسن، جان پاران ايڊٽ ڪيو ويو. ''[[هندستان جي تاريخ، جيئن ان جي پنهنجي تاريخدانن پاران ٻڌايو ويو آهي. غزنوين جو دور]] * [[تاريخ ياميني]]، يا Kitabu-l يامي [https://web.archive.org/web/20090803221351/http://www.infinityfoundation.com/ECITTarikhYaminiframeset.htm ابو نصر محمد بن محمد ال جبار العتبي]. * [https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0] Online Copy:Last Accessed 11 October 2007 Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. ''[[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]'' * [[Tarikh Yamini]], or Kitabu-l Yami [https://web.archive.org/web/20090803221351/http://www.infinityfoundation.com/ECITTarikhYaminiframeset.htm of Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad al Jabbaru-l 'Utbi.] {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:auto; background:#f9f9f9; text-align:center; border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- | style="width:30%; text-align:center;"|اڳيون:<br />'''اسماعيل غزنوي''' | style="width:40%; text-align:center;"|'''غزنوي سلطان'''<br/> 998ع–1030ع | style="width:30%; text-align:center;"|جانشين:<br/> '''محمد غزنوي''' |} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Mahmud of Ghazni}} [[زمرو:محمود غزنوي]] [[زمرو:مسلمان بادشاهه]] [[زمرو:غزنوي سلطنت]] [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:971ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1030ع جون فوتگيون]] [[زمرو:هندستان ۾ 11هين صدي]] [[زمرو:10هين صدي ۾ ايشيا ۾ بادشاهه]] [[زمرو:11هين صدي ۾ ايشيا ۾ بادشاهه]] grbvkuh66pk3e8hfqcan4bxlmnirlhu 0 98179 410461 407831 2026-09-08T03:43:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410461 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا<br>Bologna | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = ڪوموني (بلديہ) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = ڊيو ٽوري (ٻه ٽاور) سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = ميڊونا دي سان لوڪا | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = نيپچون جو فوارو | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = سان پيٽرونيو | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = پياتسا سانتو اسٽيفانو | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = پياتسا ماجيوري | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = آرڪي جينازيو آف بولونيا }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Italy}} | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[ايميليا-رومانا]] ([[اٽلي]]) | subdivision_type3 = ميٽرو | subdivision_name3 = ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = ميئر | leader_name = ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = ميٽروپوليٽن شھر | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 3,90,734 (7هون) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-رومانا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي، بولونيا يونيورسٽي، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، هتي واقع آهي.<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. ايٽرسڪن ان کي پهرين ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ سيلٽ قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|url=https://archive.org/details/oxfordclassicald0000unse_w0c8|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=[https://archive.org/details/oxfordclassicald0000unse_w0c8/page/230 230]|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|url=https://archive.org/details/italyitsinvaders0000arna_f4e0|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=[https://archive.org/details/italyitsinvaders0000arna_f4e0/page/111 111]}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |url=https://archive.org/details/earlymodernitaly0000blac |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=[https://archive.org/details/earlymodernitaly0000blac/page/n46 23]|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|url=https://archive.org/details/earlymodernpapac0000wrig|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=[https://archive.org/details/earlymodernpapac0000wrig/page/261 261]}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|url=https://archive.org/details/italyinageofriso0000hear|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=[https://archive.org/details/italyinageofriso0000hear/page/121 121]|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|url=https://archive.org/details/crimedisorderris0000hugh|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=[https://archive.org/details/crimedisorderris0000hugh/page/17 17]|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|url=https://archive.org/details/physical-geography_november-december-2005_26_6/page/442|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228090338/http://www.museibologna.it/musicaen |date=2024-02-28 }} * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250815004405/http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ |date=2025-08-15 }} {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:ايميليا-رومانا]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:ايميليا-رومانا جا شهر]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اٽلي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] dxyj7urhelxmmuazk4gyaiwpz8oaslp 0 98455 410469 384808 2026-09-08T06:01:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410469 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪابه وضاحت موجود ناهي}} هي [[سنڌ جي تاريخ]] ۾ مختلف حڪمرانن ۽ فرمانروائن جي فهرست آهي. == سامبوس (326 ق.م) == راجا سامبوس 326 ق.م تائين حڪمران رهيو، جيستائين [[سڪندر اعظم]] سنڌو ماٿري واري علائقي تي پنهنجي حملي دوران کيس شڪست نه ڏني.<ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Following Alexander's Conquest Of Sindh - I |url=https://thefridaytimes.com/01-Nov-2024/alexander-s-conquest-of-sindh-i |access-date=2026-01-16 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sindh Story: A Great Account on Sindh|url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|last=Malkani|first=K. R.|author-link=K. R. Malkani|publisher=Sani Hussain Panhwar|year=1997|access-date=2026-06-11|archive-date=2026-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260611021203/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf|url-status=dead}}</ref> راجا سامبوس [[اروڙ]] ۽ بولان تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته سندس گاديءَ جو هنڌ ''سنڊومانا'' هو، جيڪو هاڻوڪي [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |publisher=Government at the "Mercantile" Steam Press |year=1907 |location=India |pages=522}}</ref> هو [[موسيڪانوس]] جو همعصر هو. == [[راءِ خاندان]] (480ع–632ع) == [[راءِ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[رانا دتيا ستيه]] | 480ع – نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ديوجي]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ ساهيراس ٻيون]] | نامعلوم | |- | [[راءِ خاندان#حڪمران|راءِ سهاسي ٻيون]] | نامعلوم – 632ع | |- |} == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] (632ع–712ع) == [[سنڌ جو برهمڻ خاندان|برهمڻ خاندان]] جا ڄاتل حڪمران هي هئا:<ref name="Wink">{{cite book|last1=Wink|first1=André|title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9004095098|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC|language=en}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[چچ]] | {{reign|{{circa|632}}|671}} | |- | [[چندر]] | {{reign|{{circa|671}}|679}} | |- | [[راجا ڏاهر]] | {{reign|{{circa|679}}|712}} | [[اروڙ|الور]] مان حڪومت ڪندو هو |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (اموي خلافت) (712ع–750ع) == 712ع ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي قبضي ۾ آئي. خلافت پاران مقرر ڪيل اميرن ۽ گورنرن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| width=85% class="wikitable" |- ! نالو ! سال ! نوٽس |- | [[محمد بن قاسم ثقفي]] | 711–715ع | سنڌ جو فاتح. عراق جي گورنر [[حجاج بن يوسف ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135</ref> |- | [[حبيب بن المهلب الازدي]] | 715–717ع | خليفي [[سليمان بن عبدالملڪ]] يا [[صالح بن عبدالرحمان]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141</ref> |- | [[عبدالملڪ بن مسمع]] | 717ع کان | بصره جي گورنر [[عدي بن ارطاة الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 322</ref> |- | [[عمرو بن مسلم الباهلي]] | 720ع تائين | عدي بن ارطاة پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225</ref> |- | [[عبيدالله بن علي السلمي]] | 721ع کان | عراق جي گورنر [[عمر بن هبيره الفزاري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146</ref> |- | [[جنيد بن عبدالرحمان المري]] | 726ع تائين | عمر بن هبيره پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359</ref> |- | [[تميم بن زيد العتبي]] | 726ع کان | عراق جي گورنر [[خالد بن عبدالله القسري]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359</ref> |- | [[الحڪم بن عوانه]] | 740ع تائين | خالد بن عبدالله پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 380, 388–9</ref> |- | [[عمرو بن محمد ثقفي]] | 740–744ع | [[محمد بن قاسم ثقفي]] جو پٽ. عراق جي گورنر [[يوسف بن عمر ثقفي]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 389–90</ref> |- | [[يزيد بن ايرار الكلبي]] (؟) | 740ع وارو ڏهاڪو | ذريعن ۾ سندس نالو ۽ تفصيل مختلف صورتن ۾ آيا آهن.<ref>In al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407...</ref> |- | [[مغلس العبدي]] | 751ع (؟) | خليفي [[السفاح]] يا [[ابو مسلم خراساني]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 407</ref> |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 747–750ع | ابتدا ۾ اموي مخالف باغي طور سنڌ تي قبضو ڪيو، پوءِ عباسي حڪومت پاران گورنر طور برقرار رکيو ويو.<ref name="IbnJumhur">Al-Ya'qubi, pp. 407, 429</ref> |- |} == [[سنڌ (خلافتي صوبو)|ولاية السند]] (عباسي خلافت) (750ع–861ع) == هي دور عباسي خلافت جي ماتحت سنڌ جي گورنرن تي مشتمل هو: {| class="wikitable" |- ! نالو ! حڪومت ! نوٽس |- | [[منصور بن جمهور الكلبي]] | 750–751ع | |- | [[موسيٰ بن ڪعب التميمي]] | 752–754ع | خليفي السفاح يا ابو مسلم پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 429, 448</ref> |- | [[عيينه بن موسيٰ التميمي]] | 754–760ع | موسيٰ بن ڪعب جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, p. 447-8</ref> |- | [[عمر بن حفص هزارمرد]] | 760–768ع | [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندڙ؛ خليفي [[المنصور]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid1">Al-Ya'qubi, p. 448</ref> |- | [[هشام بن عمرو التغلبي]] | 768–774ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 448–9</ref> |- | [[بسطام بن عمرو التغلبي]] | 774ع (؟) | هشام بن عمرو جو ڀاءُ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 433</ref> |- | [[معبد بن الخليل التميمي]] | 774–775/776ع | المنصور پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 449</ref> |- | [[محمد بن معبد التميمي]] | 775ع (؟) | معبد جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, pp. 433, 440</ref> |- | [[روح بن حاتم المهلبي]] | 776–778ع | مهلبي خاندان مان؛ خليفي [[المهدي]] پاران مقرر ٿيو.<ref name="Muhallabid2">Al-Ya'qubi, p. 479</ref> |- | [[نصر بن محمد الخزاعي]] | 778–781ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 479–80</ref> |- | [[الزبير بن العباس]] | 781ع (؟) | مقرر ٿيو پر سنڌ نه آيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[سفيه بن عمرو التغلبي]] (؟) | 781–782ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 782–785ع | المهدي پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 480</ref> |- | [[محمد بن ليث]] | 785–786ع | ليث بن طريف جو پٽ.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 446</ref> |- | [[ليث بن طريف]] | 786ع کان | ٻيهر مقرر ٿيو.<ref>Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[سالم اليونسي]] | 780ع وارو ڏهاڪو | [[هارون الرشيد]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[ابراهيم بن سالم]] | 780ع وارو ڏهاڪو | سالم جو پٽ.<ref name="K463">Khalifah ibn Khayyat, p. 463</ref> |- | [[اسحاق بن سليمان الهاشمي]] | 790ع کان | هارون الرشيد جو مائٽ.<ref name="Abbasid1">Al-Ya'qubi, p. 493</ref> |- | [[داود بن يزيد المهلبي]] | 800–820ع | مهلبي خاندان مان.<ref name="Muhallabid3">Al-Ya'qubi, pp. 494, 532</ref> |- | [[بشر بن داود المهلبي]] | 820–826ع | داود جو پٽ.<ref name="Muhallabid4">Al-Ya'qubi, pp. 557–8</ref> |- | [[حاجب بن صالح]] | 826ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[غسان بن عباد]] | 828–831ع | المامون پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[موسيٰ بن يحيٰ البرمڪي]] | 831–836ع | [[برمڪي خاندان]] مان.<ref>Al-Ya'qubi, p. 557</ref> |- | [[عمران بن موسيٰ البرمڪي]] | 836ع کان | موسيٰ جو پٽ.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 557, 585</ref> |- | [[عنبسه بن اسحاق الدبي]] | 840ع وارو ڏهاڪو | [[ايتاخ الترڪي]] جو نائب گورنر.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 585, 593</ref> |- | [[هارون بن ابي خالد المروذي]] | 854ع تائين | خليفي [[المتوڪل]] پاران مقرر ٿيو.<ref>Al-Ya'qubi, pp. 593, 599</ref> |- | [[عمر بن عبدالعزيز الهباري]] | 854–861ع | المتوڪل پاران مقرر ٿيو. |- |} == [[هباري خاندان]] (861ع–1010ع) == [[هباري خاندان]] جي حڪمرانن پاڻ کي ''امير'' سڏايو. ''نوٽ: هيٺ ڏنل تاريخون تقريبن آهن.''<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |title=Chapter No. 1: History and Geography of al-Mansurah |access-date=2014-01-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011204931/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/3761H-1.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! لقب ! نالو ! حڪومت |- | امير | '''عمر بن عبدالعزيز الهباري''' | 861–884ع |- | امير | '''عبدالله بن عمر الهباري''' | 884–913ع |- | امير | '''عمر بن عبدالله الهباري''' | 913–943ع |- | امير | '''محمد بن عبدالله الهباري''' | 943–973ع |- | امير | '''علي بن عمر الهباري''' | 973–987ع |- | امير | '''عيسيٰ بن علي الهباري''' | 987ع |- | امير | '''منبي بن علي الهباري''' | 987–1010ع |- | colspan="3" align="center" | سنڌ جا هباري امير پنهنجي سڄي دورِ حڪومت دوران نالي ماتر [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جا وفادار رهيا. |} == [[سومرا خاندان]] (1010ع–1351ع) == سومرا حڪمرانن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" ! style="background:#38761D; color:white;" | لقب ! style="background:#38761D; color:white;" | ذاتي نالو ! style="background:#38761D; color:white;" | دورِ حڪومت |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف اول بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|خفيف اول بن رائو سومر}}</small> | 1010ع–1026ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سومر بن رائو سومر'''<br><small>{{Naskh|سومر بن رائو سومر}}</small> | 1026ع–1053ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''[[عاصم الدين ڀونگر|ڀونگر اول بن خفيف اول سومرو]]'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر اول بن خفيف اول}}</small> | 1053ع–1068ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو اول بن ڀونگر اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو اول بن ڀونگر اول سومرو}}</small> | 1068ع–1092ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''[[زينب تاري]]'''<br><small>{{Naskh|زينب تاري بنت دودو اول سومرو}}</small> | 1092ع–1098ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''سانگهڙ بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|سانگهڙ بن دودو اول سومرو}}</small> | 1098ع–1107ع |- | ''سردارڻي''<br><small>{{Naskh|سردارڻي}}</small> | '''همون سومرو'''<br><small>{{Naskh|همون سومرو}}</small> | 1107ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف دوم بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1107ع–1142ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|عمر اول بن سومر بن دودو اول سومرو}}</small> | 1142ع–1181ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو دوم بن خفيف دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو دوم بن خفيف دوم سومرو}}</small> | 1181ع–1195ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر دوم بن چنيسر بن حمير بن دودو اول سومرو}}</small> | 1195ع–1222ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1222ع–1228ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1228ع–1236ع (پهريون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1236ع–1237ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور اول بن ڀونگر دوم سومرو}}</small> | 1237ع–1241ع (ٻيون دور) |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''محمد طور بن گنهور اول سومرو'''<br><small>{{Naskh|محمد طور بن گنهور اول سومرو}}</small> | 1241ع–1256ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''گنهور دوم بن محمد طور سومرو'''<br><small>{{Naskh|گنهور دوم بن محمد طور سومرو}}</small> | 1256ع–1259ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو ٽيون بن گنهور دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو سوم بن گنهور دوم سومرو}}</small> | 1259ع–1273ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''طائي بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|طائي بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1273ع–1283ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''چنيسر دوم بن دودو ٽيون سومرو'''<br><small>{{Naskh|چنيسر دوم بن دودو سوم سومرو}}</small> | 1283ع–1300ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''ڀونگر ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|ڀونگر سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1300ع–1315ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''خفيف ٽيون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|خفيف سوم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1315ع–1333ع |- | ''سردار''<br><small>{{Naskh|سردار}}</small> | '''دودو چوٿون بن چنيسر دوم سومرو'''<br><small>{{Naskh|دودو چهارم بن چنيسر دوم سومرو}}</small> | 1333ع–1336ع |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''عمر دوم بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | 1336ع–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''ڀونگر چوٿون بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–؟ |- | style="background:#D9EAD3;" | ''سردار'' | style="background:#D9EAD3;" | '''حمير بن دودو چوٿون سومرو''' | style="background:#D9EAD3;" | ؟–1351ع |- | colspan="3" style="background:#FFF2CC;" | '''نوٽ:''' آخري ٽي سردار (هلڪي سائي رنگ سان ظاهر ڪيل) فقط هيٺين سنڌ تي حڪمران هئا، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ تي [[سما خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي چڪي هئي. |} <ref name="Siddiqui">{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Dr. Habibullah |title=The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule. |url=https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |journal=Literary Conference on Soomra Period in Sindh }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603002419/https://uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf |date=2023-06-03 }}</ref> == [[سما خاندان]] (1336ع–1524ع) == [[سما خاندان]] سنڌ جو هڪ [[اسلام|مسلمان]] حڪمران خاندان هو، جيڪو [[سومرا خاندان|سومرن]] کان پوءِ اقتدار ۾ آيو. سما حڪمرانن ''[[ڄام (لقب)|ڄام]]'' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو [[سلطان]] جي برابر هو. سما خاندان بابت معلومات جا مکيه ماخذ نظام الدين، ابو الفضل، [[فرشتو]] ۽ مير معصوم آهن، پر انهن سڀني ۾ تفصيل گهٽ ۽ معلومات ۾ اختلاف موجود آهن. تاريخي ترتيب جي هڪ ممڪن جوڙجڪ<ref>{{cite book |editor1-last=Majumdar |editor1-first=Ramesh Chandra |editor1-link=R. C. Majumdar |editor2-last=Pusalker |editor2-first=A. D. |editor3-last=Majumdar |editor3-first=A. K. |date=1960 |title=[[The History and Culture of the Indian People]] |volume=VI: The Delhi Sultanate |location=Bombay |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |page=224}}</ref> ايم. ايڇ. سيد جي ڪتاب ''History of Delhi Sultanate'' ۾ ڏنل آهي:<ref>''History of Delhi Sultanate'' by M.H. Syed (p. 240), 2005 {{ISBN|81-261-1830-X}}, 9788126118304.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | لقب/نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دورِ حڪومت |- |align="center"| ''فيروز الدين المعروف شاهه'' [[ڄام انڙ اول|انڙ اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|فيروز الدين المعروف شاه انر اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام انڙ اول |align="center"|1351ع–1352ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[بنبينه اول بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه بنبينه اول بن انر اول}} </small> |align="center"| ڄام بنبينه اول |align="center"|1352ع–1367ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انر ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"|1367ع–1371ع (پهريون دور) |- |align="center"| ''خير الدين المعروف شاهه'' [[ڄام توگاچي|توگاچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|خيرالدين المعروف شاه توگچي بن جونا اول}}</small> |align="center"| ڄام توگاچي |align="center"|1368ع–1370ع ([[ٻٽي حڪمراني]]) |- |align="center"| ''علاءُ الدين المعروف شاهه'' [[جونا اول بن بنبينه]] <br> <small>{{Nastaliq|علاؤالدين المعروف شاه جونا اول بن بنبينه}}</small> |align="center"| ڄام جونا اول |align="center"|1371ع–1389ع |- |align="center"| ''رڪن الدين المعروف شاهه'' [[ڄام تماچي|تماچي بن انڙ اول]] <br> <small>{{Nastaliq|رکن الدين المعروف شاه تماچي بن انار ڊوم}}</small> |align="center"| ڄام تماچي |align="center"| 1389ع–1392ع (ٻيون دور) |- |align="center"| ''صلاح الدين المعروف شاهه'' [[انڙ دوم بن تماچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صلاح الدين المعروف شاه انر ڊوم بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام انڙ دوم |align="center"| 1392ع–1404ع |- |align="center"| ''[[ڄام نظام الدين اول|نظام الدين المعروف شاهه اول]] بن انڙ دوم''<br> <small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه اول بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام نظام الدين |align="center"| 1404ع–1406ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام علي شير|علي شير بن تماچي]]<br> <small>{{Nastaliq| المعروف شاه علي شير بن تماچي}}</small> |align="center"| ڄام علي شير |align="center"| 1406ع–1412ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام ڪرن|ڪرن بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه ڪرن بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام ڪرن |align="center"| 1412ع–1413ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[سڪندر اول بن توگاچي]] <br> <small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سڪندر بن توگچي}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر اول |align="center"| 1413ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[فتح بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq| ناصر الدینالمعروف شاه فتح بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام فتح |align="center"| 1413ع–1428ع |- |align="center"| ''تغلق المعروف شاهه'' [[جونا دوم بن سڪندر اول]] <br> <small>{{Nastaliq|تغلق المعروف شاه جونا دوم بن سڪندر اول}}</small> |align="center"| ڄام جونا دوم |align="center"| 1428ع–1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام مبارڪ|مبارڪ خان]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه مبارڪ خان}}</small> |align="center"| ڄام مبارڪ |align="center"|1442ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام سڪندر دوم|سڪندر دوم بن فتح]] <br> <small>{{Nastaliq|المعروف شاه سڪندر دوم بن فتح}}</small> |align="center"| ڄام سڪندر دوم |align="center"|1442ع–1444ع |- |align="center"| ''المعروف شاهه'' [[ڄام رائڌڻ|رائڌڻ بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|المعروف شاه ريدان بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام رائڌڻ |align="center"| 1444ع–1453ع |- |align="center"| ''صدر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام سنجر|سنجر بن انڙ دوم]] <br><small>{{Nastaliq|صدرالدين المعروف شاه سنجر بن انر دوم}}</small> |align="center"| ڄام سنجر |align="center"| 1453ع–1461ع |- |align="center"| ''نظام الدين المعروف شاهه دوم'' [[ڄام نظام الدين دوم|نندو بن سنجر]] <br><small>{{Nastaliq|نظام الدين المعروف شاه ڊوم نندو بن سنجر}}</small> |align="center"| ڄام نندو |align="center"| 1461ع–1508ع |- |align="center"| ''ناصر الدين المعروف شاهه'' [[ڄام فيروز دوم|فيروز بن نندو]] <br><small>{{Nastaliq|ناصر الدين المعروف شاه فيروز بن نندو}}</small> |align="center"| ڄام فيروز |align="center"|1508ع–1524ع |} == [[ارغون خاندان]] (1520ع–1554ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[شاهه بيگ ارغون|شجاع بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شجاع بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1520ع–1524ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''شاهه'' <br> <small>{{Nastaliq|شاه}}</small> |align="center"| '''[[حسين بيگ ارغون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| حسين بيگ ارغون}} </small> |align="center"|1524ع–1554ع |- |} == [[ترخان خاندان]] (1554ع–1593ع) == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |colspan=3 align="middle"| سنڌ ۾ بادشاهه [[شاهه حسين ارغون]] ۽ سندس اميرن، جيڪي [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان]] جي اڳواڻي هيٺ هئا، جي وچ ۾ گهرو ويڙهه کان پوءِ ترخان خاندان ڪامياب ٿيو ۽ سنڌ تي حڪمراني شروع ڪئي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد عيسيٰ ترخان|محمد عيسيٰ ترخان]] <br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسیٰ ترخان}} </small> |align="center"|1554ع–1567ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا محمد باقي ترخان|محمد باقي ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| محمد بقی ترخان}} </small> |align="center"|1567ع–1585ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''مرزا'' <br> <small>{{Nastaliq|میرزا}}</small> |align="center"| [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ ترخان]]<br> <small>{{Nastaliq| جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1585ع–1593ع |- |- |} == [[ٺٽو صوبو|ٺٽو سرڪار/صوبو]] ([[مغل سلطنت]]) (1593ع–1737ع) == === فوجدار === [[هندستان]] ۾ مغلن جي دور ۾ فوجدار [[سرڪار (انتظامي ورهاست)|ضلعي يا سرڪار]] جو انتظامي سربراهه هوندو هو.<ref>[https://www.britannica.com/topic/fawjdar Faujdar], Britannica.</ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ خدمت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | حاڪم بادشاهه ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽس |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''رائو پتر داس کتري'''<br> <small>{{Nastaliq| رای پترداس کهتری}} </small> |align="center"|28 مارچ 1593ع &ndash; 1594ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | مقامي ماڻهن ۾ غير مقبوليت سبب هٽايو ويو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا جانی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1594ع &ndash; 1 فيبروري 1601ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[مرزا غازي بيگ|مرزا غازي بيگ ترخان]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا غازی بیگ ترخان}} </small> |align="center"|1 فيبروري 1601ع &ndash; 12 اپريل 1612ع |align="center"| ''[[اڪبر اعظم|اڪبر]]''<br><small>{{Nastaliq|''اکبر''}}<br>''[[جهانگير]]''<br>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"| 1612ع–1614ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[رستم مرزا صفوي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا رستم صفوی}} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''تاج خان تاش بيگ'''<br> <small>{{Nastaliq| تاج خان تاش بیگ }} </small> |align="center"|1614ع–1615ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''ارسلان بيگ شمشير خان ازبڪ'''<br> <small>{{Nastaliq| ارسلان بیگ شمشیر خان اوزبک}} </small> |align="center"|1615ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1617ع–1617ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مظفر خان مير عبدالرزاق معموري'''<br> <small>{{Nastaliq| مظفرخان میرعبدالرزاق معموری}} </small> |align="center"|1617ع–1618ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''خان دوران مرزا شاهه بيگ ارغون خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خانِ دوران میرزا شاه بیگ ارغون خان }} </small> |align="center"|1618ع–1619ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مصطفیٰ خان سيد بايزيد بخاري'''<br> <small>{{Nastaliq| مصطفی خان سید بایزید بخاری}} </small> |align="center"|1619ع–1623ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | [[اوچ]] جي [[بخاري (نسبت)|بخاري]] خاندان جي هڪ فرد طور پهريائين [[بکر]] جو [[فوجدار]] رهيو. کيس 2,000 پيادل فوج ۽ 1,000 سوار فوج پڻ ڏني وئي. سندس نالو ''سيد بازيد بخاري'' پڻ لکيو ويو آهي. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''[[شهريار مرزا|سلف الدين محمد شهريار]]'''<br> <small>{{Nastaliq| سلف الدین محمد شهریار}} </small> |align="center"|13 آڪٽوبر 1625ع &ndash; 1626ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مرزا ابو سعيد'''<br> <small>{{Nastaliq| میرزا ابوسعید}} </small> |align="center"|1626ع–1627ع |align="center"| ''[[جهانگير]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهانگیر''}}</small> | هڪ ايراني، جيڪو شهنشاهه زادي [[نور جهان]] جو ڀاڻيجو هو. |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''محمد عيسيٰ خان ترخان دوم'''<br> <small>{{Nastaliq| محمد عیسی خان ترخان دوم}} </small> |align="center"|1627ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''شير خواجه باقي خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر خواجه باقی خان}} </small> |align="center"|1628ع–1628ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''فوجدار'' <br> <small>{{Nastaliq|فوجدار}}</small> |align="center"| '''مير حسام الدين مرتضيٰ خان انجو'''<br> <small>{{Nastaliq| میر حسام الدین مرتضی خان انجو}} </small> |align="center"|1628ع–1629ع |align="center"| ''[[شاهجهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |} ===صوبه‌دار=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | خدمتون ڏيندڙ بادشاھ ! style="background-color:#F0DC82" | نوٽ | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1629–1631 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف محمد خان تاشقندي'''<br> <small>{{Nastaliq| یوسف محمد خان تاشقندی}}</small> |align="center"|1631–1635 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواص خان [[دولت خان مئي]]'''<br> <small>{{Nastaliq| خواص خان دولت خان مئی}}</small> |align="center"|1635–1640 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه ڪامگار غيرت خان'''<br> <small>{{Nastaliq| خواجه کامگار غیرت خان}}</small> |align="center"|1640–1641 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاد خان'''<br> <small>{{Nastaliq| شاد خان}}</small> |align="center"|1641–1643 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''امير خان مير ابوالبقا'''<br> <small>{{Nastaliq| امیر خان میر ابوالبقا}}</small> |align="center"|1643–1647 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مغل خان'''<br> <small>{{Nastaliq| مغل خان}}</small> |align="center"|1647–1649 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[اورنگزيب|محي الدين محمد اورنگزيب]]'''<br> <small>{{Nastaliq| محی الدین محمد اورنگ‌زیب}}</small> |align="center"|1649–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان شاهجهاني'''<br> <small>{{Nastaliq| سردار خان شاهجهانی}}</small> |align="center"|1653–1653 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ظفر خان خواجه احسن الله'''<br> <small>{{Nastaliq| ظفر خان خواجه احسن الله}}</small> |align="center"|1653–1655 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[سپهر شڪوه|ميرزا سپهر شڪوه]]'''<br><small>{{Nastaliq| میرزا سپهر شکوه}}</small> |align="center"|1655–1658 |align="center"| ''[[شاھہ جهان]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''قباد خان مير آخور'''<br><small>{{Nastaliq| قباد خان میر آخور}}</small> |align="center"|1658–1660 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يادگار بيگ لشڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| یادگار بیگ لشکر خان}}</small> |align="center"|1660–1662 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1662–1664 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''غضنفر خان'''<br><small>{{Nastaliq| غضنفر خان}}</small> |align="center"|1664–1666 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1666–1669 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1669–1671 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعادت خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعادت خان}}</small> |align="center"|1671–1673 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''عزت خان سيد عبدالرزاق گيلاني'''<br><small>{{Nastaliq| عزت خان سید عبدالرزاق گیلانی}}</small> |align="center"|1673–1679 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خانه زاد خان'''<br><small>{{Nastaliq| خانه زاد خان}}</small> |align="center"|1679–1683 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سردار خان'''<br><small>{{Nastaliq| سردار خان}}</small> |align="center"|1683–1687 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مريد خان'''<br><small>{{Nastaliq| مرید خان}}</small> |align="center"|1687–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''زبردست خان'''<br><small>{{Nastaliq| زبردست خان}}</small> |align="center"|1689–1689 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''ابو نصرت خان'''<br><small>{{Nastaliq| ابو نصرت خان}}</small> |align="center"|1689–1691 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''[[حفظ الله خان]]'''<br><small>{{Nastaliq| حفظ الله خان}}</small> |align="center"|1691–1701 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد خان'''<br><small>{{Nastaliq| سعید خان}}</small> |align="center"|1701–1702 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير امين الدين خان حسين'''<br><small>{{Nastaliq| میر امین الدین خان حسین}}</small> |align="center"|1702–1703 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يوسف خان ترمذي'''<br><small>{{Nastaliq| یوسف خان ترمذی}}</small> |align="center"|1703–1704 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''احمد يار خان'''<br><small>{{Nastaliq| احمد یار خان}}</small> |align="center"|1704–1707 |align="center"| ''[[اورنگزيب]]''<br><small>{{Nastaliq|''اورنگ‌زیب''}}</small> | |- |- style="background:white" |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1707–1709 |align="center"| ''[[اعظم شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''اعظم شاه''}}<br>''[[بهادر شاھ اول]]''<br>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1709–1711 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''شاڪر خان'''<br><small>{{Nastaliq| شاکر خان}}</small> |align="center"|1711–1712 |align="center"| ''[[بهادر شاھ اول]]''<br><small>{{Nastaliq|''بهادرشاه یکم''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهين خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهین خان}}</small> |align="center"|1712–1712 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''خواجه محمد خليل خان'''<br><small>{{Nastaliq| خواجه محمد خلیل خان}}</small> |align="center"|1712–1713 |align="center"| ''[[جهاندار شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''جهاندار شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سعيد عطر خان بهادر'''<br><small>{{Nastaliq| سعید عطر خان بهادر}}</small> |align="center"|1713–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''يعقوب ڪشميري'''<br><small>{{Nastaliq| یعقوب کشمیری}}</small> |align="center"|1714–1714 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير محمد شجاعت خان شفيع'''<br><small>{{Nastaliq| میر محمد شجاعت خان شفیع}}</small> |align="center"|1714–1715 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مير لطف علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| میر لطف علی خان}}</small> |align="center"|1715–1719 |align="center"| ''[[فرخ سير]]''<br><small>{{Nastaliq|''فرخ‌سیر''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''اعظم خان'''<br><small>{{Nastaliq| اعظم خان}}</small> |align="center"|1719–1719 |align="center"| ''[[رفيع الدرجات]]''<br><small>{{Nastaliq|''رفیع الدرجات''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''مهابت خان'''<br><small>{{Nastaliq| مهابت خان}}</small> |align="center"|1719–1722 |align="center"| ''[[شاھہ جهان دوم]]''<br><small>{{Nastaliq|''شاه‌جهان دوم''}}<br>''[[محمد شاھ]]''<br>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سلطان محمود خان'''<br><small>{{Nastaliq| سلطان محمود خان}}</small> |align="center"|1722–1724 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''سيف الله خان'''<br><small>{{Nastaliq| سیف الله خان}}</small> |align="center"|1724–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1730–1730 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| دلیردل خان}}</small> |align="center"|1730–1732 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''همت دليردل خان'''<br><small>{{Nastaliq| همت دلیردل خان}}</small> |align="center"|1732–1736 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> | |- |align="center"| ''صوبه‌دار'' <br> <small>{{Nastaliq| صوبه‌دار}}</small> |align="center"| '''صادق علي خان'''<br><small>{{Nastaliq| صادق علی خان}}</small> |align="center"|1736–1737 |align="center"| ''[[محمد شاھ]]''<br><small>{{Nastaliq|''محمد شاه''}}</small> |[[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] پاران معزول ڪيو ويو، جيڪو پوءِ سنڌ جو نواب بڻيو. |- |} ==[[ڪلھوڙا خاندان|ڪلھوڙا خاندان (1701–1783ع)]]== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[نور محمد ڪلھوڙو|ميان نور محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان نور محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1737–1755ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[مرادياب خان|ميان مرادياب محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Nastaliq| میان مرادیاب محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1755–1757ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[غلام شاھ ڪلھوڙو|ميان غلام محمد شاھ ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان غلام محمد شاھہ ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1757–1772ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''[[سرفراز خان ڪلھوڙو|ميان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو]]'''<br> <small>{{Naskh| میان سرفراز محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1772–1775ع |- |- style="background:white" |align="center"| ''نواب'' <br> <small>{{Naskh| نواب}}</small> |align="center"| '''ميان حاجي عبدالنبي محمد خان ڪلھوڙو'''<br> <small>{{Naskh| میان حاجی عبدالنبی محمد خان ڪلھوڙو}}</small> |align="center"|1775–1783ع |- |} ==[[ٽالپر خاندان|ٽالپر خاندان (1783–1843ع)]]== ===حيدرآباد جا شھداداڻي ٽالپر=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير فتح علي خان ٽالپر|فتح علي خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| فتح علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783–1801 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''غلام علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| غلام علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1801–1811 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''ڪرم علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| کرم علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1811–1828 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''مراد علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| مراد علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1828–1833 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''نور محمد خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| نور محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1833–1840 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[امير نصير خان ٽالپر|نصير محمد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| نصیر محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1840–1843 |- |} ===خيرپور جا سهراباڻي ٽالپر=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''سهراب علي خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| سہراب علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783–1811 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''رستم علي خان ٽالپر/قريشي'''<br> <small>{{Nastaliq| رستم علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1811–1842 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''علي مراد خان ٽالپر/قريشي'''<br> <small>{{Nastaliq| علی مراد خان تالپور}}</small> |align="center"|1842–1894 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''فيض محمد خان ٽالپر'''<br> <small>{{Nastaliq| فیض محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1894 – 5 مارچ 1909 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير امام بخش خان ٽالپر|امام بخش خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| امام بخش خان تالپور}}</small> |align="center"|5 مارچ 1909 – 8 فيبروري 1921 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير علي نواز خان ٽالپر|علي نواز خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| علی نواز خان تالپور}}</small> |align="center"|8 فيبروري 1921 – 25 ڊسمبر 1935 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون|فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| فیض محمد خان تالپور دوم}}</small> |align="center"|25 ڊسمبر 1935 – 19 جولاءِ 1947 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[جارج علي مراد خان|جارج علي مراد خان ٽالپر ٻيون]]'''<br> <small>{{Nastaliq| جارج علی مراد خان تالپور دوم}}</small> |align="center"|19 جولاءِ 1947 – 10 نومبر 1954 |- |} === ميرپور خاص جا ماڻڪاڻي ٽالپر === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | عهدو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ذاتي نالو ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دورِ حڪومت |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[ٿارو خان ٽالپر|ٿارو علي خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| تھارو علی خان تالپور}}</small> |align="center"|1783 – 1806 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[علي مراد ٽالپر|علي مراد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| علی مراد خان تالپور}}</small> |align="center"|1806 – 1829 |- |- style="background:white" |align="center"| ''مير'' <br> <small>{{Nastaliq| میر}}</small> |align="center"| '''[[مير شير محمد ٽالپر|شير محمد خان ٽالپر]]'''<br> <small>{{Nastaliq| شیر محمد خان تالپور}}</small> |align="center"|1829 – 1843 |- |} ==پڻ ڏسو== * [[فتح پور جي جنگ (1519ع)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * ''اسلامڪ ڪلچر'' – صفحو 429، اسلامڪ ڪلچر بورڊ طرفان * ''اي هسٽري آف انڊيا اَنڊر دي ٽو فرسٽ سوورينس آف دي هائوس آف تيمور''، وليم ارسڪين طرفان * ''طبقات اڪبري'' خواجه نظام الدين احمد: هندستان جي تاريخ، نظام الدين احمد بن محمد مقيم، برجندرناٿ ڊي، بيني پرشاد طرفان * ''ببليوٿيڪا انڊيڪا'' – صفحو 778، رائل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال، ايشياٽڪ سوسائٽي (ڪئلڪٽا، ڀارت) طرفان * ''سرچ لائٽس آن بلوچز اينڊ بلوچستان''، مير خدا بخش مري طرفان * ''دي دهلي سلطنت''، ڪنيا لال مانيڪ لال منشي، رميش چندر مجمدار، اسوڪ ڪمار مجمدار طرفان، [[زمرو:ايشيا ۾ بادشاھن جون فهرستون]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاھ|*]] ddkbn1be2q35kpkodfl71n4guwn0kmb 0 98908 410484 388444 2026-09-08T08:28:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410484 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ليڊسخينفين-ائيپنبرخ | settlement_type = [[هيگ جا ضلعا|هيگ جو ضلعو]] | image_map = Haagse stadsdeel-leidschenveen-ypenburg.PNG | map_caption = ليڊسخينفين-ائيپنبرخ جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Netherlands}} | subdivision_type1 = [[نيدرلينڊ جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[ڏکڻ هالينڊ]] | subdivision_type2 = [[نيدرلينڊ جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[هيگ]] | area_footnotes = <ref name="inCijfers">{{cite web|url=https://denhaag.incijfers.nl/viewer|title=Den Haag in Cijfers|access-date=2026-01-21}}</ref> | area_total_ha = 1555.3 | area_land_ha = 1406.8 | population_total = {{wikidata|property|preferred|P1082}} | population_as_of = {{wikidata|qualifier|preferred|P1082|P585}} | population_footnotes = {{wikidata|reference|P1082}} }} [[File:View_on_Ypenburg.jpg|thumb|ائيپنبرخ جو منظر]] '''ليڊسخينفين-ائيپنبرخ''' (Leidschenveen-Ypenburg) [[هيگ]] جي ڏکڻ-اوڀر حصي ۾ واقع هڪ [[وينڪس رهائشي علائقو]] ۽ ضلعو آهي. جاگرافيائي طور هي شهر جي مکيه حصي سان رڳو هڪ تنگ رستي ذريعي ڳنڍيل آهي. هي ضلعو چار پاڙن تي مشتمل آهي: * هورنوائڪ * ائيپنبرخ * فورپارڪ * ليڊسخينفين [[A12 موٽر وي]] ۽ [[يوٽرخت]] ڏانهن ويندڙ متوازي ريلوي لائين جي ڏکڻ-اولهه پاسي هورنوائڪ ۽ ائيپنبرخ واقع آهن، جڏهن ته اتر-اوڀر پاسي فورپارڪ ۽ ليڊسخينفين موجود آهن. 2005ع کان هن ضلعي کي پنهنجو ريلوي اسٽيشن حاصل آهي، [[ڊين هاخ ائيپنبرخ]]، جيڪو [[گوڊا–دي هيگ ريلوي لائين]] تي واقع آهي. ضلعي ۾ ٻن اهم شاهراهه جنڪشنن جا هنڌ پڻ موجود آهن: * ڪنوپپنٽ ائيپنبرخ * پرنس ڪلاسپلين == تاريخ == 1992ع تائين ائيپنبرخ هڪ فوجي هوائي اڏو هو، جيڪو [[ائيپنبرخ هوائي اڏو]] جي نالي سان مشهور هو. 10 مئي 1940ع تي، ٻي عالمي جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران، هي [[دي هيگ جي جنگ]] جو اهم مرڪز بڻيو. جرمن فوجن هوائي لٿل فوجي ڪارروائي ذريعي هوائي اڏي تي قبضو ڪيو. سندن مقصد ڊچ حڪومت جي عملدارن ۽ راڻي کي گرفتار ڪرڻ هو، پر اها رٿ ناڪام ٿي وئي ۽ ڊچ فوجن ٻيهر هوائي اڏي تي قبضو ڪري ورتو. بعد ۾ [[نيدرلينڊ]] جرمني آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، پر ان جي باوجود [[لوفت وافي]] جنگ جي باقي عرصي دوران هن هوائي اڏي کي استعمال نه ڪيو. اڄڪلهه پراڻي هوائي اڏي جا تمام ٿورا نشان باقي بچيا آهن، جن مان اڳوڻو [[هوائي آمدورفت ڪنٽرول ٽاور]] نمايان مثال آهي. جنگ کان پوءِ هي ميدان 1955ع تائين هڪ شهري هوائي اڏي طور استعمال ٿيندو رهيو، جنهن کان پوءِ ان کي هوائي فوجي اڏي ۾ تبديل ڪيو ويو. 1968ع کان پوءِ هتي سرگرميون گهڻو گهٽجي ويون ۽ هوائي اڏو بنيادي طور تي سياستدانن ۽ [[نيدرلينڊ جي شاهي خاندان]] لاءِ وي آءِ پي هوائي اڏي طور استعمال ٿيڻ لڳو. 1982ع ۾ هن هوائي فوجي اڏي کي بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، پر [[شاهي نيدرلينڊي هوائي فوج]] 1992ع تائين ان کي مڪمل طور خالي نه ڪيو. 1997ع ۾ اڳوڻي هوائي اڏي واري هنڌ تي نئون رهائشي علائقو تعمير ڪيو ويو. شروعاتي طور: * ليڊسخينفين، [[ليڊسخينڊام]] ميونسپالٽي جو حصو هو. * ائيپنبرخ، [[نوٽڊورپ]] ۽ [[رائيسوائڪ]] جي حدن ۾ شامل هو. 2002ع ۾ انهن سڀني حصن کي گڏائي [[دي هيگ]] ميونسپالٽي ۾ شامل ڪيو ويو. == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.leidschenveenypenburg.nu/ ويب پورٽل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810071157/http://leidschenveenypenburg.nu/ |date=2018-08-10 }} ** [http://www.ypenburg.nu/ ائيپنبرخ لاءِ ويب پورٽل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503000015/https://www.ypenburg.nu/ |date=2023-05-03 }} ** [http://www.leidschenveen.nu/ ليڊسخينفين لاءِ ويب پورٽل] {{coord|52|03|11|N|4|23|38|E|display=title|region:NL_source:nlwiki}} [[زمرو:هيگ جا ضلعا]] 0ag3x3u1odxbfdawbtjrxjv11ch6gtq 0 100742 410518 405804 2026-09-08T11:37:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410518 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|1769ع ۾ برطانيه جي آمريڪي نو آبادي، [[ڏکڻ ڪيرولينا]] جي شهر چارلسٽن ۾ غلامن جي نيلامي جو اشتهاري پمفليٽ (اشتھاري پرچي) جي نقل. |upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (<small>Trans Atlantic Slave Trade</small>) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار [[يُورَپ|يورپ]] ۽ [[آمريڪا کنڊ|نئين دنيا]] ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾، ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} يورپين <small>15</small>هين صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو ۽ آمريڪا ڏانهن واپار <small>16</small>هين صدي ۾ شروع ٿيو ۽ <small>19</small>هين صدي تائين جاري رهيو.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |url=https://archive.org/details/preludetoempirep0000diff |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=[https://archive.org/details/preludetoempirep0000diff/page/58 58]}}</ref> ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري، [[وچ آفريڪا|مرڪزي]] ۽ [[اولهه آفريڪا]] مان غلامن کي منتقل ڪيو ويندو هو. ٻين غلامن جي واپارين جي برعڪس، [[آفريڪا]] کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي غلام اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلامن جي واپارين کان خريد ڪندا هئا. پرتگالي پنهنجي غلامي جي واپار لاء غلام گڏ ڪرڻ جا ماڳ، "باراڪون" ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل غلام قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي مرڪزن طور، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ هلائيندا هئا. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي غلام گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مرڪز طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا ۽ پهرين غلام جيڪا خريد ڪيا ويندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} [[File:Slaves working on a coffee plantation 02.jpg|thumb|[[برازيل]] ۾ [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]] جي پوک (plantation) تي ڪم ڪندڙ غلام بڻايل ماڻهو.]] [[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽريليا]] کان پوءِ، ٻين آباد کنڊن جي ڀيٽ ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ آبادي جي گھاٽائي تمام گهٽ هئي. انهن علائقن جي يورپي دريافت ڪندڙن کي پنهنجي سرگرمين لاءِ افرادي قوت جي ضرورت هئي، پر مقامي آبادي، جيڪا اڳ ۾ ئي گهٽ هئي، يورپين پاران آندل بيمارين سبب گهٽجي رهي هئي. مزدورن جي اها طلب يورپين ذريعي پوري نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي دور ۾ اهي لڏپلاڻ ڪرڻ کان لنوائيندا هئا. ان جو حل اهو اختيار ڪيو ويو جيڪو اسپين جي آفريڪي نوآبادين مديرا ۽ ڪينري ٻيٽن جي [[ڪمند]] جي پوک لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جتي آفريڪا مان غلام آندا ويندا هئا. آمريڪا ۾ غلامن کي [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]]، [[تماڪ]]، ڪوڪو، [[ڪمند]] ۽ [[ڪپھ|ڪپهه]] جي پوک، [[گولڊ (سون)|سون]] ۽ [[چاندي|چانديءَ]] جي کاڻين، [[چانور|چانورن]] جي پوک، تعميراتي صنعت، جهازن لاءِ ڪاٺ ڪٽڻ، ماهر مزدورن ۽ گهريلو نوڪرن طور ڪم ڪرڻ لاءِ وڪرو ڪيو ويندو هو.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> انگريزي نوآبادين ڏانهن موڪليل پهريان غلام بڻايل آفريقي هئا. انهن کي "معاهدي تحت ڪم ڪندڙ نوڪرن" (<small>indentured servants</small>) جي درجي ۾ رکيو ويو، جن جي قانوني حيثيت برطانيا ۽ آئرلينڊ مان آيل معاهدي تي ٻڌل مزدورن جهڙي هئي. 17هين صديءَ جي وچ ڌاري، غلامي هڪ نسلي ذات (<small>racial caste</small>) جي صورت اختيار ڪري ورتي هئي، جنهن ۾ آفريقي غلام ۽ انهن جا ايندڙ نسل قانوني طور تي پنهنجي مالڪن جي ملڪيت هوندا هئا، ڇاڪاڻ ته غلام مائرن مان پيدا ٿيندڙ ٻار به غلام ئي هوندا هئا (<small>لاطيني اصطلاح</small>: <small>partus sequitur ventrem</small>). ملڪيت هجڻ جي ناتي، انهن ماڻهن کي واپاري مال يا مزدورن جي اڪائين (<small>units</small> <small>of</small> <small>labour</small>) طور سمجهيو ويندو هو ۽ ٻين شين ۽ خدمتن سان گڏ مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيو ويندو هو؛ انهن جي قيمت جو دارومدار سندن صحت ۽ متوقع پيداواري صلاحيت تي هوندو هو.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> ائٽلانٽڪ ذريعي غلامن جي واپار ۾ ملوث وڏا ملڪ، واپار جي مقدار جي ترتيب سان هي هئا: [[پورچوگال|پرتگال]]، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اسپين]]، [[فرانس]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[ڊينمارڪ|ڊنمارڪ]] هئا.<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> غلامن جي واپار جون وڏيون بندرگاهون [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ هيون؛ آمريڪا سان لاڳاپيل جهازن ذريعي آفريڪا مان غلام بڻايل ماڻهن جي منتقلي، يورپي بندرگاهن وارن جهازن جي ڀيٽ ۾ غالباً وڌيڪ هئي. موجوده اندازن مطابق، اٽڪل ھڪ ڪروڙ <small>27</small> لک آفريڪن کي آمريڪا منتقل ڪرڻ لاءِ غلامن جي جهازن تي چاڙهيو ويو هو. انهن مان <small>20</small> لک تائين ماڻهو سامونڊي سفر دوران فوت ٿي ويا.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |url=https://archive.org/details/americanholocaus00stan |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref> ڪيترائي ٻيا ماڻهو غلامن کي پڪڙڻ لاءِ ڇاپن، جنگين ۽ غلامن جي واپارين کي وڪرو ڪرڻ لاءِ ساحل تائين پهچائڻ دوران مارجي ويا.<ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> <small>19</small>هين صدي جي شروع جي ويجهو، مختلف حڪومتن ان واپار تي پابندي لڳائڻ لاءِ قدم کنيا، جيتوڻيڪ غير قانوني اسمگلنگ جو سلسلو جاري رهيو. هاڻي ڪيترن ئي حڪومتون ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار تي معافي ورتيون آهن. ==پس منظر== تاريخ دان آفريڪي بادشاهتن ۽ يورپي واپارين جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تي بحث ڪيو آهي. گيانا جي تاريخ دان والٽر روڊني (1972ع) دليل ڏنو ته اهو هڪ غير مساوي تعلق هو، جنهن ۾ آفريڪن کي معاشي طور تي وڌيڪ ترقي يافته يورپين سان "نوآبادياتي" طرز جي واپار تي مجبور ڪيو ويو؛ ان ۾ خام مال ۽ غلامن جي بدلي تيار ٿيل شيون حاصل ڪيون وينديون هيون. هن دليل ڏنو ته 16هين صديءَ کان شروع ٿيندڙ ان ئي واپار جي ڪري سندس دور ۾ آفريڪا پسمانده رهجي ويو. غير مساوي تعلقن واري ان خيال جي مخالفت جان ٿورنٽن ڪئي، جنهن دليل ڏنو ته، "ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار آفريقي معيشت لاءِ ايترو اهم نه هو جيترو انهن عالمن جو خيال آهي ۽ ان دور ۾ آفريقي پيداواري نظام صنعتي دور کان اڳ واري يورپ جي مقابلي کي منهن ڏيڻ جي مڪمل صلاحيت رکندو هو. تنهن هوندي به، اين بيلي، ٿورنٽن جي ان تجويز تي تبصرو ڪندي ته آفريڪي ۽ يورپي ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار ۾ برابر جا ڀائيوار هئا، لکيو: "آفريڪن کي ڀائيوار سمجهڻ جو مطلب برابر جون شرطون ۽ واپار جي عالمي ۽ بين البراعظمي عملن تي اثر رسوخ آهي. آفريڪن جو پنهنجي ئي کنڊ تي وڏو اثر هو، پر انهن جو ان واپار جي بنيادي محرڪن تي ڪو به سڌو اثر نه هو، جهڙوڪ يورپ ۽ آمريڪا جون سرمائيدار ڪمپنيون، جهازن ۽ انشورنس جون ڪمپنيون يا آمريڪا ۾ زرعي فارمن جي نظامن جو هو ۽ انهن جو مغرب ۾ اڀرندڙ پيداواري مرڪزن تي ڪو به اثر نه وڌو." ==16هين، 17هين ۽ 18هين صديون== ==جاني نقصان== ==غلامن جا حالات== ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار جي خاتمي کان اڳ ۽ پوءِ زرعي فارمن (پلانٽيشنز) تي غلاميءَ جا حالات ==نئين دنيا (آمريڪا) ۾ منزلون== ==غلاميءَ جي معيشت== ==اثرات== ==ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار جو خاتمو== ==ورثو== ==معافي ۽ تلافي== ==گيلري== ==وڌيڪ ڏسو== * [[روٽس (2016)]] (Mini Television Drama Series) * [[غلامن جو جهاز]] * [[سامراجيت]] * [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105223736/http://www.slaveryimages.org/ |date=2019-01-05 }} {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] ti9jnio5ki2ipdav7yai8dgza1uvkvn 14 101340 410413 401643 2026-09-07T17:46:41Z Memon2025 21315 /* */ 410413 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:قديم هندستان ۾ طب]] [[زمرو:توانائي تي ٻڌل علاج]] c1vksr4kqc82f8jr6l5yzxibxav5dz9 410414 410413 2026-09-07T17:47:46Z Memon2025 21315 /* */ 410414 wikitext text/x-wiki [[زمرو:متبادل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:قديم هندستان ۾ طب]] [[زمرو:توانائي تي ٻڌل علاج]] ruv6latz152k9vcoefy2f7148n6y1kz 14 101368 410400 402062 2026-09-07T17:10:13Z Memon2025 21315 410400 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:روايتي چيني طب]] [[زمرو:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] npeimdbstbvss68qfzbnujflmx8ozm0 14 101370 410407 402068 2026-09-07T17:39:48Z Memon2025 21315 410407 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:غير روايتي طب]] 6ouo1bow8izfjmydujwnnk6rbdjtmzz 410410 410407 2026-09-07T17:42:19Z Memon2025 21315 /* */ 410410 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جعلي طب]] [[زمرو:غير روايتي طب]] rz8etwwwj6m8a5hbo3mbvy9wedb0awr 0 101447 410389 409871 2026-09-07T16:54:54Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410389 wikitext text/x-wiki {{Short description|Controversial treatment for mental disorders}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} {{Infobox medical intervention | Name = اليڪٽرڪ ڪنولسيو ٿراپي<br>Electroconvulsive therapy | synonyms = اليڪٽرو شاڪ ٿراپي (تاريخي)<ref>{{cite news |last1=Bakalar |first1=Nicholas |title=ECT Can Be a Good Treatment Option for Serious Depression |url=https://www.nytimes.com/2021/09/14/well/ect-therapy-depression.html |work=The New York Times |date=September 14, 2021}}</ref> | Image = MECTA_spECTrum_ECT.jpg | Caption = MECTA spectrum 5000Q هڪ جديد ECT سوٽ ۾ اليڪٽرو اينسيفالوگرافي (EEG) سان | ICD10 = {{ICD10PCS|GZB|G/Z/B}} | ICD9 = {{ICD9proc|94.27}} | OPS301 = {{OPS301|8-630}} | MeshID = D004565 | MedlinePlus = 007474 | OtherCodes = }} '''اليڪٽرو ڪنولسيو ٿراپي''' (<small>Electroconvulsive</small> <small>therapy</small>), '''<small>اي سي</small> <small>ٽي</small>''' (<small>ECT</small>) هڪ نفسياتي علاج آهي جنهن ۾ [[دماغ]] مان [[بجليءَ جو ڪرنٽ]] گذاري هڪ عام جهٽڪو (<small>seizure</small>) پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name="Rudorfer">{{cite book | vauthors = Rudorfer MV, Henry ME, Sackeim HA | date = 2003| chapter-url = http://media.wiley.com/assets/138/93/UK_Tasman_Chap92.pdf | chapter =Electroconvulsive therapy | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20070810172506/http://media.wiley.com/assets/138/93/UK_Tasman_Chap92.pdf | archive-date=2007-08-10 | veditors = Tasman A, Kay J, Lieberman JA | title = Psychiatry | edition = Second | location = Chichester | publisher = John Wiley & Sons Ltd | pages = 1865–1901 }}</ref> اي سي ٽي اڪثر ڪري ذهني بيمارين جي علاج طور ان وقت استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن ٻيا علاج ناڪافي سمجهيا وڃن. جن حالتن ۾ اي سي ٽي مؤثر ثابت ٿئي ٿي، انهن ۾ [[ڊپريشن (موڊ)|شديد ڊپريشن]] (<small>major depressive disorder</small>)، مينيا (<small>mania</small>) ۽ ڪيٽاٽونيا (<small>catatonia</small>) شامل آهن.<ref name="FDA2011rev">FDA. [https://psychrights.org/research/digest/Electroshock/FinalECT515iFDAReport.pdf FDA Executive Summary]. Prepared for the January 27–28, 2011 meeting of the Neurological Devices Panel Meeting to Discuss the Classification of Electroconvulsive Therapy Devices (ECT). Quote, p. 38: "Three major practice guidelines have been published on ECT. These guidelines include: APA Task Force on ECT (2001); Third report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT (2004); National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE 2003; NICE 2009). There is significant agreement between the three sets of recommendations."</ref> اليڪٽرڪ ڪنولسيو ٿراپي (<small>ECT</small>) شروعاتي دورن کي جنم ڏيندڙ علاج ۽ <small>18</small>۽ <small>19</small>هين صدي جي برقي تجربن مان <small>1930</small>ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ رسمي طريقيڪار ۾ ترقي ڪئي، پوء <small>1940</small>-<small>1950</small>ع جي ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي. پوءِ حفاظتي خدشن ۽ منفي تاثر جي ڪري ان جو استعمال گهٽجي ويو. بيهوشي (<small>Anesthesia</small>)، عضلاتي آرام ڏيندڙ ۽ بهتر طريقن جي تعارف سان، اهو وڌيڪ محفوظ ۽ منظم ٿي ويو، جنهن جي ڪري سخت نفسياتي حالتن جي علاج جي طور تي ان جو جديد استعمال ٿيو. ٿراپي جا عام جسماني خطرا مختصر جنرل اينٿيسيا جي خطرن سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref name="SG">{{Cite web |title=- Reports of the Surgeon General - Profiles in Science Search Results |url=https://profiles.nlm.nih.gov:443/spotlight/nn/catalog?search_field=all_fields |access-date=2025-04-10 |website=profiles.nlm.nih.gov}}</ref> علاج جي فوري طور تي بعد ۾، سڀ کان عام خراب اثرات مونجهارو ۽ عارضي ياداشت جي نقصان آهن.<ref name="FDA2011rev" /> سخت مايوس حامله جي علاج ۾، ٿراپي (ECT) جنين لاءِ گهٽ ۾ گهٽ نقصانڪار مان هڪ آهي.<ref name="Pompili2014Rev">{{cite journal | vauthors = Pompili M, Dominici G, Giordano G, Longo L, Serafini G, Lester D, Amore M, Girardi P | title = Electroconvulsive treatment during pregnancy: a systematic review | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 14 | issue = 12 | pages = 1377–1390 | date = December 2014 | pmid = 25346216 | doi = 10.1586/14737175.2014.972373 | s2cid = 31209001 }}</ref> اي سي ٽي جي عام ڪورس ۾ ڪيترائي انتظاميا شامل آهن، عام طور تي هفتي ۾ ٻه يا ٽي ڀيرا ڏنا ويندا آهن جيستائين مريض کي علامتون نه هجن. اي سي ٽي (<small>ECT</small>) کي عضلاتي آرام ڏيندڙ سان اينستيسيا جي تحت ڏنو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |title=5 Outdated Beliefs About ECT |url=http://psychcentral.com/lib/5-outdated-beliefs-about-ect/00011255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425030922/http://psychcentral.com/lib/5-outdated-beliefs-about-ect/00011255 |archive-date=2015-04-25 |access-date=2025-04-10 |work=Psych Central.com |language=en-US }}</ref> اي سي ٽي پنهنجي استعمال ۾ ٽن طريقن سان مختلف ٿي سگهي ٿو: اليڪٽرروڊ پليسمينٽ، علاج جي فريڪوئنسي ۽ محرڪ جي برقي موج. انهن پيراميٽرز ۾ فرق علامتن جي معافي ۽ خراب ضمني اثرات کي متاثر ڪري ٿو. اي سي ٽي (<small>ECT</small>) کي ٻه طرفي يا هڪ طرفي طور تي منظم ڪري سگهجي ٿو، اعلي دوز (<small>dose</small>) جي هڪ طرفي ميچنگ افاديت سان پر گهٽ سنجيدگي واري اثرات پيدا ڪري ٿو.<ref name="pmid27780482">{{cite journal | vauthors = Kolshus E, Jelovac A, McLoughlin DM | title = Bitemporal v. high-dose right unilateral electroconvulsive therapy for depression: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials | journal = Psychological Medicine | volume = 47 | issue = 3 | pages = 518–530 | date = February 2017 | pmid = 27780482 | pmc = | doi = 10.1017/S0033291716002737 | url = https://www.stpatricks.ie/media/1839/bitemporal-v-high-dose-right-unilateral-electroconvulsive-therapy-for-depression-a-systematic-review-and-meta-analysis-of-randomized-controlled-trials.pdf | url-status = live | s2cid = 10711085 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210616111055/https://www.stpatricks.ie/media/1839/bitemporal-v-high-dose-right-unilateral-electroconvulsive-therapy-for-depression-a-systematic-review-and-meta-analysis-of-randomized-controlled-trials.pdf | archive-date = 2021-06-16 }}</ref> اي سي ٽي (<small>ECT</small>) عام طور تي سخت يا علاج جي مزاحمتي وڏي ڊپريشن خرابي لاءِ محفوظ آهي، جتي اهو اعلي اثرائتي ۽ معافي جي شرح (تقريبن %50-%60) ڏيکاري ٿو، خودڪشي جي خطري کي گھٽائي ٿو ۽ [[اينٽي ڊپريشن دوائن جي فهرست|اينٽي ڊيپريسنٽس]] ۽ بار بار ٽرانسڪرينيئل مقناطيسي محرک جهڙن متبادلن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ بحالي جي علاج کان سواءِ ٻيهر ٿيڻ عام آهي. == History== [[File:Bergonic chair.jpg|thumb|A ''Bergonic chair'', a device "for giving general electric treatment for psychological effect, in psycho-neurotic cases", according to original photo description. World War I era.]] {{Further|History of electroconvulsive therapy in the United Kingdom|History of electroconvulsive therapy in the United States}} As early as the 16th century, agents to induce seizures were used to attempt to treat psychiatric conditions. In 1785, the therapeutic use of seizure induction (by administering [[camphor]] orally) was documented in the ''[[London Medical and Surgical Journal]]''.<ref name="Rudorfer" /><ref>{{Cite web |title=A History of Mental Institutions in the United States |url=https://www.tiki-toki.com/timeline/entry/37146/A-History-of-Mental-Institutions-in-the-United-States/#vars!panel=403723! |access-date=2025-04-10 |website=www.tiki-toki.com}}</ref> As to its earliest antecedents one doctor claims 1744 as the dawn of electricity's therapeutic use, as documented in the first issue of ''Electricity and Medicine''. Treatment and cure of [[Conversion disorder|hysterical blindness]] was claimed eleven years later. [[Benjamin Franklin]] claimed that an electrostatic machine cured "a woman of hysterical fits." By 1801, [[James Lind (physician, born 1736)|James Lind]]<ref>{{Cite web|title=Lind, James (1736–1812) on JSTOR|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000033179|access-date=2021-05-08|website=plants.jstor.org|doi=}}</ref> as well as [[Giovanni Aldini]] had used [[galvanism]] to treat patients with various mental disorders.<ref>{{cite journal | vauthors = Parent A | title = Giovanni Aldini: from animal electricity to human brain stimulation | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-neurological-sciences_2004-11_31_4/page/576 | journal = The Canadian Journal of Neurological Sciences. Le Journal Canadien des Sciences Neurologiques | volume = 31 | issue = 4 | pages = 576–584 | date = November 2004 | pmid = 15595271 | doi = 10.1017/s0317167100003851 | doi-access = free }}</ref> [[Guillaume Duchenne de Boulogne|G.B.C. Duchenne]], the mid-19th century "Father of Electrotherapy", claimed its use was integral to a neurological practice.<ref>{{cite journal |title=An Historical Review of Electro Convulsive Therapy | vauthors = Wright BA |url= http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1256&context=jeffjpsychiatry |journal=Jefferson Journal of Psychiatry |pages=66–74}}</ref> In the second half of the 19th century, such efforts were frequent enough in British asylums as to make it notable.<ref>{{cite journal | vauthors = Beveridge AW, Renvoize EB | title = Electricity: a history of its use in the treatment of mental illness in Britain during the second half of the 19th century | journal = The British Journal of Psychiatry | volume = 153 | issue = 2 | pages = 157–162 | date = August 1988 | pmid = 3076490 | doi = 10.1192/bjp.153.2.157 | url = http://www.breggin.com/ECT/ElctyHistoryUseTrtmntBritain.pdf | access-date = 28 December 2014 | s2cid = 31015334 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923194358/http://www.breggin.com/ECT/ElctyHistoryUseTrtmntBritain.pdf | archive-date = 23 September 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923194358/http://www.breggin.com/ECT/ElctyHistoryUseTrtmntBritain.pdf |date=23 September 2015 }}</ref> Convulsive therapy was introduced in 1934 by Hungarian neuropsychiatrist [[Ladislas J. Meduna]] who, believing mistakenly that [[schizophrenia]] and [[epilepsy]] were antagonistic disorders, induced seizures first with [[camphor]] and then [[metrazol]] (cardiazol).<ref>{{cite journal | vauthors = Berrios GE | title = The scientific origins of electroconvulsive therapy: a conceptual history | journal = History of Psychiatry | volume = 8 | issue = 29 pt 1 | pages = 105–119 | date = March 1997 | pmid = 11619203 | doi = 10.1177/0957154X9700802908 | s2cid = 12121233 }}</ref><ref name="Fink-history">{{cite journal | vauthors = Fink M | title = Meduna and the origins of convulsive therapy | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1984-09_141_9/page/1034 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 141 | issue = 9 | pages = 1034–1041 | date = September 1984 | pmid = 6147103 | doi = 10.1176/ajp.141.9.1034 }}</ref> Meduna is thought to be the father of convulsive therapy.<ref name=Bolwig>{{cite journal | vauthors = Bolwig TG | title = How does electroconvulsive therapy work? Theories on its mechanism | journal = Canadian Journal of Psychiatry | volume = 56 | issue = 1 | pages = 13–18 | date = January 2011 | pmid = 21324238 | doi = 10.1177/070674371105600104 | doi-access = free }}</ref> In 1937, the first international meeting on [[schizophrenia]] and [[convulsive therapy]] was held in Switzerland by the Swiss psychiatrist Max Müller.<ref>Bangen, Hans: ''Geschichte der medikamentösen Therapie der Schizophrenie''. Berlin, 1992, {{ISBN|3-927408-82-4}}</ref> The proceedings were published in the ''[[American Journal of Psychiatry]]'' and, within three years, cardiazol convulsive therapy was being used worldwide.<ref name="Fink-history" /> The ECT procedure was first conducted in 1938 by Italian neuro-psychiatrist [[Ugo Cerletti]]<ref>{{cite book | vauthors = Rudorfer MV, Henry ME, Sackheim HA | date = 1997 | chapter = Electroconvulsive therapy | veditors = Tasman A, Lieberman JA | title = Psychiatry | pages = 1535–1556 }}</ref> and rapidly replaced less safe and effective forms of biological treatments in use at the time. Cerletti, who had been using electric shocks to produce seizures in animal experiments, and his assistant [[Lucio Bini]] at [[Sapienza University of Rome]] developed the idea of using electricity as a substitute for [[metrazol]] in convulsive therapy and, in 1938, experimented for the first time on a person affected by [[delusion]]s. It was believed early on that inducing convulsions aided in helping those with severe [[schizophrenia]] but later believed to be most useful with [[affective disorder]]s such as [[depression (mood)|depression]]. Cerletti had noted a shock to the head produced convulsions in dogs. The idea of a procedure on humans came to Cerletti when he saw how pigs were given an electric shock before being butchered to put them in an anesthetized state.<ref name=Sabbatini>{{cite web| vauthors = Sabbatini R |title=The history of shock therapy in psychiatry|url=https://www.cerebromente.org.br/n04/historia/shock_i.htm|access-date=2013-04-24}}</ref> Cerletti and Bini practiced until they felt they had the right parameters needed to have a successful human trial. Once they started trials on patients, they seemed to find that after 10–20 treatments the results were significant. Patients had much improved. A claimed 'positive' side effect to the treatment was [[retrograde amnesia]], as after ECT they could not remember the operation, and thus had little to no ill feelings towards it.<ref name="Sabbatini" /> ECT soon replaced metrazol therapy all over the world because it was cheaper, less frightening and more convenient.<ref>Cerletti, U (1956). "Electroshock therapy". In AM Sackler ''et al''. (eds) ''The Great Physiodynamic Therapies in Psychiatry: an historical appraisal.'' New York: Hoeber-Harper, 91–120.</ref> Cerletti and Bini were nominated for a [[Nobel Prize]] but did not receive one. By 1940, the procedure was introduced to both England and the US. In Germany and Austria, it was promoted by [[Friedrich Meggendorfer]]. Through the 1940s and 1950s, the use of ECT became widespread. At the time the ECT device was patented and commercialized abroad, the two Italian inventors had competitive tensions that damaged their relationship.<ref>{{cite journal | vauthors = Sirgiovanni E, Aruta A |title=From the Madhouse to the Docu-Museum: The Enigma Surrounding the Cerletti-Bini ECT Apparatus Prototype |journal=Nuncius |date=April 23, 2020 |volume=35 |issue=1 |page=141 |doi=10.1163/18253911-03501013|s2cid=218991982 }}</ref> In the 1960s, despite a climate of condemnation, the original Cerletti-Bini ECT apparatus prototype was contended by scientific museums between Italy and the US.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Sirgiovanni |first1=Elisabetta |last2=Aruta |first2=Alessandro |date=2020-09-01 |title=The electroshock triangle: disputes about the ECT apparatus prototype and its display in the 1960s |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0957154X20916147 |journal=History of Psychiatry |language=EN |volume=31 |issue=3 |pages=311–324 |doi=10.1177/0957154X20916147 |pmid=32308035 |issn=0957-154X|url-access=subscription }}</ref> The ECT apparatus prototype is now owned and displayed by the Sapienza [[:it:Museo di storia della medicina|Museum of the History of Medicine]] in Rome.<ref name=":2" /> In the early 1940s, in an attempt to reduce the memory disturbance and confusion associated with treatment, two modifications were introduced: the use of unilateral electrode placement and the replacement of [[sinusoidal current]] with brief pulse. It took many years for brief-pulse equipment to be widely adopted.<ref name="Kiloh">Kiloh, LG, Smith, JS, Johnson, GF (1988). ''Physical Treatments in Psychiatry''. Melbourne: Blackwell Scientific Publications, 190–208. {{ISBN|0-86793-112-4}}</ref> In the 1940s and early 1950s, ECT was usually given in an "unmodified" form, without muscle relaxants, and the seizure resulted in a full-scale [[convulsion]]. A rare and serious complication of unmodified ECT was fracture and/or dislocation of the long bones. In the 1940s, psychiatrists began to use [[curare]], a muscle-paralyzing South American poison, in order to reduce the intensity of the convulsions. The introduction of [[suxamethonium]] (succinylcholine), which was a safer synthetic alternative to curare, in 1951 led to the more widespread use of "modified" ECT. A short-acting anesthetic was usually given in addition to the muscle relaxant in order to spare patients the terrifying feeling of suffocation that can be experienced with muscle relaxants. A short-acting general anesthetic was usually given along with a muscle relaxant in order to remove the terrifying feeling of suffocation that occurs with muscle relaxants.<ref name="Kiloh"/> The steady growth of [[antidepressant]] use along with negative accounts and media relating to ECT slowly led to a decline in the use of ECT from the 1950-1970s period. The [[Surgeon General of the United States]]{{Who|date=July 2026}} stated there were problems with ECT in the initial years before [[anesthesia]] was routinely given, and that "these now-antiquated practices contributed to the negative portrayal of ECT in the popular media."<ref name="erica goode"> {{Cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9805E1DD1431F935A35753C1A96F958260 |title=Federal Report Praising Electroshock Stirs Uproar | vauthors = Goode E |date=1999-10-06 |access-date=2008-01-01 |newspaper=The New York Times }}</ref> ''The New York Times'' described the public's negative perception of ECT as being caused mainly by one fictional work: "For Big Nurse in ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest (novel)|One Flew Over the Cuckoo's Nest]],'' it was a tool of terror, and, in the public mind, ''shock therapy'' has retained the tarnished image given it by [[Ken Kesey]]'s novel: dangerous, inhumane and overused". In 1976, Dr. Blatchley{{who|date=April 2026}} demonstrated the effectiveness of his constant current, brief pulse device ECT. This device eventually largely replaced earlier devices because of the reduction in cognitive side effects, although as of 2012 some ECT clinics still were using sine-wave devices.<ref name="LeiknesWWrev2012">{{cite journal | vauthors = Leiknes KA, Jarosh-von Schweder L, Høie B | title = Contemporary use and practice of electroconvulsive therapy worldwide | journal = Brain and Behavior | volume = 2 | issue = 3 | pages = 283–344 | date = May 2012 | pmid = 22741102 | pmc = 3381633 | doi = 10.1002/brb3.37 | doi-access = free }}</ref> In 1978 the publication of the first [[American Psychiatric Association]] (APA) task force report on electroconvulsive therapy (to be followed by further reports in 1990 and 2001). The report endorsed the use of ECT in the treatment of depression.<ref name=":4">https://www.wisnerbaum.com/wp-content/uploads/1978-APA-Task-Force-Report-on-ECT_Full-version.pdf</ref> The decade also saw criticism of ECT.<ref>See: * {{cite journal | vauthors = Friedberg J | title = Shock treatment, brain damage, and memory loss: a neurological perspective | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1977-09_134_9/page/1010 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 134 | issue = 9 | pages = 1010–1014 | date = September 1977 | pmid = 900284 | doi = 10.1176/ajp.134.9.1010 | publisher = American Psychiatric Association Publishing }} * {{cite book | vauthors = Breggin PR | title=Electroshock: its brain-disabling effects | publisher=Springer | publication-place=New York | date=1979 | isbn=0-8261-2710-X | oclc=5029460}}</ref> Specifically, critics pointed to shortcomings such as noted side effects, the procedure being used as a form of abuse, and uneven application of ECT. The use of ECT declined until the 1980s, "when use began to increase amid growing awareness of its benefits and cost-effectiveness for treating severe depression".<ref name="erica goode"/> In 1985, the [[National Institute of Mental Health]] and [[National Institutes of Health]] convened a consensus development conference on ECT and concluded that, while ECT was the most controversial treatment in psychiatry and had significant side-effects, it had been shown to be effective for a narrow range of severe psychiatric disorders.<ref>{{cite journal | vauthors = Blaine JD, Clark SM | title = Report of the NIMH-NIH Consensus Development Conference on electroconvulsive therapy--statement of the Consensus Development Panel--statement of the Consensus Development Panel | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology-bulletin_1986_22_2/page/445 | journal = Psychopharmacology Bulletin | volume = 22 | issue = 2 | pages = 445–454 | year = 1986 | pmid = 3774937 }}</ref> Because of the backlash noted previously, national institutions reviewed past practices and set new standards. In 1978, the American Psychiatric Association released its first task force report in which new standards for [[consent]] were introduced and the use of unilateral electrode placement was recommended. The 1985 NIMH Consensus Conference confirmed the therapeutic role of ECT in certain circumstances. The American Psychiatric Association released its second task force report in 1990 where specific details on the delivery, education, and training of ECT were documented. Finally, in 2001 the American Psychiatric Association released its latest task force report.<ref name=":4" /> This report emphasizes the importance of [[informed consent]], and the expanded role that the procedure has in modern medicine. By 2017, ECT was routinely covered by insurance companies for providing the "biggest bang for the buck" for otherwise intractable cases of severe [[mental illness]], was receiving favorable media coverage, and was being provided in regional medical centers.<ref name="ECT Provided in Boise">{{Cite web |url=http://www.idahostatesman.com/news/business/article133259549.html |title=This mental health treatment isn't barbaric, it 'totally changed my life' | vauthors = Dutton A |date=2017-02-18}}</ref> Though ECT use declined with the advent of modern antidepressants, there has been a resurgence of ECT with new modern technologies and techniques.<ref>{{Cite web |date=October 1, 2012 |title=Electroconvulsive therapy: How modern techniques improve patient outcomes |url=https://www.mdedge.com/psychiatry/article/64868/bipolar-disorder/electroconvulsive-therapy-how-modern-techniques-improve |website=mdedge.com}}</ref> Modern shock voltage is given for a shorter duration of 0.5 milliseconds where conventional brief pulse is 1.5 milliseconds.<ref>{{cite journal | doi = 10.5348/ijcri-2012-07-147-CR-8 | volume=3 | issue = 7 | title=A case of schizophrenia successfully treated by m-ECT using 'long' brief pulse | year=2012 | journal=International Journal of Case Reports and Images | page=30 |vauthors=Hiroaki I, Hirohiko H, Masanari I |doi-access=free | arxiv=1112.2072 }}</ref> In a review from 2022 of [[neuroimaging]] studies based on a global data collaboration, ECT was suggested to work via a temporary disruption of neural circuits followed by augmented [[neuroplasticity]] and rewiring.<ref name="Ousdal_2022">{{cite journal | vauthors = Ousdal OT, Brancati GE, Kessler U, Erchinger V, Dale AM, Abbott C, Oltedal L | title = The Neurobiological Effects of Electroconvulsive Therapy Studied Through Magnetic Resonance: What Have We Learned, and Where Do We Go? | journal = Biological Psychiatry | volume = 91 | issue = 6 | pages = 540–549 | date = March 2022 | pmid = 34274106 | pmc = 8630079 | doi = 10.1016/j.biopsych.2021.05.023 }}</ref> == Modern use == ECT is used, where possible, with [[informed consent]]<ref name =Beloucif>{{cite journal | vauthors = Beloucif S | title = Informed consent for special procedures: electroconvulsive therapy and psychosurgery | journal = Current Opinion in Anesthesiology| volume = 26 | issue = 2 | pages = 182–185 | date = April 2013 | pmid = 23385317 | doi = 10.1097/ACO.0b013e32835e7380 | s2cid = 36643014 }}</ref> in treatment-resistant [[major depressive disorder]], [[bipolar depression]], treatment-resistant [[catatonia]], prolonged or severe [[mania]], and in conditions where "there is a need for rapid, definitive response because of the severity of a psychiatric or medical condition (e.g., when illness is characterized by [[suicidality]], [[psychosis]], [[stupor]], marked [[psychomotor retardation]], depressive [[delusion]]s or [[hallucination]]s, or life-threatening physical exhaustion associated with mania)."<ref name=FDA2011rev/><ref name="who.int">{{Cite web |title=WHO RESOURCE BOOK ON MENTAL HEALTH |url=https://www.who.int/mental_health/policy/resource_book_MHLeg.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313054552/https://www.who.int/mental_health/policy/resource_book_MHLeg.pdf |archive-date=March 13, 2013}}</ref><ref name="Espinoza 2022" /> It has also been used to treat [[autism]] in adults with an intellectual disability, yet findings from a systematic review found this an unestablished intervention.<ref>{{cite journal | vauthors = Benevides TW, Shore SM, Andresen ML, Caplan R, Cook B, Gassner DL, Erves JM, Hazlewood TM, King MC, Morgan L, Murphy LE, Purkis Y, Rankowski B, Rutledge SM, Welch SP, Wittig K | title = Interventions to address health outcomes among autistic adults: A systematic review | journal = Autism | volume = 24 | issue = 6 | pages = 1345–1359 | date = August 2020 | pmid = 32390461 | pmc = 7787674 | doi = 10.1177/1362361320913664 | s2cid = 218586379 | doi-access = free }}</ref> In fact, in order to use ECT in the United States for any diagnosis outside class II indications (emergency use in Major Depressive Disorder or Catatonia in an individual 13 years of age or older), requires an investigational device exemption be filed with the FDA by the doctor providing the ECT.<ref name="federalregister.gov">{{Cite web |date=2018-12-26 |title=Neurological Devices; Reclassification of Electroconvulsive Therapy Devices; Effective Date of Requirement for Premarket Approval for Electroconvulsive Therapy Devices for Certain Specified Intended Uses |url=https://www.federalregister.gov/documents/2018/12/26/2018-27809/neurological-devices-reclassification-of-electroconvulsive-therapy-devices-effective-date-of |access-date=2026-07-12 |website=Federal Register |language=en}}</ref> ===Major depressive disorder=== For [[major depressive disorder]], despite a Canadian guideline and some experts arguing for using ECT as a first line treatment,<ref>{{cite journal | vauthors = Lipsman N, Sankar T, Downar J, Kennedy SH, Lozano AM, Giacobbe P | title = Neuromodulation for treatment-refractory major depressive disorder | journal = CMAJ | volume = 186 | issue = 1 | pages = 33–39 | date = January 2014 | pmid = 23897945 | pmc = 3883821 | doi = 10.1503/cmaj.121317 }}</ref><ref name="Psychiatry p.">{{cite book | veditors = Tasman A, Kay J, Lieberman JA, First MB, Riba MB | title=Psychiatry | publisher=John Wiley & Sons, Ltd | publication-place=Chichester, UK | year=2015 | isbn=978-1-118-75337-8 | doi=10.1002/9781118753378 | page=}}</ref><ref name="Bolwig 2005 p=51">{{cite journal | vauthors = Bolwig TG | title = First-line use of ECT | journal = The Journal of ECT | volume = 21 | issue = 1 | page = 51 | date = March 2005 | pmid = 15791182 | doi = 10.1097/01.yct.0000158271.45828.76 | publisher = Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) }}</ref> ECT is generally used only when one or other treatments have failed, or in emergencies, such as imminent suicide.<ref name=FDA2011rev/><ref>{{cite journal | vauthors = Fitzgerald PB | title = Non-pharmacological biological treatment approaches to difficult-to-treat depression | journal = The Medical Journal of Australia | volume = 199 | issue = S6 | pages = S48–S51 | date = September 2013 | pmid = 25370288 | doi = 10.5694/mja12.10509 | s2cid = 204073048 }}</ref><ref name=NICE2009>{{cite web |url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg90 |title=Depression in adults: The treatment and management of depression in adults. NICE guidelines CG90 |publisher=[[National Institute for Clinical Excellence]] |year=2009}}</ref> ECT has also been used in selected cases of depression occurring in the setting of [[multiple sclerosis]], [[Parkinson's disease]], [[Huntington's chorea]], [[Intellectual disability|developmental delay]], brain [[arteriovenous malformations]], and [[hydrocephalus]].<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH |volume=1|edition=6th|pages=114–115|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J |chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> However, in the United States device manufacturers did not submit Pre-Market Approval as required by the 26 March 2019, rendering the device adulterated for uses other than Class II indications without an approved [https://www.fda.gov/medical-devices/premarket-submissions-selecting-and-preparing-correct-submission/investigational-device-exemption-ide investigational device exemption (IDE)] registered with the FDA for human experimentation.<ref name="federalregister.gov"/> ====Efficacy==== A [[meta-analysis]] on the effectiveness of ECT in unipolar and bipolar depression indicated that although patients with [[unipolar depression]] and [[bipolar depression]] responded to other medical treatments very differently, both groups responded equally well to ECT. Overall [[Remission (medicine)|remission]] rate for patients given a round of ECT treatment was 50.9% for those with unipolar depression and 53.2% for those with bipolar depression. Most severely depressed patients respond to ECT.<ref name="Dierckx Heijnen van den Broek Birkenhäger 2012 pp. 146–150">{{cite journal | vauthors = Dierckx B, Heijnen WT, van den Broek WW, Birkenhäger TK | title = Efficacy of electroconvulsive therapy in bipolar versus unipolar major depression: a meta-analysis | journal = Bipolar Disorders | volume = 14 | issue = 2 | pages = 146–150 | date = March 2012 | pmid = 22420590 | doi = 10.1111/j.1399-5618.2012.00997.x | publisher = Wiley | s2cid = 44280002 }}</ref> However, a study of 1144 ECT recipients, family members and friends identified that ECT made symptoms worse (37%), increased suicidality (19%), reduced quality of life (62%), with 49% reported quality of life was "much worse" and 22% of respondents stated it was "very much worse" with consistency among recipients, family members and friends.<ref>{{Cite journal |last1=Read |first1=John |last2=Johnstone |first2=Lucy |last3=Hancock |first3=Sarah Price |last4=Harrop |first4=Chris |last5=Morrison |first5=Lisa |last6=Cunliffe |first6=Sue |date=July 2025 |title=A Survey of 1144 ECT Recipients, Family Members and Friends: Does ECT Work? |journal=International Journal of Mental Health Nursing |volume=34 |issue=4 |article-number=e70109 |doi=10.1111/inm.70109 |issn=1447-0349 |pmc=12336435 |pmid=40785132}}</ref> In 2004, a meta-analysis found in terms of efficacy, "a significant superiority of ECT in all comparisons: ECT versus simulated ECT, ECT versus [[placebo]], ECT versus antidepressants in general, ECT versus tricyclics and ECT versus [[monoamine oxidase inhibitor]]s."<ref name="pmid15087991">{{cite journal | vauthors = Pagnin D, de Queiroz V, Pini S, Cassano GB | title = Efficacy of ECT in depression: a meta-analytic review | journal = The Journal of ECT | volume = 20 | issue = 1 | pages = 13–20 | date = March 2004 | pmid = 15087991 | doi = 10.1097/00124509-200403000-00004 | s2cid = 25843283 }}</ref> In 2003, the UK ECT Review Group published a [[systematic review]] and meta-analysis comparing ECT to [[placebo]] and antidepressant drugs. This meta-analysis demonstrated a large effect size (high efficacy relative to the mean in terms of the [[standard deviation]]) for ECT versus placebo, and versus antidepressant drugs.<ref name=":0">{{cite journal |author=UK ECT Review Group | title = Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2003-03-08_361_9360/page/799 | journal = Lancet | volume = 361 | issue = 9360 | pages = 799–808 | date = March 2003 | pmid = 12642045 | doi = 10.1016/S0140-6736(03)12705-5 | s2cid = 28964580 }}</ref> Compared with [[repetitive transcranial magnetic stimulation]] (rTMS) for people with treatment-resistant major depressive disorder, ECT relieves depression as shown by reducing the score on the [[Hamilton Rating Scale for Depression]] by about 15 points, while rTMS reduced it by 9 points.<ref>{{cite journal | vauthors = Micallef-Trigona B | title = Comparing the effects of repetitive transcranial magnetic stimulation and electroconvulsive therapy in the treatment of depression: a systematic review and meta-analysis | journal = Depression Research and Treatment | volume = 2014 | article-number = 135049 | year = 2014 | pmid = 25143831 | pmc = 4131106 | doi = 10.1155/2014/135049 | doi-access = free }}</ref> Other estimates regarding the response rate in treatment resistant depression vary between 60–80%, with a remission rate of 50–60%.<ref name="Espinoza 2022">{{cite journal |last1=Espinoza |first1=Randall T. |last2=Kellner |first2=Charles H. |title=Electroconvulsive Therapy |journal=New England Journal of Medicine |date=17 February 2022 |volume=386 |issue=7 |pages=667–672 |doi=10.1056/NEJMra2034954|pmid=35172057 }}</ref> In addition to reducing symptoms of depression and inducing remission, ECT has also been shown to reduce the risk of suicide, improve functional outcomes and quality of life as well as reduce the risk of re-hospitalization.<ref name="Espinoza 2022" /> Efficacy does not depend on depression subtype.<ref name="Psychiatry p."/> However, in 2019, [[Irving Kirsch]], associate director of placebo trials at Harvard Medical School co-authored a Meta Analysis of all eleven ECT placebo trials which concluded "The quality of most SECT–ECT studies is so poor that the meta-analyses were wrong to conclude anything about efficacy, either during or beyond the treatment period. There is no evidence that ECT is effective ... Given the high risk of permanent memory loss and the small mortality risk, this longstanding failure to determine whether or not ECT works means that its use should be immediately suspended until a series of well designed, randomized, placebo controlled studies have investigated whether there really are any significant benefits against which the proven significant risks can be weighed."<ref>{{Cite journal |last1=Read |first1=John |last2=Kirsch |first2=Irving |last3=McGrath |first3=Laura |date=2020-06-02 |title=Electroconvulsive Therapy for Depression: A Review of the Quality of ECT versus Sham ECT Trials and Meta-Analyses |url=https://connect.springerpub.com/content/sgrehpp/21/2/64 |journal=Ethical Human Psychology and Psychiatry |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=64–103 |doi=10.1891/EHPP-D-19-00014 |issn=1559-4343}}</ref> ====Follow-up==== There is little agreement on the most appropriate follow-up to ECT for people with major depressive disorder.<ref name="Jelovac2013Rev">{{cite journal | vauthors = Jelovac A, Kolshus E, McLoughlin DM | title = Relapse following successful electroconvulsive therapy for major depression: a meta-analysis | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 38 | issue = 12 | pages = 2467–2474 | date = November 2013 | pmid = 23774532 | pmc = 3799066 | doi = 10.1038/npp.2013.149 }}</ref> The initial course of ECT is then transitioned to maintenance ECT, pharmacotherapy or both. When ECT is stopped abruptly, without a bridge to maintenance ECT or medications (usually antidepressants and [[Lithium (medication)|Lithium]]), it is associated with a relapse rate of 84%.<ref name="Espinoza 2022" /> There is no defined schedule for maintenance ECT, however it is usually started weekly with intervals extended permissibly with the goal of maintaining remission.<ref name="Espinoza 2022" /> When ECT is followed by treatment with [[antidepressants]], about 50% of people relapsed by 12 months following successful initial treatment with ECT, with about 37% relapsing within the first 6 months. About twice as many relapsed with no antidepressants. Most of the evidence for continuation therapy is with [[tricyclic antidepressants]]; evidence for [[relapse prevention]] with newer antidepressants is lacking.<ref name=Jelovac2013Rev/>{{update after|2025|3|26}} Adjunct maintenance ECT paired with [[cognitive behavioral therapy]] has also been shown to reduce relapse rates.<ref name="Espinoza 2022" /> Maintenance ECT may safely continue indefinitely, with no set maximum treatment interval established.<ref name="Espinoza 2022" /> [[Lithium (medication)|Lithium]] has also been found to reduce the risk of relapse, especially in younger patients.<ref name="Lambrichts Detraux Vansteelandt Nordenskjöld 2021 pp. 294–306">{{cite journal | vauthors = Lambrichts S, Detraux J, Vansteelandt K, Nordenskjöld A, Obbels J, Schrijvers D, Sienaert P | title = Does lithium prevent relapse following successful electroconvulsive therapy for major depression? A systematic review and meta-analysis | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 143 | issue = 4 | pages = 294–306 | date = April 2021 | pmid = 33506961 | doi = 10.1111/acps.13277 | s2cid = 231759831 | hdl = 10067/1751810151162165141 | url = https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/669413 | hdl-access = free }}</ref> Since there is no record of performance data "demonstrating a beneficial effect of longer term use, generally considered treatment in excess of three months, [the US Food and Drug Administration requires] "the following statement, prominently placed: "Warning: When used as intended this device provides short-term relief of symptoms. The long-term safety and effectiveness of ECT treatment has not been demonstrated."<ref name="federalregister.gov"/> ===Catatonia=== ECT is generally a second-line treatment for people with [[catatonia]] who do not respond to other treatments, but some feel it is a first-line treatment for severe or life-threatening catatonia.<ref name=FDA2011rev/><ref name=catatoniaRev>{{cite journal | vauthors = Sienaert P, Dhossche DM, Vancampfort D, De Hert M, Gazdag G | title = A clinical review of the treatment of catatonia | journal = Frontiers in Psychiatry | volume = 5 | page = 181 | date = Dec 2014 | pmid = 25538636 | pmc = 4260674 | doi = 10.3389/fpsyt.2014.00181 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Leroy A, Naudet F, Vaiva G, Francis A, Thomas P, Amad A | title = Is electroconvulsive therapy an evidence-based treatment for catatonia? A systematic review and meta-analysis | journal = European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience | volume = 268 | issue = 7 | pages = 675–687 | date = October 2018 | pmid = 28639007 | doi = 10.1007/s00406-017-0819-5 | s2cid = 4013882 }}</ref> While there is evidence for its efficacy, notwithstanding a lack of randomised controlled trials, such that "the excellent efficacy of ECT in catatonia is generally acknowledged".<ref name=catatoniaRev/> For people with [[Autism Spectrum Disorders|autism spectrum disorders]] who have catatonia, there is little published evidence about the efficacy of ECT.<ref>{{cite journal | vauthors = DeJong H, Bunton P, Hare DJ | title = A systematic review of interventions used to treat catatonic symptoms in people with autistic spectrum disorders | journal = Journal of Autism and Developmental Disorders | volume = 44 | issue = 9 | pages = 2127–2136 | date = September 2014 | pmid = 24643578 | doi = 10.1007/s10803-014-2085-y | s2cid = 22002956 }}</ref> ===Mania=== ECT is used to treat people who have severe or prolonged [[mania]];<ref name=FDA2011rev/> [[NICE]] recommends it only in life-threatening situations or when other treatments have failed<ref name=NICEtech2003>NICE [https://www.nice.org.uk/guidance/ta59 Guidance on the use of electroconvulsive therapy. NICE technology appraisals TA59]. Published date: April 2003</ref> and as a second-line treatment for [[bipolar disorder|bipolar mania]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kanba S, Kato T, Terao T, Yamada K | title = Guideline for treatment of bipolar disorder by the Japanese Society of Mood Disorders, 2012 | journal = Psychiatry and Clinical Neurosciences | volume = 67 | issue = 5 | pages = 285–300 | date = July 2013 | pmid = 23773266 | doi = 10.1111/pcn.12060 | s2cid = 2058163 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malhi GS, Tanious M, Berk M | title = Mania: diagnosis and treatment recommendations | journal = Current Psychiatry Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 676–686 | date = December 2012 | pmid = 22986995 | doi = 10.1007/s11920-012-0324-5 | s2cid = 37771648 | url = https://figshare.com/articles/journal_contribution/20974903 }}</ref> ===Schizophrenia=== ECT is widely used worldwide in the treatment of [[schizophrenia]]. However, in North America and Western Europe it is invariably used only in [[treatment resistant schizophrenia]] when symptoms show little response to [[antipsychotic]]s. ECT may improve medium-term clinical response relative to standard care, but may not affect other outcomes. Evidence is lacking to support the practice's superiority to placebo treatment (sham ECT) or antipsychotic supplementation.<ref>{{cite journal | vauthors = Sinclair DJ, Zhao S, Fang Q, Nyakyoma K, Kwong JS, Adams CE | title = Electroconvulsive therapy for treatment-resistant schizophrenia | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 3 | article-number = CD011847 | date = March 2019 | pmid = 30888709 | pmc = 6424225 | doi = 10.1002/14651858.CD011847.pub2 }}</ref> It is useful in the case of severe exacerbations of [[catatonic schizophrenia]], whether excited or stuporous.<ref name=FDA2011rev/><ref name=NICEtech2003/> There are also case reports of ECT improving persistent psychotic symptoms associated with [[Stimulant psychosis|stimulant-induced psychosis]].<ref>{{cite journal | vauthors = Penders TM, Gestring RE, Vilensky DA | title = Intoxication delirium following use of synthetic cathinone derivatives | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-drug-and-alcohol-abuse_2012_38_6/page/616 | journal = The American Journal of Drug and Alcohol Abuse | volume = 38 | issue = 6 | pages = 616–617 | date = November 2012 | pmid = 22783894 | doi = 10.3109/00952990.2012.694535 | s2cid = 207428569 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Penders TM, Lang MC, Pagano JJ, Gooding ZS | title = Electroconvulsive therapy improves persistent psychosis after repeated use of methylenedioxypyrovalerone ("bath salts") | journal = The Journal of ECT | volume = 29 | issue = 4 | pages = e59–e60 | date = December 2013 | pmid = 23609518 | doi = 10.1097/YCT.0b013e3182887bc2 | s2cid = 45842375 }}</ref> With regards to treatment resistant schizophrenia, the response rate is 40–70%.<ref name="Espinoza 2022" /> ==Effects and adverse effects== In a conversation between Psychiatric Apologist, ''[https://www.awaisaftab.com/ Awais Aftab]'', UK Psychiatrist, Samei Huda, stated "We also have little idea of the frequency of persistent and/or severe cognitive impairment after electroconvulsive therapy which is a serious gap in knowledge."<ref>{{Cite web |last=MD |first=Awais Aftab |date=2026-07-12 |title=The Medical Model in Theory and Practice: Ahmed Samei Huda, MBChb, MSC {{!}} Psychiatric Times |url=https://www.psychiatrictimes.com/view/medical-model-theory-practice-ahmed-samei-huda-mbchb-msc |access-date=2026-07-12 |website=www.psychiatrictimes.com |language=en}}</ref> Aside from effects on the brain, the general risk for adverse effects stemming from ECT are similar to those of brief [[general anesthesia]]; a [[Surgeon General of the United States]]'s report stated that there are "no absolute health [[contraindications]]" to its use.<ref name="SG" />{{rp|259}} Immediately following treatment, the most common adverse effects are confusion and memory loss. Some patients experience [[Myalgia|muscle soreness]] after ECT. Other common adverse effects of ECT include headache, jaw soreness, nausea, vomiting, and fatigue. These side effects are transient and respond to treatment.<ref name="Espinoza 2022" /> There is evidence and rationale to support giving low doses of [[benzodiazepine]]s or lower doses of [[general anesthetic]]s, which induce [[sedation]] but not unconsciousness, to patients to reduce the likelihood of adverse effects of ECT.<ref name="pmid22531198">{{cite journal | vauthors = Gallegos J, Vaidya P, D'Agati D, Jayaram G, Nguyen T, Tripathi A, Trivedi JK, Reti IM | title = Decreasing adverse outcomes of unmodified electroconvulsive therapy: suggestions and possibilities | journal = The Journal of ECT | volume = 28 | issue = 2 | pages = 77–81 | date = June 2012 | pmid = 22531198 | doi = 10.1097/YCT.0b013e3182359314 | s2cid = 6423840 }}</ref> Severe adverse cardiac events occur in between one in forty and, maximally, one in fifteen patients administered ECT.<ref>{{cite journal | vauthors = Duma A, Karrison T, Nagele P | title = Cardiac Events after Electroconvulsive Therapy: Reply | journal = Anesthesiology | volume = 142 | issue = 6 | page = 1191 | date = June 2025 | pmid = 40358351 | doi = 10.1097/ALN.0000000000005456 }}</ref> While there are no absolute contraindications for ECT, there is an increased risk for patients who have unstable or severe cardiovascular conditions or [[aneurysms]]; who have recently had a [[stroke]]; who have increased [[intracranial pressure]] (for instance, due to a solid [[brain tumor]]); who have severe pulmonary conditions; or who are generally at high risk for adverse effects from anesthesia.<ref name="APA2001guideline">{{cite book|last=American Psychiatric Association|title=The practice of electroconvulsive therapy: recommendations for treatment, training, and privileging|edition=2nd|location=Washington, DC|publisher=American Psychiatric Publishing|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=iuuLJtmo_EYC|isbn=978-0-89042-206-9|author2= Committee on Electroconvulsive Therapy|author3= Richard D. Weiner (chairperson)|display-authors=etal }}</ref>{{rp|30}} In adolescents, ECT is highly efficient for several psychiatric disorders, with few and relatively benign adverse effects.<ref>Neera Ghaziuddin, Garry Walter (eds.): ''Electroconvulsive Therapy in Children and Adolescents'', Oxford University Press, 2013, {{ISBN|978-0-19-993789-9}}, pp. 161–280.</ref><ref name="LimaNascimento2013">{{cite journal | vauthors = Lima NN, Nascimento VB, Peixoto JA, Moreira MM, Neto ML, Almeida JC, Vasconcelos CA, Teixeira SA, Júnior JG, Junior FT, Guimarães DD, Brasil AQ, Cartaxo JS, Akerman M, Reis AO | title = Electroconvulsive therapy use in adolescents: a systematic review | journal = Annals of General Psychiatry | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 17 | date = May 2013 | pmid = 23718899 | pmc = 3680000 | doi = 10.1186/1744-859X-12-17 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid31714466">{{cite journal | vauthors = Benson NM, Seiner SJ | title = Electroconvulsive Therapy in Children and Adolescents: Clinical Indications and Special Considerations | journal = Harvard Review of Psychiatry | volume = 27 | issue = 6 | pages = 354–358 | year = 2019 | pmid = 31714466 | doi = 10.1097/HRP.0000000000000236 | s2cid = 207934946 }}</ref> In China, researchers identified 68% of ECT recipients (ages 12–17) experienced "acceptable" side effects of "memory loss" without tracking how long "memory loss" or what kind of "memory loss" was experienced.<ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Xiaolu |last2=Fu |first2=Yixiao |last3=Zou |first3=Qianhong |last4=Zhang |first4=Yiting |last5=Qin |first5=Xiaoyue |last6=Tian |first6=Yu |last7=Yan |first7=Yu |last8=Chen |first8=Qibin |last9=Zou |first9=Lei |last10=Zhao |first10=Bangshu |last11=Li |first11=Xiao |date=2022 |title=A retrospective case series of electroconvulsive therapy in the management of depression and suicidal symptoms in adolescents |journal=Brain and Behavior |language=en |volume=12 |issue=11 |article-number=e2795 |doi=10.1002/brb3.2795 |doi-access=free |issn=2162-3279 |pmc=9660487 |pmid=36259943}}</ref> High-resolution magnetoencephalography (MEG) imaging shows that ECT caused a significant increase in loudness dependence of auditory evoked potentials (LDAEP) after ECT, means that when listening to sound that get progressively louder the brain's electrical responses get unusually or disproportionately large indicating the individual becomes more sensitive to sound during and after ECT.<ref>{{Citation |last1=Dib |first1=Michael |title=Electroconvulsive Therapy Modulates Loudness Dependence of Auditory Evoked Potentials: A Pilot MEG Study |date=2024-04-29 |language=en |doi=10.1101/2024.04.26.24306462 |pmc=11188126 |pmid=38903065 |last2=Lewine |first2=Jeffrey D. |last3=Abbott |first3=Christopher C. |last4=Deng |first4=Zhi-De |journal=medRxiv : The Preprint Server for Health Sciences }}</ref> Electroconvulsive therapy increases "aperiodic activity".<ref>{{Cite journal |last1=Smith |first1=Sydney E. |last2=Kosik |first2=Eena L. |last3=van Engen |first3=Quirine |last4=Kohn |first4=Jordan |last5=Hill |first5=Aron T. |last6=Zomorrodi |first6=Reza |last7=Blumberger |first7=Daniel M. |last8=Daskalakis |first8=Zafiris J. |last9=Hadas |first9=Itay |last10=Voytek |first10=Bradley |date=2023-11-16 |title=Magnetic seizure therapy and electroconvulsive therapy increase aperiodic activity |journal=Translational Psychiatry |language=en |volume=13 |issue=1 |page=347 |doi=10.1038/s41398-023-02631-y |doi-access=free|pmid=37968260 |pmc=10651875 |issn=2158-3188}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smith |first1=Sydney E. |last2=Ma |first2=Vincent |last3=Gonzalez |first3=Celene |last4=Chapman |first4=Angela |last5=Printz |first5=David |last6=Voytek |first6=Bradley |last7=Soltani |first7=Maryam |date=2023-11-16 |title=Clinical EEG slowing induced by electroconvulsive therapy is better described by increased frontal aperiodic activity |journal=Translational Psychiatry |language=en |volume=13 |issue=1 |page=348 |doi=10.1038/s41398-023-02634-9 |doi-access=free|pmid=37968263 |pmc=10651871 |issn=2158-3188}}</ref> Increased aperiodic activity impairs the brain's capacity to filter unnecessary sensory input, sustain balance, and coordination.<ref>{{Cite journal |last1=Deodato |first1=Michele |last2=Melcher |first2=David |date=2024-10-02 |title=Aperiodic EEG Predicts Variability of Visual Temporal Processing |journal=The Journal of Neuroscience: The Official Journal of the Society for Neuroscience |volume=44 |issue=40 |pages=e2308232024 |doi=10.1523/JNEUROSCI.2308-23.2024 |issn=1529-2401 |pmc=11450528 |pmid=39168653}}</ref> Two years after ECT, the structures which were "enlarged" immediately after ECT are significantly reduced in size below what they were before ECT, indicating a significant decrease in gray matter volume.<ref>{{Cite journal |last1=Borgers |first1=Tiana |last2=Enneking |first2=Verena |last3=Klug |first3=Melissa |last4=Garbe |first4=Jasper |last5=Meinert |first5=Hannah |last6=Wulle |first6=Marius |last7=König |first7=Philine |last8=Zwiky |first8=Esther |last9=Herrmann |first9=Rebekka |last10=Selle |first10=Janine |last11=Dohm |first11=Katharina |last12=Kraus |first12=Anna |last13=Grotegerd |first13=Dominik |last14=Repple |first14=Jonathan |last15=Opel |first15=Nils |date=2023-09-08 |title=Long-term effects of electroconvulsive therapy on brain structure in major depression |journal=Psychological Medicine |language=en |volume=54 |issue=5 |pages=940–950 |doi=10.1017/S0033291723002647 |issn=0033-2917|doi-access=free |pmid=37681274 }}</ref> A significant decrease in gray matter volume is a primary indicator of brain atrophy.<ref>{{Cite journal |last1=Blinkouskaya |first1=Yana |last2=Caçoilo |first2=Andreia |last3=Gollamudi |first3=Trisha |last4=Jalalian |first4=Shima |last5=Weickenmeier |first5=Johannes |date=December 2021 |title=Brain aging mechanisms with mechanical manifestations |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=200 |article-number=111575 |doi=10.1016/j.mad.2021.111575 |issn=1872-6216 |pmc=8627478 |pmid=34600936}}</ref> A retrospective study of 20 years of US Medicare funded ECT recipients identified that ECT recipients who had ten or more ECT treatments were more than twice as likely to subsequently develop Amyotrophic Later Sclerosis (ALS), before age 65 and triple the likelihood of developing it after age 65 compared to those receiving no ECT.<ref>{{Cite journal |last1=Mezei |first1=Gabor |last2=Lau |first2=Edmund |last3=Pace |first3=Nelson D. |last4=Schenk |first4=Jamie |last5=Kheifets |first5=Leeka |date=February 2022 |title=Receipt of Electroconvulsive Therapy and Subsequent Development of Amyotrophic Lateral Sclerosis: A Cohort Study |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bem.22389 |journal=Bioelectromagnetics |language=en |volume=43 |issue=2 |pages=81–89 |doi=10.1002/bem.22389 |pmid=35066895 |issn=0197-8462|url-access=subscription }}</ref> ===Risk of death=== A meta-analysis from 2017 found that the death rate of ECT was around 2.1 per 100,000 procedures.<ref>{{cite journal | vauthors = Tørring N, Sanghani SN, Petrides G, Kellner CH, Østergaard SD | title = The mortality rate of electroconvulsive therapy: a systematic review and pooled analysis | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 135 | issue = 5 | pages = 388–397 | date = May 2017 | pmid = 28332236 | doi = 10.1111/acps.12721 | s2cid = 31879446 }}</ref> A review from 2011 reported an estimated ECT [[mortality rate]] of fewer than one death per 73,440 treatments.<ref name="pmid20966769">{{cite journal | vauthors = Watts BV, Groft A, Bagian JP, Mills PD | title = An examination of mortality and other adverse events related to electroconvulsive therapy using a national adverse event report system | journal = The Journal of ECT | volume = 27 | issue = 2 | pages = 105–108 | date = June 2011 | pmid = 20966769 | pmc = | doi = 10.1097/YCT.0b013e3181f6d17f | s2cid = 33442075 }}</ref> However, that statistic came under scrutiny in a 2019, meta analysis about ECT's Major Adverse Cardiac Events (MACE) which estimated "Major adverse cardiac events and death after ECT are infrequent and occur in about one in 50 patients and after about one in 200-500 treatments."<ref>{{Cite journal |last1=Duma |first1=Andreas |last2=Maleczek |first2=Mathias |last3=Panjikaran |first3=Basil |last4=Herkner |first4=Harald |last5=Karrison |first5=Theodore |last6=Nagele |first6=Peter |date=January 2019 |title=Major Adverse Cardiac Events and Mortality Associated with Electroconvulsive Therapy: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Anesthesiology |language=en |volume=130 |issue=1 |pages=83–91 |doi=10.1097/ALN.0000000000002488 |issn=0003-3022 |pmc=6300062 |pmid=30557212}}</ref> However, a 2024 reanalysis "updates a 2019 review of the research about the incidence of major cardiac events following electroconvulsive therapy (ECT), and critiques claim that these are rare and, therefore, inconsequential. It concludes that the 2019 review misrepresents its own findings which were, anyway, based on a rather obvious miscalculation of the probability of cardiac events. Having corrected the review, and updated it with five subsequent studies, it is calculated that the probability of ECT causing one or more of six cardiac events (myocardial infarction, life-threatening arrhythmia, acute pulmonary edema, pulmonary embolism, acute heart failure, and cardiac arrest) is between 1 in 15 and 1 in 30 patients and that these cardiac events are a major cause of ECT-related deaths. The ethical principle of informed consent is being routinely breached by ECT psychiatrists."<ref>{{Cite journal |last=Read |first=John |date=2024-10-01 |title=Major Adverse Cardiac Events and Mortality Associated With Electroconvulsive Therapy: Correcting and Updating a 2019 Meta-Analysis |url=http://connect.springerpub.com/lookup/doi/10.1891/EHPP-2024-0003 |journal=Ethical Human Psychology and Psychiatry |language=en |volume=26 |issue=2 |pages=116–131 |doi=10.1891/EHPP-2024-0003 |issn=1559-4343}}</ref> ===Cognitive impairment=== Cognitive impairment sometimes occurs after ECT.<ref>{{cite journal | vauthors = Holtzheimer PE, Mayberg HS | title = Deep brain stimulation for treatment-resistant depression | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2010-12_167_12/page/1437 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 167 | issue = 12 | pages = 1437–1444 | date = December 2010 | pmid = 21131410 | pmc = 4413473 | doi = 10.1176/appi.ajp.2010.10010141 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McClintock SM, Choi J, Deng ZD, Appelbaum LG, Krystal AD, Lisanby SH | title = Multifactorial determinants of the neurocognitive effects of electroconvulsive therapy | journal = The Journal of ECT | volume = 30 | issue = 2 | pages = 165–176 | date = June 2014 | pmid = 24820942 | pmc = 4143898 | doi = 10.1097/YCT.0000000000000137 | hdl = 10161/10644 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Loo CK, Katalinic N, Smith DJ, Ingram A, Dowling N, Martin D, Addison K, Hadzi-Pavlovic D, Simpson B, Schweitzer I | title = A randomized controlled trial of brief and ultrabrief pulse right unilateral electroconvulsive therapy | journal = The International Journal of Neuropsychopharmacology | volume = 18 | issue = 1 | article-number = pyu045 | date = December 2014 | pmid = 25522389 | pmc = 4368876 | doi = 10.1093/ijnp/pyu045 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kellner CH, Knapp R, Husain MM, Rasmussen K, Sampson S, Cullum M, McClintock SM, Tobias KG, Martino C, Mueller M, Bailine SH, Fink M, Petrides G | title = Bifrontal, bitemporal and right unilateral electrode placement in ECT: randomised trial | journal = The British Journal of Psychiatry | volume = 196 | issue = 3 | pages = 226–234 | date = March 2010 | pmid = 20194546 | pmc = 2830057 | doi = 10.1192/bjp.bp.109.066183 }}</ref> The [[American Psychiatric Association]] (APA) report in 2001 acknowledged: "In some patients the recovery from [[retrograde amnesia]] will be incomplete, and evidence has shown that ECT can result in persistent or permanent memory loss".<ref name="APA2001guideline"/> In the 2018, "Regulatory Update to Thymatron® System IV Instruction Manual" manufacturers cited the APA stating "In general, the American Psychiatric Association recognizes that the following treatment parameters are each independently associated with more intense cognitive side effects: Bilateral electrode placement; Sine wave stimulation; High electrical dosage relative to seizure threshold; Closely spaced treatments; Larger numbers of treatments; Concomitant psychotropic medications; High dosage of barbiturate anesthetic agents. ... In rare cases, patients may experience permanent memory loss or permanent brain damage.<ref>{{Cite web |last=Somatics, LLC |year=2018 |orig-date=19 October 2018 |editor-last=Swartz |editor-first=Conrad |editor2-last=Abrams |editor2-first=Richard |title=Regulatory Update to Thymatron® System IV Instruction Manual |url=http://www.thymatron.com/downloads/System_IV_Regulatory_Update.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718120228/http://www.thymatron.com/downloads/System_IV_Regulatory_Update.pdf |archive-date=2020-07-18 |archive-format=PDF |access-date=27 December 2018 |website=www.Thymatron.com |publisher=Somatics, LLC |page=4}}</ref> It is the purported effects of ECT on [[long-term memory]] that give rise to much of the concern surrounding its use.<ref name="Lisanby 2000"/> However, the methods used to measure memory loss are historically under utilized, and their application to people with depressive disorders, who have [[cognitive deficits]] related to depression, including problems with memory, may further limit their utility.<ref name=SemkovskaRev2013>{{cite journal | vauthors = Semkovska M, McLoughlin DM | title = Measuring retrograde autobiographical amnesia following electroconvulsive therapy: historical perspective and current issues | journal = The Journal of ECT | volume = 29 | issue = 2 | pages = 127–133 | date = June 2013 | pmid = 23303426 | doi = 10.1097/YCT.0b013e318279c2c9 | s2cid = 45019739 }}</ref> The acute effects of ECT can include [[amnesia]], both [[Retrograde amnesia|retrograde]] (for events occurring before the treatment) and [[Anterograde amnesia|anterograde]] (for events occurring after the treatment).<ref name="Benbow">Benbow, SM (2004) "Adverse effects of ECT". In AIF Scott (ed.) [http://www.rcpsych.ac.uk/publications/collegereports/cr/cr128.aspx ''The ECT Handbook, second edition.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421154919/http://www.rcpsych.ac.uk/publications/collegereports/cr/cr128.aspx |date=2012-04-21 }} London: The Royal College of Psychiatrists, pp. 170–174.</ref> Memory loss and confusion are more pronounced with bilateral electrode placement rather than unilateral and with outdated sine-wave rather than brief-pulse currents. Using either constant or pulsing electrical impulses also varied the memory loss results in patients. Patients who received pulsing electrical impulses, as opposed to a steady flow, seemed to incur less memory loss. The vast majority of modern treatments use brief pulse currents.<ref name="Benbow"/> A greater number of treatments and higher electrical charges (stimulus charges) have also been associated with a greater risk of memory impairment.<ref name="Espinoza 2022" /> Retrograde amnesia is most marked for events occurring in the weeks or months before treatment. [[Anterograde amnesia|Anterograde memory loss]] usually resolves 2–4 weeks after treatment, whereas retrograde amnesia (which develops gradually after repeated treatments in the initial course) usually takes weeks to months to resolve; amnesia rarely persists for more than 1 year.<ref name="Espinoza 2022" /> Retrograde amnesia after ECT usually affects [[autobiographical memory]] rather than [[semantic memory]].<ref name="Espinoza 2022" /> One published review summarizing the results of questionnaires about subjective memory loss found that between 29% and 55% of respondents believed they experienced long-lasting or permanent memory changes.<ref name="bmj rose">{{cite journal | vauthors = Rose D, Fleischmann P, Wykes T, Leese M, Bindman J | title = Patients' perspectives on electroconvulsive therapy: systematic review | journal = BMJ | volume = 326 | issue = 7403 | pages = 1363–0 | date = June 2003 | pmid = 12816822 | pmc = 162130 | doi = 10.1136/bmj.326.7403.1363 }}</ref> In 2000, American psychiatrist [[Sarah Lisanby]] and colleagues found that bilateral ECT left patients with more persistently impaired memory of public events as compared to right unilateral ECT.<ref name="Lisanby 2000">{{cite journal | vauthors = Lisanby SH, Maddox JH, Prudic J, Devanand DP, Sackeim HA | title = The effects of electroconvulsive therapy on memory of autobiographical and public events | journal = Archives of General Psychiatry | volume = 57 | issue = 6 | pages = 581–590 | date = June 2000 | pmid = 10839336 | doi = 10.1001/archpsyc.57.6.581 | doi-access = }}</ref> However, bilateral ECT may be more efficacious than unilateral in the treatment of mood disorders.<ref name="Espinoza 2022" /> That said, in 2018, well-known ECT researcher and MECTA (ECT device manufacturer) representative, Irish Psychiatrist, Declan M. McLoughlin, acknowledged "the best way to administer ECT with regard to optimizing therapeutic benefit and simultaneously minimizing cognitive side-effects is not known."<ref>{{Cite journal |last=McLoughlin |first=Declan M |date=July 2018 |title=I know not 'seems' |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0004867418772902 |journal=Australian & New Zealand Journal of Psychiatry |language=en |volume=52 |issue=7 |pages=709–710 |doi=10.1177/0004867418772902 |pmid=29726274 |issn=0004-8674|url-access=subscription }}</ref> ECT has not been found to increase the risk of dementia or regularly cause large structural brain damage.<ref name="Osler 2018">{{cite journal |last1=Osler |first1=Merete |last2=Rozing |first2=Maarten Pieter |last3=Christensen |first3=Gunhild Tidemann |last4=Andersen |first4=Per Kragh |last5=Jørgensen |first5=Martin Balslev |title=Electroconvulsive therapy and risk of dementia in patients with affective disorders: a cohort study |journal=The Lancet Psychiatry |date=April 2018 |volume=5 |issue=4 |pages=348–356 |doi=10.1016/S2215-0366(18)30056-7|pmid=29523431 }}</ref><ref name="Espinoza 2022" /> However, a 2017 case study published in ''Interdisciplinary Neurosurgery'' highlights an instance of a patient without pre-existing conditions suffered a tonic-clonic seizure during recovery and upon further examination in the intensive care unit, had suffered an "intraparenchymal hemorrhage," and died 12 days later. Although this case demonstrates that intracerebral hemorrhaging may occur following an ECT procedure, it was the sole incident across 20,000 procedures, representing a risk rate of just 0.005%.<ref>{{Cite journal |last1=Carlson |first1=Elizabeth W. J. |last2=Weeks |first2=Howard |last3=Couldwell |first3=William T. |last4=Kalani |first4=M. Yashar S. |date=2017-09-01 |title=Intraparenchymal hemorrhage after electroconvulsive therapy |journal=Interdisciplinary Neurosurgery |volume=9 |pages=89–91 |doi=10.1016/j.inat.2017.07.012 |issn=2214-7519|doi-access=free }}</ref> ===Effects on brain structure=== Considerable controversy exists over the effects of ECT on brain tissue, although a number of mental health associations have concluded that there is no evidence that ECT causes structural brain damage.<ref name="APA2001guideline"/><ref name=NICE2009/> A 1999 report by the US Surgeon General states: "The fears that ECT causes gross structural brain pathology have not been supported by decades of methodologically sound research in both humans and animals."<ref name="surgeon"/> However, after the discovery of continuing and progressive consequences of repeated concussions, Dr. [[Bennet Omalu]], forensic neuropathologist "confirmed repetitive head trauma causing functional injuries are not readily seen on standard scans. (including mechanisms of trauma that are sports related, domestic violence, shaken baby syndrome, electrical exposure, repeated toxic exposure, anoxia (oxygen deprived) etc.) Dr. Omalu also confirmed that neuropathology of electrical injury as well as the neuropathology of people with a history of electroconvulsive therapy is well recognized as causing extensive functional changes to brain activity and should be considered in the context of both electrical injury and repetitive electrical trauma to the head because natural laws governing electricity aren't changed based on the intent of medical administration."<ref>Traumatic Brain Injury Advisory Board. Traumatic Brain Injury Advisory Board Meeting Minutes for August 16, 2019. In: California Department of Rehabilitation, ed. Sacramento, California, United States: California Department of Rehabilitation, 2019. [https://www.wisnerbaum.com/documents/Omalu.2019)-TBI-Full-Committee-Meeting-Minutes-8-26-19.pdf]</ref> Many expert proponents of ECT maintain that the procedure is safe and does not cause brain damage. Dr. Charles Kellner, a prominent ECT researcher and former chief editor of the ''Journal of ECT'', stated in a 2007 interview that, "There are a number of well-designed studies that show ECT does not cause brain damage and numerous reports of patients who have received a large number of treatments over their lifetime and have suffered no significant problems due to ECT."<ref name="kellner interview">{{cite journal|vauthors=Sussman N|date=March 2007|title=In Session with Charles H. Kellner, MD: Current Developments in Electroconvulsive Therapy|url=http://www.primarypsychiatry.com/aspx/articledetail.aspx?articleid=1028|journal=Primary Psychiatry|volume=14|issue=3|pages=34–37|access-date=2009-10-17|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516045638/http://www.primarypsychiatry.com/aspx/articledetail.aspx?articleid=1028}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516045638/http://www.primarypsychiatry.com/aspx/articledetail.aspx?articleid=1028 |date=2011-05-16 }}</ref> Kellner cites a study purporting to show an absence of cognitive impairment in eight subjects after more than 100 lifetime ECT treatments.<ref name="100 lifetime">{{cite journal | vauthors = Devanand DP, Verma AK, Tirumalasetti F, Sackeim HA | title = Absence of cognitive impairment after more than 100 lifetime ECT treatments | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1991-07_148_7/page/929 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 148 | issue = 7 | pages = 929–932 | date = July 1991 | pmid = 2053635 | doi = 10.1176/ajp.148.7.929 | author-link = Davangere Devanand }}</ref> Kellner stated, "Rather than cause brain damage, there is evidence that ECT may reverse some of the damaging effects of serious psychiatric illness." Two meta-analyses find that ECT is associated with brain matter growth.<ref>{{cite journal | vauthors = Gbyl K, Videbech P | title = Electroconvulsive therapy increases brain volume in major depression: a systematic review and meta-analysis | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 138 | issue = 3 | pages = 180–195 | date = September 2018 | pmid = 29707778 | doi = 10.1111/acps.12884 | s2cid = 14042369 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wilkinson ST, Sanacora G, Bloch MH | title = Hippocampal volume changes following electroconvulsive therapy: a systematic review and meta-analysis | journal = Biological Psychiatry. Cognitive Neuroscience and Neuroimaging | volume = 2 | issue = 4 | pages = 327–335 | date = May 2017 | pmid = 28989984 | pmc = 5627663 | doi = 10.1016/j.bpsc.2017.01.011 }}</ref> That said, in 2023, during the Thelen v. Somatics, LLC trial, American Neuropsychiatrist, [https://anpaonline.org/membership/fellows/edward-coffey C. Edward Coffey] who helped develop Duke's ECT training program and sat on the task force which wrote the APA's ECT guidelines acknowledged under oath that he is not an expert in brain injury.<ref>In the United States District Court for the Middle District of Florida Tampa Division, Jeffrey Thelen, ) Plaintiff, V. Somatics, LLC; and Elektrika, Inc., Defendant., Case No.: 8:20-CV-1724. Jury Trial Proceedings Before the Honorable Thomas P. Barber, June 7, 2023 9:02 a.m. to 3:40 p.m. Vol. VI, Pg. 125, line 14 [https://www.wisnerbaum.com/wp-content/uploads/Day-6-REDACTED-Thelen-Jury-Trial.pdf]</ref> ===Effects in pregnancy=== If steps are taken to decrease potential risks, ECT is generally considered relatively safe during all trimesters of pregnancy, particularly when compared to pharmacological treatments.<ref name=Pompili2014Rev/><ref>{{cite journal | vauthors = Richards EM, Payne JL | title = The management of mood disorders in pregnancy: alternatives to antidepressants | journal = CNS Spectrums | volume = 18 | issue = 5 | pages = 261–271 | date = October 2013 | pmid = 23570692 | doi = 10.1017/S1092852913000151 | type = Submitted manuscript | s2cid = 24489076 | url = https://zenodo.org/record/1235843 }}</ref> Suggested preparation for ECT during pregnancy includes a [[pelvic examination]], discontinuation of nonessential [[anticholinergic]] medication, uterine tocodynamometry, intravenous hydration, and administration of a nonparticulate [[antacid]]. During ECT, elevation of the pregnant woman's right hip, external fetal cardiac monitoring, [[intubation]], and avoidance of excessive [[hyperventilation]] are recommended.<ref name=Pompili2014Rev/> In many instances of active mood disorder during pregnancy, the risks of untreated symptoms may outweigh the risks of ECT. Modifications in technique can minimize potential complications of ECT during pregnancy. The use of ECT during pregnancy requires a thorough evaluation of the patient's capacity for informed consent.<ref name="Miller1994">{{cite journal | vauthors = Miller LJ | title = Use of electroconvulsive therapy during pregnancy | url = https://archive.org/details/sim_psychiatric-services_1994-05_45_5/page/444 | journal = Hospital & Community Psychiatry | volume = 45 | issue = 5 | pages = 444–450 | date = May 1994 | pmid = 8045538 | doi = 10.1176/ps.45.5.444 }}</ref> ===Effects on the heart=== ECT can cause a lack of blood flow and oxygen to the heart, [[heart arrhythmia]], and "persistent [[asystole]]". A 2019 [[systematic review]] and [[meta-analysis]] of 82 studies found that the rate of major adverse cardiac events with ECT was 1 in 39 patients or about 1 in 200 to 500 procedures.<ref name="pmid30557212">{{cite journal | vauthors = Duma A, Maleczek M, Panjikaran B, Herkner H, Karrison T, Nagele P | title = Major Adverse Cardiac Events and Mortality Associated with Electroconvulsive Therapy: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Anesthesiology | volume = 130 | issue = 1 | pages = 83–91 | date = January 2019 | pmid = 30557212 | pmc = 6300062 | doi = 10.1097/ALN.0000000000002488 }}</ref><ref name="pmid35100527">{{cite journal | vauthors = Read J, Moncrieff J | title = Depression: why drugs and electricity are not the answer | journal = Psychological Medicine | volume = 52 | issue = 8 | pages = 1401–1410 | date = June 2022 | pmid = 35100527 | doi = 10.1017/S0033291721005031 | s2cid = 246442707 | url = https://repository.uel.ac.uk/download/0fd9663377e02e8033e12c27844d65b5e918406de4d7c7baca5031a8e8ba4c5a/408146/Read%20and%20Moncrieff%20Psych%20Med%20ROAR.pdf }}</ref> The risk of death with ECT however is low.<ref name="ReadKirschMcGrath2019">{{cite journal | vauthors = Read J, Kirsch I, McGrath L | title = Electroconvulsive Therapy for Depression: A Review of the Quality of ECT versus Sham ECT Trials and Meta-Analyses | journal = Ethical Human Psychology and Psychiatry | date = 1 October 2019 | volume = 21 | issue = 2 | pages = 64–103 | issn = 1559-4343 | eissn = 1938-9000 | doi = 10.1891/EHPP-D-19-00014 | pmid = | url = https://www.madinamerica.com/wp-content/uploads/2020/12/ECT-study-John-Read-Irving-Kirsch-Laura-McGrath-64.full_.pdf}}</ref><ref name="pmid30557212" /> If death does occur, cardiovascular complications are considered as causal in about 30% of individuals.<ref name="pmid30557212" /> == Procedure == [[File:ECT machine 03.JPG|thumb|Electroconvulsive therapy machine on display at [[Glenside Museum]] in [[Bristol]], England]] [[File:NTM Eg Asyl ECT apparatus IMG 0977.JPG|thumb|ECT device produced by [[Siemens]] and used for example at the Asyl psychiatric hospital in [[Kristiansand]], [[Norway]], from the 1960s to the 1980s]] The placement of electrodes, as well as the dose and duration of the stimulation is determined on a per-patient basis.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1881}} In unilateral ECT, both electrodes are placed on the same side of the patient's head. Unilateral ECT may be used first to minimize side effects such as memory loss. In bilateral ECT, the two electrodes are placed on opposite sides of the head. Usually bitemporal placement is used, whereby the electrodes are placed on the temples. Uncommonly bifrontal placement is used; this involves positioning the electrodes on the patient's forehead, roughly above each eye. Unilateral ECT is thought to cause fewer cognitive effects than bilateral treatment, but is less effective unless administered at higher doses.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1881}} Most patients in the US<ref name="Prudic 01">{{cite journal |vauthors=Prudic J, Olfson M, Sackeim HA |title=Electro-convulsive therapy practices in the community |url=https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_2001-07_31_5/page/929 |journal=Psychol Med |volume=31 |issue=5 |pages=929–934 |date=July 2001 |pmid=11459391 |doi= 10.1017/S0033291701003750|s2cid=12210381 }}</ref> and almost all in the UK<ref name="Dr.Jamal">{{cite web| vauthors = Barnes R |title=Information on ECT|url=https://www.rcpsych.ac.uk/expertadvice/treatmentswellbeing/ect.aspx|publisher=Royal College of Psychiatrists' Special Committee on ECT and related treatment|access-date=3 November 2013}}</ref><ref name="The Royal College">Royal College of Psychiatrists. Council Report. ''The ECT Handbook: The Third Report of the Royal College of Psychiatrists' Special Committee of ECT.'' RCPsych Publications, 2005 {{ISBN|978-1-904671-22-0}}</ref><ref name="Duffett">{{cite journal |vauthors=Duffett R, Lelliott P |title=Auditing electroconvulsive therapy. The third cycle |journal=Br J Psychiatry |volume=172 |issue= 5|pages=401–405 |year=1998 |pmid=9747401 |doi=10.1192/bjp.172.5.401|s2cid=23584054 }}</ref> receive bilateral ECT. The electrodes deliver an electrical stimulus. The stimulus levels recommended for ECT are in excess of an individual's seizure threshold: about one and a half times seizure threshold for bilateral ECT and up to 12 times for unilateral ECT.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1881}} Below these levels treatment may not be effective in spite of a seizure, while doses massively above threshold level, especially with bilateral ECT, expose patients to the risk of more severe cognitive impairment without additional therapeutic gains.<ref name="Lock"/> Seizure threshold is determined by trial and error ("[[dose titration]]"). Some psychiatrists use dose titration, some still use "fixed dose" (that is, all patients are given the same dose) and others compromise by roughly estimating a patient's threshold according to age and sex.<ref name="Prudic 01"/> Older men tend to have higher thresholds than younger women, but it is not a hard and fast rule, and other factors, for example drugs, affect seizure threshold. Immediately prior to treatment, a patient is given a short-acting anesthetic such as [[methohexital]], [[propofol]], [[etomidate]], or [[thiopental]],<ref name="Rudorfer"/> a muscle relaxant such as [[suxamethonium]] (succinylcholine), and occasionally [[atropine]] to inhibit salivation.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1882}} Studies have shown that adding [[ketamine]], an [[NMDA receptor antagonist]], to the anesthesia regimen produced greater decreases in depression scores when compared to propofol, methohexital, and thiopental alone.<ref>{{cite journal | last1=Sicignano | first1=Dakota J. | last2=Kantesaria | first2=Rohan | last3=Mastropietro | first3=Matthew | last4=Sedensky | first4=Ava | last5=Kohlbrecher | first5=Roslyn | last6=Hernandez | first6=Adrian V. | last7=White | first7=C. Michael | title=The Impact of Ketamine-Based Versus Non-Ketamine-Based ECT Anesthesia Regimens on the Severity of Patients' Depression and Occurrence of Adverse Events: A Systematic Review with Meta-Analysis | journal=Annals of Pharmacotherapy | date=2025 | volume=59 | issue=3 | pages=250–261 | doi=10.1177/10600280241260754 | pmid=39912430 }}</ref> In a minority of countries such as Japan,<ref>{{cite journal |vauthors=Motohashi N, Awata S, Higuchi T |title=A questionnaire survey of ECT practice in university hospitals and national hospitals in Japan |journal=J ECT |volume=20 |issue=1 |pages=21–23 |year=2004 |pmid=15087992 |doi=10.1097/00124509-200403000-00005|s2cid=41654261 }}</ref> India,<ref>{{cite journal |vauthors=Chanpattana W, Kunigiri G, Kramer BA, Gangadhar BN |title=Survey of the practice of electroconvulsive therapy in teaching hospitals in India |journal=J ECT |volume=21 |issue=2 |pages=100–104 |year=2005 |pmid=15905751 |doi=10.1097/01.yct.0000166634.73555.e6|s2cid=5985564 }}</ref> and Nigeria,<ref>{{cite journal |vauthors=Ikeji OC, Ohaeri JU, Osahon RO, Agidee RO |title=Naturalistic comparative study of outcome and cognitive effects of unmodified electro-convulsive therapy in schizophrenia, mania and severe depression in Nigeria |journal=East Afr Med J |volume=76 |issue=11 |pages=644–50 |year=1999 |pmid=10734527 }}</ref> ECT may be used without anesthesia. The Union Health Ministry of India recommended a ban on ECT without anesthesia in India's Mental Health Care Bill of 2010 and the Mental Health Care Bill of 2013.<ref>Teena Thacker for Indian Express. Mar 23 2011 [http://www.indianexpress.com/news/Electroshocks-for-mentally-ill-patients-to-be-banned/766051/ Electroshocks for mentally ill patients to be banned]</ref><ref>{{cite journal|doi=10.4103/0019-5545.117129|pmid=24082240|pmc=3777341|year=2013| vauthors = Kala A |title=Time to face new realities; mental health care bill-2013|journal=Indian Journal of Psychiatry|volume=55|issue=3|pages=216–219 |doi-access=free }}</ref> The practice was abolished in Turkey's largest psychiatric hospital in 2008.<ref>{{cite web |url=http://v1.dpi.org/lang-en/resources/topics_detail?page=557 |title=Abusive practice of "unmodified" electroshock treatment abolished at main psychiatric facility of Turkey |access-date=2008-03-25 |publisher=[[Disabled Peoples' International]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012175528/http://v1.dpi.org/lang-en/resources/topics_detail?page=557 |archive-date=2007-10-12 }}</ref> The patient's [[EEG]], [[ECG]], and [[blood oxygen level]]s are monitored during treatment.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1882}} ECT is usually administered three times a week, on alternate days, over a course of two to four weeks.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1882–1883}} [[File:Electroconvulsive Therapy.png|thumb|An illustration depicting electroconvulsive therapy]] ===Neuroimaging prior to ECT=== Neuroimaging prior to ECT may be useful for detecting intracranial pressure or mass given that patients respond less when one of these conditions exist. Nonetheless, it is not indicated due to high cost and low prevalence of these conditions in patients needing ECT.<ref name="LWW">{{cite journal | vauthors = Narang P, Swenson A, Lippmann S | title = Neuroimaging Before ECT? | journal = The Journal of ECT | volume = 35 | issue = 1 | pages = e5–e6 | date = March 2019 | pmid = 29944607 | doi = 10.1097/YCT.0000000000000515 | s2cid = 49432743 }}</ref> === Concurrent pharmacotherapy === Whether psychiatric medications are terminated prior to treatment or maintained, varies.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1885}}<ref>{{cite journal | vauthors = Haskett RF, Loo C | title = Adjunctive psychotropic medications during electroconvulsive therapy in the treatment of depression, mania, and schizophrenia | journal = The Journal of ECT | volume = 26 | issue = 3 | pages = 196–201 | date = September 2010 | pmid = 20805728 | pmc = 2952444 | doi = 10.1097/YCT.0b013e3181eee13f }}</ref> However, drugs that are known to cause toxicity in combination with ECT, such as [[Lithium (medication)|lithium]], are discontinued, and [[benzodiazepines]], which increase the [[seizure threshold]],<ref>{{cite web|author1=Madhavan Seshadri|author2=Nadeem Z Mazi-Kotwal|title=Response Predictors in ECT: A discussion about Seizure Threshold|url=https://www.bjmp.org/content/response-predictors-ect-discussion-about-seizure-threshold|publisher=British Journal of Medical Practitioners|access-date=23 March 2016|ref=BJMP 2011;4(2):a424}}</ref> are either discontinued, a benzodiazepine antagonist is administered at each ECT session, or the ECT treatment is adjusted accordingly.<ref name="Rudorfer"/>{{rp|1875, 1879}} A 2009 RCT provides some evidence indicating that concurrent use of some antidepressant improves ECT efficacy.<ref name="Psychiatry p."/> === Course === ECT is usually done from 6 to 12 times in 2 to 4 weeks but can sometimes exceed 12 rounds.<ref name="Psychiatry p."/> It is also recommended to not do ECT more than 3 times per week.<ref name="Psychiatry p."/> Evidence suggest that ECTs for depression may be stopped if there is no improvement during the first six sessions.<ref name="h382">{{cite journal | last1=Thirthalli | first1=Jagadisha | last2=Naik | first2=Shalini S. | last3=Kunigiri | first3=Girish | title=Frequency and Duration of Course of ECT Sessions: An Appraisal of Recent Evidence | journal=Indian Journal of Psychological Medicine | volume=42 | issue=3 | date=2020 | issn=0253-7176 | pmid=32612324 | pmc=7320735 | doi=10.4103/IJPSYM.IJPSYM_410_19 | doi-access=free | pages=207–218}}</ref> === Treatment team === In the US, the medical team performing the procedure typically consists of a psychiatrist, an anesthetist, an ECT treatment nurse or qualified assistant, and one or more recovery nurses.<ref name="APA2001guideline"/>{{rp|109}} Medical trainees may assist, but only under the direct supervision of credentialed attending physicians and staff.<ref name="APA2001guideline"/>{{rp|110}} === Devices === [[File:Siemens konvulsator III (ECT machine).jpg|thumb|Vintage ECT machine from before 1960]] [[File:ThymatronIV.jpg|thumb|Modern ECT machine]] Most modern ECT devices deliver a brief-pulse current, which is thought to cause fewer cognitive effects than the sine-wave currents which were originally used in ECT.<ref name="Rudorfer"/> A small minority of psychiatrists in the US still use{{update inline|date=March 2025}} sine-wave stimuli.<ref name="Prudic 01"/>{{as of|2025|3}} Sine-wave is no longer used in the UK or Ireland.<ref name="Duffett"/> Typically, the electrical stimulus used in ECT is about 800 [[amperes|milliamps]] and has up to several hundred [[watt]]s, and the current flows for between one and six seconds.<ref name="Lock">Lock, T (1995). "Stimulus dosing". In C Freeman (ed.) ''The ECT Handbook''. London: Royal College of Psychiatrists, 72–87.</ref> Typically, 70 to 120 [[volt]]s are applied externally to the patient's head, resulting in approximately 800 [[amperes|milliamperes]] of direct current passing between the electrodes, for a duration of 100 [[millisecond]]s to 6 seconds,{{citation needed|date=March 2025}} either from temple to temple (bilateral ECT) or from front to back of one side of the head (unilateral ECT). However, only about 1% of the electrical current crosses the bony skull into the brain because skull [[Electrical impedance|impedance]] is about 100 times higher than skin impedance.<ref>{{Cite web | vauthors = Solano J |date=2009-04-20 |title=Electroconvulsive Therapy |url=https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/fumie.costen/tmp/ect.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218125601/https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/fumie.costen/tmp/ect.pdf |archive-date=2022-02-18 |url-status=live |access-date=2022-05-17|page=4}}</ref> In the US, ECT devices are manufactured by two companies, Somatics, which is owned by psychiatrists Richard Abrams and Conrad Swartz, and Mecta.<ref>Corinne Slusher for MedScape. Updated: Jan 6, 2012 [http://emedicine.medscape.com/article/2015450-overview#showall Electroconvulsive Therapy Machine]</ref> In the UK, the market for ECT devices was long monopolized by Ectron Ltd, which was set up by psychiatrist Robert Russell.<ref>{{Cite web |url=http://www.ectron.co.uk/our-story |title=Ectron: Our story |access-date=2015-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027122953/http://www.ectron.co.uk/our-story |archive-date=2014-10-27 }}</ref> == Mechanism of action == Despite decades of research, the exact [[mechanism of action]] of ECT remains elusive. A review from 2022 of [[neuroimaging]] studies based on a global data collaboration, resulted in a model of temporary disruption of neural circuits followed by augmented neuroplasticity and rewiring.<ref name="Ousdal_2022" /> Other brain changes observed after ECT include increased [[gray matter]] volume in the frontolimbic areas including the [[hippocampus]] and [[amygdala]], increased [[white matter]] tracts in the [[frontal lobe|frontal]] and [[temporal lobe|temporal]] lobes, increased [[monoamine]] neurotransmitters and increased neurogenesis in the [[dentate gyrus]].<ref name="Espinoza 2022" /> Changes in sleep architecture due to the induced seizures have also been hypothesized as a mechanism of action.<ref>{{cite journal | last=Tsoukalas | first=Ioannis | title=How does ECT work? A new explanatory model and suggestions for non-convulsive applications | journal=Medical Hypotheses| volume=145 | issue=110337 | year=2020 | article-number=110337 | pmid=33099256 | doi=10.1016/j.mehy.2020.110337 }}</ref> ==Use== As of 2001, it was estimated that about one million people received ECT annually.<ref name=LeiknesWWrev2012/> There is wide variation in ECT use between different countries, different hospitals, and different psychiatrists.<ref name="Rudorfer"/><ref name=LeiknesWWrev2012/> International practice varies considerably from widespread use of the therapy in many Western countries to a small minority of countries that do not use ECT at all, such as Slovenia<ref>See the [http://e-uprava.gov.si/e-uprava/en/faqKategorijaVprasanje.euprava?faq.id=74&faq.vprasanje.id=328 Slovenian government website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808181603/http://e-uprava.gov.si/e-uprava/en/faqKategorijaVprasanje.euprava?faq.id=74&faq.vprasanje.id=328 |date=2007-08-08 }} for information about ECT in Slovenia.</ref> and Luxembourg.<ref>{{Cite journal |last1=Gazdag |first1=Gábor |last2=Takács |first2=Rozália |last3=Ungvari |first3=Gabor S. |last4=Sienaert |first4=Pascal |date=March 2012 |title=The Practice of Consenting to Electroconvulsive Therapy in the European Union |url=https://journals.lww.com/ectjournal/abstract/2012/03000/the_practice_of_consenting_to_electroconvulsive.3.aspx |journal=The Journal of ECT |language=en-US |volume=28 |issue=1 |pages=4–6 |doi=10.1097/YCT.0b013e318223c63c |pmid=22343577 |issn=1095-0680|url-access=subscription }}</ref> About 70 percent of ECT patients are women.<ref name="Rudorfer"/> This may be because women are more likely to be diagnosed with depression.<ref name="Rudorfer"/><ref name="Reid"/> Older and more affluent patients are also more likely to receive ECT. The use of ECT is not as common in ethnic minorities.<ref name="Reid"/><ref>{{cite journal |vauthors=Euba R, Saiz A |title=A comparison of the ethnic distribution in the depressed inpatient population and in the electroconvulsive therapy clinic |journal=J ECT |volume=22 |issue=4 |pages=235–236 |year=2006 |pmid=17143151 |doi=10.1097/01.yct.0000235928.39279.52|s2cid=28261416 }}</ref> In Sweden, which has a complete register of all ECT treatments in the country, in 2013 the rate of persons treated in that year per 100,000 inhabitants was 41. Almost the same rate had already been present in 1975 with 42 patients per 100,000 inhabitants.<ref name="pmid25973769">{{cite journal | vauthors = Nordanskog P, Hultén M, Landén M, Lundberg J, von Knorring L, Nordenskjöld A | title = Electroconvulsive Therapy in Sweden 2013: Data From the National Quality Register for ECT | journal = The Journal of ECT | volume = 31 | issue = 4 | pages = 263–267 | date = December 2015 | pmid = 25973769 | pmc = 4652632 | doi = 10.1097/YCT.0000000000000243 }}</ref><ref name="pmid27093104">{{cite journal | vauthors = Nordenskjöld A, Mårtensson B, Pettersson A, Heintz E, Landén M | title = Effects of Hesel-coil deep transcranial magnetic stimulation for depression - a systematic review | journal = Nordic Journal of Psychiatry | volume = 70 | issue = 7 | pages = 492–497 | date = October 2016 | pmid = 27093104 | pmc = 5020337 | doi = 10.3109/08039488.2016.1166263 }}</ref> === United States === ECT became popular in the US in the 1940s. At the time, psychiatric hospitals were overrun with patients whom doctors were desperate to treat and cure. Whereas [[lobotomies]] would reduce a patient to a more manageable submissive state, ECT helped to improve mood in those with severe depression. A survey of psychiatric practice in the late 1980s found that an estimated 100,000 people received ECT annually, with wide variation between metropolitan statistical areas.<ref name="Hermann 95">{{cite journal |vauthors=Hermann R, Dorwart R, Hoover C, Brody J | title=Variation in ECT use in the United States |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1995-06_152_6/page/869 | journal=Am J Psychiatry | volume=152 | issue=6 | pages=869–875 | year=1995 | pmid=7755116 | doi=10.1176/ajp.152.6.869}}</ref> Accurate statistics about the frequency, context and circumstances of ECT in the US are difficult to obtain because only a few states have reporting laws that require the treating facility to supply state authorities with this information.<ref>{{cite news | vauthors = Cauchon D | title = Patients often aren't informed of full danger | url = http://www.harborside.com/~equinox/ect1.htm | newspaper = USA Today | date = 1995-12-06 | access-date = 2008-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080115204557/http://www.harborside.com/~equinox/ect1.htm | archive-date = 2008-01-15 }}</ref> In 13 of the 50 states, the practice of ECT is regulated by law.<ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/how-everyone-became-depressed/201312/electroconvulsive-therapy-in-children|title=Electroconvulsive Therapy in Children &#124; Psychology Today|website=www.psychologytoday.com}}</ref> In the mid-1990s in Texas, ECT was used in about one third of psychiatric facilities and given to about 1,650 people annually.<ref name="Reid">{{cite journal |vauthors=Reid WH, Keller S, Leatherman M, Mason M |title=ECT in Texas: 19 months of mandatory reporting |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_1998-01_59_1/page/n16 |journal=J Clin Psychiatry |volume=59 |issue=1 |pages=8–13 |date=January 1998 |pmid=9491059 |doi= 10.4088/JCP.v59n0103}}</ref> Usage of ECT has since declined slightly; in 2000–01 ECT was given to about 1,500 people aged from 16 to 97 (in Texas it is illegal to give ECT to anyone under sixteen).<ref>Texas Department of State (2002) [http://www.dshs.state.tx.us/mhquality/ECT_Complete_Report_FY01.pdf Electroconvulsive therapy reports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810172506/http://www.dshs.state.tx.us/mhquality/ECT_Complete_Report_FY01.pdf |date=2007-08-10 }}.</ref> ECT is more commonly used in private psychiatric hospitals than in public hospitals, and minority patients are underrepresented in the ECT statistics.<ref name="Rudorfer"/> In the United States, ECT is usually given three times a week; in the United Kingdom, it is usually given twice a week.<ref name="Rudorfer"/> Occasionally it is given on a daily basis.<ref name="Rudorfer"/> A course usually consists of 6–12 treatments, but may be more or fewer. Following a course of ECT some patients may be given continuation or maintenance ECT with further treatments at weekly, fortnightly or monthly intervals.<ref name="Rudorfer"/> A few psychiatrists in the US use multiple-monitored ECT (MMECT), where patients receive more than one treatment per anesthetic.<ref name="Rudorfer"/> Electroconvulsive therapy is not a required subject in US medical schools and not a required skill in psychiatric residency training. Privileging for ECT practice at institutions is a local option: no national certification standards are established, and no ECT-specific continuing training experiences are required of ECT practitioners.<ref name="Fink2007">Fink, M. & Taylor, A.M. (2007) [http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/298/3/330 "Electroconvulsive therapy: Evidence and Challenges"] ''JAMA'' Vol. 298 No. 3, pp. 330–332.</ref> === United Kingdom === In the UK in 1980, an estimated 50,000 people received ECT annually, with use declining steadily since then<ref>{{cite journal |vauthors=Pippard J, Ellam L |title=Electroconvulsion treatment in Great Britain 1980 |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1981-11-21_2_8256/page/1160 |journal=Lancet |volume=2 |issue=8256 |pages=1160–1161 |year=1981 |pmid=6118592 |doi=10.1016/s0140-6736(81)90602-4 |s2cid=30499609 }}</ref> to about 12,000 per annum in 2002.<ref name=UKstats2002 /> It is still used in nearly all psychiatric hospitals, with a survey of ECT use from 2002 finding that 71 percent of patients were women and 46 percent were over 65 years of age. Eighty-one percent had a diagnosis of [[mood disorder]]; schizophrenia was the next most common diagnosis. Sixteen percent were treated without their consent.<ref name=UKstats2002>[https://web.archive.org/web/20110605142554/http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Statistics/StatisticalWorkAreas/Statisticalhealthcare/DH_4000216 Electro convulsive therapy: survey covering the period from January 2002 to March 2002]. Department of Health.</ref> In 2003, the [[National Institute for Health and Care Excellence]], a government body which was set up to standardize treatment throughout the [[National Health Service]] in England and Wales, issued guidance on the use of ECT. Its use was recommended "only to achieve rapid and short-term improvement of severe symptoms after an adequate trial of treatment options has proven ineffective and/or when the condition is considered to be potentially life-threatening in individuals with severe depressive illness, catatonia or a prolonged manic episode".<ref name="nice intro">NICE 2003. [http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11494 Electroconvulsive therapy (ECT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908060011/http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&o=11494 |date=2008-09-08 }}. Retrieved on 2007-12-29.</ref> The guidance received a mixed reception. It was welcomed by an editorial in the ''[[The BMJ|British Medical Journal]]''<ref>{{cite journal | vauthors = Carney S, Geddes J | title = Electroconvulsive therapy | journal = BMJ | volume = 326 | issue = 7403 | pages = 1343–1344 | date = June 2003 | pmid = 12816798 | pmc = 1126234 | doi = 10.1136/bmj.326.7403.1343 }}</ref> but the [[Royal College of Psychiatrists]] launched an unsuccessful appeal.<ref>NICE (2003). [http://www.nice.org.uk/page.aspx?o=62452 Appraisal of electroconvulsive therapy: decision of the appeal panel] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521100602/http://www.nice.org.uk/page.aspx?o=62452 |date=2007-05-21 }}. London: NICE.</ref> The NICE guidance, as the ''British Medical Journal'' editorial points out, is only a policy statement and psychiatrists may deviate from it if they see fit. Adherence to standards has not been universal in the past. A survey of ECT use in 1980 found that more than half of ECT clinics failed to meet minimum standards set by the Royal College of Psychiatrists, with a later survey in 1998 finding that minimum standards were largely adhered to, but that two-thirds of clinics still fell short of current guidelines, particularly in the training and supervision of junior doctors involved in the procedure.<ref>{{cite journal | vauthors = Duffett R, Lelliott P | title = Auditing electroconvulsive therapy. The third cycle | journal = The British Journal of Psychiatry | volume = 172 | issue = 5 | pages = 401–405 | date = May 1998 | pmid = 9747401 | doi = 10.1192/bjp.172.5.401 | s2cid = 23584054 }}</ref> A voluntary accreditation scheme, ECTAS, was set up in 2004 by the Royal College, and {{as of|2017|lc=y}} the vast majority of ECT clinics in England, Wales, Northern Ireland and the Republic of Ireland have signed up.<ref>Royal College of Psychiatrists (2017). [https://www.rcpsych.ac.uk/docs/default-source/improving-care/ccqi/quality-networks/electro-convulsive-therapy-clinics-(ectas)/ectas-dataset-report-2016-17.pdf?sfvrsn=8120becc_2] 2016–2017.</ref> The [[Mental Health Act 2007]] allows people to be treated against their will. This law has extra protections regarding ECT. A patient capable of making the decision can decline the treatment, and in that case treatment cannot be given unless it will save that patient's life or is immediately necessary to prevent deterioration of the patient's condition. A patient may not be capable of making the decision (they "lack capacity"), and in that situation ECT can be given if it is appropriate and also if there are no advance directives that prevent the use of ECT.<ref>{{cite web | url=https://www.mentalhealthlaw.co.uk/Additional_safeguards_for_ECT_introduced_in_new_s58A | title=Additional safeguards for ECT introduced in new s58A – Mental Health Law Online| date=23 April 2020}}</ref> ===China=== ECT was introduced in China in the early 1950s and while it was originally practiced without anesthesia, as of 2012 almost all procedures were conducted with it. As of 2012, there are approximately 400 ECT machines in China, and 150,000 ECT treatments are performed each year, most without patient consent.<ref name=Tang>{{cite journal |vauthors=Tang YL, etal | date = Dec 2012 | title = Electroconvulsive therapy in China: clinical practice and research on efficacy | journal = J ECT | volume = 28 | issue = 4| pages = 206–212 | pmid = 22801297 | doi=10.1097/YCT.0b013e31825957b1| s2cid = 2743272 }}</ref> Chinese national practice guidelines recommend ECT for the treatment of schizophrenia, depressive disorders, and bipolar disorder and in the Chinese literature, ECT is an effective treatment for schizophrenia and mood disorders.<ref name=Tang/> Although the Chinese government stopped classifying [[homosexuality]] as an illness in 2001, electroconvulsive therapy is still used by some establishments as a form of "[[conversion therapy]]".<ref>{{cite news| vauthors = Graham-Harrison E, Connaire S |title=Chinese hospitals still offering gay 'cure' therapy, film reveals |url= https://www.theguardian.com/world/2015/oct/08/chinese-hospitals-still-offering-gay-cure-therapy-documentary-reveals |work=The Guardian|date=8 October 2015}}</ref><ref>{{cite magazine |url= https://time.com/4367925/china-lgbt-gay-conversion-therapy-rights/ |title= This Man Was Sectioned in China for Being Gay. Now He's Fighting Back |magazine= [[Time (magazine)|Time]] |author= Hannah Beech |date= June 13, 2016 |access-date= October 20, 2017 |archive-date= December 17, 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161217110518/http://time.com/4367925/china-lgbt-gay-conversion-therapy-rights/ |url-status= dead }}</ref> Alleged [[Internet addiction disorder|Internet addiction]] (or general unruliness) in [[Adolescence|adolescents]] is also known to have been treated with ECT, sometimes without anesthesia, most notably by [[Yang Yongxin]]. The practice was banned in 2009 after a news story featuring Yang was published.<ref name="sciencemag">{{Cite journal|title=China Reins in Wilder Impulses in Treatment of 'Internet Addiction' |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-06-26_324_5935/page/1630 |journal=[[Science (magazine)|Science]]|date=2009-07-26 |doi=10.1126/science.324_1630 |pmid=19556477 |volume=324 |issue=5935 |pages=1630–1631| vauthors = Stone R | bibcode = 2009Sci...324.1630S |doi-access=free }}</ref> ==Society and culture== ===Controversy=== Surveys of public opinion, the testimony of former patients, disputes as to the efficacy, ethics and adverse effects of ECT within the psychiatric and wider medical community indicate that the use of ECT remains controversial.<ref>{{multiref2 |{{cite journal | vauthors = Fisher P | title = Psychological factors related to the experience of and reaction to electroconvulsive therapy | journal = Journal of Mental Health | volume = 21 | issue = 6 | pages = 589–599 | date = December 2012 | pmid = 23216225 | doi = 10.3109/09638237.2012.734656 | s2cid = 42581352 }} |{{cite journal | vauthors = Philpot M, Treloar A, Gormley N, Gustafson L | title = Barriers to the use of electroconvulsive therapy in the elderly: a European survey | journal = European Psychiatry | volume = 17 | issue = 1 | pages = 41–45 | date = March 2002 | pmid = 11918992 | doi = 10.1016/S0924-9338(02)00620-X | s2cid = 24740314 }} |{{cite journal | vauthors = Golenkov A, Ungvari GS, Gazdag G | title = Public attitudes towards electroconvulsive therapy in the Chuvash Republic | journal = The International Journal of Social Psychiatry | volume = 58 | issue = 3 | pages = 289–294 | date = May 2012 | pmid = 21339235 | doi = 10.1177/0020764010394282 | s2cid = 6300979 }} |{{cite web|last=Committee on Mental Health|title=Report on Electroconvulsive Therapy|url=http://assembly.state.ny.us/member_files/125/20020416/|publisher=New York State Assembly|access-date=8 March 2011|date=March 2002|archive-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430201040/http://assembly.state.ny.us/member_files/125/20020416/}} |{{cite journal | vauthors = Melding P | title = Electroconvulsive therapy in New Zealand: terrifying or electrifying? | journal = The New Zealand Medical Journal | volume = 119 | issue = 1237 | pages = U2051 | date = July 2006 | pmid = 16862197 | url = http://www.nzma.org.nz/journal/119-1237/2051/ | access-date = 2011-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110501071348/http://www.nzma.org.nz/journal/119-1237/2051/ | archive-date = 2011-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501071348/http://www.nzma.org.nz/journal/119-1237/2051/ |date=2011-05-01 }} }}</ref><ref name=Teh/>{{synthesis inline|date=March 2025}} === Legal status === ==== Informed consent ==== The [[World Health Organization]] (2005) advises that ECT should be used only with the informed consent of the patient (or their guardian if their incapacity to consent has been established).<ref name="who.int"/> In the US, this doctrine places a legal obligation on a doctor to make a patient aware of the reason for treatment, the risks and benefits of a proposed treatment, the risks and benefits of alternative treatment, and the risks and benefits of receiving no treatment. The patient is then given the opportunity to accept or reject the treatment. The form states how many treatments are recommended and also makes the patient aware that consent may be revoked and treatment discontinued at any time during a course of ECT.<ref name="SG"/> The US Surgeon General's Report on Mental Health states that patients should be warned that the benefits of ECT are short-lived without active continuation treatment in the form of drugs or further ECT, and that there may be some risk of permanent, severe memory loss after ECT.<ref name="SG"/> The report advises psychiatrists to involve patients in discussion, possibly with the aid of leaflets or videos, both before and during a course of ECT. According to the US Surgeon General, [[involuntary treatment]] is uncommon in the US and is typically used only in cases of great extremity, and only when all other treatment options have been exhausted. The use of ECT is believed to be a potentially life-saving treatment.<ref name="surgeon">{{cite report |chapter-url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec3_1.html |title=Mental Health: A Report of the Surgeon General |publisher=Office of the Surgeon General (US) |chapter=Chapter 4 |access-date=2007-12-29}}</ref> In one of the few jurisdictions where recent statistics on ECT usage are available, a national audit of ECT by the Scottish ECT Accreditation Network indicated that 77% of patients who received the treatment in 2008 were capable of giving informed consent.<ref name="SEAN">{{cite web|url=http://www.sean.org.uk/SEANReport2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429104912/http://www.sean.org.uk/SEANReport2009.pdf |archive-date=2011-04-29 |url-status=live |title=The Scottish ECT Accreditation Network (SEÁN) Annual Report 2009 |year=2009 |website=Scottish ECT Accreditation Network |veditors=Fergusson G, etal |access-date=2010-05-24}}</ref> In the UK, in order for consent to be valid it requires an explanation in "broad terms" of the nature of the procedure and its likely effects.<ref>Jones, R (1996) ''Mental Health Act Manual'', 5th edition. London: Sweet and Maxwell, p. 225.</ref> One review from 2005 found that only about half of patients felt they were given sufficient information about ECT and its adverse effects<ref name="Information, consent and perceived coercion">Rose D, Wykes T, Bindman J, Fleischmann P (2005)[http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/abstract/186/1/54 "Information, consent and perceived coercion: patients' perspectives on electroconvulsive therapy"]. ''[[British Journal of Psychiatry]]'' '''186''':54–59.</ref> and another survey found that about fifty percent of psychiatrists and nurses agreed with them.<ref name="Lutchman">{{cite journal | doi = 10.1080/09638230124779 | vauthors = Lutchman RD | year = 2001 | title = Mental health professionals' attitudes towards and knowledge of electroconvulsive therapy | journal = Journal of Mental Health | volume = 10 | issue = 20| pages = 141–150 | s2cid = 218906587 | display-authors= etal }}</ref> A 2005 study published in the ''[[British Journal of Psychiatry]]'' described patients' perspectives on the adequacy of informed consent before ECT.<ref name="Information, consent and perceived coercion"/> The study found that "About half (45–55%) of patients reported they were given an adequate explanation of ECT, implying a similar percentage felt they were not." The authors also stated: {{Blockquote|sign=|source=|Approximately a third did not feel they had freely consented to ECT even when they had signed a consent form. The proportion who feel they did not freely choose the treatment has actually increased over time. The same themes arise whether the patient had received treatment a year ago or 30 years ago. Neither current nor proposed safeguards for patients are sufficient to ensure informed consent with respect to ECT, at least in England and Wales.<ref name="Information, consent and perceived coercion" />}} ==== Involuntary ECT ==== Procedures for involuntary ECT vary from country to country depending on local [[mental health law]]s. =====United States===== In most states in the US, a judicial order following a formal hearing is needed before a patient can be forced to undergo involuntary ECT.<ref name="SG"/> However, ECT can also be involuntarily administered in situations with less immediate danger. Suicidal intent is a common justification for its involuntary use, especially when other treatments are ineffective.<ref name="SG"/> In 2007, a psychiatric patient in the [[Creedmoor Psychiatric Center]] in New York, given the pseudonym of [[Simone D.]], won a court ruling which set aside a two-year-old court order to undergo ECT against her will.<ref>{{cite web |url= https://www.mindfreedom.org/kb/mental-health-abuse/electroshock/simone-d |title= MindFreedom, article title Another victory against forced electroshock. Simone D. wins!|work=MFIPortal |date= 7 July 2007|access-date=6 October 2014}}</ref> =====United Kingdom===== Until 2007 in England and Wales, the [[Mental Health Act 1983]] allowed the use of ECT on detained patients whether or not they had [[capacity (law)|capacity]] to consent to it. However, following [[Mental Health Act 2007|amendments]] which took effect in 2007, ECT may not generally be given to a patient who has capacity and refuses it, irrespective of his or her detention under the Act.<ref>[http://www.cqc.org.uk/sites/default/files/media/documents/mental_health_act_1983_201107084458_0.pdf The Mental Health Act 1983 (updated version)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111226033633/http://www.cqc.org.uk/sites/default/files/media/documents/mental_health_act_1983_201107084458_0.pdf |date=December 26, 2011 }} Part IV, Section 58. [[Care Quality Commission]]</ref> In fact, even if a patient is deemed to lack capacity, if they made a valid [[Advance health care directive|advance decision]] refusing ECT then they should not be given it; and even if they do not have an advance decision, the psychiatrist must obtain an independent second opinion (which is also the case if the patient is under age of consent).<ref>Care Quality Commission (2010) [https://www.cqc.org.uk/sites/default/files/documents/20120821_mha_ect_booklet_final.pdf ECT: Your rights about consent to treatment]</ref> However, there is an exception regardless of consent and capacity; under Section 62 of the Act, if the treating psychiatrist says the need for treatment is urgent they may start a course of ECT without authorization.<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140509205937/http://www.cqc.org.uk/sites/default/files/media/documents/20120821_mha_ect_booklet_final.pdf The Mental Health Act 1983 (updated version)] Part IV, Section 62. [[Care Quality Commission]]</ref> From 2003 to 2005, about 2,000 people a year in England and Wales were treated without their consent under the Mental Health Act.<ref>The Mental Health Act Commission (2005) ''In Place of Fear? eleventh biennial report, 2003–2005'', 236. The Stationery Office.</ref> Concerns have been raised by the official regulator that psychiatrists are too readily assuming that patients have the capacity to consent to their treatments, and that there is a worrying lack of independent [[advocacy]].<ref>{{cite web | url=http://www.cqc.org.uk/content/cqc-says-care-people-treated-under-mental-health-act-still-needs-improve | title=CQC says care for people treated under the Mental Health Act still needs to improve | publisher=Care Quality Commission | date=8 December 2011 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150521120334/http://www.cqc.org.uk/content/cqc-says-care-people-treated-under-mental-health-act-still-needs-improve | archive-date=21 May 2015 }}</ref> In Scotland, the Mental Health (Care and Treatment) (Scotland) Act 2003 also gives patients with capacity the right to refuse ECT.<ref>The Mental Health (Care and Treatment) (Scotland) Act 2003, Part 16, sections 237–239.</ref> ==== Regulation ==== In the US, ECT devices came into existence prior to medical devices being regulated by the [[Food and Drug Administration]]. In 1976, the [[Medical Device Regulation Act]] required the FDA to retrospectively review already existing devices, classify them, and determine whether clinical trials were needed to prove efficacy and safety. The FDA initially classified the devices used to administer ECT as [[Medical devices#Class III: General controls, Special Controls and premarket approval|Class III medical devices]]. In 2014, the [[American Psychiatric Association]] petitioned the FDA to reclassify ECT devices from Class III (high-risk) to Class II (medium-risk). A similar reclassification proposal in 2010 did not pass.<ref>{{cite web| vauthors = Levin S, Binder R |title=Time Is Now to Support the ECT Reclassification Effort|url=https://www.psychiatry.org/news-room/apa-blogs/apa-blog/2016/01/time-is-now-to-support-the-ect-reclassification-effort|website=American Psychiatric Association|access-date=23 April 2017}}</ref> In 2018, the FDA re-classified ECT devices as Class II devices when used to treat catatonia or a severe major depressive episode associated with major depressive disorder or bipolar disorder.<ref name=":1">{{Cite press release|author=US Food and Drug Administration|date=2018-12-21|title=FDA In Brief: FDA takes action to ensure regulation of electroconvulsive therapy devices better protects patients, reflects current understanding of safety and effectiveness|url=https://www.fda.gov/news-events/fda-brief/fda-brief-fda-takes-action-ensure-regulation-electroconvulsive-therapy-devices-better-protects|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914172813/https://www.fda.gov/news-events/fda-brief/fda-brief-fda-takes-action-ensure-regulation-electroconvulsive-therapy-devices-better-protects|archive-date=September 14, 2019|language=en}}</ref> ==== By country ==== ===== Australia ===== In [[Western Australia]], ECT has been heavily restricted since 2014, after a bill passed with bipartisan support introducing restrictions on ECT, which were welcomed by mental health experts.{{who|date=April 2025}}{{citation needed|date=April 2025}} Children under 14 are prohibited from receiving ECT, while those aged 14 to 18 must have informed consent approval from the Mental Health Tribunal. The law imposes a $15,000 fine on anyone who performs ECT on a child under the age of 14.<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2014-10-17/mental-health-bill-passes-wa-parliament/5822874 | title=Electroshock therapy on under-14s banned in WA after law passes | newspaper=ABC News | date=17 October 2014 }}</ref> Similarly, ECT is also banned on children under the age of 12 in the [[Australian Capital Territory]] (ACT).<ref>{{cite web | url=https://cchr.org.au/brutal-rise-in-electroshock | title=Brutal Rise in Electroshock | date=4 December 2017 }}</ref> ===== United States ===== Many mental health facilities offer ECT for specific diagnoses, such as [[chronic depression]], [[mania]], [[catatonia]] and [[schizophrenia]]. However, ECT is often only used as a treatment of last resort.<ref>{{cite web |title=Electroconvulsive Therapy (ECT) Service {{!}} Treatment at McLean Hospital |url=https://www.mcleanhospital.org/treatment/ect-service |website=www.mcleanhospital.org}}</ref> To be considered for ECT, often testing such as an EKG and lab tests are required, in addition to a physical and neurological exam. Certain medications and conditions, such as cardiac conditions or hypertension, may disqualify a patient from ECT. Patients should give proper informed consent before ECT is performed. In the United States, ECT is performed under general anesthesia. Both trained health professionals with experience in ECT administration as well as a specifically trained and certified anesthesiologist should administer the procedure and anesthesia respectively.<ref>{{cite web |title=Electroconvulsive Therapy (ECT) |url=https://www.mhanational.org/ect#:~:text=Because%20of%20the%20concern%20about,ECT%20in%20severely%20depressed%20patients. |website=Mental Health America |language=en}}</ref> === Public perception === A questionnaire survey of 379 members of the general public in [[Australia]] indicated that more than 60% of respondents had some knowledge about the main aspects of ECT. Participants were generally opposed to the use of ECT on depressed individuals with psychosocial issues, on children, and on involuntary patients. Public perceptions of ECT were found to be mainly negative.<ref name=Teh>{{cite journal | vauthors = Teh SP, Helmes E, Drake DG | title = A Western Australian survey on public attitudes toward and knowledge of electroconvulsive therapy | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-social-psychiatry_2007-05_53_3/page/247 | journal = The International Journal of Social Psychiatry | volume = 53 | issue = 3 | pages = 247–273 | date = May 2007 | pmid = 17569409 | doi = 10.1177/0020764006074522 | s2cid = 40147979 }}</ref>{{primary source inline|date=April 2025}} A sample of the general public, [[MBBS|medical students]], and [[MRCPsych|psychiatry]] trainees in the [[United Kingdom]] found that the psychiatry trainees were more knowledgeable and had more favorable opinions of ECT than did the other groups.<ref name="McFarquhar et al 2008">{{cite journal | vauthors = McFarquhar TF, Thompson J | title = Knowledge and attitudes regarding electroconvulsive therapy among medical students and the general public | journal = The Journal of ECT | volume = 24 | issue = 4 | pages = 244–253 | date = December 2008 | pmid = 18648319 | doi = 10.1097/YCT.0b013e318168be4a | s2cid = 11334694 }}</ref>{{primary source inline|date=April 2025}} More members of the general public believed that ECT was used for control or punishment purposes than medical students or psychiatry trainees.<ref name="McFarquhar et al 2008" />{{primary source inline|date=April 2025}} ===Famous cases=== {{Main|List of people who have undergone electroconvulsive therapy}} * [[Ernest Hemingway]], an American author, died by suicide in 1961 half a year after ECT treatment at the [[Mayo Clinic]] in 1960.<ref>[[Jeffrey Meyers|Meyers, Jeffrey]]. (1985). ''Hemingway: A Biography''. New York: Macmillan, pp 547–550. {{ISBN|978-0-333-42126-0}}.</ref> He is reported to have said to his biographer, "Well, what is the sense of ruining my head and erasing my memory, which is my capital, and putting me out of business? It was a brilliant cure but we lost the patient."<ref>[[A. E. Hotchner]], ''Papa Hemingway: A Personal Memoir'', {{ISBN|0-7867-0592-2}}; p. 280</ref> However, the same biographer ([[A. E. Hotchner|Hotchner]], 1966) and also a second biographer ([[Kenneth S. Lynn|Lynn]], 1987) emphasized, according to a review from 2008, "that Hemingway's serious mental illness and plans for suicide significantly predated his ECT treatments."<ref name="pmid18196545">{{cite journal| author=Hirshbein L, Sarvananda S| title=History, power, and electricity: American popular magazine accounts of electroconvulsive therapy, 1940-2005. | journal=J Hist Behav Sci | year= 2008 | volume= 44 | issue= 1 | pages= 1–18 | pmid=18196545 | doi=10.1002/jhbs.20283 | pmc= | hdl=2027.42/57903 | url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/57903/20283_ftp.pdf }}</ref> * [[Robert Pirsig]] had a nervous breakdown and spent time in and out of psychiatric hospitals between 1961 and 1963.<ref>{{Cite web|url=https://allaboutheaven.org/sources/pirsig-robert-m/190|title=All About Heaven \e|website=allaboutheaven.org|access-date=2019-12-30}}</ref> He was diagnosed with paranoid schizophrenia and clinical depression as a result of an evaluation conducted by psychoanalysts, and was treated with electroconvulsive therapy on numerous occasions,<ref>{{Cite book|title=Summary and Analysis of Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: An Inquiry into Values|last=Worth Books|publisher=Open Road Media|year=2017|isbn=978-1-5040-4641-1}}</ref> a treatment he discusses in his novel, ''[[Zen and the Art of Motorcycle Maintenance]]''.<ref>{{cite journal | vauthors = Healy D, Charlton BG | title = Electroshock in Zen and the Art of Motorcycle Maintenance--fictional, not factual | journal = Medical Hypotheses | volume = 72 | issue = 5 | pages = 485–486 | date = May 2009 | pmid = 19201545 | doi = 10.1016/j.mehy.2008.12.026 }}</ref> * [[Thomas Eagleton]], [[United States Senator]] from [[Missouri]], was dropped from the [[Democratic Party (United States)|Democratic ticket]] in the [[1972 United States Presidential Election]] as the party's vice presidential candidate after it was revealed that he had undergone electroconvulsive therapy in the past for depression.<ref>{{Cite web |title=50 years ago: Sen.Thomas Eagleton discloses electric shock treatments and changes a presidential campaign |url=https://www.stltoday.com/news/archives/50-years-ago-sen-thomas-eagleton-discloses-electric-shock-treatments-and-changes-a-presidential-campaign/article_09e6dadc-7531-5553-8e9b-e3f07870fea1.html |access-date=2023-02-27 |website=STLtoday.com |language=en}}</ref> Presidential nominee [[George McGovern]] replaced him with [[Sargent Shriver]], and later went on to lose by a landslide to [[Richard Nixon]]. * American surgeon and award-winning author [[Sherwin B. Nuland]] is another notable person who has undergone ECT.<ref>{{cite web|url=https://www.ted.com/talks/sherwin_nuland_how_electroshock_therapy_changed_me/transcript?language=en |title=Sherwin Nuland: How electroshock therapy changed me &#124; Talk Subtitles and Transcript |date=30 October 2007 |publisher=TED.com |access-date=2015-05-19}}</ref> In his 40s, his depression became so severe that he had to be institutionalized. After exhausting all treatment options, a young resident assigned to his case suggested ECT, which was successful.<ref>{{Cite news | url=https://www.nytimes.com/2014/03/05/us/sherwin-b-nuland-author-who-challenged-concept-of-dignified-death-dies-at-83.html | title=Sherwin B. Nuland, Author of 'How We Die,' is Dead at 83| newspaper=The New York Times| date=2014-03-04| vauthors = Gellene D }}</ref> * Author [[David Foster Wallace]] also received ECT for many years, beginning as a teenager, before his suicide at age 46.<ref name="RS">{{cite magazine | title = The Lost Years & Last Days of David Foster Wallace | magazine = Rolling Stone |author = Lipsky, Dave |date = October 30, 2008 | url = https://www.rollingstone.com/news/story/23638511/the_lost_years__last_days_of_david_foster_wallace | archive-url = https://web.archive.org/web/20090503103755/http://www.rollingstone.com/news/story/23638511/the_lost_years__last_days_of_david_foster_wallace| archive-date = May 3, 2009| access-date = June 5, 2017}}</ref> * New Zealand author [[Janet Frame]] experienced both insulin coma therapy and ECT (but without the use of anesthesia or muscle relaxants).<ref name="Lim et al 2019">{{cite journal | vauthors = Lim X, Galletly C | title = "To ''suit'' the occasion, I wore my schizophrenic fancy dress"¹ - the life of Janet Frame | journal = Australasian Psychiatry | volume = 27 | issue = 5 | pages = 469–471 | date = October 2019 | pmid = 30945930 | doi = 10.1177/1039856219839489 | s2cid = 93000402 }}</ref> She wrote about this in her autobiography, ''[[An Angel at My Table]]'' (1984),<ref name="Lim et al 2019" /> which was later adapted into a film (1990).<ref name="NYT 1991 C15">{{cite news |title=Review/Film; 3 Novels Are Adapted For 'Angel at My Table' |url=https://www.nytimes.com/1991/05/21/movies/review-film-3-novels-are-adapted-for-angel-at-my-table.html |access-date=10 July 2020 |work=The New York Times |date=21 May 1991 |at=Section C, p.&nbsp;15}}</ref> * American actor [[Carrie Fisher]] wrote about her experience with memory loss after ECT treatments in her memoir ''[[Wishful Drinking]].''<ref>{{Cite web|title=Wishful Drinking with Carrie Fisher|url=https://www.npr.org/transcripts/98339223|website=NPR|date=16 December 2008 }}</ref> * [[Lou Reed]] had ECT as a teenager.<ref name=":3">{{Cite web |last=Weiner |first=Jeff |date=2016-04-10 |title=Lou Reed's Sister Sets the Record Straight About His Childhood |url=https://medium.com/cuepoint/a-family-in-peril-lou-reed-s-sister-sets-the-record-straight-about-his-childhood-20e8399f84a3 |access-date=2023-08-17 |website=Cuepoint |language=en}}</ref> He later claimed it had induced multiple personality disorder, and resulted in his hatred of psychiatrists.<ref>{{Cite book |last1=McNeil |first1=Legs |url=https://books.google.com/books?id=mkG7Y6_J7pUC |title=Please Kill Me: The Uncensored Oral History of Punk |last2=McCain |first2=Gillian |date=2006 |publisher=Grove Press |isbn=978-0-8021-4264-1 |language=en}}</ref> Some authors have levelled accusations that the treatment was performed in order to abate homosexual urges that Reed had confessed to.{{citation needed|reason=Medium is not a generally reliable source. This claim needs backing beyond the personal opinion of Reed's sister.|date=October 2025}} After Reed's death, his sister denied this, citing that their parents were not [[Homophobia|homophobic]], and asserting that they had only been suggested the treatment by doctors as a way to treat Reed's mental and behavioral issues.<ref name=":3" /> * On October 31, 2024, a Chinese transgender woman was approved by Changli county people's court in [[Qinhuangdao]] to receive 60,000 yuan (£6,552) in compensation from a hospital that had her undergo electroconvulsive therapy against her will after being diagnosed with "anxiety disorder and discordant sexual orientation". This was the first time any transgender person in China won a legal challenge against the use of such conversion practices.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/nov/21/transgender-woman-wins-record-payout-in-china-after-electroshock-treatment|title=Transgender woman wins record payout in China after electroshock treatment|first1=Amy|last1=Hawkins|work=The Guardian |date=November 21, 2024}}</ref> ===Fictional examples=== Electroconvulsive therapy has been depicted in fiction, including fictional works partly based on true experiences. These include [[Sylvia Plath]]'s semi-autobiographical novel ''[[The Bell Jar]]'', [[Ken Loach]]'s film [[Family Life (1971 British film)|''Family Life'']], and [[Ken Kesey]]'s novel ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest (novel)|One Flew Over the Cuckoo's Nest]]''; Kesey's novel was a direct product of his time working the [[Shift plan#Graveyard shift|graveyard shift]] as an orderly at a mental health facility in Menlo Park, California.<ref>{{Cite book |author=Kellner |first=C.H. |title=Literature, Neurology, and Neuroscience: Neurological and Psychiatric Disorders |chapter=Electroconvulsive Therapy (ECT) in Literature: Sylvia Plath's ''The Bell Jar'' |year=2013 |isbn=978-0-444-63364-4 |series=Progress in Brain Research Volume 206 |volume=206 |pages=219–228 |doi=10.1016/B978-0-444-63364-4.00029-6 |pmid=24290484}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mitchell |first1=David T. |last2=Snyder |first2=Sharon L. |title=Narrative Prosthesis: Disability and the Dependencies of Discourse |date=2000 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-06748-0 |page=174 |url=https://books.google.com/books?id=BwyUAwAAQBAJ&pg=PA174 |language=en}}</ref> Two analyses of large numbers of films using ECT scenes found that almost all presented fictional settings that were unrelated to real treatment routines and were apparently aimed at stigmatizing ECT as a tool of repression and of mind and behavior control - having effects of memory-erosion, pain and damage.<ref name="pmid27522170">{{cite journal | vauthors = Sienaert P | title = Based on a True Story? The Portrayal of ECT in International Movies and Television Programs | journal = Brain Stimulation | volume = 9 | issue = 6 | pages = 882–891 | year = 2016 | pmid = 27522170 | pmc = | doi = 10.1016/j.brs.2016.07.005 | s2cid = 206356310 }}</ref><ref name="pmid27008331">{{cite journal | vauthors = Matthews AM, Rosenquist PB, McCall WV | title = Representations of ECT in English-Language Film and Television in the New Millennium | journal = The Journal of ECT | volume = 32 | issue = 3 | pages = 187–191 | date = September 2016 | pmid = 27008331 | pmc = | doi = 10.1097/YCT.0000000000000312 | s2cid = 206144447 }}</ref> The song "The Mind Electric" by [[Miracle Musical]] is typically interpreted as depicting someone undergoing ECT.<ref>{{Cite web |date=2024-03-16 |title=Electroconvulsive Therapy Is Torture |url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/ElectroconvulsiveTherapyIsTorture |access-date=2024-03-16 |website=TV Tropes}}</ref> In the television series "[[Mr Bates vs The Post Office]]", which is based on true events, the character of Saman Kaur receives ECT following a deep [[Depression (mood)|depression]] and attempted [[suicide]].<ref>{{cite web |title=The Real People and Cast of Mr Bates vs The Post Office |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/specialfeatures/the-real-people-and-cast-of-mr-bates-vs-the-post-office/ |website=Masterpiece |publisher=PBS |access-date=8 May 2024}}</ref> == See also == {{Portal|Psychiatry}} * [[Neurostimulation]] * [[Neurotherapy]] * [[Psychosurgery]] * [[Magnetic seizure therapy]] * ''[[The Journal of ECT]]'' == References == {{Reflist|30em}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Electroconvulsive therapy}} * [https://web.archive.org/web/20161104141708/https://www.psychiatry.org/file%20library/about-apa/organization-documents-policies/policies/position-2015-electroconvulsive-therapy.pdf Position Statement on Electroconvulsive Therapy (ECT) 2015]&nbsp;– from the [[American Psychiatric Association]]. * [https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/treatments-and-wellbeing/ect ECT] – information from mental health charity The Royal College of Psychiatrists {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Electroconvulsive Therapy}} [[زمرو:اليڪٽرو ڪنوولسيو ٿراپي| ]] [[زمرو:نيورو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:علاج]] [[زمرو:نفسیات بابت تڪراري معاملا]] [[زمرو:بائي پولر ڊس آرڊر جو علاج]] [[زمرو:نفسیات ۾ انساني مضمونن تي تحقيق]] [[زمرو:بجلي جي ڪرنٽ ذريعي نفسياتي علاج]] e935cy0k61huah8i3zusqg773qi7mze 14 101451 410390 402905 2026-09-07T16:56:26Z Memon2025 21315 /* */ 410390 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نفسیاتي علاج]] [[زمرو:بجلي جو ڪرنٽ]] [[زمرو:نفسیاتي علاج جا جسماني طريقا]] qw62abj7ppwmpwyxfwjge0rq8l3mi06 410394 410390 2026-09-07T17:02:38Z Memon2025 21315 /* */ 410394 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نفسیاتي علاج]] [[زمرو:نفسیاتي علاج جا جسماني طريقا]] [[زمرو:بجلي جي ڪرنٽ جي ذريعي علاج]] oxnhv57tdhwg7hg0jsvka1v1dx5ikrl 0 102108 410492 409296 2026-09-08T09:43:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410492 wikitext text/x-wiki {{short description|Pakistani passenger train}} [[File:Mehar Exp.,pakistan railways,Pakistan.JPG|thumb|[[راولپنڊي ريلوي اسٽيشن]] تي مهر ايڪسپريس ]] '''مهر ايڪسپريس''' ([[اردو]]: مہر ایکسپریس) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي.<ref>[http://www.irfca.org/docs/pak-train-names.html IRFCA: Pakistan Railway Train Names] Author: Owais Mughal, Retrieved on 1 July 2013</ref> سفر ۾ <small>559</small> ڪلوميٽر (<small>347</small> ميل) جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ <small>14</small> ڪلاڪ ۽ <small>30</small> منٽ لڳن ٿا.<ref>{{Citation |title=www.railpk.com |url=http://www.railpk.com/train-timings/mehr-express-127up.html |access-date=2026-08-31 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921064519/http://www.railpk.com/train-timings/mehr-express-127up.html |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] h8h58iatgrygv3ci9p4o7odu09ljne4 0 102309 410370 410035 2026-09-07T12:18:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 410370 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] 0pyawx6bht49vvdlyvj0pngop9cx57v 410371 410370 2026-09-07T12:20:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 410371 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''Marseille'''{{efn|Formerly [[Convention (norm)|conventionally]] spelled in English as ''Marseilles''.<ref name="MerWeb">{{cite Merriam-Webster|Marseille|access-date=20 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/marseilles |title=Marseilles |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=20 December 2025}}</ref>}} ({{langx|oc|label=|Marselha}}) is a city in [[southern France]], the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Bouches-du-Rhône]] [[Departments of France|department]] and of the [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] [[Regions of France|region]]. Situated in [[Provence]], it marks the eastern end of the [[Côte Bleue]] on the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]] coast. Marseille is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|second-most populous city proper]] in France, after [[Paris]], with 886,040 inhabitants in 2023<ref name="pophist"/> over a municipal territory of {{convert|241|km2|sqmi|0|abbr=on}}. Together with its [[suburb]]s and [[exurb]]s, the Marseille [[Functional area|metropolitan area]], which extends over {{convert|3972|km2|sqmi|0|abbr=on}}, had a population of 1,917,728 as of 2023.<ref name="compterr" /> The cities of Marseille, [[Aix-en-Provence]], and 90 suburban municipalities have formed since 2016 the [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]], an [[indirectly elected]] [[Métropole|metropolitan authority]] now in charge of wider metropolitan issues, with a population of 1,939,077 as of 2023.<ref name="compterr" /> The southeast of Marseille is in [[Calanques National Park]], making Marseille the only large city in France to have a [[List of national parks of France|national park]] within city limits. Founded {{circa|600 BC}} by Greek settlers, Marseille is the oldest city in France, as well as one of Europe's [[List of oldest continuously inhabited cities|oldest continuously inhabited settlements]].{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} It was known to the [[ancient Greeks]] as ''[[Massalia]]'' and to [[ancient Romans|Romans]] as ''Massilia''.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}}<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref> Marseille has been a trading port since ancient times. It experienced a commercial boom during the colonial period and especially in the 19th century, becoming a prosperous industrial and trading city. The [[Old Port of Marseille|Old Port]] still lies at the heart of the city, where the manufacture of [[Marseille soap]] began some six centuries ago. Overlooking the port is the [[Notre-Dame de la Garde]] – known as "la Bonne Mère" by the people of Marseille – a [[Byzantine architecture|Romano-Byzantine]] church and a symbol of the city. Today, the Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) and the maritime economy play a major role in regional and national economic activity. Marseille remains the first French port, the second Mediterranean port and the fifth European port.<ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> Since its origins, Marseille's openness to the Mediterranean Sea has made it a [[Cosmopolitanism|cosmopolitan]] city marked by cultural and economic exchanges with Southern Europe, the Middle East, North Africa and Asia. In Europe, the city has the third largest Jewish community after [[London]] and Paris.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> In the 1990s, the [[Euroméditerranée]] project for economic development and urban renewal was launched. New infrastructure projects and renovations were carried out in the 2000s and 2010s: the [[Marseille tramway|tramway]], the renovation of the [[InterContinental Marseille Hotel Dieu|Hôtel-Dieu]] into a luxury hotel, the expansion of the [[Stade Vélodrome]], the [[CMA CGM Tower]], as well as other quayside museums such as the [[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] (MuCEM). As a result, Marseille now has the most museums in France after Paris. The city was named [[European Capital of Culture]] in 2013 and European Capital of Sport in 2017. Home of [[Olympique de Marseille]], one of the most successful and widely supported football clubs in France, Marseille has hosted matches at the [[1998 FIFA World Cup]] and [[UEFA Euro 2016]]. It is home to several higher education institutions in the region, including the [[University of Aix-Marseille]]. A resident of Marseille is a {{lang|fr|Marseillais}}. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] li48pus2xlfh1tdutye90a8l74s6kfn 410372 410371 2026-09-07T12:32:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 410372 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''Marseille'''{{efn|Formerly [[Convention (norm)|conventionally]] spelled in English as ''Marseilles''.<ref name="MerWeb">{{cite Merriam-Webster|Marseille|access-date=20 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/marseilles |title=Marseilles |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=20 December 2025}}</ref>}} ({{langx|oc|label=|Marselha}}) is a city in [[southern France]], the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Bouches-du-Rhône]] [[Departments of France|department]] and of the [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] [[Regions of France|region]]. Situated in [[Provence]], it marks the eastern end of the [[Côte Bleue]] on the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]] coast. Marseille is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|second-most populous city proper]] in France, after [[Paris]], with 886,040 inhabitants in 2023<ref name="pophist"/> over a municipal territory of {{convert|241|km2|sqmi|0|abbr=on}}. Together with its [[suburb]]s and [[exurb]]s, the Marseille [[Functional area|metropolitan area]], which extends over {{convert|3972|km2|sqmi|0|abbr=on}}, had a population of 1,917,728 as of 2023.<ref name="compterr" /> The cities of Marseille, [[Aix-en-Provence]], and 90 suburban municipalities have formed since 2016 the [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]], an [[indirectly elected]] [[Métropole|metropolitan authority]] now in charge of wider metropolitan issues, with a population of 1,939,077 as of 2023.<ref name="compterr" /> The southeast of Marseille is in [[Calanques National Park]], making Marseille the only large city in France to have a [[List of national parks of France|national park]] within city limits. '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پرووينس- آلپس-ڪوٽئ ڊا ازور|پروونس-آلپس-ڪوٽ ڊازور]]" (<small>Provence-Alpes-Côte d'Azur</small>) علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پروونس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ|بحر روم]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسيلي فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ 2023ع ۾، 241 چورس ڪلوميٽر (93 چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي 886,040 هئي. پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسيلي ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو 3,972 چورس ڪلوميٽر يا 1,534 چورس ميلن تي پکڙيل آهي) جي آبادي 2023ع ۾ 1,917,728 هئي. مارسيلي، ايڪس-اين-پروونس (Aix-en-Provence) ۽ 90 ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي 2016ع ۾ ”ايڪس-مارسيلي-پروونس ميٽروپولس“ (Aix-Marseille-Provence Metropolis) جوڙيو آهي؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي آبادي 1,939,077 هئي. مارسيلي جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ ”ڪالانڪس نيشنل پارڪ“ (Calanques National Park) واقع آهي، جنهن ڪري مارسيلي فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. مارسيلي مارسيليا (Provençal) پريفڪچر ۽ ڪميون (انتظامي علائقو) Founded {{circa|600 BC}} by Greek settlers, Marseille is the oldest city in France, as well as one of Europe's [[List of oldest continuously inhabited cities|oldest continuously inhabited settlements]].{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} It was known to the [[ancient Greeks]] as ''[[Massalia]]'' and to [[ancient Romans|Romans]] as ''Massilia''.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}}<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref> Marseille has been a trading port since ancient times. It experienced a commercial boom during the colonial period and especially in the 19th century, becoming a prosperous industrial and trading city. The [[Old Port of Marseille|Old Port]] still lies at the heart of the city, where the manufacture of [[Marseille soap]] began some six centuries ago. Overlooking the port is the [[Notre-Dame de la Garde]] – known as "la Bonne Mère" by the people of Marseille – a [[Byzantine architecture|Romano-Byzantine]] church and a symbol of the city. Today, the Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) and the maritime economy play a major role in regional and national economic activity. Marseille remains the first French port, the second Mediterranean port and the fifth European port.<ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> Since its origins, Marseille's openness to the Mediterranean Sea has made it a [[Cosmopolitanism|cosmopolitan]] city marked by cultural and economic exchanges with Southern Europe, the Middle East, North Africa and Asia. In Europe, the city has the third largest Jewish community after [[London]] and Paris.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> In the 1990s, the [[Euroméditerranée]] project for economic development and urban renewal was launched. New infrastructure projects and renovations were carried out in the 2000s and 2010s: the [[Marseille tramway|tramway]], the renovation of the [[InterContinental Marseille Hotel Dieu|Hôtel-Dieu]] into a luxury hotel, the expansion of the [[Stade Vélodrome]], the [[CMA CGM Tower]], as well as other quayside museums such as the [[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] (MuCEM). As a result, Marseille now has the most museums in France after Paris. The city was named [[European Capital of Culture]] in 2013 and European Capital of Sport in 2017. Home of [[Olympique de Marseille]], one of the most successful and widely supported football clubs in France, Marseille has hosted matches at the [[1998 FIFA World Cup]] and [[UEFA Euro 2016]]. It is home to several higher education institutions in the region, including the [[University of Aix-Marseille]]. A resident of Marseille is a {{lang|fr|Marseillais}}. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> m74icpwx4cn4zypo7jw1axvcmc95f6p 410471 410372 2026-09-08T07:50:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 410471 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-آلپس-ڪوٽ ڊا ازور]]" (<small>Provence-Alpes-Côte d'Azur</small>) علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ|بحر روم]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. Founded {{circa|600 BC}} by Greek settlers, Marseille is the oldest city in France, as well as one of Europe's [[List of oldest continuously inhabited cities|oldest continuously inhabited settlements]].{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} It was known to the [[ancient Greeks]] as ''[[Massalia]]'' and to [[ancient Romans|Romans]] as ''Massilia''.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}}<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref> Marseille has been a trading port since ancient times. It experienced a commercial boom during the colonial period and especially in the 19th century, becoming a prosperous industrial and trading city. The [[Old Port of Marseille|Old Port]] still lies at the heart of the city, where the manufacture of [[Marseille soap]] began some six centuries ago. Overlooking the port is the [[Notre-Dame de la Garde]] – known as "la Bonne Mère" by the people of Marseille – a [[Byzantine architecture|Romano-Byzantine]] church and a symbol of the city. Today, the Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) and the maritime economy play a major role in regional and national economic activity. Marseille remains the first French port, the second Mediterranean port and the fifth European port.<ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> Since its origins, Marseille's openness to the Mediterranean Sea has made it a [[Cosmopolitanism|cosmopolitan]] city marked by cultural and economic exchanges with Southern Europe, the Middle East, North Africa and Asia. In Europe, the city has the third largest Jewish community after [[London]] and Paris.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> In the 1990s, the [[Euroméditerranée]] project for economic development and urban renewal was launched. New infrastructure projects and renovations were carried out in the 2000s and 2010s: the [[Marseille tramway|tramway]], the renovation of the [[InterContinental Marseille Hotel Dieu|Hôtel-Dieu]] into a luxury hotel, the expansion of the [[Stade Vélodrome]], the [[CMA CGM Tower]], as well as other quayside museums such as the [[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] (MuCEM). As a result, Marseille now has the most museums in France after Paris. The city was named [[European Capital of Culture]] in 2013 and European Capital of Sport in 2017. Home of [[Olympique de Marseille]], one of the most successful and widely supported football clubs in France, Marseille has hosted matches at the [[1998 FIFA World Cup]] and [[UEFA Euro 2016]]. It is home to several higher education institutions in the region, including the [[University of Aix-Marseille]]. A resident of Marseille is a {{lang|fr|Marseillais}}. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> dwrbndjaw53qdg7fuwlisyuile1q8ii 410472 410471 2026-09-08T07:52:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 410472 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" (<small>Provence-Alpes-Côte d'Azur</small>) علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ|بحر روم]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. Founded {{circa|600 BC}} by Greek settlers, Marseille is the oldest city in France, as well as one of Europe's [[List of oldest continuously inhabited cities|oldest continuously inhabited settlements]].{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} It was known to the [[ancient Greeks]] as ''[[Massalia]]'' and to [[ancient Romans|Romans]] as ''Massilia''.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}}<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref> Marseille has been a trading port since ancient times. It experienced a commercial boom during the colonial period and especially in the 19th century, becoming a prosperous industrial and trading city. The [[Old Port of Marseille|Old Port]] still lies at the heart of the city, where the manufacture of [[Marseille soap]] began some six centuries ago. Overlooking the port is the [[Notre-Dame de la Garde]] – known as "la Bonne Mère" by the people of Marseille – a [[Byzantine architecture|Romano-Byzantine]] church and a symbol of the city. Today, the Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) and the maritime economy play a major role in regional and national economic activity. Marseille remains the first French port, the second Mediterranean port and the fifth European port.<ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> Since its origins, Marseille's openness to the Mediterranean Sea has made it a [[Cosmopolitanism|cosmopolitan]] city marked by cultural and economic exchanges with Southern Europe, the Middle East, North Africa and Asia. In Europe, the city has the third largest Jewish community after [[London]] and Paris.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> In the 1990s, the [[Euroméditerranée]] project for economic development and urban renewal was launched. New infrastructure projects and renovations were carried out in the 2000s and 2010s: the [[Marseille tramway|tramway]], the renovation of the [[InterContinental Marseille Hotel Dieu|Hôtel-Dieu]] into a luxury hotel, the expansion of the [[Stade Vélodrome]], the [[CMA CGM Tower]], as well as other quayside museums such as the [[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] (MuCEM). As a result, Marseille now has the most museums in France after Paris. The city was named [[European Capital of Culture]] in 2013 and European Capital of Sport in 2017. Home of [[Olympique de Marseille]], one of the most successful and widely supported football clubs in France, Marseille has hosted matches at the [[1998 FIFA World Cup]] and [[UEFA Euro 2016]]. It is home to several higher education institutions in the region, including the [[University of Aix-Marseille]]. A resident of Marseille is a {{lang|fr|Marseillais}}. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> 9z67eperfylhjr482gm314rtfkkgfkv 410473 410472 2026-09-08T07:53:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 410473 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. Founded {{circa|600 BC}} by Greek settlers, Marseille is the oldest city in France, as well as one of Europe's [[List of oldest continuously inhabited cities|oldest continuously inhabited settlements]].{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} It was known to the [[ancient Greeks]] as ''[[Massalia]]'' and to [[ancient Romans|Romans]] as ''Massilia''.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}}<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref> Marseille has been a trading port since ancient times. It experienced a commercial boom during the colonial period and especially in the 19th century, becoming a prosperous industrial and trading city. The [[Old Port of Marseille|Old Port]] still lies at the heart of the city, where the manufacture of [[Marseille soap]] began some six centuries ago. Overlooking the port is the [[Notre-Dame de la Garde]] – known as "la Bonne Mère" by the people of Marseille – a [[Byzantine architecture|Romano-Byzantine]] church and a symbol of the city. Today, the Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) and the maritime economy play a major role in regional and national economic activity. Marseille remains the first French port, the second Mediterranean port and the fifth European port.<ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> Since its origins, Marseille's openness to the Mediterranean Sea has made it a [[Cosmopolitanism|cosmopolitan]] city marked by cultural and economic exchanges with Southern Europe, the Middle East, North Africa and Asia. In Europe, the city has the third largest Jewish community after [[London]] and Paris.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> In the 1990s, the [[Euroméditerranée]] project for economic development and urban renewal was launched. New infrastructure projects and renovations were carried out in the 2000s and 2010s: the [[Marseille tramway|tramway]], the renovation of the [[InterContinental Marseille Hotel Dieu|Hôtel-Dieu]] into a luxury hotel, the expansion of the [[Stade Vélodrome]], the [[CMA CGM Tower]], as well as other quayside museums such as the [[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] (MuCEM). As a result, Marseille now has the most museums in France after Paris. The city was named [[European Capital of Culture]] in 2013 and European Capital of Sport in 2017. Home of [[Olympique de Marseille]], one of the most successful and widely supported football clubs in France, Marseille has hosted matches at the [[1998 FIFA World Cup]] and [[UEFA Euro 2016]]. It is home to several higher education institutions in the region, including the [[University of Aix-Marseille]]. A resident of Marseille is a {{lang|fr|Marseillais}}. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> aevt986t92cdybiqe1ekrgokz1r2is3 410474 410473 2026-09-08T07:54:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 410474 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ سال <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. Founded {{circa|600 BC}} by Greek settlers, Marseille is the oldest city in France, as well as one of Europe's [[List of oldest continuously inhabited cities|oldest continuously inhabited settlements]].{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} It was known to the [[ancient Greeks]] as ''[[Massalia]]'' and to [[ancient Romans|Romans]] as ''Massilia''.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}}<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref> Marseille has been a trading port since ancient times. It experienced a commercial boom during the colonial period and especially in the 19th century, becoming a prosperous industrial and trading city. The [[Old Port of Marseille|Old Port]] still lies at the heart of the city, where the manufacture of [[Marseille soap]] began some six centuries ago. Overlooking the port is the [[Notre-Dame de la Garde]] – known as "la Bonne Mère" by the people of Marseille – a [[Byzantine architecture|Romano-Byzantine]] church and a symbol of the city. Today, the Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) and the maritime economy play a major role in regional and national economic activity. Marseille remains the first French port, the second Mediterranean port and the fifth European port.<ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> Since its origins, Marseille's openness to the Mediterranean Sea has made it a [[Cosmopolitanism|cosmopolitan]] city marked by cultural and economic exchanges with Southern Europe, the Middle East, North Africa and Asia. In Europe, the city has the third largest Jewish community after [[London]] and Paris.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> In the 1990s, the [[Euroméditerranée]] project for economic development and urban renewal was launched. New infrastructure projects and renovations were carried out in the 2000s and 2010s: the [[Marseille tramway|tramway]], the renovation of the [[InterContinental Marseille Hotel Dieu|Hôtel-Dieu]] into a luxury hotel, the expansion of the [[Stade Vélodrome]], the [[CMA CGM Tower]], as well as other quayside museums such as the [[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] (MuCEM). As a result, Marseille now has the most museums in France after Paris. The city was named [[European Capital of Culture]] in 2013 and European Capital of Sport in 2017. Home of [[Olympique de Marseille]], one of the most successful and widely supported football clubs in France, Marseille has hosted matches at the [[1998 FIFA World Cup]] and [[UEFA Euro 2016]]. It is home to several higher education institutions in the region, including the [[University of Aix-Marseille]]. A resident of Marseille is a {{lang|fr|Marseillais}}. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> mtdfdjed4hx6kw6amx71gdqcioejgb9 410483 410474 2026-09-08T08:22:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 410483 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ سال <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. Founded {{circa|600 BC}} by لڳ ڀڳ <small>600</small> ق.م. ۾ يوناني آبادڪارن پاران قائم ڪيل، مارسئ فرانس جو قديم ترين شهر آهي ۽ يورپ جي انهن قديم ترين آبادين مان هڪ آهي جتي مسلسل انساني آبادي رهي آهي. قديم يوناني ان کي "ماساليا" (<small>Massalia</small>) ۽ رومي "ماسيليا" (<small>Massilia</small>) جي نالي سان سڃاڻندا هئا. مارسئ قديم زماني کان وٺي هڪ واپاري بندرگاهه رهيو آهي. نوآبادياتي دور ۽ خاص طور تي <small>19</small>هين صديءَ دوران هتي واپار ۾ وڏي ترقي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ اهو هڪ خوشحال صنعتي ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. "پراڻي بندرگاهه" اڃا تائين شهر جي مرڪز ۾ موجود آهي، جتي تقريبن ڇهه صديون اڳ ”مارسئ صابن“ جي تياري شروع ٿي هئي. بندرگاهه جي مٿان "نوٽري ڊيم ڊي لا گارڊ" <small>(Notre-Dame de la Garde)</small> واقع آهي؛ جنهن کي مارسئ جا ماڻهو "لا بون مير" (<small>la Bonne Mère</small>) يعني "مهربان ماءُ" سڏين ٿا. هي هڪ رومانو-بازنطيني (<small>Romano</small>-<small>Byzantine</small>) طرز جو چرچ ۽ شهر جي سڃاڻپ يا علامت آهي. اڄ، "گرانڊ پورٽ ميريٽائم ڊي مارسئ" (<small>GPMM</small>) ۽ سامونڊي معيشت علائقائي ۽ قومي معاشي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مارسيلي فرانس جو پهريون، رومي سمنڊ جي علائقي جو ٻيو ۽ يورپ جو پنجون وڏو بندرگاهه آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي، رومي سمنڊ سان لاڳاپي سبب مارسئ هڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ-ثقافتي (<small>cosmopolitan</small>) شهر بڻجي ويو آهي، جتي [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]]، [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] سان ثقافتي ۽ معاشي مٽاسٽا جو سلسلو رهيو آهي. [[يُورَپ|يورپ]] ۾، [[لنڊن]] ۽ [[پيرس]] کان پوءِ هن شهر ۾ يهودي برادري جي ٽئين وڏي آبادي موجود آهي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾، معاشي ترقي ۽ شهري بحاليءَ لاءِ "يورو ميڊيٽرينين" (<small>Euroméditerranée</small>) منصوبو شروع ڪيو ويو. <small>2000</small>ع ۽ <small>2010</small>ع وارن ڏهاڪن ۾ نوان بنيادي ڍانچي جا منصوبا ۽ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا: جن ۾ ٽرام وي، "هوٽل-ڊيو“ (<small>Hôtel-Dieu</small>) جي هڪ شاندار هوٽل ۾ تبديلي، "اسٽاڊ ويلو ڊروم" (<small>Stade</small> <small>Vélodrome</small>) جي توسيع، "سي ايم اي سي جي ايم ٽاور" (<small>CMA CGM Tower</small>) ۽ بندرگاهه جي ڪناري تي واقع ٻيا عجائب گھر جهڙوڪ "يورپي ۽ رومي سمنڊ جي علائقن جي تهذيبن جو عجائب گھر“ (<small>MuCEM</small>) شامل آهن. نتيجي طور، هاڻي پيرس کانپوءِ مارسئ ۾ فرانس جا سڀ کان وڌيڪ عجائب گھر موجود آهن. هن شهر کي سال <small>2013</small>ع ۾ "يورپي ثقافتي گاديءَ جو هنڌ" ۽ سال <small>2017</small>ع ۾ "يورپي راندين جي گاديءَ جو هنڌ" قرار ڏنو ويو. هي شهر "اولمپڪ ڊي مارسئ" (<small>Olympique de Marseille</small>) جو گهر آهي، جيڪو فرانس جي ڪامياب ترين ۽ وڏي پيماني تي پسند ڪيل فٽبال ڪلبن مان هڪ آهي؛ مارسيلي <small>1998</small>ع جي فيفا ورلڊ ڪپ ۽ يوئيفا يورو <small>2016</small>ع جي ميچن جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. هي علائقي ۾ اعليٰ تعليم جي ڪيترن ئي ادارن جو مرڪز آهي، جن ۾ "ايڪس-مارسيلي يونيورسٽي" <small>(University of Aix</small>-<small>Marseille)</small> شامل آهي. مارسئ جي رهاڪن کي مارسيليس سڏيو وڃي ٿو. Greek settlers, Marseille is the oldest city in France, as well as one of Europe's [[List of oldest continuously inhabited cities|oldest continuously inhabited settlements]].{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} It was known to the [[ancient Greeks]] as ''[[Massalia]]'' and to [[ancient Romans|Romans]] as ''Massilia''.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}}<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref> Marseille has been a trading port since ancient times. It experienced a commercial boom during the colonial period and especially in the 19th century, becoming a prosperous industrial and trading city. The [[Old Port of Marseille|Old Port]] still lies at the heart of the city, where the manufacture of [[Marseille soap]] began some six centuries ago. Overlooking the port is the [[Notre-Dame de la Garde]] – known as "la Bonne Mère" by the people of Marseille – a [[Byzantine architecture|Romano-Byzantine]] church and a symbol of the city. Today, the Grand Port Maritime de Marseille (GPMM) and the maritime economy play a major role in regional and national economic activity. Marseille remains the first French port, the second Mediterranean port and the fifth European port.<ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> Since its origins, Marseille's openness to the Mediterranean Sea has made it a [[Cosmopolitanism|cosmopolitan]] city marked by cultural and economic exchanges with Southern Europe, the Middle East, North Africa and Asia. In Europe, the city has the third largest Jewish community after [[London]] and Paris.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> In the 1990s, the [[Euroméditerranée]] project for economic development and urban renewal was launched. New infrastructure projects and renovations were carried out in the 2000s and 2010s: the [[Marseille tramway|tramway]], the renovation of the [[InterContinental Marseille Hotel Dieu|Hôtel-Dieu]] into a luxury hotel, the expansion of the [[Stade Vélodrome]], the [[CMA CGM Tower]], as well as other quayside museums such as the [[Museum of European and Mediterranean Civilisations]] (MuCEM). As a result, Marseille now has the most museums in France after Paris. The city was named [[European Capital of Culture]] in 2013 and European Capital of Sport in 2017. Home of [[Olympique de Marseille]], one of the most successful and widely supported football clubs in France, Marseille has hosted matches at the [[1998 FIFA World Cup]] and [[UEFA Euro 2016]]. It is home to several higher education institutions in the region, including the [[University of Aix-Marseille]]. A resident of Marseille is a {{lang|fr|Marseillais}}. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> 8vznx6delculuszco44ttvbla44f4f8 410485 410483 2026-09-08T08:29:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 410485 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ سال <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. لڳ ڀڳ <small>600</small> ق.م. ۾ يوناني آبادڪارن پاران قائم ڪيل، مارسئ فرانس جو قديم ترين شهر آهي ۽ يورپ جي انهن قديم ترين آبادين مان هڪ آهي جتي مسلسل انساني آبادي رهي آهي.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} قديم يوناني ان کي "ماساليا" (<small>Massalia</small>) ۽ رومي "ماسيليا" (<small>Massilia</small>) جي نالي سان سڃاڻندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref>{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} مارسئ قديم زماني کان وٺي هڪ واپاري بندرگاهه رهيو آهي. نوآبادياتي دور ۽ خاص طور تي <small>19</small>هين صديءَ دوران هتي واپار ۾ وڏي ترقي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ اهو هڪ خوشحال صنعتي ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. "پراڻي بندرگاهه" اڃا تائين شهر جي مرڪز ۾ موجود آهي، جتي تقريبن ڇهه صديون اڳ ”مارسئ صابن“ جي تياري شروع ٿي هئي. بندرگاهه جي مٿان "نوٽري ڊيم ڊي لا گارڊ" <small>(Notre-Dame de la Garde)</small> واقع آهي؛ جنهن کي مارسئ جا ماڻهو "لا بون مير" (<small>la Bonne Mère،</small> مهربان ماءُ) سڏين ٿا. هي هڪ رومانو-بازنطيني (<small>Romano</small>-<small>Byzantine</small>) طرز جو چرچ ۽ شهر جي سڃاڻپ يا علامت آهي. اڄ، "گرانڊ پورٽ ميريٽائم ڊي مارسئ" (<small>GPMM</small>) ۽ سامونڊي معيشت علائقائي ۽ قومي معاشي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مارسيلي فرانس جو پهريون، رومي سمنڊ جي علائقي جو ٻيو ۽ يورپ جو پنجون وڏو بندرگاهه آهي. <ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> پنهنجي شروعات کان وٺي، رومي سمنڊ سان لاڳاپي سبب مارسئ هڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ-ثقافتي (<small>cosmopolitan</small>) شهر بڻجي ويو آهي، جتي [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]]، [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] سان ثقافتي ۽ معاشي مٽاسٽا جو سلسلو رهيو آهي. [[يُورَپ|يورپ]] ۾، [[لنڊن]] ۽ [[پيرس]] کان پوءِ هن شهر ۾ يهودي برادري جي ٽئين وڏي آبادي موجود آهي.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾، معاشي ترقي ۽ شهري بحاليءَ لاءِ "يورو ميڊيٽرينين" (<small>Euroméditerranée</small>) منصوبو شروع ڪيو ويو. <small>2000</small>ع ۽ <small>2010</small>ع وارن ڏهاڪن ۾ نوان بنيادي ڍانچي جا منصوبا ۽ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا: جن ۾ ٽرام وي، "هوٽل-ڊيو“ (<small>Hôtel-Dieu</small>) جي هڪ شاندار هوٽل ۾ تبديلي، "اسٽاڊ ويلو ڊروم" (<small>Stade</small> <small>Vélodrome</small>) جي توسيع، "سي ايم اي سي جي ايم ٽاور" (<small>CMA CGM Tower</small>) ۽ بندرگاهه جي ڪناري تي واقع ٻيا عجائب گھر جهڙوڪ "يورپي ۽ رومي سمنڊ جي علائقن جي تهذيبن جو عجائب گھر“ (<small>MuCEM</small>) شامل آهن. نتيجي طور، هاڻي پيرس کانپوءِ مارسئ ۾ فرانس جا سڀ کان وڌيڪ عجائب گھر موجود آهن. هن شهر کي سال <small>2013</small>ع ۾ "يورپي ثقافتي گاديءَ جو هنڌ" ۽ سال <small>2017</small>ع ۾ "يورپي راندين جي گاديءَ جو هنڌ" قرار ڏنو ويو. هي شهر "اولمپڪ ڊي مارسئ" (<small>Olympique de Marseille</small>) جو گهر آهي، جيڪو فرانس جي ڪامياب ترين ۽ وڏي پيماني تي پسند ڪيل فٽبال ڪلبن مان هڪ آهي؛ مارسيلي <small>1998</small>ع جي فيفا ورلڊ ڪپ ۽ يوئيفا يورو <small>2016</small>ع جي ميچن جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. هي علائقي ۾ اعليٰ تعليم جي ڪيترن ئي ادارن جو مرڪز آهي، جن ۾ "ايڪس-مارسيلي يونيورسٽي" <small>(University of Aix</small>-<small>Marseille)</small> شامل آهي. مارسئ جي رهاڪن کي مارسيلئس ({{lang|fr|Marseillais}}) سڏيو وڃي ٿو. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> 8hf7wujzh5sd6c31z7ja51yiqjgnbam 410486 410485 2026-09-08T08:30:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 410486 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ سال <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. لڳ ڀڳ <small>600</small> ق.م. ۾ يوناني آبادڪارن پاران قائم ڪيل، مارسئ فرانس جو قديم ترين شهر آهي ۽ يورپ جي انهن قديم ترين آبادين مان هڪ آهي جتي مسلسل انساني آبادي رهي آهي.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} قديم يوناني ان کي "ماساليا" (<small>Massalia</small>) ۽ رومي "ماسيليا" (<small>Massilia</small>) جي نالي سان سڃاڻندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref>{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} مارسئ قديم زماني کان وٺي هڪ واپاري بندرگاهه رهيو آهي. نوآبادياتي دور ۽ خاص طور تي <small>19</small>هين صديءَ دوران هتي واپار ۾ وڏي ترقي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ اهو هڪ خوشحال صنعتي ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. "پراڻي بندرگاهه" اڃا تائين شهر جي مرڪز ۾ موجود آهي، جتي تقريبن ڇهه صديون اڳ ”مارسئ صابن“ جي تياري شروع ٿي هئي. بندرگاهه جي مٿان "نوٽري ڊيم ڊي لا گارڊ" <small>(Notre-Dame de la Garde)</small> واقع آهي؛ جنهن کي مارسئ جا ماڻهو "لا بون مير" (<small>la Bonne Mère،</small> مهربان ماءُ) سڏين ٿا. هي هڪ رومانو-بازنطيني (<small>Romano</small>-<small>Byzantine</small>) طرز جو چرچ ۽ شهر جي سڃاڻپ يا علامت آهي. اڄ، "گرانڊ پورٽ ميريٽائم ڊي مارسئ" (<small>GPMM</small>) ۽ سامونڊي معيشت علائقائي ۽ قومي معاشي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مارسيلي فرانس جو پهريون، رومي سمنڊ جي علائقي جو ٻيو ۽ يورپ جو پنجون وڏو بندرگاهه آهي. <ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> پنهنجي شروعات کان وٺي، رومي سمنڊ سان لاڳاپي سبب مارسئ هڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ-ثقافتي (<small>cosmopolitan</small>) شهر بڻجي ويو آهي، جتي [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]]، [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] سان ثقافتي ۽ معاشي مٽاسٽا جو سلسلو رهيو آهي. [[يُورَپ|يورپ]] ۾، [[لنڊن]] ۽ [[پيرس]] کان پوءِ هن شهر ۾ يهودي برادري جي ٽئين وڏي آبادي موجود آهي.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾، معاشي ترقي ۽ شهري بحاليءَ لاءِ "يورو ميڊيٽرينين" (<small>Euroméditerranée</small>) منصوبو شروع ڪيو ويو. <small>2000</small>ع ۽ <small>2010</small>ع وارن ڏهاڪن ۾ نوان بنيادي ڍانچي جا منصوبا ۽ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا: جن ۾ ٽرام وي، "هوٽل-ڊيو“ (<small>Hôtel-Dieu</small>) جي هڪ شاندار هوٽل ۾ تبديلي، "اسٽاڊ ويلو ڊروم" (<small>Stade</small> <small>Vélodrome</small>) جي توسيع، "سي ايم اي سي جي ايم ٽاور" (<small>CMA CGM Tower</small>) ۽ بندرگاهه جي ڪناري تي واقع ٻيا عجائب گھر جهڙوڪ "يورپي ۽ رومي سمنڊ جي علائقن جي تهذيبن جو عجائب گھر“ (<small>MuCEM</small>) شامل آهن. نتيجي طور، هاڻي پيرس کانپوءِ مارسئ ۾ فرانس جا سڀ کان وڌيڪ عجائب گھر موجود آهن. هن شهر کي سال <small>2013</small>ع ۾ "يورپي ثقافتي گاديءَ جو هنڌ" ۽ سال <small>2017</small>ع ۾ "يورپي راندين جي گاديءَ جو هنڌ" قرار ڏنو ويو. هي شهر "اولمپڪ ڊي مارسئ" (<small>Olympique de Marseille</small>) جو گهر آهي، جيڪو فرانس جي ڪامياب ترين ۽ وڏي پيماني تي پسند ڪيل فٽبال ڪلبن مان هڪ آهي؛ مارسيلي <small>1998</small>ع جي فيفا ورلڊ ڪپ ۽ يوئيفا يورو <small>2016</small>ع جي ميچن جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. هي علائقي ۾ اعليٰ تعليم جي ڪيترن ئي ادارن جو مرڪز آهي، جن ۾ "ايڪس-مارسيلي يونيورسٽي" <small>(University of Aix</small>-<small>Marseille)</small> شامل آهي. مارسئ جي رهاڪن کي مارسيلئس ({{lang|fr|Marseillais}}) سڏيو وڃي ٿو. == تاريخ == <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] <references /> jzc9fust88bv3j3bmzsxfr7oh1w98c9 410488 410486 2026-09-08T08:35:11Z Ibne maryam 17680 410488 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ سال <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. لڳ ڀڳ <small>600</small> ق.م. ۾ يوناني آبادڪارن پاران قائم ڪيل، مارسئ فرانس جو قديم ترين شهر آهي ۽ يورپ جي انهن قديم ترين آبادين مان هڪ آهي جتي مسلسل انساني آبادي رهي آهي.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} قديم يوناني ان کي "ماساليا" (<small>Massalia</small>) ۽ رومي "ماسيليا" (<small>Massilia</small>) جي نالي سان سڃاڻندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref>{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} مارسئ قديم زماني کان وٺي هڪ واپاري بندرگاهه رهيو آهي. نوآبادياتي دور ۽ خاص طور تي <small>19</small>هين صديءَ دوران هتي واپار ۾ وڏي ترقي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ اهو هڪ خوشحال صنعتي ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. "پراڻي بندرگاهه" اڃا تائين شهر جي مرڪز ۾ موجود آهي، جتي تقريبن ڇهه صديون اڳ ”مارسئ صابن“ جي تياري شروع ٿي هئي. بندرگاهه جي مٿان "نوٽري ڊيم ڊي لا گارڊ" <small>(Notre-Dame de la Garde)</small> واقع آهي؛ جنهن کي مارسئ جا ماڻهو "لا بون مير" (<small>la Bonne Mère،</small> مهربان ماءُ) سڏين ٿا. هي هڪ رومانو-بازنطيني (<small>Romano</small>-<small>Byzantine</small>) طرز جو چرچ ۽ شهر جي سڃاڻپ يا علامت آهي. اڄ، "گرانڊ پورٽ ميريٽائم ڊي مارسئ" (<small>GPMM</small>) ۽ سامونڊي معيشت علائقائي ۽ قومي معاشي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مارسيلي فرانس جو پهريون، رومي سمنڊ جي علائقي جو ٻيو ۽ يورپ جو پنجون وڏو بندرگاهه آهي. <ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> پنهنجي شروعات کان وٺي، رومي سمنڊ سان لاڳاپي سبب مارسئ هڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ-ثقافتي (<small>cosmopolitan</small>) شهر بڻجي ويو آهي، جتي [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]]، [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] سان ثقافتي ۽ معاشي مٽاسٽا جو سلسلو رهيو آهي. [[يُورَپ|يورپ]] ۾، [[لنڊن]] ۽ [[پيرس]] کان پوءِ هن شهر ۾ يهودي برادري جي ٽئين وڏي آبادي موجود آهي.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾، معاشي ترقي ۽ شهري بحاليءَ لاءِ "يورو ميڊيٽرينين" (<small>Euroméditerranée</small>) منصوبو شروع ڪيو ويو. <small>2000</small>ع ۽ <small>2010</small>ع وارن ڏهاڪن ۾ نوان بنيادي ڍانچي جا منصوبا ۽ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا: جن ۾ ٽرام وي، "هوٽل-ڊيو“ (<small>Hôtel-Dieu</small>) جي هڪ شاندار هوٽل ۾ تبديلي، "اسٽاڊ ويلو ڊروم" (<small>Stade</small> <small>Vélodrome</small>) جي توسيع، "سي ايم اي سي جي ايم ٽاور" (<small>CMA CGM Tower</small>) ۽ بندرگاهه جي ڪناري تي واقع ٻيا عجائب گھر جهڙوڪ "يورپي ۽ رومي سمنڊ جي علائقن جي تهذيبن جو عجائب گھر“ (<small>MuCEM</small>) شامل آهن. نتيجي طور، هاڻي پيرس کانپوءِ مارسئ ۾ فرانس جا سڀ کان وڌيڪ عجائب گھر موجود آهن. هن شهر کي سال <small>2013</small>ع ۾ "يورپي ثقافتي گاديءَ جو هنڌ" ۽ سال <small>2017</small>ع ۾ "يورپي راندين جي گاديءَ جو هنڌ" قرار ڏنو ويو. هي شهر "اولمپڪ ڊي مارسئ" (<small>Olympique de Marseille</small>) جو گهر آهي، جيڪو فرانس جي ڪامياب ترين ۽ وڏي پيماني تي پسند ڪيل فٽبال ڪلبن مان هڪ آهي؛ مارسيلي <small>1998</small>ع جي فيفا ورلڊ ڪپ ۽ يوئيفا يورو <small>2016</small>ع جي ميچن جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. هي علائقي ۾ اعليٰ تعليم جي ڪيترن ئي ادارن جو مرڪز آهي، جن ۾ "ايڪس-مارسيلي يونيورسٽي" <small>(University of Aix</small>-<small>Marseille)</small> شامل آهي. مارسئ جي رهاڪن کي مارسيلئس ({{lang|fr|Marseillais}}) سڏيو وڃي ٿو. == تاريخ == <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Marseille}} {{Wikivoyage|Marseille}} * {{Official website|http://www.marseille.fr/}} {{in lang|fr}} *https://www.lafriche.org {{Marseille}} {{Authority control}} [[زمرو:مارسئ]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] eytstz7gcpe6c7lkpwasiovo6cin3s5 410489 410488 2026-09-08T08:43:08Z Ibne maryam 17680 410489 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in southern France}} {{About|the Mediterranean city}} {{Infobox French commune |name = Marseille |native name = {{native name|oc-provenc|Marselha}} |commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |caption_align = center |perrow = 1/1/2/2 |image1 = View of Marseille from Notre-Dame de la Garde 4.jpg |caption1 = [[Old Port of Marseille|Old Port]] seen from [[Notre-Dame de la Garde]] |image2 = Notre-Dame de la Garde aerial view 2020.jpeg |caption2 = [[Notre-Dame de la Garde]] |image3 = Honeymoon-433 (14586751896).jpg |caption3 = [[Palais Longchamp]] |image4 = Palais du Pharo - Marseille (cropped).jpg |caption4 = [[Palais du Pharo]] |image5 = Bassin de la Joliette @ Rade de Marseille.jpg |caption5 = [[Euroméditerranée]] |image6 = 1024 Cathédrale Notre-Dame-de-la-Major in Marseille Photo by Giles Laurent.jpg |caption6 = [[Marseille Cathedral]] }} |pushpin_relief=yes |population demonym = Marseillais (French)<br />Marselhés (Occitan)<br />Massiliot or Massiliote (ancient)<ref>{{Cite web |date=2026-07-17 |title=MASSILIOTE Definition & Meaning - Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/massiliote |access-date=2026-07-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> |image flag = Flag of Marseille.svg <!--City flag--> |image coat of arms = Armoiries de Marseille.svg <!--City coat of arms--> |city motto = {{lang|la|Actibus immensis urbs fulget massiliensis}}<br /> {{smaller|"The city of Marseille shines from its great achievements"}} |coordinates = {{coord|43.2964|5.37|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Marseille |canton = [[Cantons of Marseille|12 cantons]] |subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Marseille|16 arrondissements]] |mayor = [[Benoît Payan]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> |term = 2026&ndash;32 |party = [[Miscellaneous left|DVG]] |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|2nd in France]] |urban area km2 = 1758.2 |urban area date = 2023<ref name=compterr/> |urban pop = 1648953 |urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Marseille - Aix-en-Provence (003); Unité urbaine: Marseille-Aix-en-Provence (00759); EPCI : d'Aix-Marseille-Provence (200054807) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> |metro area km2 = 3971.8 |metro area date = 2023<ref name=compterr/> |metro area pop = 1917728 |metro area pop date = 2023<ref name=compterr/> |intercommunality = [[Aix-Marseille-Provence Metropolis]] |postal code = 13001-13016 |INSEE = 13055 |dialling code = 0491 or 0496 |website = {{URL|https://www.marseille.fr|marseille.fr}} |area km2=240.62}} '''مارسئ''' (اوسيتان: <small>Marselha</small>) ڏکڻ فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو "بوخس-دو-رون" (<small>Bouches-du-Rhône</small>) ڊپارٽمينٽ ۽ "[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]" علائقي جو انتظامي مرڪز (<small>Prefecture</small>) آهي. پرووينس (<small>Provence</small>) ۾ واقع هي شهر [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي موجود ”ڪوٽ بليو“ (<small>Côte Bleue</small>) جي اوڀر واري پڇاڙيءَ تي آباد آهي. پيرس کان پوءِ، مارسئ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي؛ <small>2023</small>ع ۾، <small>241</small> چورس ڪلوميٽر (<small>93</small> چورس ميل) جي ميونسپل علائقي ۾ ان جي آبادي <small>8,86,040</small> هئي.<ref name="pophist" /> پنهنجي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، مارسئ ميٽروپوليٽن علائقي (جيڪو <small>3,972</small> چورس ڪلوميٽر يا <small>1,534</small> چورس ميل تي پکڙيل آهي) جي آبادي <small>2023</small>ع ۾ <small>19,17,728</small> هئي. <ref name="compterr" /> مارسئ، ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) ۽ <small>90</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز گڏجي <small>2016</small>ع ۾ "ايڪس-مارسئ-پروونس ميٽروپولس" (<small>Aix-Marseille-Provence</small> <small>Metropolis</small>) جوڙڻ ٿا؛ هي هڪ اڻ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي وسيع ميٽروپوليٽن معاملن جي ذميوار آهي ۽ سال <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>19,39,077</small> هئي. مارسئ جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ "ڪالانڪس نيشنل پارڪ" (<small>Calanques National Park</small>) واقع آهي، جنهن ڪري مارسئ فرانس جو اهو واحد وڏو شهر آهي جنهن جي حدن اندر هڪ نيشنل پارڪ موجود آهي. لڳ ڀڳ <small>600</small> ق.م. ۾ يوناني آبادڪارن پاران قائم ڪيل، مارسئ فرانس جو قديم ترين شهر آهي ۽ يورپ جي انهن قديم ترين آبادين مان هڪ آهي جتي مسلسل انساني آبادي رهي آهي.{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} قديم يوناني ان کي "ماساليا" (<small>Massalia</small>) ۽ رومي "ماسيليا" (<small>Massilia</small>) جي نالي سان سڃاڻندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Ebel |first=Charles |title=Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province |publisher=Brill Archive |year=1976 |isbn=90-04-04384-5 |pages=5–16 }}, Chapter 2, ''Massilia and Rome before 390 B.C.''</ref>{{sfn|Duchêne|Contrucci|1998|loc=page needed A}} مارسئ قديم زماني کان وٺي هڪ واپاري بندرگاهه رهيو آهي. نوآبادياتي دور ۽ خاص طور تي <small>19</small>هين صديءَ دوران هتي واپار ۾ وڏي ترقي آئي، جنهن جي نتيجي ۾ اهو هڪ خوشحال صنعتي ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. "پراڻي بندرگاهه" اڃا تائين شهر جي مرڪز ۾ موجود آهي، جتي تقريبن ڇهه صديون اڳ ”مارسئ صابن“ جي تياري شروع ٿي هئي. بندرگاهه جي مٿان "نوٽري ڊيم ڊي لا گارڊ" <small>(Notre-Dame de la Garde)</small> واقع آهي؛ جنهن کي مارسئ جا ماڻهو "لا بون مير" (<small>la Bonne Mère،</small> مهربان ماءُ) سڏين ٿا. هي هڪ رومانو-بازنطيني (<small>Romano</small>-<small>Byzantine</small>) طرز جو چرچ ۽ شهر جي سڃاڻپ يا علامت آهي. اڄ، "گرانڊ پورٽ ميريٽائم ڊي مارسئ" (<small>GPMM</small>) ۽ سامونڊي معيشت علائقائي ۽ قومي معاشي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مارسيلي فرانس جو پهريون، رومي سمنڊ جي علائقي جو ٻيو ۽ يورپ جو پنجون وڏو بندرگاهه آهي. <ref>{{Cite book |last=Notteboom |first=Theo |title=Concurrence entre les ports et les liaisons terrestres avec l'arrière-pays |date=11 March 2009 |isbn=9789282102268 |series=Tables rondes FIT |pages=27–81 |chapter=Les ports maritimes et leur arrière-pays intermodal |doi=10.1787/9789282102299-3-fr |access-date=30 October 2020 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1787/9789282102299-3-fr}}</ref> پنهنجي شروعات کان وٺي، رومي سمنڊ سان لاڳاپي سبب مارسئ هڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ-ثقافتي (<small>cosmopolitan</small>) شهر بڻجي ويو آهي، جتي [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]]، [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] سان ثقافتي ۽ معاشي مٽاسٽا جو سلسلو رهيو آهي. [[يُورَپ|يورپ]] ۾، [[لنڊن]] ۽ [[پيرس]] کان پوءِ هن شهر ۾ يهودي برادري جي ٽئين وڏي آبادي موجود آهي.<ref>{{Cite book |last=Mandel |first=Maud S. |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400848584 |title=Muslims and Jews in France |date=5 January 2014 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4858-4 |doi=10.1515/9781400848584}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾، معاشي ترقي ۽ شهري بحاليءَ لاءِ "يورو ميڊيٽرينين" (<small>Euroméditerranée</small>) منصوبو شروع ڪيو ويو. <small>2000</small>ع ۽ <small>2010</small>ع وارن ڏهاڪن ۾ نوان بنيادي ڍانچي جا منصوبا ۽ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا: جن ۾ ٽرام وي، "هوٽل-ڊيو“ (<small>Hôtel-Dieu</small>) جي هڪ شاندار هوٽل ۾ تبديلي، "اسٽاڊ ويلو ڊروم" (<small>Stade</small> <small>Vélodrome</small>) جي توسيع، "سي ايم اي سي جي ايم ٽاور" (<small>CMA CGM Tower</small>) ۽ بندرگاهه جي ڪناري تي واقع ٻيا عجائب گھر جهڙوڪ "يورپي ۽ رومي سمنڊ جي علائقن جي تهذيبن جو عجائب گھر“ (<small>MuCEM</small>) شامل آهن. نتيجي طور، هاڻي پيرس کانپوءِ مارسئ ۾ فرانس جا سڀ کان وڌيڪ عجائب گھر موجود آهن. هن شهر کي سال <small>2013</small>ع ۾ "يورپي ثقافتي گاديءَ جو هنڌ" ۽ سال <small>2017</small>ع ۾ "يورپي راندين جي گاديءَ جو هنڌ" قرار ڏنو ويو. هي شهر "اولمپڪ ڊي مارسئ" (<small>Olympique de Marseille</small>) جو گهر آهي، جيڪو فرانس جي ڪامياب ترين ۽ وڏي پيماني تي پسند ڪيل فٽبال ڪلبن مان هڪ آهي؛ مارسيلي <small>1998</small>ع جي فيفا ورلڊ ڪپ ۽ يوئيفا يورو <small>2016</small>ع جي ميچن جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. هي علائقي ۾ اعليٰ تعليم جي ڪيترن ئي ادارن جو مرڪز آهي، جن ۾ "ايڪس-مارسيلي يونيورسٽي" <small>(University of Aix</small>-<small>Marseille)</small> شامل آهي. مارسئ جي رهاڪن کي مارسيلئس ({{lang|fr|Marseillais}}) سڏيو وڃي ٿو. == تاريخ == <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Marseille}} {{Wikivoyage|Marseille}} * {{Official website|http://www.marseille.fr/}} {{in lang|fr}} *https://www.lafriche.org {{Marseille}} {{Authority control}} [[زمرو:مارسئ]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس ۾ پريفيڪچر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:بوش-دو-رون جا ڪميون]] [[زمرو:فرانس ۾ ساحلي آباد علائقا]] [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:پهرين هزار سالي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:فرانس ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:فرانس جي ڊپارٽمينٽن جون راڄڌانيون]] [[زمرو:فرانس جي علائقن جون راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپي ثقافتي گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:يورپي راندين جا گاديءَ جا هنڌ]] qd99w7q8kxcwh0q9ag69253e0jd5tt9 0 102310 410373 410158 2026-09-07T14:18:30Z Memon2025 21315 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 410373 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو <nowiki>*****************</nowiki> ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''ايويرنئ-رون-الپس<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''برگنڊي-فري-ڪائونٽي <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''سينٽر-ويل ڊي لوائر <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''پئس ڊي لا لوائرئ <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[گواڊيلوپ]]''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] pntp5vizlt22vlrpzc4bauqa3jiij8e 0 102354 410467 410364 2026-09-08T05:31:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410467 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect|La Réunion|other uses| La Reunion (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = La Réunion ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])<br/>La Rényon ([[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]]) | native_name = Réunion | native_name_lang =فرانس جو ٻاهرين ملڪن وارو علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | settlement_type =فرانس جو ٻاهرين علائقو ۽ [[يورپي يونين]] جو انتهائي پري وارو علائقو | image_shield = Armoiries Réunion.svg | shield_size = 135 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 75px | image_map = Département 974 in France (zoom).svg | map_caption = | motto = فرينچ: Florebo. quocumque. ferar<br>فلوريبو ڪوڪمڪو فيرار<br>جتي به مون کي آندو ويندو، مان اتي ڦلنديس (ترقي ڪندس) | coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = پريفڪچر | seat = سينٽ-ڊينس | parts_type = ڊپارٽمينٽس | parts_style = list | parts = 1 | leader_party = | leader_title = علائقائي ڪائونسل جو صدر | leader_name = هيگيٽ بيلو (PLR) | area_footnotes = | area_total_km2 = 2511 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 15هون علائقو | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_total = 910,985 | population_as_of = جنوري 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = ريونيونيسي (Réunionese) | timezone1 = RET | utc_offset1 = +04:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 24.457 بلين يورو (2024) | demographics2_title2 = في ماڻهو : | demographics2_info2 = 27,054 يورو (2024) | blank_name_sec1 = ٻوليون | blank_info_sec1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]<br/>[[ڪريئول ٻوليون|ريونيون ڪريول]] | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] ([[Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Prefecture] | [http://www.regionreunion.com Regional Council] | [http://www.cg974.fr/ Departmental Council] }} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}} | footnotes = | name =ري يونين | leader_title1 = ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو صدر | leader_name1 = سيرل ميلچيئر (LR) }} [[فائل:Reunion_21.12S_55.51E.jpg|thumb|ري يونين]] '''ري يونين''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>La</small> <small>Réunion</small>؛ [[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]: <small>La</small> <small>Rényon</small>)، جنهن کي "آئل بوربن" (<small>Île</small> <small>Bourbon</small>؛ <small>1848</small>ع کان اڳ) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ]] آهي. اها [[آفريڪا]] ۾ [[فرانس]] جو هڪ "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ (<small>overseas</small> <small>department</small>) ۽ علائقو آهي. ماسڪرين ٻيٽن (<small>Mascarene Islands</small>) جو حصو هئڻ جي ناتي، هي [[مڊگاسڪر|مڊگاسڪر ٻيٽ]] کان <small>679</small> ڪلوميٽر (<small>367</small> <small>سامونڊي ميل</small>) اوڀر ۾ ۽ [[موريشس|موريشس ٻيٽ]] کان <small>175</small> ڪلوميٽر (<small>94</small> ناٽيڪل ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>9,10,985</small> هئي.<ref name="pop" /> ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سينٽ ڊينس آهي. <small>17</small>هين صدي ۾ فرانسيسي نوآبادياتي ماڻهن ۽ مهاجرن جي اچڻ کان اڳ، ريونيئن هڪ غيرآباد ٻيٽ هو. ان جي [[ٽراپڪس|استوائي]] موسم جي سبب هتي زرعي فارمن تي ٻڌل معيشت ترقي ڪئي، جنهن جو مرڪزي محور کنڊ جي پيداوار هو. شروعات ۾ [[اوڀر آفريڪا]] مان غلامن کي زرعي مزدورن طور آندو ويو، جنهن کانپوءِ ملائي، ويٽنامي، چيني ۽ هندستاني ماڻهن کي معاهدي تحت مزدورن (<small>indentured laborers</small>) طور آندو ويو. اڄ، هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مخلوط نسل جو آهي، جڏهن ته مکيه ٻولي "[[ڪريئول ٻوليون|ريونيئن ڪريول]]" آهي، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] اڃا تائين واحد سرڪاري ٻولي رهي آهي. 1946ع کان وٺي، ريونيئن فرانس جي هڪ علائقي طور انتظام هيٺ رهيو آهي ۽ ان ڪري ان کي "ميٽروپوليٽن فرانس" (فرانس جي مکيه يورپي علائقي) جي ٻين علائقن جهڙو ئي درجو حاصل آهي. نتيجي طور، هي [[يورپي يونين]] جي انتهائي ٻاهرين علائقن (<small>outermost regions</small>) مان هڪ آهي ۽ "يورو زون" جو حصو آهي.<ref>Réunion is pictured on all [[Euro banknotes]], on the back at the bottom of each note, right of the Greek ΕΥΡΩ (EURO) next to the denomination.</ref> هي [[مئيوٽ]] جي فرانسيسي سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ سان گڏ ڏاکڻي اڌ گول ۽ آفريڪا ۾ يورو زون جا ٻه علائقا آهن. پنهنجي اسٽريٽجڪ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم مقام سبب، فرانس هن ٻيٽ تي وڏي فوجي موجودگي برقرار رکي ٿو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|آفريڪا|فرانس|ٻيٽ}} * [[ٻيٽن جي فهرست]] * [[فرانس جون انتظامي ورهاستون]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} === Government === * [https://www.departement974.fr/ Departmental Council website] {{in lang|fr}} * [http://www.reunion.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423000516/http://www.reunion.gouv.fr/ |date=2016-04-23 }} {{in lang|fr}} * [https://regionreunion.com/ Regional Council website] {{in lang|fr}} === General information === * [http://www.reunion.fr/en/ Official tourism website] * [https://whc.unesco.org/en/list/1317 UNESCO World Heritage Site datasheet] * {{wikiatlas|Réunion}} {{Navboxes |title = Articles relating to Réunion |list = {{Countries of Africa}} {{EU dependencies}} {{EU Outermost regions}} {{French overseas departments and territories}} {{Departments of France}} {{Indian Ocean}} {{Outlying territories of European countries}} {{Regions of France|current}} {{Réunion-related lists}} {{Somali Plate}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reunion}} [[زمرو:ري يونين]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:آفريڪا جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقا]] [[زمرو:ريونيئن| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:اڳوڻيون فرانسيسي نوآباديون]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي بابت مضمون جن جو فرانسيسي وڪيپيڊيا مان ترجمو گهربل آهي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ فرانسيسي نوآباديات]] [[زمرو:فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[زمرو:اهڙا ملڪ ۽ علائقا جتي فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:هندستاني سمنڊ جا ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽي ملڪ]] [[زمرو:اوورسيز فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:ماسڪرين ٻيٽ]] [[زمرو:يورپي يونين جا انتهائي پري وارا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:سامونڊي ڌاڙيلن جا اڏا ۽ جايون]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آتش فشاني ٻيٽ]] rc4qmd6k677s3wis61rkkdlacmbhvls 0 102404 410367 2026-09-07T12:13:09Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1368171909|Provence-Alpes-Côte d'Azur]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410367 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور<br> Provence-Alpes-Côte d'Azur|native_name={{resize|75%|{{native name|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}}}}|native_name_lang=|settlement_type=[[فرانس جا علائقا|علائقو]]|image_skyline=Menton-Côte d'Azur.jpg|image_caption=View of [[Menton]] on the [[French Riviera]]|image_flag=Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg|flag_size=120px|image_shield=Arms of the French Region of Provence-Alpes-Côte d'Azur 2.svg|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=75px|image_map=Provence-Alpes-Côte d'Azur region locator map2.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|44|00|N|6|00|E|region:FR|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Marseille]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Alpes-de-Haute-Provence]] (04)|p2=[[Alpes-Maritimes]] (06)|p3=[[Bouches-du-Rhône]] (13)|p4=[[Hautes-Alpes]] (05)|p5=[[Var (department)|Var]] (83)|p6=[[Vaucluse]] (84)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=[[Miscellaneous right|DVD]]|leader_title=[[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Renaud Muselier]]|area_footnotes=|area_total_km2=31400|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=10th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=Provençals|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€217.942 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€41,238 (2024)|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]]|blank_info_sec2=FR8|website={{website|https://www.maregionsud.fr/|maregionsud.fr}}|iso_code=FR-PAC|footnotes=}} '''پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور ('''<small>Provence-Alpes-Côte d'Azur</small>''')''' {{Efn|{{IPA|fr|pʁɔvɑ̃s alp kot dazyʁ|-|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Provence-Alpes-Côte d'Azur.wav|small=no}}; {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} {{IPA|oc|pʀuˈvɛnsɔ ˈawps ˈkɔstɔ daˈzyʀ|}} or {{lang|oc|Provença-Alps-Còsta d'Azur}} {{IPA|oc|pʀuˈvɛnsɔ ˈalps ˈkɔstɔ daˈzyʀ|}}; {{langx|it|Provenza-Alpi-Costa Azzurra}}; {{langx|lij-MC|Prouvença-Alpe-Costa D'Azur}}. Literally 'Provence-Alps-Azure Coast', i.e. '[[Provence]]-[[French Alps|Alps]]-[[French Riviera]]'.}} (عام طور تي '''<small>PACA</small>''' کي مختصر ڪيو ويندو آهي)، ڪڏهن ڪڏهن '''ڏاکڻي علائقو''' (<small>Region</small> <small>Sud</small>) جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو مکيه زمين جي ڏکڻ اوڀر واري نقطي تي واقع آهي. مکيه صوبو ۽ سڀ کان وڏو شهر [[مارسيلئ|مارسئ]] آهي، جيڪو [[پيرس]] کانپوءِ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي ۽ <small>19</small> لک کان وڌيڪ رهاڪن سان ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) سان گڏ ٻيو نمبر وڏو [[شهري علائقو|شهري علائقو آهي]]. hec960ts5cnl27kwxztogusxk69n8vd 410368 410367 2026-09-07T12:17:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 410368 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور<br> Provence-Alpes-Côte d'Azur|native_name={{resize|75%|{{native name|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}}}}|native_name_lang=|settlement_type=[[فرانس جا علائقا|علائقو]]|image_skyline=Menton-Côte d'Azur.jpg|image_caption=View of [[Menton]] on the [[French Riviera]]|image_flag=Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg|flag_size=120px|image_shield=Arms of the French Region of Provence-Alpes-Côte d'Azur 2.svg|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=75px|image_map=Provence-Alpes-Côte d'Azur region locator map2.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|44|00|N|6|00|E|region:FR|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Marseille]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Alpes-de-Haute-Provence]] (04)|p2=[[Alpes-Maritimes]] (06)|p3=[[Bouches-du-Rhône]] (13)|p4=[[Hautes-Alpes]] (05)|p5=[[Var (department)|Var]] (83)|p6=[[Vaucluse]] (84)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=[[Miscellaneous right|DVD]]|leader_title=[[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Renaud Muselier]]|area_footnotes=|area_total_km2=31400|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=10th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=Provençals|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€217.942 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€41,238 (2024)|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]]|blank_info_sec2=FR8|website={{website|https://www.maregionsud.fr/|maregionsud.fr}}|iso_code=FR-PAC|footnotes=}} '''پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور''' (<small> Provence-Alpes-Côte d'Azur</small>) {{Efn|{{IPA|fr|pʁɔvɑ̃s alp kot dazyʁ|-|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Provence-Alpes-Côte d'Azur.wav|small=no}}; {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} {{IPA|oc|pʀuˈvɛnsɔ ˈawps ˈkɔstɔ daˈzyʀ|}} or {{lang|oc|Provença-Alps-Còsta d'Azur}} {{IPA|oc|pʀuˈvɛnsɔ ˈalps ˈkɔstɔ daˈzyʀ|}}; {{langx|it|Provenza-Alpi-Costa Azzurra}}; {{langx|lij-MC|Prouvença-Alpe-Costa D'Azur}}. Literally 'Provence-Alps-Azure Coast', i.e. '[[Provence]]-[[French Alps|Alps]]-[[French Riviera]]'.}} (عام طور تي <small>PACA</small> کي مختصر ڪيو ويندو آهي)، ڪڏهن ڪڏهن "ڏاکڻي علائقو" (<small>Region</small> <small>Sud</small>) جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو مکيه زمين جي ڏکڻ اوڀر واري نقطي تي واقع آهي. مکيه صوبو ۽ سڀ کان وڏو شهر [[مارسيلئ|مارسئ]] آهي، جيڪو [[پيرس]] کانپوءِ فرانس جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي ۽ <small>19</small> لک کان وڌيڪ رهاڪن سان ايڪس-اين-پروونس (<small>Aix-en-Provence</small>) سان گڏ ٻيو نمبر وڏو [[شهري علائقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] iq55dvt2g5w0ux78kjm5bwhbyq6kvel 14 102405 410369 2026-09-07T12:17:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 410369 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 0 102406 410374 2026-09-07T14:47:51Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1373672530|Chiropractic]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410374 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ (Chiropractic)''' {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي. <ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج (<small>manual therapy</small>) شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. <ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا جيڪي ڪائروپريڪٽڪ خيال (treatment) ڳوليندا آهن اهي پٺي جي سور (low back pain) لاءِ ائين ڪندا آهن. <ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين دستي علاج جي پيشن جهڙوڪ [[Osteopathy|اوستيوپيٿي]] ۽ [[Physical therapy|جسماني علاج]] سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ آمريڪا، ڪينيڊا ۽ آسٽريليا ۾ چڱي طرح قائم آهي. <ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (chiros) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون، <ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ (spinal adjustment) عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (DC) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (MD) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (DO) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا، <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري. <ref name="Nelson" /> ڪو به زبردست (compelling) ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريڪٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور (low back pain) به شامل آهي. <ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> 2011 ۾ 45 منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن (spinal manipulation) ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي." <ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن. <ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو (manipulation) جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي. <ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سروائيڪل manipulation جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي disection جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو. <ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن <ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي (causative) آهي، <ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي. <ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي، <ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي. <ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو<small>vertebral subluxation</small> ۽ <small>Innate Intelligence</small> جهڙن <small>pseudoscientific</small> خيالن تي ٻڌل آهي. <ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> qo9mijgt79oiaf2mp2eltqsbhkfhq2n 410375 410374 2026-09-07T15:13:17Z Memon2025 21315 /* */ 410375 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ ('''<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي. <ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. <ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن. <ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ [[Osteopathy|اوستيوپيٿي]] (<small>osteopathy</small>) ۽ [[Physical therapy|جسماني علاج]] سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي. <ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون، <ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا، <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري. <ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي. <ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي." <ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن. <ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي. <ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائي سيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو. <ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن <ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي، <ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي. <ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي، <ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي. <ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي. <ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> h5xua6czz7ly8fitzvbl52yc23la5en 410376 410375 2026-09-07T16:11:58Z Memon2025 21315 /* */ 410376 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ'''.<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوستيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون،<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> == External links == {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} {{Prone to spam|date=June 2012}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> * [[World Federation of Chiropractic]] - [http://www.wfc.org website] {{Chiropractic|state=expanded}} {{Authority control}} f0ob785sqpb6d54ammh11x1p14hxl0n 410377 410376 2026-09-07T16:23:10Z Memon2025 21315 410377 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ'''.<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوستيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون،<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * ايڪيوپنڪچر * آيوورويڊا * جعلي سائنسون ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} {{Prone to spam|date=June 2012}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> * [[World Federation of Chiropractic]] - [http://www.wfc.org website] {{Chiropractic|state=expanded}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ| ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:علاج]] [[زمرو:1895 ۾ متعارف ٿيل]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:سائنس]] [[زمرو:جعلي سائنس]] [[زمرو:1895ع]] 3f4gzstbk8tag10mgk9w629i3u4wj4t 410378 410377 2026-09-07T16:25:10Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 410378 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ'''.<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوستيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون،<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * ايڪيوپنڪچر * آيوورويڊا * جعلي سائنسون ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} {{Prone to spam|date=June 2012}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> * [[World Federation of Chiropractic]] - [http://www.wfc.org website] {{Chiropractic|state=expanded}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ| ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:علاج]] [[زمرو:1895 ۾ متعارف ٿيل]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:1895ع]] 6tj48ro29rlegahc8g7jq0tq65qlkja 410379 410378 2026-09-07T16:26:31Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 410379 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ'''.<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوستيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون،<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} {{Prone to spam|date=June 2012}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> * [[World Federation of Chiropractic]] - [http://www.wfc.org website] {{Chiropractic|state=expanded}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ| ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:علاج]] [[زمرو:1895 ۾ متعارف ٿيل]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:1895ع]] 7pnrdk5v3ae2mwoii87fvd5g8ut92ae 410380 410379 2026-09-07T16:28:25Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 410380 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ'''.<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوستيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون،<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} {{Prone to spam|date=June 2012}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> * [[World Federation of Chiropractic]] - [http://www.wfc.org website] {{Chiropractic|state=expanded}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ| ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:1895 ۾ متعارف ٿيل]] eu4vtbvdsa0ba7mdzd9ywg5q01mmm2w 410384 410380 2026-09-07T16:31:24Z Memon2025 21315 410384 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ'''.<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوستيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون،<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} {{Prone to spam|date=June 2012}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> * [[World Federation of Chiropractic]] - [http://www.wfc.org website] {{Chiropractic|state=expanded}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ|ڪائروپرئڪٽڪ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:1895ع ۾ متعارف ٿيل]] bkd0l8msrjd4fa2gunegu53zb322cug 410387 410384 2026-09-07T16:38:24Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 410387 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ'''.<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}} 1 <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪانياتي خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|اسپائن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريڪٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپريٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور پٺي جي سور لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوستيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪنيڪل خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون،<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref> ۽ اهو ته اسپائنل ايڊجسٽمينٽ عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. هڪ ڪائروپريڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوستيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي (<small>pseudoscientific</small>) خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪائروپريڪٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبر ذيلي لڪسيشن ۽ جعلي ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} * ڪائروپرئڪٽرن جي عالمي فيڊريشن - [http://www.wfc.org website] {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ|ڪائروپرئڪٽڪ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:1895ع ۾ متعارف ٿيل]] tmvfyciwpcade9hrjhpbpsttajv73we 410388 410387 2026-09-07T16:52:34Z Memon2025 21315 /* */ 410388 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ ('''<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}}) <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪاني خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپرٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور جي علاج لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوسٽيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪاني خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref>۽ اهو ته [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي اڊجسٽمنٽ (<small>spinal</small> <small>adjustment</small>) عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. ڪئروپرڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوسٽيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪئروپريٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبرل ذيلي لڪسيشن ۽ روحاني ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} * ڪائروپرئڪٽرن جي عالمي فيڊريشن - [http://www.wfc.org website] {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ|ڪائروپرئڪٽڪ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:1895ع ۾ متعارف ٿيل]] n0adva2twvrp6texcykm0gr5nr9lh8w 410398 410388 2026-09-07T17:08:15Z Memon2025 21315 410398 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ ('''<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}}) <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪاني خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپرٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور جي علاج لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوسٽيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪاني خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|year=2005|jstor=free}}</ref>۽ اهو ته [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي اڊجسٽمنٽ (<small>spinal</small> <small>adjustment</small>) عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. ڪئروپرڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوسٽيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪئروپريٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبرل ذيلي لڪسيشن ۽ روحاني ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} * ڪائروپرئڪٽرن جي عالمي فيڊريشن - [http://www.wfc.org website] {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ|ڪائروپرئڪٽڪ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:1895ع ۾ متعارف ٿيل]] l60weh6cdhdopv9t66xm7jq06nnga36 14 102407 410381 2026-09-07T16:29:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] 410381 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] oiw69vqtot68ixsvneixxhc6wu7t4pm 410397 410381 2026-09-07T17:06:13Z Memon2025 21315 410397 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] 1qj3ohmat7t8rsi1v4aiztnnfb3nvi0 14 102408 410382 2026-09-07T16:29:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:علاج]] 410382 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علاج]] 7t6wfz6rv0xa5q8uobpjgoj7epor05n 14 102409 410383 2026-09-07T16:30:14Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طب]] 410383 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب]] 1qfoectlx3x0w5vumhozau7u11sbfu0 14 102410 410385 2026-09-07T16:31:45Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1895ع]] 410385 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1895ع]] nlahm8v83c53n0pq9b0wspkef2o9jxu 14 102411 410386 2026-09-07T16:33:46Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410386 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102412 410391 2026-09-07T16:57:17Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:علاج]] [[زمرو:نفسیات]] 410391 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علاج]] [[زمرو:نفسیات]] pk5j2k67a8t1c4h1uk32su73i817g93 410392 410391 2026-09-07T16:58:25Z Memon2025 21315 /* */ 410392 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علاج]] [[زمرو:نفسیات]] [[زمرو:نفسياتي خرابيون]] n8gcjey55gd52mbsa9ms42aiin0jv2p 14 102413 410395 2026-09-07T17:02:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:علاج]] [[زمرو:بجلي جو ڪرنٽ]] 410395 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علاج]] [[زمرو:بجلي جو ڪرنٽ]] 8tqiip927srhrzytjxoxw953ssvbsu8 410396 410395 2026-09-07T17:04:43Z Memon2025 21315 /* */ 410396 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بجلي جو ڪرنٽ]] [[زمرو:توانائي تي ٻڌل علاج]] 7cuh2en32hsn5wgzz2nysa8fbt6q3bj 410412 410396 2026-09-07T17:44:53Z Memon2025 21315 /* */ 410412 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علاج]] [[زمرو:بجلي جو ڪرنٽ]] 8tqiip927srhrzytjxoxw953ssvbsu8 0 102414 410403 2026-09-07T17:31:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: '''متبادل طب''' (Alternative Medicine) مان مراد اهي طريقا آهن. جن جو مقصد دوائن جي شفا بخش اثرن کي حاصل ڪرڻ آهي. پر تعريف جي لحاظ کان انهن ۾ حياتياتي اعتبار, ٽيسٽ جي قابليت, ورجائڻ جي صلاحيت يا اثرائتي ثبوت جي حمايت جي کوٽ آهي يا اهڙا طريقا ثبوت تي ٻڌل دوائن جو حصو نه آهن. جديد طب... 410403 wikitext text/x-wiki '''متبادل طب''' (Alternative Medicine) مان مراد اهي طريقا آهن. جن جو مقصد دوائن جي شفا بخش اثرن کي حاصل ڪرڻ آهي. پر تعريف جي لحاظ کان انهن ۾ حياتياتي اعتبار, ٽيسٽ جي قابليت, ورجائڻ جي صلاحيت يا اثرائتي ثبوت جي حمايت جي کوٽ آهي يا اهڙا طريقا ثبوت تي ٻڌل دوائن جو حصو نه آهن. جديد طب جي برعڪس, جيڪي قابل قبول علاج کي جانچڻ لاءِ, ذميوار ۽ اخلاقي ڪلينڪل آزمائشن جي ذريعي اثر يا اثر نه هجڻ جا ورجائڻ جي قابل ثبوت پيدا ڪري, سائنسي طريقو استعمال ڪري ٿي. متبادل علاج عام طب کان ٻاهر رهن ٿا ۽ سائنسي طريقو استعمال ڪرڻ مان پيدا نه ٿيندا آهن, پر ان جي بدران شاهدن, ڪهاڻين، مذهب، روايت ۽ مافوق الفطرت "توانائي" ۾ توهم پرستي جو عقيدن، دليل ۾ غلطين، پروپيگنڊا، فراڊ يا ٻيا غير سائنسي ذريعا تي ڀروسو ڪن ٿا. لاڳاپيل طريقن لاءِ اڪثر استعمال ٿيندڙ اصطلاح نيو ايج طب، غير روايتي طب، هولسٽڪ طب، فرنج طب ۽ ڪوڪري کان ٿورو فرق سان, غير روايتي طب آهن. 16f4ki7rogwjvwd4iofl71hse480l04 410404 410403 2026-09-07T17:31:42Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Alternative Medicine]] کي [[متبادل طب]] ڏانھن چوريو 410403 wikitext text/x-wiki '''متبادل طب''' (Alternative Medicine) مان مراد اهي طريقا آهن. جن جو مقصد دوائن جي شفا بخش اثرن کي حاصل ڪرڻ آهي. پر تعريف جي لحاظ کان انهن ۾ حياتياتي اعتبار, ٽيسٽ جي قابليت, ورجائڻ جي صلاحيت يا اثرائتي ثبوت جي حمايت جي کوٽ آهي يا اهڙا طريقا ثبوت تي ٻڌل دوائن جو حصو نه آهن. جديد طب جي برعڪس, جيڪي قابل قبول علاج کي جانچڻ لاءِ, ذميوار ۽ اخلاقي ڪلينڪل آزمائشن جي ذريعي اثر يا اثر نه هجڻ جا ورجائڻ جي قابل ثبوت پيدا ڪري, سائنسي طريقو استعمال ڪري ٿي. متبادل علاج عام طب کان ٻاهر رهن ٿا ۽ سائنسي طريقو استعمال ڪرڻ مان پيدا نه ٿيندا آهن, پر ان جي بدران شاهدن, ڪهاڻين، مذهب، روايت ۽ مافوق الفطرت "توانائي" ۾ توهم پرستي جو عقيدن، دليل ۾ غلطين، پروپيگنڊا، فراڊ يا ٻيا غير سائنسي ذريعا تي ڀروسو ڪن ٿا. لاڳاپيل طريقن لاءِ اڪثر استعمال ٿيندڙ اصطلاح نيو ايج طب، غير روايتي طب، هولسٽڪ طب، فرنج طب ۽ ڪوڪري کان ٿورو فرق سان, غير روايتي طب آهن. 16f4ki7rogwjvwd4iofl71hse480l04 410406 410404 2026-09-07T17:38:30Z Memon2025 21315 /* */ 410406 wikitext text/x-wiki '''متبادل طب''' (Alternative Medicine) مان مراد اهي طريقا آهن. جن جو مقصد دوائن جي شفا بخش اثرن کي حاصل ڪرڻ آهي. پر تعريف جي لحاظ کان انهن ۾ حياتياتي اعتبار, ٽيسٽ جي قابليت, ورجائڻ جي صلاحيت يا اثرائتي ثبوت جي حمايت جي کوٽ آهي يا اهڙا طريقا ثبوت تي ٻڌل طب جو حصو نه آهن. جديد طب جي برعڪس, جيڪي قابل قبول علاج کي جانچڻ لاءِ, ذميوار ۽ اخلاقي ڪلينڪل آزمائشن جي ذريعي اثر يا اثر نه هجڻ جا ورجائڻ جي قابل ثبوت پيدا ڪري, سائنسي طريقو استعمال ڪري ٿي. متبادل علاج عام طب کان ٻاهر رهن ٿا ۽ سائنسي طريقو استعمال ڪرڻ مان پيدا نه ٿيندا آهن, پر ان جي بدران شاهدن, ڪهاڻين، مذهب، روايت ۽ مافوق الفطرت "توانائي" ۾ توهم پرستي جو عقيدن، دليل ۾ غلطين، پروپيگنڊا، فراڊ يا ٻيا غير سائنسي ذريعا تي ڀروسو ڪن ٿا. لاڳاپيل طريقن لاءِ اڪثر استعمال ٿيندڙ اصطلاح نيو ايج طب، غير روايتي طب، هولسٽڪ طب، فرنج طب ۽ ڪوڪري کان ٿورو فرق سان, غير روايتي طب آهن. [[زمرو:متبادل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:غير روايتي طب]] [[زمرو:ڪوڪري]] 81ib1dbert45xuli7t1s7aucvg8dmw4 410409 410406 2026-09-07T17:41:28Z Memon2025 21315 /* */ 410409 wikitext text/x-wiki '''متبادل طب''' (Alternative Medicine) مان مراد اهي طريقا آهن. جن جو مقصد دوائن جي شفا بخش اثرن کي حاصل ڪرڻ آهي. پر تعريف جي لحاظ کان انهن ۾ حياتياتي اعتبار, ٽيسٽ جي قابليت, ورجائڻ جي صلاحيت يا اثرائتي ثبوت جي حمايت جي کوٽ آهي يا اهڙا طريقا ثبوت تي ٻڌل طب جو حصو نه آهن. جديد طب جي برعڪس, جيڪي قابل قبول علاج کي جانچڻ لاءِ, ذميوار ۽ اخلاقي ڪلينڪل آزمائشن جي ذريعي اثر يا اثر نه هجڻ جا ورجائڻ جي قابل ثبوت پيدا ڪري, سائنسي طريقو استعمال ڪري ٿي. متبادل علاج عام طب کان ٻاهر رهن ٿا ۽ سائنسي طريقو استعمال ڪرڻ مان پيدا نه ٿيندا آهن, پر ان جي بدران شاهدن, ڪهاڻين، مذهب، روايت ۽ مافوق الفطرت "توانائي" ۾ توهم پرستي جو عقيدن، دليل ۾ غلطين، پروپيگنڊا، فراڊ يا ٻيا غير سائنسي ذريعا تي ڀروسو ڪن ٿا. لاڳاپيل طريقن لاءِ اڪثر استعمال ٿيندڙ اصطلاح نيو ايج طب، غير روايتي طب، هولسٽڪ طب، فرنج طب ۽ ڪوڪري کان ٿورو فرق سان, غير روايتي طب آهن. [[زمرو:متبادل طب]] [[زمرو:جعلي طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:غير روايتي طب]] 3fsp093mx32bz1w1u16iu3n1vnc8xi8 0 102415 410405 2026-09-07T17:31:42Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Alternative Medicine]] کي [[متبادل طب]] ڏانھن چوريو 410405 wikitext text/x-wiki #چوريو [[متبادل طب]] e32mp4utae3hijuqo66wizy3i6xatc3 14 102416 410408 2026-09-07T17:40:07Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طب]] 410408 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب]] 1qfoectlx3x0w5vumhozau7u11sbfu0 0 102417 410416 2026-09-07T19:19:21Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1372308481|Pope Innocent III]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410416 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Antipope Innocent III}}'''پوپ معصوم III''' ( {{langx|la|Innocentius III}}; پيدائش '''لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني''' ; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي. {{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} q025om5o6vlwb4nav2tt24nkk6a4ecb 410417 410416 2026-09-07T19:21:27Z Memon2025 21315 /* */ 410417 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Antipope Innocent III}} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III); پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي. {{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} am6x9g9asib806qfhebob7k5bc520j7 410418 410417 2026-09-07T19:22:07Z Memon2025 21315 /* */ 410418 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Antipope Innocent III}} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي. {{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} r8u72f9suoncfcpurm45cg4rmhj31tg 410419 410418 2026-09-07T19:22:44Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[پوپ معصوم III]] کي [[پوپ انوسينٽ III]] ڏانھن چوريو 410418 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Antipope Innocent III}} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي. {{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} r8u72f9suoncfcpurm45cg4rmhj31tg 410421 410419 2026-09-07T19:26:01Z Memon2025 21315 /* */ 410421 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''Pope Innocent III''' ({{langx|la|Innocentius III}}; born '''Lotario de' Conti di Segni''';{{efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 – 16 July 1216) was the head of the [[Catholic Church]] and sovereign of the [[Papal States]] from 8 January 1198 until his death in 1216. Pope Innocent was one of the most powerful and influential of the medieval popes. He exerted a wide influence over the Christian states of Europe, claiming supremacy over all of Europe's kings. He was central in supporting the Catholic Church's reforms of ecclesiastical affairs through his [[decretal]]s and the [[Fourth Lateran Council]]. This resulted in a considerable refinement of Western [[canon law]]. He is furthermore notable for using [[interdict]] and other censures to compel princes to obey his decisions, although these measures were not uniformly successful. Innocent greatly extended the scope of the [[Crusades]], directing crusades against [[Muslim Iberia]] and the [[Holy Land]] as well as the [[Livonian Crusade]] against the [[Baltic peoples|Baltic]] and [[Finno-Ugric peoples|Finnic]] pagans of [[Livonia]] and the [[Albigensian Crusade]] against the [[Cathar]]s in southern France. He organized the [[Fourth Crusade]] of 1202&ndash;1204, which ended in the [[sack of Constantinople]]. Although the attack on Constantinople went against his explicit orders, and the Crusaders were subsequently excommunicated, Innocent reluctantly accepted this result, seeing it as the [[will of God]] to reunite the [[Latin Church|Latin]] and [[Eastern Orthodox Church]]es. In the event, the sack of Constantinople and the subsequent period of ''[[Frankokratia]]'' heightened the hostility between the Latin and Greek churches; the Byzantine Empire [[Byzantine Empire under the Palaiologos dynasty|was restored]] in 1261, albeit in a much weaker state.{{sfn|Moore|2003|pp=102–134}} lrv4pgpsajep65depserm4zhvc6pt6z 410422 410421 2026-09-07T19:26:56Z Memon2025 21315 /* */ 410422 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} jo5hzpp0lshtifhxy4y2p3fphm7ztfa 410423 410422 2026-09-07T19:28:40Z Memon2025 21315 /* */ 410423 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==External links== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} 010wyai7iu17uys7x9rwea8ekprkm98 410424 410423 2026-09-07T19:34:20Z Memon2025 21315 410424 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:1161ع]] [[زمرو:1216ع]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:1161ع ۾ پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع ۾ وفاتون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] flirrhwulaf4wpfrrhpqk1zbbtks7fj 410493 410424 2026-09-08T10:14:31Z Memon2025 21315 410493 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:1161ع]] [[زمرو:1216ع]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:1161ع ۾ پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:2026ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] obzvjl0iyvgt0uejqa9zwc36d636w29 410494 410493 2026-09-08T10:17:32Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 410494 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:رومن ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] mtu9nxe4bbx0wsd2iz5wtcfao5vlt5t 410501 410494 2026-09-08T10:23:29Z Memon2025 21315 410501 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] rcfse6yy4edybrtj6kx5xdidt8qx2be 410502 410501 2026-09-08T10:25:24Z Memon2025 21315 410502 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] h8pxkvufhllw0po758uc4hmakiw0601 410505 410502 2026-09-08T10:29:52Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 410505 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:صديون]] 5l0381s5yq2ck4poypy590r1brb9tb5 410506 410505 2026-09-08T10:38:21Z Memon2025 21315 410506 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:3ئين صدي عيسوي]] [[زمرو:چوٿون صدي عيسوي [[زمرو:پنجين صدي عيسوي [[زمرو:نئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ڏهين صدي عيسوي]] [[زمرو:يارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ٻارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]] [[زمرو:14هين صدي عيسوي]] nb6mbzim097o0nsp6bxnjg45q40fe4f 410507 410506 2026-09-08T10:46:16Z Memon2025 21315 410507 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:ٽئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:پنجين صدي عيسوي]] [[زمرو:نئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ڏهين صدي عيسوي]] [[زمرو:يارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ٻارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] bre9dpg6nuvs59wi6eqki19l4rqbub7 410519 410507 2026-09-08T11:39:16Z Memon2025 21315 410519 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا پوپ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٽرينيٽيرين (Trinitarians)|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ تدفين]] [[زمرو:12هين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:12هين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:يارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ٻارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]] r63xgak5bhasu8ymfkxtogfq6yd0fgo 0 102418 410420 2026-09-07T19:22:44Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[پوپ معصوم III]] کي [[پوپ انوسينٽ III]] ڏانھن چوريو 410420 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پوپ انوسينٽ III]] bsy0zir288oi8nynbxi7102g8wyew0z 14 102419 410425 2026-09-07T19:34:44Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410425 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102420 410426 2026-09-07T19:35:10Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410426 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 0 102421 410427 2026-09-07T20:09:18Z Abid -28 22833 نئون ڳوٺ امام بخش شر جو صفحو ٺاهيو 410427 wikitext text/x-wiki <hiero> Village Imam Bux shar ڳوٺ امام بخش شر | name = امام بخش شر | native_name = Imam Bux Shar | settlement_type = ڳوٺ | country = پاڪستان | province = سنڌ | district = ضلعو خيرپور | tehsil = تحصيل نارا | coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}} | timezone = PST | utc_offset = +5 }} '''ام بخش شر''' سنڌ صوبي جي ضلعي [[خيرپور]] جي [[تحصيل نارا]] جو هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. == جاگرافي == ام بخش شر جي جاگرافيائي پوزيشن 27.0589351°N ۽ 68.9109020°E آهي. [[OpenStreetMap]] تي ان جو نوڊ نمبر 14129572037 آهي. == سهولتون == ڳوٺ ۾ هيٺيون سهولتون موجود آهن: * '''تعليم''': گورنمينٽ پرائمري اسڪول امام بخش شر * '''عبادت''': جامع مسجد * '''ڪاروبار''': نياز شاپنگ اسٽور * '''زراعت''': زرعي فارم == آبادي == هتي اڪثر سنڌي ٻولي ڳالهائي ويندي آهي. == حوالا == <references /> * [https://www.openstreetmap.org/node/14129572037 OSM تي امام بخش شر] [[زمره:ضلعو خيرپور جا ڳوٺ]] [[زمره:تحصيل نارا]] [[زمره:پاڪستان جا ڳوٺ]] </hiero><syntaxhighlight> {{Infobox settlement village IMAM BUX SHAR ... | name = امام بخش شر | native_name = Imam Bux Shar | settlement_type = ڳوٺ | country = پاڪستان | province = سنڌ | district = ضلعو خيرپور | tehsil = تحصيل نارا | coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}} | timezone = PST | utc_offset = +5 }} '''ام بخش شر''' سنڌ صوبي جي ضلعي [[خيرپور]] جي [[تحصيل نارا]] جو هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. == جاگرافي == ام بخش شر جي جاگرافيائي پوزيشن 27.0589351°N ۽ 68.9109020°E آهي. [[OpenStreetMap]] تي ان جو نوڊ نمبر 14129572037 آهي. == سهولتون == ڳوٺ ۾ هيٛيون سهولتون موجود آهن: * '''تعليم''': گورنمينٽ پرائمري اسڪول امام بخش شر * '''عبادت''': جامع مسجد * '''ڪاروبار''': نياز شاپنگ اسٽور * '''زراعت''': زرعي فارم == آبادي == هتي اڪثر سنڌي ٻولي ڳالهائي ويندي آهي. == حوالا == <references /> * [https://www.openstreetmap.org/node/14129572037 OSM تي امام بخش شر] [[زمره:ضلعو خيرپور جا ڳوٺ]] [[زمره:تحصيل نارا]] [[زمره:پاڪستان جا ڳوٺ]] </syntaxhighlight> 63zeh6u89q0bqiec9blrrl9ijtx8kzv 410428 410427 2026-09-07T20:19:22Z Abid -28 22833 نئون ڳوٺ امام بخش شر جو صفحو ٺاهيو 410428 wikitext text/x-wiki <hiero> Village IMAM BUX SHAR ڳوٺ امام بخش شر </hiero><syntaxhighlight> {{Infobox settlement village IMAM BUX SHAR ... | name = امام بخش شر | native_name = Imam Bux Shar | settlement_type = ڳوٺ | country = پاڪستان | province = سنڌ | district = ضلعو خيرپور | tehsil = تحصيل نارا | coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}} | timezone = PST | utc_offset = +5 }} '''ام بخش شر''' سنڌ صوبي جي ضلعي [[خيرپور]] جي [[تحصيل نارا]] جو هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. == جاگرافي == ام بخش شر جي جاگرافيائي پوزيشن 27.0589351°N ۽ 68.9109020°E آهي. [[OpenStreetMap]] تي ان جو نوڊ نمبر 14129572037 آهي. == سهولتون == ڳوٺ ۾ هيٛيون سهولتون موجود آهن: * '''تعليم''': گورنمينٽ پرائمري اسڪول امام بخش شر * '''عبادت''': جامع مسجد * '''ڪاروبار''': نياز شاپنگ اسٽور * '''زراعت''': زرعي فارم == آبادي == هتي اڪثر سنڌي ٻولي ڳالهائي ويندي آهي. == حوالا == <references /> * [https://www.openstreetmap.org/node/14129572037 OSM تي امام بخش شر] [[زمره:ضلعو خيرپور جا ڳوٺ]] [[زمره:تحصيل نارا]] [[زمره:پاڪستان جا ڳوٺ]] </syntaxhighlight> 9jyeuam0sy424hlxao231qwfyo6reeg 14 102422 410495 2026-09-08T10:18:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1161ع]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ سال]] 410495 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1161ع]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ سال]] p6nn69m7noho3ijyjmdulpvwo0vvgwl 410497 410495 2026-09-08T10:19:29Z Memon2025 21315 410497 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1161ع]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ سال]] [[زمرو:پيدائش]] smts3wpnsvm9oty8zjg54xq32scxh9b 410498 410497 2026-09-08T10:20:21Z Memon2025 21315 /* */ 410498 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1161ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] [[زمرو:پيدائش]] qlhrcphwbfmqkf2n29o81xo2p348yda 410499 410498 2026-09-08T10:20:38Z Memon2025 21315 410499 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1161ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] k02v7eku0waw53m0s39gsz15nz4wg6l 14 102423 410496 2026-09-08T10:18:46Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1216ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 410496 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1216ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 5qi5zh52qyywfmrd02uovttnt93k5jx 14 102424 410503 2026-09-08T10:25:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] 410503 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] 7b032to2l3cgxwiff9dpaz697nskbb4 14 102425 410504 2026-09-08T10:27:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] 410504 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] 3o4lqj7k6jrfs9w2yyeylqdmdwgd3j3 14 102426 410508 2026-09-08T10:48:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410508 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102427 410509 2026-09-08T10:48:24Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410509 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102428 410510 2026-09-08T10:49:55Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410510 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102429 410511 2026-09-08T10:50:24Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410511 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102430 410512 2026-09-08T10:50:55Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410512 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102431 410513 2026-09-08T10:51:26Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410513 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102432 410514 2026-09-08T10:52:11Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410514 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102433 410515 2026-09-08T10:52:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410515 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102434 410516 2026-09-08T10:53:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 410516 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 0 102435 410523 2026-09-08T11:44:53Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[شنيد ايئرن]] کي [[شانيد ايئرن]] ڏانھن چوريو 410523 wikitext text/x-wiki #چوريو [[شانيد ايئرن]] do89n3jbav1n4ofyqdjiefcysvr4v7g 0 102436 410525 2026-09-08T11:47:16Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[دائل ائيرن]] کي [[ڊائل ائيرن]] ڏانھن چوريو 410525 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڊائل ائيرن]] hc856xkuphhx35lqdcpl4d5cmm54rpd